جلسه با کنار هم گذاشتن آثار هنری و پدیدههای فرهنگی بهصورت طیفی شروع میشود که اسطورهها در یک سر آناند و آثار سوررئال و آثاری که با ناآگاهی ساخته شدهاند در ادامه. او فیلم Bad Ronald را نمونه میآورد و دربارهٔ گناه و رابطهٔ پسر و مادر در آن حرف میزند. در پایان میگوید نقد روانکاوانه اثر را در یک لایه نمیبیند و دایرهٔ نقد روانکاوانه وسیعتر از آن چیزی است که معمولاً از آن استفاده میشود.
طیف آثار: اسطوره و سورئالیسم
او میگوید همهٔ آثار هنری به یک ترتیب و با شدتی برابر با تکنیکهای روانکاوی قابل تحلیل نیستند؛ آثاری که خودآگاهی در آنها نقش کمتری دارد بستر مناسبتری برای تکنیکهای یونگاند. در یک سر طیف اسطورهها هستند که تجلی ناخودآگاه جمعی را در آنها میشود دید.
اسطورهها فراموششده نیستند: یونگ بشقابپرنده را اسطورهٔ مدرن میدانست و کسانی مثل لوی استروس و رولان بارت هم دربارهٔ اسطورههایی که همین الان تولید میشوند بحث میکنند، مثلاً سوپرمن. به گفتهٔ او اسطورههای باستانی بهترین راه برای کشف نمادها و شیوههای بیانی ناخودآگاه جمعیاند.
در آثاری مثل رنگ انار، مؤلف میل دارد خودآگاهیاش را کنار بگذارد، و اصطلاحاً اینها آثار سوررئالاند. سورئالیسم در پاریس بیشتر شبیه یک تشکیلات حزبی بود: رئیس داشت، آندره برتون، و یکعده آدمها مثل هیئتامنا که تصویب میکردند اثری سورئال هست یا نیست. ایدئولوژیاش این بود که باید خودآگاهی را کنار بگذاریم و بگذاریم ناخودآگاه در اثر هنری خودش را نشان بدهد.
او از خاطرات بونوئل ماجرایی نقل میکند که در آن اعضای جمع به او گفتند یا جلوی چاپ یک مقاله را بگیرد یا اخراج میشود. میگوید آثار سورئال ساختارهای شبیه رؤیا دارند و تقریباً مایملک نقد روانکاوانهاند، هرچند گاهی روشهای دیگر نقد هم بهتر کار میکنند. پاراجانف به جنبش سورئالیستی تعلق ندارد، ولی رنگ انار را معمولاً سوررئال نگاه میکنند.
انیمیشن، ناآگاهی هنرمند و معرفی فیلم
او میگوید انیمیشن یک فرم هنری است و نه محتوا؛ به دلیل آزادی عمل انیمیشنساز و اینکه خودآگاهی و تفکر در آن معمولاً جا ندارد، مؤلفههای ناخودآگاه در آن پررنگ میشوند.
سر دیگر طیف را آثار سیاسی-اجتماعی سفارشی میداند، ولی تأیید نمیکند که ناخودآگاه در آنها کمتر ظاهر شود. دستهای دیگر از آثار پر از ناخودآگاهاند چون هنرمند آگاه و مسلط به کارش نیست و خیلی چیزها در درونش هست که بدون خواست او در اثر منعکس میشود. فیلم تلویزیونی کوتاهی را که آخر جلسهٔ پیش معرفی کرده بود نمونهٔ چنین اثری میداند.
Bad Ronald داستان پسری به نام رونالد است که با مادرش تنها زندگی میکند. او با دختری همسایه برخورد میکند که به مادرش توهین میکند؛ رونالد او را هل میدهد و دختر میمیرد. مادر پیشنهاد میکند بخشی از خانه را پشت دیوار ببندند و رونالد آنجا زندگی کند. بعد از مرگ مادر خانوادهای با سه دختر به خانه میآید؛ رونالد از سوراخهای دیوار بیرون را نگاه میکند و داستانی فانتزی دربارهٔ شاهزاده و شاهزادهخانم مینویسد، و در پایان پلیس او را پیدا میکند.
او فیلم را اثری تلویزیونی و کمخرج از سال ۱۹۷۴ میداند، با بازیهای ضعیف و داستانی بیدر و پیکر. همین را مزیت میداند، چون آگاهی زیادی در آن نیست و تحلیلهای خوبی میشود انجام داد. میگوید چون حاضران فیلم را ندیدهاند تردید دارد وارد تحلیل شود.
لحظهٔ فشردهٔ فیلم و حبسشدن
از ایرج کریمی، منتقدی که حالا کارگردان است، یاد میکند که میگفت در فیلمها لحظههایی هست که کارگردان شاید تعبیه نکرده باشد و همهٔ محتوای فیلم در آن لحظه فشرده ظاهر میشود. در این فیلم چنین صحنهای را همان صحنههایی میداند که پسر از سوراخ بیرون را نگاه میکند؛ از فیلم همین برایش مانده بود.
به نظر او نویسنده کل داستان را برای رسیدن به لحظههای حبسشدن و نگاه حسرتآمیز به بیرون نوشته و بقیه سست است. میگوید آنچه در فیلم هست وضعیت روانی خود مؤلف است و او مؤلف را بالای نود و نه درصد نویسنده میداند، هرچند باید داستان را خواند. واقعیت روانی نویسنده را این میداند که به آدمی تبدیل شده که نمیتواند با جنس مخالف ارتباط برقرار کند.
او این آدم را درونگرا و منزوی میداند که در خودش حبس شده و دچار خیالپردازی میشود؛ پسری دبیرستانی که به طور طبیعی نباید نویسندهٔ داستان علمیتخیلی باشد. پدر وجود ندارد و مادر است که پیشنهاد رفتن به پستو را میدهد. نکتهٔ اصلی فیلم را محبوسشدن و نگاهکردن با حسرت به بیرون میداند.
گناه، دوریان گری و اعتراض حاضران
مؤلف به شدت احساس گناه میکند و این احساس گناه در بریدهشدن از دنیای خارج بهشدت مؤثر است. او میگوید چون آدم بیتقصیر است میشود حدس زد این احساس گناه واقعی نیست؛ غیرعمدبودن قتل هم این را نشان میدهد. در فیلمهای دیگر قهرمان واقعاً گناه میکند و معمولاً در نهایت دوباره به شرایط اخلاقی خودش برمیگردد.
او داستان «تصویر دوریان گری» را مثال میزند: مرد جوان خوشسیمایی که گناه میکند و همهٔ بدیها در پرترهاش منعکس میشود؛ آخرش پرترهاش را پاره میکند و خودش میمیرد و پرتره به وضعیت اصلی خودش برمیگردد.
یکی از حاضران اعتراض میکند که حضور پلیس و جرم با فضای این تفسیر نمیخورد. او پاسخ میدهد اکثر مؤلفههای فیلم با آن سازگار نیست: محتوای جنسی، نقش خاص مادر و احساس حبسشدن، و اثر چیزی عمیقتر از نداشتن مهارتهای اجتماعی است. حاضر دیگری میگوید در قتل خیانت به مادر هست، چون درگیری از توهین دختر به مادر شروع میشود، و او این را مهم میداند. عنوان داستان را هم احساس گناهی کودکانه میخواند.
گناه، سوپرایگو و عقدهٔ مثبت مادری
او فیلم «پالپ فیکشن» را مثال میزند و میگوید روی تیپ جیبی گانگستر نوشته شده بود «Bad Mother Fucker»، که به نظر او حس گناه آن آدم را پیش از ماجرا نشان میدهد.
دربارهٔ تفسیر سوپرایگو، میپرسد کدام سوپرایگو جزو فرمانهایش این است که دخترها را نکشند تا قتل نافرمانی در برابر آن حساب شود. به نظرش اینجا حس نافرمانی در مقابل مادر یا پدر یا هیچکدام نیست، و ریشهٔ ماجرا این است که دختر با بیادبی از پسر و مادرش حرف میزند.
این همان است که عقدهٔ مثبت مادری میگویند: اینکه رابطه با جنس مخالف توهین به مادر باشد و احساس شود که باید تنها زن زندگی پسر مادر باشد.
پسر، دختر و مادر
اولین دیالوگ فیلم جشن تولد شانزده-هفده سالگی پسر است و مادر با نگرانی میگوید خیلی زود بزرگ شدی و به زودی به کالج میروی. به گفتهٔ او پسر در درونش رقابتی میان دختر و مادر احساس میکند و فکر میکند دختر به مادر توهین میکند. با نبودن پدر، چنین پسری غرق رابطهٔ پسر و مادر میشود و از علاقهاش به دختر دست میکشد و به مادر برمیگردد.
پدر حذف شده و لذت رابطه با مادر مانع ارتباط او با دختر شده و احساس گناه در او مانده است؛ حتی بعد از مرگ مادر هم در همین احساس گناه زندانی است. یکی از حاضران میگوید دفنکردن شدت عمل را نشان میدهد.
برای پیدا کردن این کلیدها که نکات ناخودآگاه را کشف کنید، باید احساستان این باشد که اگر این رؤیا بود معنایش چه میشد. دوستی که در رؤیا مرده است معمولاً به این اشاره دارد که رابطه با آن آدم در حال قطعشدن است یا ضعیف شده، و او تصور میکند اینجا هم دقیقاً همین است. فیلم را نمونهای میداند که ناخودآگاه شخصی در آن دخالت دارد ولی احساسی را صادقانه بیان کرده است؛ چنین فیلمهایی آثار هنری کاملاً قابل استفادهایاند، مثل فکتهایی برای آدمهایی که کار روانکاوی میکنند.
سندروم رونالد و ابلوموفیسم
او میگوید هزاران مرد در دنیا درگیر ایناند که بهخاطر رابطهٔ عمیق با مادر از رابطهٔ طبیعی با جنس مخالف محروم میشوند. پیشنهاد میکند میشود بیماریای به نام «سندروم رونالد» تعریف کرد و فیلم را سند شفاف آن دانست، همانطور که ابلوموفیسم از رمان ابلوموف نام گرفته است. از فیلمی دربارهٔ ابلوموف میگوید که او با اینکه شنیده نزدیک است اثاثش را بیرون بریزند، نمیخواهد به آن فکر کند.
او رنگ مو را چنین تحلیل میکند: دختری که عاشقش میشود و دختری که میکشد بلوندند و مادر سیاهموی است. به نظر او نویسنده احتمالاً هنوز نسبت به مادرش حس مثبت دارد، ولی در این فیلم مادر نقش کاملاً فعالی در حذفشدن پسر دارد و فیلم نشان میدهد چنین مادری مادر آسیبزاست. پلیس را نماد قانون و اخلاق و وجدان میداند که احساس گناه را تشدید میکند، نه نجاتدهنده.
نقد لایهها و آثار نخستین
او این فیلم را نمونهای میداند که فکر نمیکند نه نویسنده و نه کسانی که ساختهاند متوجه آن بار روانی بودند؛ فیلمی دلهرهآور و ساده، ولی داستان مایهٔ قوی دارد. این آثار برخلاف اسطورهها کموبیش نادر نیستند و سورئالیسم در اقلیت مطلق است. ادعایش این است که از هر اثر هنری میشود ایدههای جالبی از نقد روانکاوانه گرفت.
کارهای اولیهٔ هنرمندان معمولاً عمیقترین حس درونیشان را شفاف نشان میدهد؛ به نقل ناصر تقوایی «دوسوم بعدی زندگیشان را آن یکسوم اول را نشخوار میکنند». برگمان هم دربارهٔ سونات پاییزی گفته بود فکر میکند خلاصهٔ آنچه میخواست بگوید را در این فیلم گفته است.
قدرت نقد روانکاوانه این است که اثر هنری را در یک لایه نمیبیند، چون هیچ آدمی حتی در زندگی روزمره همان چیزی را که میخواهد نمیگوید؛ او از پروفسوری میگوید که اشتباهاً روی تخته چیز دیگری نوشت. هنرمندی که سفارشی را برخلاف میل میپذیرد، در اثر ساز مخالفی زده میشود، مثل شتر مجنون در داستان مولوی.
از فیلمساز مستندی به نام فداییان میگوید که فیلمی دربارهٔ کارخانه ساخت که کارخانهدار از آن شکایت کرد؛ کیارستمی گفت خوب ساخته شده و دادگاه به نفع فداییان تمام شد. به نظر او در این مورد تعمدی بود که کارخانه چنین نمایش داده شود. نقد روانکاوانه اثر را با المانهای درونیاش نقد میکند و تفکیک این لایهها با کمک این ناهماهنگیهای درونی ممکن است. مدام نشان میدهد دایرهٔ این نقد وسیعتر از آن چیزی است که معمولاً از آن استفاده میشود، و در هر پدیدهای میشود از آن استفاده کرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه