ادامهٔ بحث فیلم و سندروم پیتر پن؛ او میگوید قصدش تحلیل خود فیلم نیست و میخواهد دربارهٔ خود این موضوع عمیقتر چیزهایی بدانیم و نشان بدهد از همین فیلم میشود مطالعهٔ عمیقتری کرد. بحث از فیکساسیون دهانی و سوپرایگو و احساس گناه میگذرد، به صحنهٔ اول و رابطهٔ پسر و مادر میرسد و در پایان به مرگ مادر و لایههای فیلم برمیگردد.
سندروم پیتر پن و فیکساسیون دهانی
او مسئله را بسیار شایع میداند و شاید بتوان گفت اپیدمی؛ شبیه چیزی که کسی سندروم پیتر پن نامیده، اما به نظرش نسخهٔ خطرناکتر و بدتر آن است. سندروم پیتر پن را عدم رشد پسر و وارد نشدن به دورهٔ مردانگی میداند که یکی از شایعترین دلایلش میتواند رابطهٔ بیش از حد غلیظ با مادر و نبود رابطه با پدر باشد. دربارهٔ کتابی با همین عنوان میگوید آن را ندیده و فقط چیزهایی شنیده است.
او پیشنهاد میکند بحث از حرف حاضران شروع شود: اگر کسی میل دارد چیزی دربارهٔ فیلم بگوید یا سؤالی بکند، و مخصوصاً اگر کسی دیدِ بهاصطلاح آلترناتیوی دارد، میتواند مطرح کند.
دربارهٔ جویدن در فیلم میگوید فکر نمیکند نویسندهٔ داستان چیزی دربارهٔ فیکساسیون دهانی بداند، ولی جویدن نماد خوبی است که با بقیهٔ موضوع هماهنگ است. تأکیدش این است که مسئله خوردن و پرخوری نیست و حالتی «ارضای دهان، نه مسئلهٔ خوردن» است: چیزی را در دهان گرفتن و گاز کوچک و عصبی زدن. اگر این ویژگیهای جویدن نبود، رفتن سر یخچال را نشانهٔ فیکساسیون نمیگرفت، چون هر کسی گرسنه شود میرود و میخورد. او هشدار میدهد اگر کسی در فیلمی زیاد خورد، فوری نگویید نشانهٔ فیکساسیون است؛ لزوماً نه.
گناه، سوپرایگو و معنای خانه
یکی از حاضران از رابطهٔ مادر و سوپرایگو گفت. او میپذیرد که در بحثهای کلاس مادر را بخشی از سوپرایگو دانستهاند، اما میگوید مادر چهرهٔ نمادین مناسبی برای سوپرایگو نیست و پدر سختگیر، مثل فیلم «پدرسالار»، بیشتر قابل نمادینشدن است. به نظرش از سهگانهٔ فروید در این فیلم چیز قوی درنمیآید، چون نه id قدرتمند این پسر دیده میشود و نه ایگو.
دربارهٔ گناه میگوید در فیلم گناه شدیدی نسبت به عمل قتل هست و پسر را جانشین مؤلف میداند. مؤلف دختربچهای را نکشته، ولی به نظر او احساس گناه بزرگی در او هست. او این گناه را از آنجا میداند که میل به جنس مخالف برای این شخصیت همراه با احساس گناهی شدید است، چون انگار خیانت و توهین به مادر است. تعبیرش این نیست که رونالد الان خیلی احساس گناه میکند؛ این تم نشانهٔ احساس گناه واقعی مؤلف است.
خانه در رؤیا را نماد مادر میداند، چون اولین خانهٔ انسان مادر است؛ بدن هم ممکن است به صورت خانه ظاهر شود. نمای اول را برای فیلمی دربارهٔ گیرافتادن مناسب میداند. وقتی کسی میپرسد این نماد چرا چنین است، پاسخ مفصل نمیدهد و به کتابهای معرفیشدهٔ خودش ارجاع میدهد، چون پرداختن به شکلگیری نمادها بحثی جدا است.
مشکل فیلم را چنین خلاصه میکند: هر کودکی، بهویژه پسر، باید در مسیر رشد با خانهٔ کودکی قطع رابطه کند، ولی فیلم نشان میدهد چه چیزهایی شخصیت اصلی را در همان خانه محبوس میکند. او فقط یک بار چند دقیقه بیرون میرود، اتفاق وحشتناکی میافتد، برمیگردد و تا آخر در خانه میماند.
پسر، مادر و غیبت پدر
به گفتهٔ او رابطهٔ پسر و مادر هم به دلیل قدرتمندبودنش مهم است و هم میتواند مشکلزا باشد. آسیب از آنجا میآید که مادر به هر دلیلی نمیخواهد پسرش را از دست بدهد. او از یونگ دو نوع مادر نقل میکند: مادر رئوف که روزی اجازه میدهد فرزند بال بگیرد و برود، و مادر مخوف که دوست دارد ولی حاضر نیست او برود.
در گذشته پدر یا محیط مردانه پسر را از مادر جدا میکرد، با آیین تشرف؛ مثلاً بعضی قبایل استرالیایی ارتباط پسر با مادر را بهشدت قطع میکردند. در فیلم پدر غایب است و همهٔ زندگی پسر و مادر به هم معطوف است؛ مادر در دیالوگ اول ترسش از رفتن پسر را صریح میگوید.
عدم حضور پدر نیاز مادر به فرزند، مخصوصاً پسر، را بیشتر میکند. پسر برای کندهشدن از کودکی و از مادرش به پدر نیاز دارد، و با نبود پدر خطر جذبشدن پسر در مادر زیاد میشود. او میگوید حتی در حضور پدر، مادر ممکن است ارتباط فرزند با پدر را تخریب کند و خودش را حائل کند.
در فیلم اشارهای به طلاق هست و پدر در طی ده سالی که از طلاق گذشته حتی برای ملاقات پسرش نمیآید؛ به گفتهٔ او یکجور میبینید که مادر نقش تعیینکنندهای داشته. مادری که رابطهٔ ناسالم برقرار میکند را میتوانید از این تشخیص بدهید که دربارهٔ رابطهٔ فرزندان با پدر چگونه حرف میزند، چون مادر نرمال نهایت سعیاش را میکند که این رابطه به بهترین وجه پیش برود.
جنس مخالف، غذا و ممانعت از رشد
از نظر او آنچه رابطهٔ پسر و مادر را تهدید میکند ارتباط با جنس مخالف است، و واضحترین ویژگی مادرهایی که رابطههای ناسالم دارند حساسیت نسبت به رابطهٔ عاشقانهٔ پسر است. او میگوید آمار مسائل مادرشوهر و عروس در ایران غیرعادی بالاست و اینها در جامعه معمولاً مسکوت است، چون تابویی هست که هیچ چیز منفی را به مادر نسبت ندهیم و مادر مقدس است.
در تنها خروج ناموفق پسر، مادر دم در فریاد میزند که «وقتت را برای کسی که به تو اهمیت نمیدهد تلف نکن». بعد هم یکی دو بار بدون دلیل مشخص دربارهٔ دخترهای جوان جملههای منفی میگوید.
او میپرسد اگر پسر از رابطه با خارج محروم شود، مادر چه چیزی را باید جانشین لذت جنسی کند، و جواب میدهد غذا. به گفتهٔ او کیک و شیرینی جانشین نمادهای جنسی در رؤیا هستند و فیلم با صحنهای شروع میشود که مادر دارد کیک میخوراند. مادر رابطهٔ پسر را با همهٔ دنیا قطع میکند و فقط خودش راه ارتباطی پسر با جهان خارج است؛ غذا میآورد و با هم غذا میخورند، که انگار همان حالت فیدینگ برای بچهٔ کوچک را ادامه میدهد.
به گفتهٔ او تأکید و تحکیم بیش از اندازه روی غذا میتواند مسیر رشد را مختل کند و مانع رشد پسر تا مرحلهٔ جنسی شود. بهوضوح در فیلم نشانههای دهانی در رفتار رونالد هست و فریمها پر از کیک و تأکید روی تغذیه است. این دربارهٔ مادرهایی که حالت سلطهگری ندارند هم ممکن است صادق باشد، چون در اصل مهربانی و حس مادرانه هم ممکن است بچهها را به سمت جویدن دهانی سوق بدهد.
شغل، دلبستگی مادر و فانتزی
مادر بیش از ده بار بر این تأکید میکند که پسر باید پزشک بزرگی شود، و هر بار میپرسد درس خوانده یا نه. در صحنهٔ برادر قربانی، مادر در آن شرایط بحرانی نگران این است که مدیکال کریر پسر مشکل پیدا کند، که او آن را نرمال نمیداند. او میگوید مادر برای ادامهٔ زندگی خودش به این فرزند نیاز دارد و بهطور طبیعی انتظار دارد مرد نقش کریر را برایش بازی کند.
چیزی هست که خیلی ممکن است نکتهٔ منفی حساب نشود: خیلی از مادرها از رابطهشان با فرزندان، وقتی بچهها کوچکاند، بینهایت لذت میبرند، و حتی مادری که هیچ جنبهٔ منفی ندارد حس حسرتخوردن نسبت به بزرگشدن بچهها دارد. به گفتهٔ او مادر تا وقتی فرزند در رحم است او را جزء خودش میداند، و گاهی مادرها مقاومتهای عجیبی میکنند که کودک را بپذیرند که مستقل شده است. در همین صحنهٔ اول این حسرت هست: «هایاسکول رسیدی و دیگر انگار داریم از هم جدا میشویم».
وقتی پسر از رابطهٔ واقعی با دخترها بریده میشود، به فانتزی پناه میبرد: دنیای شاهزادهخانم، نقاشیهایی که انگار جان گرفتهاند، و فانتزیای که بعد روی آن دختر فرافکنی میشود. مادر حتی نسبت به فانتزیهای او هم حساس است و هر بار میگوید «نباید مانع درسخواندنت باشد». او این را ادامهٔ دشمنی با رابطهٔ پسر و جنس مخالف میداند، حتی وقتی به صورت ذهنی درآمده.
از زندگی واقعی هم نکتهای میآورد: در یک مورد که دیده، مادری در خانوادهٔ غیرمذهبی نهتنها نسبت به روابط جنسی پراکندهٔ پسر حساس نبود، بلکه مشوق هم بود. توضیحش این است که اگر پسر از نظر جنسی ارضا شود ممکن است خانه را ترک نکند، چون ازدواج و عشق است که پسر را جدا میکند.
خروج ناموفق، آنیما و تصادف
دربارهٔ خروج ناموفق میگوید پسر رفته سراغ دختری که دوست دارد، در استخر هستند و حس تمسخر از او وجود دارد؛ اینها همه نشانههای عدم اعتمادبهنفسِ آن آدم واقعی است که پشت این داستان است. گناه اینجا چنین است: انگار نسبت به دختری احساس علاقه کرده و همین توهین به مادرش است. با اصطلاحات یونگی میگوید اگر نود و نه درصد آنیمای پسری که به سن بلوغ رسیده هنوز مادر باشد، هر نوع احساس جنسی همراه با احساس گناه است.
او میگوید انگار میل به زنا با محارم در پسر ایجاد شده و این بزرگترین گناه است، و قتل نمادی از همین احساس گناه است. سپس به معنای crash در انگلیسی اشاره میکند که عشق ناگهانی هم هست و تصادف دوچرخه را ادامهٔ همین عشق ناگهانی میخواند.
دختر در همان لحظه میگوید «به من دست نزن» و او حرفهای غیرعادی و غیرمنطقی را نشانهٔ خوبی برای یافتن چیزهای ناخودآگاه میداند. به نظرش تمام حرفهای دختر چیزهایی است که در درون خود این آدم هست: احساس گناه نسبت به دستزدن و تمسخر احتمالی دیگران. دربارهٔ خانم همسایه میگوید منفورترین شخصیت داستان است که مدام سرک میکشد، و آن را به تیپ منزوی و اسرارآمیز مؤلف برمیگرداند.
نیمهٔ دوم، مرگ مادر و گناه مؤلف
دربارهٔ نیمهٔ دوم میگوید خانوادهای که میآید خانوادهٔ سالمی است و پسر نگاههای حسرتآمیزی از راهرو به آن شام خانوادگی دارد. مادر میمیرد و در آن پستو میماند: همهٔ زندگیاش فانتزی میشود و غرق در فانتزی میشود. در بحثی که پیش آمد گفته میشود وقتی کسی در داستان میمیرد، مؤلف او را میکشد.
او تأکید میکند تمام فیلم از احساس گناه مؤلف سرشار است و این شخصیت انگار خودش را نابود میکند؛ به نظرش فیلم حالتی مازوخیستی دارد. هملت تراژدی است، اما در آن شخصیت اصلی آدم بد نیست و با او همدلی داریم. اینجا آخر کار دیگر طرفدار رونالد نیستیم، ولی در عین حال حسرت میخوریم که حقش نبود این بلا سرش بیاید، چون گناه واقعی مرتکب نشده است.
احتیاط دربارهٔ لایههای فیلم
او میگوید اثر دستنخورده نیست و دستکم دو بار بازنویسی شده است. حدسش این است که مادر در داستان مثبتتر از فیلم باشد و نویسنده شاید هنوز عاشق مادرش باشد. فیلمسازی را فعالیتی جمعی میداند که بار ناخودآگاه جمعی را بیشتر میکند، مثل اسطورههایی که سینهبهسینه نقل میشوند. با این حال خودش میگوید مقداری شک و تردید دارد و باید با تاریخچهٔ شکلگیری اثر آشنا بود تا بتوان قاطعانه حرفی زد.
میگوید این حرفها به ضرر مادران و پدران نیست. اولینبار که دربارهٔ رابطهٔ آسیبزا با مادر صریح گفته، یکی از دانشجوها ایمیلی فرستاده که جیغ شده است. به گفتهٔ او معمولاً پسری که در بلوغ استقلال به دست نیاورده، روزی در میانسالی آن را به دست میآورد و چنان از مادرش متنفر میشود که کار به جاهای باریک میرسد؛ اگر مادران و فرزندان آگاه باشند، چنین نمیشود و این به نفع مادران هم است.
او نمای از پایین مادر را، که سادهترین تکنیک برای نشاندادن تسلط است، و موسیقی تراژیک را کار کارگردان میداند، نه نویسنده. جملهٔ «Close the door» دو بار در فیلم میآید و هر دو بار با همین نمای روبهبالا همراه است. موسیقی از همانجا فاجعهای را پیشاپیش خبر میدهد؛ به نظر او اگر موسیقی حذف شود و تصاویر دیده نشود، چنین حسی در ماجرا دیده نمیشود.
به شنوندگان هم هشدار میدهد که در تشخیص قاطعانهٔ لایههای یک فیلم زیادهروی نکنند، چون نویسندهٔ داستان و فیلمنامه و کارگردان هر کدام کاری کردهاند، مگر اینکه داستان خوانده شده باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه