جلسه از تفاوت نگاه یونگی با فرویدی و قدرت نقد روانکاوانه در آثار خام شروع میشود. سپس توجیه نظری شباهت اثر هنری به رؤیا را با نگاه ساختارگراها و لاکان مقایسه میکند و میگوید در نقد روانکاوانه میشود مؤلف را کنار گذاشت. بعد به فرق حقیقت و میل در اثر میرسد و فیلم هنرپیشهٔ مخملباف و انیمیشن Wacky Races را نمونه میآورد. در پایان به معنای نمادین رفتارهای روزمره میپردازد و بر احتیاط در تعبیر تأکید میکند.
ناخودآگاه در نگاه یونگی و قدرت نقد روانکاوانه
او میگوید با نگاه یونگی به رؤیا و به هر پدیدهٔ فرهنگی که ناخودآگاه در آن دخالت دارد، انتظار داریم حقایقی کشف کنیم که در خودآگاهِ شخصی که رؤیا دیده یا مؤلف اثر نیست. ناخودآگاه در تئوری یونگ شأنی کاملاً مثبت دارد، مثل منبع اطلاعاتی عظیمی از حقایق، نه مثل چیزهای سرکوبشدهٔ دوران کودکی نزد فروید. او فیلم «بد رونالد» را که از لحاظ هنری فاقد کیفیتهایی میداند که بتوان آن را اثر هنری گفت، تعمداً انتخاب کرد، چون در همینجا قدرت نقد روانکاوانه دیده میشود.
به گفتهٔ او اکثر شیوههای نقد دنبال آثار ارزشمندند، ولی نقد روانکاوانه از جهاتی برعکس است: جایی که بههمریختگیهای وحشتناکی یا ابتذال هست و نقدهای دیگر کار نمیکنند، محتوای قابلکشف حتی ارزشمندتر از اثری فکرشده است. این در کارهای اول هنرمندان خام دیده میشود که زوایای پنهان روح خود را واضح بیرون میریزند، و هرچه هنرمند پختهتر شود از بیان خام دور میشود. او به شوخی و جدی میگوید این صدمهٔ روانی را میشود «سندروم رونالد» بنامیم و میگوید کمتر اثر علمی روانکاوانهای دربارهٔ رابطهٔ پسر و مادر چنین جزئیاتی دارد؛ چون روانکاو از خودآگاهِ بیمارهایش اطلاعات میگیرد، ولی اینجا خودآگاهی فردی که این اثر را خلق میکند اطلاعات نمیدهد و باید با شکافتن ظاهر اثر به ناخودآگاه رسید.
چرا اثر هنری به رؤیا شبیه است
او میگوید اگر قبول کنیم ناخودآگاه جمعی و شخصی خود را نمادین در رؤیا نشان میدهد، ناخودآگاه فقط موقع خواب فعال نیست و همیشه، در خواب و بیداری، فعالیت میکند؛ فقط وقتی خودآگاهی در خواب خاموش میشود فعالیتش را یکجور درک میکنیم. پس بنا بر تئوری یونگ در بیداری هم زبان ناخودآگاه جمعی نمادین است و الهام هنری توجیه سادهای پیدا میکند: هنرمند انگار یاد گرفته بعضی تولیدات ناخودآگاهش را در بیداری هم حس کند. او میگوید ابهامهایی هم در نظریه هست، مثل اینکه شکلگیری ناخودآگاه جمعی چگونه است و چرا فرم سمبلیک دارد، و یونگ هم توضیح دقیقی نمیدهد.
به گفتهٔ او پاراجانف نمونهٔ آدمی است که به نظر میرسد قدرت دیدن این تصاویر را دارد؛ دستکم ادعای خودش است که در حالتهای شبیه رؤیا تصاویر روشنی میبیند و بعد فیلم میکند. از نظر روانکاوی انتظار داریم سینما بار بیشتری از تولیدات ناخودآگاه جمعی جذب کند، چون الهام هنرمند در آن به صورت تصاویر و داستان همزمان میآید و رؤیا هم همین کار را میکند؛ ما شبها در خواب فیلم نگاه میکنیم. پس به دلیل شباهت این مکانیسم باید انتظار داشت آثار هنری هم مثل رؤیا در کشف حقایق غیرشخصی شأنی داشته باشند.
پیشبینی در برابر توجیه پسینی
او میگوید میخواهد به بحث ساختارگراها و پساساختارگراهای فرانسوی و مخالفتشان با نقش مؤلف برگردد و نشان دهد چرا تئوری روانکاوی بهتر توجیه میکند. تفاوتی که میگوید این است که در ساختارگرایی کشف اینکه چیزهایی ورای خودآگاهی مؤلف در اثر ظاهر میشود تجربی بوده و بعداً تئوری ساختهاند، ولی تئوری روانکاوی از جایی شروع میکند که بدیهی نتیجه میدهد باید چنین باشد و بعد مشاهده میکنیم که هست.
او قیاسی از فیزیک میآورد: تئوریای که برای شواهد موجود ساخته میشود، مثل تئوری فیتزجرالد برای آزمایش مایکلسون-مورلی، با تئوریای که پیشبینی میکند و درست از آب درمیآید، مثل پیشبینیهای نسبیت عام اینشتین، فرق میکند. به گفتهٔ او تئوری یونگ را برای روانکاوی انسانها و رؤیا ساختهاند، نه برای آثار ادبی و هنری، ولی بعداً پیشبینیهای سادهای دربارهٔ آثار هنری دارد که درستاند؛ و این به نظر او پیشدستی تئوری یونگ است.
ساختارگرایی، لاکان و کنار گذاشتن مؤلف
او میگوید جریان زیر سؤال بردن رسم مؤلف دستکم پنجاه شصت سال ادامه داشته و مهمترین آدمهایش پساساختارگراها هستند؛ خودش بیشتر روی جریانی تحقیق کرده که قصد مؤلف را زیر سؤال میبرد، چون قصد مؤلف دست منتقد را میبندد. آدمهایی مثل رولان بارت ایدههایی فراتر دارند و اصلاً مفهوم حقیقت و یکمعنا داشتن اثر هنری را زیر سؤال میبرند؛ او به آن جنبهٔ فلسفی کاری نداشته.
ایدهای که در لاکان رسمیت پیدا میکند این است که مؤلف دیگر کاری نیست، چون زبان چیزی عمومی و جمعی و پر از اطلاعاتی است که بشر در تاریخ تجربه کرده. او میگوید اگر این درست باشد باید انتظار داشت هرچه اثر زبانیتر باشد این اتفاقها بیشتر بیفتد و هرچه تصویریتر، کمتر؛ ولی به نظر او شواهد تجربی این را تأیید نمیکنند و حتی نثر و محاورهٔ روزمره باید بیشترین بار را داشته باشد، که عجیب است. از نظر مشاهدات و تجربه به نظر میرسد این تئوری جالب نیست.
به گفتهٔ او این تئوری توضیح نمیدهد این اطلاعات چگونه در زبان درج شدهاند: زبان بیشترین فاصله را با ناخودآگاهی دارد و به خودآگاهی وابسته است. اگر بگویند اجداد خودآگاهانه آن را ریختهاند، احترام بیش از اندازه به اجداد است، و اگر بگویند ناخودآگاه بوده، دوباره به ناخودآگاه جمعی برمیگردد. شاهد مهمتر به نفع روانکاوی این است که سمبولیسم این آثار تصویری است و با سمبولیسم رؤیا منطبق است؛ و نقد عملی خوبی که از شبکهٔ زبانی استفاده کند وجود ندارد، جز کارهای دریدا و پیروانش که بیشتر روی متون فلسفی بوده است.
او نتیجه میگیرد که نقد روانکاوانه توجیه خوبی برای اینکه قصد مؤلف به معنای کلاسیکش درست نیست میدهد و میشود مؤلف را کنار گذاشت: وقتی نقد میکنیم فرقی ندارد مؤلف «بد رونالد» روانکاوی بلد بوده یا نه. شیوهٔ تفسیر فروید به حضور کسی که رؤیا دیده نیاز داشت تا با تداعی معانی به خاطرات کودکیاش برگردد، ولی تئوری یونگ به نماد حالت عمومی میدهد و لازم نیست از مؤلف بپرسیم چرا این نماد را به کار برده؛ با این حال امیدوار است در جلسهٔ آخر ارزش شیوهٔ فروید را هم نشان دهد.
حقیقت و میل در اثر؛ پرسشوپاسخها
یکی از حاضران پرسید هنرمند میتواند به ناخودآگاه دسترسی داشته باشد؟ او فکر میکند هنرمندانی هستند که الهامهای خیلی روشن دارند و آنقدر سواد دارند که میدانند از ناخودآگاه جمعی میآید، ولی اینکه از کجای ناخودآگاه، شاید سخت باشد. او یونگ را مثال میزند که دورهای شبانهروز خودش را در اختیار ناخودآگاهش گذاشت و به حالتی نزدیک به جنون رسید تا تخیلات رؤیاگونه را ثبت کند؛ موجودی اسطورهای با سر گاو با او قدم میزد، که به گمان او بعید است از ناخودآگاه شخصی یونگ باشد. این کار با قبول خطر ممکن است، خطر اینکه معلوم نیست بتوانید زنده برگردید.
او میگوید چند جلسه است احساس بدی دارد، چون هر چه میگوید سعی میکند تمرکز کند روی بخشی از اثر که از ناخودآگاه جمعی آمده، در حالی که قبلاً گفته که قسمت عمدهٔ آثار هنری از ناخودآگاه شخصی میآید؛ داستان و فیلم بیشتر از خیالپردازی در بیداری میآیند و نمیشود اثر را مثل رؤیای عمیق تعبیر کرد. فرق در این است که اثر کجا دربارهٔ حقیقت صحبت میکند و کجا دربارهٔ امیال مؤلف. در «بد رونالد» موقعیتی که تمثیلی بیان میشود حقیقت و ساخته و پرداختهٔ ناخودآگاه جمعی است، ولی اینکه داستان به چه سمتی برود معمولاً آرزوهای مؤلف است؛ او میگوید تمام آثار هنری معمولاً چنیناند. در پاسخ به یکی از حاضران میگوید پیام ناخودآگاه جمعی از لایههای ناخودآگاه شخصی رد میشود تا به خودآگاهی برسد و درجهٔ تحریف دارد؛ هیچ چیزی بدون تحریف بیرون نمیآید.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ تلهپاتی میگوید یونگ معتقد است ناخودآگاهها با همدیگر و حتی همهٔ چیزهای جهان در سطح ناخودآگاه تبادل اینفورمیشن دارند؛ اگر چنین تبادلهای مرموز و ناشناختهای را بپذیریم، شاید راه باز شود که برای پدیدههایی مثل تلهپاتی از لحاظ تئوریک بیس تئوریک پیدا کنیم، اگر بعضی آدمها بتوانند آن را به سطح خودآگاه خودشان بیاورند.
هنرپیشه و تمایلات مؤلف
او میگوید برای جلسهٔ بعد پیشنهاد میکند دربارهٔ «هنرپیشهٔ» مخملباف صحبت کنند و تعمداً آن را انتخاب کرده تا در بحث ناخودآگاه جمعی افراط نشود. به گفتهٔ او اکثریت آثار هنری پر از تحریفات ناخودآگاه شخصیاند و بیان آرزوهاست، نه بیان حقیقت؛ حتی تاریخنویسها خیلی وقتها آرزوهای خودشان را بهجای واقعیت مینویسند. چون این دفعه کار خوب پیش نرفت و طول کشید، فقط ده پانزده دقیقه کلیات فیلم را میگوید تا آماده باشند فیلم را ببینند.
به یاد او ماجرا چنین است که اکبر عبدی هنرپیشهٔ کمدیای است که در فیلم تقریباً نقش خودش را بازی میکند و سرخوردگیهایی دارد از اینکه نتوانسته هنرپیشهٔ خوبی شود. همسرش، فاطمهٔ معتمدآریا، بچهدار نمیشود و تصمیم میگیرد برایش زنی موقتی بگیرد که بچهای به دنیا بیاورد و برود. این همسر دوم کر و لال است و باردار به نظر میرسد، ولی نزدیک پایان معلوم میشود حاملگیِ کاذب بوده و کر و لال هم نیست و خداحافظی میکند.
او میگوید فیلم بعد از مرگ همسر مخملباف ساخته شده و اولین فیلم بعد از آن فاجعه است، و تمام خط اصلیاش به نظر میآید با آرزوکردن پیش میرود. یکی از حاضران زن اول را نماد آنیما و بچهدار نشدن را عقیم بودن بخشی از شخصیت مخملباف خوانده بود؛ او نمیخواهد بگوید آری یا نه. نظر دیگری در جلسه این بود که چیزهای سادهتری هست: سوگ و رفع اتهام، چون همسر مرده. او میگوید رسماً چیزی اعلام نشده ولی فیلم را بهترین سند میداند که ماجرا خودکشی بوده؛ ساختن فیلم نوعی زندهکردن همسر اول است و صحنهای که زن از ماشین بیرون میافتد و بلند میشود مثل مردهزندهشدن است.
به همین ترتیب او «انجمن شاعران مرده» را آرزو میداند: ای کاش معلمی چنین داشتم؛ و جیمز باند را آدمی که مردم با او همذاتپنداری میکنند. میگوید میخواهد فیلم را آپلود کند و این روند جلسات را که متمایل به ناخودآگاه جمعی است بشکند، چون اگر فیلمی را تفسیر میکنید بیشتر باید دنبال آرزوهای برآوردهنشدهای باشید که در فیلم برآورده میشود تا حقایق ازلی و ابدی.
انیمیشن Wacky Races
او میگوید دربارهٔ این انیمیشن لایههای خودآگاهی ضعیف است و سازنده نمیداند این مسابقه از کجای روانش میآید؛ برای فهم لایهٔ عمیق باید از سمبولیسم به معنای ناخودآگاه جمعی استفاده کرد. اتومبیل و مسابقه نمادین در درجهٔ اول به رقابتهای شغلی اشاره میکند: نظامیها و دانشمندان و کشاورزها هر کدام ماشینی دارند و زنی هم هست که به مشاغل زنانهٔ وارد بازار کار در دههٔ شصت اشاره میکند. شخصیتهای اصلی بیش از مسابقه به خرابکردن کار دیگران فکر میکنند و همیشه شکست میخورند.
به گفتهٔ او اگر کل انیمیشن را الهام ناخودآگاه جمعی بدانیم، شکست این دو نفر یعنی قشری از جمعیت شکست میخورد؛ ولی هیچ اثر هنری را نمیشود تا ته چنین پیش برد، چون پایانها را معمولاً آرزوهای مؤلف شکل میدهد، هرچند چیزهای نمایشدادهشده ممکن است واقعی باشند. یکی از حاضران گفت پایان ممکن است سفارشی باشد و دیگری پرسید چرا شخصیتهای اصلی منفور نیستند؛ او میگوید اگر انگیزه عقدهگشایی بود بیشتر میخورد که شخصیتی منفور و کمرنگتر خلق شود.
او تصور خودش را میگوید: بچههایی که ماشین میکشند، و سازندهٔ این انیمیشن خیلی به رقابتهای شغلی حساس است و این کار تخیلی است دربارهٔ شیطنتهایی که شاید هیچوقت عملی نکرده. به نظر او مؤلف پر از تمایلات رقابت و پیروزی شغلی ولی یکجور ترسو است؛ شاید این ترس از چیزهای اخلاقی باشد که به آنها پایبند است. بعد از چهل قسمت، همان شرکت سری دومی ساخت که ماشینهای پرنده و شکار کبوتر دارد. او میگوید انیمیشن به اسطوره نزدیک است و بار ناخودآگاه بیشتری نسبت به فیلم دارد.
رفتار روزمره و احتیاط
او میپرسد آیا علاقهٔ کودک به نقاشی ماشین نشانهٔ تمایل شغلی نیست؛ و با احتیاط میگوید علاقه به اتومبیل میتواند نشاندهندهٔ تمایلات عمیقی باشد که خود فرد از آن بیخبر است. ولی تأکید میکند باید با احتیاط گفت: ممکن است کسی چون پدرش رئیس کارخانهٔ اتومبیلسازی بوده یا چون در اروپای شرقی لادا در دسترس بوده علاقهای خاص داشته باشد؛ رؤیا این ویژگیهای شخصی را حذف میکند. از رفتار واقعی مردم نباید بهراحتی نتیجه گرفت، چون نمیدانیم زندگی آن آدم چیست.
او میگوید تعبیر نمادین رفتارها یک پله آنورتر از تحلیل آثار هنری و ضعیفتر از آن است، چون آزادی عمل تخیل در آن توسط واقعیتها محدود میشود؛ ولی همهٔ رفتارها معنای نمادین خودشان را دارند. بهعنوان مثال میگوید رانندگی در ایران بارزترین چیز برای کسی است که از خارج میآید، و «لایی کشیدن» را نمادین نشاندهندهٔ بههمریختگی نظام مشاغل میداند: در جاهای دیگر نظامهایی جلوی دخالت در کار هم را میگیرد، ولی در ایران به گفتهٔ او قوانین حتی راه را برای کسی باز میگذارد که بخواهد جلوی پیشرفت دیگری را بگیرد.
به گفتهٔ او نباید فرض کرد رانندگی منظم یعنی همهچیز پشت پرده منظم است، چون نماد را میشود آنی پاک کرد. وقتی چیزی در جامعه نُرم میشود کمکم از معنا خالی میشود، مثل رانندگی خوب در سوئیس؛ ولی حرکت غیرعادی مثل لغزش زبان نزد فروید بیشتر بار معنایی دارد. نمونهاش iPhone تصویری است که اگر کسی سالها پیش که تازه لوکس بود نصف ثروتش را برایش بدهد، قابل مطالعه است؛ و او میگوید بحث دامنهداری هست دربارهٔ اینکه با احتیاط بیشتر چه چیزهایی را میتوان دید.
→ متنِ کاملِ این جلسه