ادامهٔ بحث فیلم و سندروم پیتر پن؛ او میگوید قصدش تحلیل خود فیلم نیست و میخواهد دربارهٔ خود این موضوع عمیقتر چیزهایی بدانیم و نشان بدهد از همین فیلم میشود مطالعهٔ عمیقتری کرد. بحث از فیکساسیون دهانی و سوپرایگو و احساس گناه میگذرد، به صحنهٔ اول و رابطهٔ پسر و مادر میرسد و در پایان به مرگ مادر و لایههای فیلم برمیگردد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامه بحث فیلم و سندروم پیتر پن
این مسئله خیلی شایع است — شاید بتوان گفت یک اپیدمی — شبیه آن چیزی که کسی اسمش را گذاشته سندروم پیتر پن؛ منتها به نظرم این نسخهٔ کمی خطرناکتر و بدتر آن است و فکر میکنم در ایران هم جا دارد دربارهاش بیشتر بحث شود. در هر حال قصدم خیلی تحلیل خود فیلم نیست؛ صرفاً میخواهم دربارهٔ خود این موضوع عمیقتر چیزهایی بدانیم و میخواهم نشان بدهم که از خود همین فیلم میشود مطالعهٔ عمیقتری دربارهٔ این مسئله کرد. معمولاً عدم رشدها و دیرکرد در کودکی و نوجوانی بهنوعی میتواند ربط داشته باشد — نه لزوماً.
پیتر پن، رابطه مادر و غیبت پدر
این حالت چیز خطرناکتری است و دقیقاً همان سندروم پیتر پن نیست. سندروم پیتر پن به هر حال عدم رشد پسر است — وارد دورهٔ مردانگی نشدن — و یکی از شایعترین دلایلش میتواند یکجور رابطهٔ بیش از حد غلیظ با مادر و نبودِ رابطه با پدر باشد؛ که حالت حادش میتواند به گرایشهای همجنسگرایانه تبدیل شود؛ ایدهٔ عمومی دربارهٔ همجنسگرایی غیبت پدر است که معمولاً میتواند همزمان با رابطهٔ قوی با مادر و یکجور همذاتپنداری کودک با مادر و طبعاً پذیرفتن نقش زنانه همراه باشد. فکر میکنم روزی بشود دربارهاش سؤال کرد و کلاً بحث کرد. اگر آن کتاب را داشتم و خوانده بودم، بدم نمیآمد اصلاً این جلسه دربارهاش صحبت کنم؛ ولی کتاب را ندیدهام، فقط دربارهاش چیزهایی شنیدهام: کتابی با همین عنوان «سندروم پیتر پن» یک نویسنده نوشته و خیلی هم مورد استقبال بوده. دربارهٔ آن موضوع نه. حالا شاید سؤال شما بهطور طبیعی به چیزهایی که میخواهم بگویم ربط پیدا کند. بله.
دعوت به بحث و دیدگاه آلترناتیو
بگذارید اگر به موضوع این جلسه بهطور طبیعی مربوط شد، سؤالتان را جایی بپرسید. فکر میکنم احتمالاً با بحثهایی که جلسهٔ پیش شد و اگر فیلم را دوباره با دقت دیده باشید، احتمالاً ایدههای جدیدی برای بحث یا سؤالهای مشخصی دربارهٔ فیلم دارید؛ فکر میکنم بد نیست از همین شروع کنیم: اگر کسی میل دارد چیزی دربارهٔ فیلم بگوید یا دربارهٔ چیز مشخصی در فیلم سؤالی بکند، میتوانیم از آن شروع کنیم؛ و مخصوصاً اگر کسی فکر میکند دیدِ بهاصطلاح آلترناتیوی دارد، میتواند مطرح کند. بله، دقیقاً — من الان کمی دربارهاش میگویم که بهطور طبیعی خیلی با کل داستان هماهنگ است.
فیکساسیون دهانی و نمادهای فیلم
باز فکر نمیکنم نویسندهٔ داستان چیزی دربارهٔ فیکساسیون در مرحلهٔ دهانی بداند. نشانهٔ جویدن نماد خیلی خوبی است که با بقیهٔ موضوع هماهنگی دارد. مطمئناً در این فیلم خاص، بدیهی است که آن هنرپیشه هیچ دخالتی در هیچ چیزی نداشته بهغیر از اجرای چیزهایی که از او خواسته بودند؛ ممکن است مادر — هنرپیشهای باشد که چیزهایی به نقش اضافه کرده باشد — ولی دربارهٔ او بدیهی است؛ شاید اولین فیلمش باشد، نمیدانم. یکی از حاضران گفت: کثیفیهای دهان یا جویدن ناخنها کاملاً به چیزهای روانی مربوط است. و این موضوعی دوطرفه است. نمیدانم، خیلی میشود این را به فیکساسیون دهانی ربط داد — یکجور مطلب مشکوک است. فیکساسیون دهانیاش شاید درست باشد؛ من سعی میکنم بگویم در این مسئله هماهنگیای وجود دارد میان فیکساسیون دهانی و چیزهایی که این فیلم نشان میدهد؛ پس آره، میتواند آن هم نماد خیلی خوبی از یکجور حالت فیکساسیون باشد. به این دقت کنید که مسئله خوردن و زیاد خوردن نیست؛ مسئله یکجور مشغولکردن دهان بهطور غیرعادی است: چیزی را کاملاً با حالتی در دهان میگیرد و میجود در حالی که نمیخورد؛ فقط استفادهکردن از دهان است. بنابراین این حالت پرخوری نیست؛ ربطی به خوردن به معنای واقعی کلمه ندارد؛ واقعاً چیزی در حد لب و دهان است — ارضای دهان، نه مسئلهٔ خوردن — و با دلایل خیلی واضحی با محتوای فیلم هماهنگ است. من ادعا نمیکنم هر کسی در هر جا با غذا زیاد بخورد یا چیزی را به حالت جویدن مداوم در دهان بگیرد، حتماً نشانهٔ فیکساسیون دهانی است؛ عرض من اصلاً این است که مسئله غذاخوردن نیست: شاید یک مشغولکردن دهان، غیر از غذاخوردن. دقیقاً آن حالتی که در آن وضعیتها به او دست میدهد این است که چیزی را در دهانش بگیرد و گازهای کوچک و عصبی به آن بزند؛ خوردن این است که مثلاً آن سیب را یکجا بخورد. اگر این ویژگیهای خاصِ جویدن نبود، فکر نمیکنم بشود بیرونآمدنش از آن اتاقک و رفتنش سر یخچال را فیکساسیون دهانی فرض کرد؛ برای اینکه گرسنه میشود و میرود میخورد — هر آدمی در این شرایط چنین میکند. ولی این مسئله اصلاً خوردن نیست؛ مسئله چیز دیگری است. آدامس را هم که الان خیلیها میجوند، فکر نمیکنم معنای خاصی داشته باشد؛ به دلایل بهداشتی آدامس میخورند و خودشان را عادت میدهند که بعد از غذا — مثلاً برای تمیز کردن یا تنظیم pH دهان — زیاد تبلیغ میشود؛ تولیدکنندگان آدامس ادعایشان این است که جویدن آدامس برای سلامت و بهداشت دندان خوب است. ولی حالتهای عصبی مثل جویدن ناخن، جویدن ته مداد یا مکیدن انگشت شست — مثل آن شخصیت معروف انیمیشن رابینهود — کاملاً حالت کودکانه و تسکیندهانی دارد: بستگی دارد چه مقدار رفتارش بیمعنی باشد و چقدر واقعاً برایش حس آرامش کودکانه بیاورد. آن شخصیت در آن انیمیشن بهوضوح این حالت را دارد: وقتی این کار را میکند حالت فرار از واقعیت و حالت کودکانه دارد؛ مثل اینکه اتفاقی دارد میافتد و نمیخواهد با آن مواجه شود — کاملاً نشانههای بازگشت به کودکی و پناهبردن به کودکی و نشانههای دهانی در آن هست. من کلاً به خوردن و اینها کمی شک دارم؛ اگر کسی زیاد خورد یا مسئلهٔ غذا در فیلمی مطرح شد، فوری نگویید که ممکن است نشانهٔ فیکساسیون در آن باشد — لزوماً نه. فکر میکنم اگر این نشانههای خاص در این فیلم نبود — از جمله همین حالتهای جویدن — شما رفتن سر یخچال به قصد خوردن را مطلقاً نمیتوانستید نشانهای از فیکساسیون دهانی بگیرید.
همکاری کلاس در تحلیل روانکاوانه
من فکر میکنم این را بیرون جلسه گفتهام — یادم نمیآید در جلسه گفته باشم؛ شاید اشاره کرده باشم. باز میخواهم دوباره بگویم که جلسهٔ پیش، با اینکه پیشبینی نشده بود که دربارهٔ این موضوع صحبت کنم و شما فیلم را ندیده باشید، کلاً از اینکه افرادی که در کلاس بودند بهنوعی همکاری کردند و لازم نشد بگویم «خودتان همهٔ نکات را گفتید»، خیلی خوشحال شدم؛ مخصوصاً از این جهت که اگر کسی از خارج میآمد این حرفها را میزد، برای من نهتنها خوشایند نبود، ممکن بود ناراحت هم بشوم. اینطور میتوانم فکر کنم که حرفهایی که در این کلاس زده شده باعث شده بهنوعی با تحلیل روانکاوانه در حدی آشنا باشید.
سوپرایگو، گناه و قتل نمادین
الان خوشحال میشوم اگر کسی نکتههای جدیدی در حین تماشای فیلم دیده باشد یا سؤالهای جدیدی برایش ایجاد شده باشد؛ قبل از اینکه خودم شروع کنم — مثلاً دربارهٔ اولین صحنهٔ فیلم مفصل حرف بزنم. یکی از حاضران دربارهٔ رابطهٔ مادر و سوپرایگو حرف زد. میتوانید باز هم فکر کنید، ولی احساس کردم ردی به سمت نوعی توجیهٔ دیگر از همان اول هست. من هم فکر میکنم اینجور رابطه را در بحثهای کلاس گفتیم: مادر به هر حال بخشی از سوپرایگو است؛ اگر پسری با مادرش تنها باشد، بخشی — عمدهٔ — سوپرایگوش میتواند مادر باشد. ولی من میخواهم بگویم اصولاً چهرهٔ نمادینِ سوپرایگو، مادر برایش نماد مناسبی نیست. خیلی طبیعی است اگر دربارهٔ سوپرایگو صحبت کنید: پدرِ سختگیر که در فیلمها زیاد است — مثلاً فیلم معروف «پدرسالار» برادران تاویانی که رکوردی در پخش از تلویزیون ایران دارد و بهطور متناوب فکر میکنم هر دو سال یکبار پخش شده — و فوقالعاده است؛ اشکالی ندارد اگر سالی دو بار هم پخشش کنند، چون خیلی فیلم خوبی است. آنجا واقعاً آن شکلِ نمایشِ پدر بهعنوان موجودی سختگیر آن حالت بهاصطلاح سوپرایگو بیشتر قابل نمادینشدن است. احساس من این است که اینجا نه: اینکه مادر بهعنوان موجودی خارجی امر و نهیهایی میکند و بنابراین میشود بخشی از سوپرایگوی آن آدم باشد، ملاک چندان چیزی نمیشود. یکی از حاضران گفت منظورش قدرت سوپرایگو است: این شخصیت اول سوپرایگو را میپذیرد — آنور حرف ندارد — و بعد آن را از دست میدهد. بگذارید اینطور بگویم: من شخصاً خیلی دوست دارم از اصطلاحات فرویدی استفاده کنم؛ ولی شما واقعاً چقدر احساس میکنید اینجا id مطرح است؟ چه چیزی در این پسر میان id و سوپرایگو — چه رفتاری از این پسر — میبینید؟ یکی از حاضران گفت: میل به ارتباط با دخترها که جرقه میخورد — همان کاری که میکند، هم عمل است، هم گناه، همهاش. به هر حال اینکه تنها والد این موجود در فیلم مادر است، طبعاً یکجور ارتباط با سوپرایگو دارد؛ ولی احساس من این است که از سهگانهٔ فروید اینجا چیزی قوی درنمیآید. از لحاظ اینکه قضیه را کمی سادهتر هم بتوانیم گفت: آن سهگانه وقتی قدرتش را میبینید که واقعاً مسئلهٔ کشمکش میان ایگو با خواستههای سوپرایگو و id وجود داشته باشد؛ اینجا نه id قدرتمندی این پسر را میبینیم، نه ایگو — ایگو که به قول شما اصلاً چیزی از آن نمیبینیم — و میخواهم بگویم آن سهگانه اینجا خوب کار نمیکند؛ چیز پررنگتری کاملاً وجود دارد.
یکی از حاضران به همان محبوسشدن از همان رفتن به گوشه اشاره کرد. بگذارید دامنه را محدود کنیم: من فکر میکنم این جزو چیزهای تثبیتشدهٔ پیش است که در این فیلم احساس گناه شدیدی وجود دارد نسبت به آن عملِ قتل. در فیلم گناه واقعی وجود دارد؛ ما میخواهیم بگوییم این نمادینشدهٔ چیزی در زندگی شخصی مؤلف است. چه چیز واقعی؟ مؤلف مطمئناً دختربچهای را نکشته. ولی یک احساس گناه بزرگی — مثل قتل یک کودک، که قتل یک دختر در آن هست — انگار در او هست. این چه چیزی این حالت را به وجود آورده؟ اینکه در این شخصیت و در این داستان یکجور احساس گناه موج میزند. اگر این پسر را جانشین مؤلف بدانیم — که بهوضوح به نظر من چنین است، مخصوصاً با توجه به مسئلهٔ فانتزی و داستان تخیلی نوشتن: بهنوعی خودش نویسنده است و دارد کتابی مینویسد؛ و اینطور هم که بدیهی است تمام فیلم متمرکز روی این شخصیت است — وقتی چنین فیلمی را میبینید یا داستانی اینشکلی را میخوانید، بدیهی است که این نمایندهٔ قسمت عمدهٔ شخصیت نویسنده باید باشد؛ یعنی از این دیدگاه، ماجرا را از دید این آدم میبینیم. اینکه آن گناه در واقعیت چیست: چیزی که در این آدم هست یکجور حس گناه است؛ مسئلهٔ قتل وجود ندارد، ولی انگار گناهی مرتکب شده و بعداً اتفاقهایی برایش افتاده — این به نظر من در فیلم هست. بحث کشتن اصلاً در کار نیست؛ کشتن ذهنی دقیقاً مسئلهٔ این است: تمایل چنین آدمی نسبت به دخترها بهطور کلی — حتی ممکن است دختر خاصی هم در زندگی این آدم نباشد — به او احساس گناهی داده و این تمایل را در ذهن خودش انگار کشته، دفن کرده و برگشته است. چیز اصلی این ماجرا این است: ارتباطش با دخترها توهین به مادرش حساب میشود برایش. و این چیزی است که احساس گناه از کجا میآید: نه اینکه احساس گناه از این بیاید که به طرفداری از مادرش آن رابطه را قطع کرده؛ مطمئناً دربارهٔ این شخصیت احساس گناه از اینجا شروع شده که اصولاً میل به جنس مخالف برایش همراه با احساس گناه خیلی شدیدی است، برای اینکه انگار خیانت به مادرش، توهین به مادرش است. حسرت وجود دارد مطمئناً؛ ولی احساس گناهی که باعث شده این آدم انگار برگشته و محبوس شده نتیجهٔ همان است. یک دوگانگی در ماجرا هست: ما بهعنوان تماشاگر در جریانیم که این قاتل به معنایی که مردم میفهمند نیست؛ ولی اینطور نیست که گناهی انجام نداده و احساس گناه نمیکند. وقتی کسی احساس گناه میکند، طبعاً اثری که به وجود میآورد احساس گناه است؛ ممکن است گناهی نشان داده شود، ولی همیشه میل به اینکه بگوید «من آنطوری که شما فکر میکنید نیستم» هم همراهش هست. کاملاً قبول دارم آن شخصیتی که اشاره میکنید شخصیت منفی نیست؛ ولی در این فیلم احساس اینکه «مردم چیزی را نمیدانند؛ این آنقدر هم آدم بدی نیست» وجود دارد. اینکه این شخصیت احساس گناه میکند در فیلم ابهامی دارد: اینکه یک نفر را کشته. شما روندی را در فیلم میبینید که انگار میرود سمت حالتی بهاصطلاح روانی: بعداً در اواخر فیلم رفتارهایی از او میبینید که خیلی ممکن است رفتارهای عجیبوغریبی باشند؛ ملاک این نیست — فیلم نشان میدهد که این آدم به جای بدی رسیده است. فکر میکنم همه توافق داریم که در فیلم گناه بزرگی به وجود آمده و آن قتل است — چه چیزی بزرگتر از قتل؟ این آدم مرتکب گناه بزرگی شده، منتها نه اینکه عمداً قتل کرده باشد: هر دو قتلی که انجام میدهد بهنوعی ناخواسته است. ولی به هر حال مرتکب قتل شده. و تعبیر من این نیست که لزوماً رونالد الان آدمی است که خیلی احساس گناه میکند؛ من میخواهم بگویم این تم داستانی نشانهٔ احساس گناه واقعی مؤلف است: شما گناه را میبینید، قتل را میبینید، در حالی که تعبیر واقعیاش این است که — نه اینکه مؤلف مرتکب قتل شده باشد و حالا این داستان را نوشته — احساس گناه شدیدی دارد، یکجور وجدانِ ناراحت و ملتهب دارد و نتیجهاش چنین داستان عجیبوغریبی بوده است. و اینکه کسی داستانی تعریف میکند دربارهٔ آدمی که شخصیت اصلیاش قاتل است، بهنوعی اگر گناهکار نیست دستکم احساس گناه میکند.
یکی دیگر گفت دلیل دیگری هم برای این مسئله دارد. من فکر میکنم اینجا سوپرایگو خیلی پررنگ است؛ یعنی از آن مفهوم سوپرایگو — نه؛ چون سوپرایگو پیچیدگیای دارد، لغات بعدی را برای این تاپیک انتخاب کردم.
خانه در رؤیا بهعنوان نماد مادر
بگذارید کمی از همان چند دقیقهٔ اول فیلم شروع کنم و دربارهاش صحبت کنم. اولاً بهطور استاندارد خانه در رؤیا نماد چیست؟ چه چیزهایی را نمادین میکند؟ مشخصاً مادر؛ به دلیل اینکه اولین خانهٔ انسان مادر است، به معنای واقعی کلمه. بنابراین بدنِ شخص ممکن است به صورت خانه ظاهر شود، بهاضافهٔ خودِ مادر؛ کلاً ارتباط با مادر ممکن است به صورت خانه ظاهر شود؛ و اینها همه بهنوعی به هم مربوطاند: بدن ما چون از مادر جدا میشود — اگر اینطور فکر کنیم که انگار آدم در ابتدا در بدن مادر است — این یکجور ارتباط میان خانه و جایی که در آن قرار داری با مادر و کودکی فرد و بدن فرد برقرار میکند. به نظر من این نمای اولیه نمای خیلی خوبی برای شروع فیلمی است که بهنوعی دربارهٔ گیرافتادن است. اولین چیزی که در ذهن من هست این است که آن خانههایی که در آن زندگی کردهایم — همان که قبلاً هم گفتم — آن خانهای که در آن از لایههای اولیه زندگی میکنیم بهشدت با مادر ارتباط دارد. آن زندگیِ قبل از تولد در آگاهی ما تداعی ندارد ولی در ناخودآگاه ما بهشدت دارد؛ یعنی باید فکر کنیم به لایههای اولیه زندگیمان. یکی از حاضران پرسید این چه نمادی است و چرا اینطور است. من نمیگویم صرفاً همین است؛ میخواهم توضیحش بدهم؛ ولی کمی سؤال شما خارج از موضوعی است که الان میخواهیم بحث کنیم. برای من همین کافی است که دربارهٔ معنای نمادها یکی دو جلسه بحث کردهام و چند مرجع هم معرفی کردهام و دربارهٔ این نماد اسناد داریم: در همین چند کتاب مختصری که معرفی کردهام — اگر اشتباه نکنم دستکم در یکی بهصراحت — خانه بهعنوان یکی از نمادهای متداول مادر مطرح است؛ یا اتاقی که دری دارد، مخصوصاً بهشدت شبیه محیط رحم است؛ بنابراین میتواند چنین چیزی باشد؛ یا عبور از چنین اتاقی — مخصوصاً اگر کانالمانند باشد — مربوط به خاطرهٔ تولد میشود. اینها چیزهای خیلی متداولی است که در همین کتابها هست. و اگر سؤال دارید — سؤال خوبی است: اینکه چطور این نمادها اصلاً شکل میگیرند؛ ولی اینکه الان بخواهیم موقع چنین تحلیلی این سؤال را جواب بدهیم — مگر اینکه مستقلاً دربارهٔ شکلگیری نمادها صحبت کنیم. فقط حرفم این است که الان زیاد نمیخواهم دربارهاش بحث کنم. به هر حال خانه یکی از مهمترین شخصیتهای این داستان است.
نقد روانکاوانه بهمثابه سند روانی
من مدام به این اشاره میکنم که نقدهای روانکاوانه میتوانند یک اثر هنری را ارتقا بدهند به حد — انگار — سندی دربارهٔ یک بیماری روانی یا حالات روانی یا حقایقی دربارهٔ جهان، بنا بر ایدههای یونگ؛ همانطور که یک رؤیا میتواند حقیقتی دربارهٔ جهان بگوید نه فقط دربارهٔ آن شخص، یک اثر هنری هم به همان ترتیب میتواند این کار را بکند. و بعد میخواهم بگویم اگر این فیلم را با دقت نگاه کنید، ممکن است جزئیات خیلی جالبی دربارهٔ این سندرومی که اینجا مطرح میشود پیدا کنید: اینکه چطور پسری با درگیرشدن — به یک معنا — در رابطهٔ خاصی با مادرش، به چنین حالتِ محبوسشدن و جدا شدن میرسد. این اولین نما بعد از آن خانه است که خود خانه شخصیت مهمی در فیلم است؛ حالا میخواهید این را جانشین مادر و کودکی بکنید، هر چه میخواهید بکنید؛ به هر حال مسئله این است که او در همان خانهای که زندگی میکند، در پستویش گیر میافتد. اولین نماهایی که در فیلم میبینید نمای همان کیکِ بهاصطلاح جشن تولد — ظاهراً شانزده-هفده سالگی همین پسر — است. میخواهم دیالوگها و اتفاقهایی که رد و بدل میشود را بهعنوان معیارهای خوبی ببینیم که چقدر خوب این مشکل را نشان میدهد: حس مادر نسبت به این پسر، پسر نسبت به مادر، و اینکه چطور این ارتباط انگار از حالت سالم خارج شده — فکر میکنم همهاش اینجاست.
رشد و ضرورت ترک خانه کودکی
بگذارید اول خیلی کلی بگویم: اصلاً مشکلی که اینجا در این فیلم مطرح است چیست؟ هر کودکی — مخصوصاً پسر — باید در مسیر رشدش با خانهٔ دوران کودکیاش بهنوعی قطع رابطه کند؛ قطع رابطه به این معنا که از آن خانه خارج شود. این مسیر رشد هر انسانی است که از خانوادهاش، از والدینش و از آن خانه باید فاصله بگیرد. و چیزی که در این فیلم بخواهیم کلیترین حرفش را در یک جمله خلاصه کنیم این است که این فیلم مسائلی را نشان میدهد که بهنوعی این شخصیت اصلی را در همان خانه محبوس میکند. چیز خیلی جالبی که حتی حالت کمیک هم دارد این است که شما فقط یک بار این بیچاره را میبینید که کمی به سر و وضعش میرسد، چند دقیقه میرود بیرون خانه و اتفاق وحشتناکی میافتد، برمیگردد و دیگر تا آخر در همان خانه میماند — تا آخر فیلم که بهطور فاجعهآمیزی، خلاصهاش اینکه این خانه را میکَنند و از این خانه بیرونش میبرند. تمام هویت و زندگی این آدم در محدودهٔ این اثر در همین خانه میگذرد و حتی در کل خانه هم انگار تسری مییابد؛ این محتوای این فیلم است. انگار مکانیسمی را دستکم بهطور نمادین و ناخودآگاه مطرح میکند که چنین اتفاقهایی برای آدمها — مخصوصاً پسرها — میافتد؛ و فکر میکنم این فیلم سند خیلی خوبی است — چون فکر میکنم ناخودآگاه زیادی در آن هست — برای اینکه بفهمید این فاجعهها چطور اتفاق میافتند.
رابطه آسیبزای پسر و مادر
این فیلم با رابطهٔ صمیمانه و تنهایی پسر و مادر شروع میشود؛ شما از اول باید از محتوای فیلم حدس بزنید که مشکل، رابطهٔ پسر و مادر است. اینکه رابطهٔ پسر با مادر — مثل رابطهٔ دختر و مادر — کلاً به دلیل قدرتمندبودن هم مهم است و هم میتواند مشکلزا باشد، فکر میکنم جزو تمهای خیلی مهم روانکاوی است؛ همه در این مورد چیزی گفتهاند و نوشتهاند؛ حتی کتابهای مستقلی دربارهٔ رابطهٔ پسر و مادر و دختر و مادر بوده است. دارم سعی میکنم — شاید بهطرزی ناجوانمردانه — مستقیماً با سندقراردادن این فیلم به ویژگیهای رابطههای مشکلزای پسر و مادر اشاره کنم؛ رابطههایی که میتوانند به چنین فاجعهای — که اینجا میبینید — حتی منجر شوند. یعنی میخواهم واقعاً بگویم چه علائمی در رابطهٔ پسر و مادر وجود دارد که میتواند کسی را هوشیار کند این رابطه میتواند آسیبزا باشد و مقدمهٔ چنین وقایعی باشد. این مسئلهٔ آسیب از کجا میآید؟ مادر به هر دلیلی نمیخواهد پسرش را از دست بدهد. مشکل از اینجاست؛ به هر حال ممکن است خودش هم درست بشود. مشکلی که وجود دارد این است که کلاً مادرها نسبت به از دستدادن فرزندانشان ممکن است مقاومت کنند؛ یعنی مادر ممکن است نپذیرد که پسرش یا دخترش قرار است از او جدا شود. اینکه در مادرها — به همهٔ مادرها بهنوعی — وجود دارد خیلی طبیعی است؛ در حالت سالمش، علاقهٔ زیاد باعث میشود دوری از یک نفر خیلی سخت باشد.
مادر رئوف و مادر مخوف در یونگ
در واقع مادر باید فداکاری کند و بهنوعی اجازه بدهد فرزندانش از او دور شوند؛ و ممکن است مادری چنین فداکاریای نتواند بکند. این همان اصطلاحی است که قبلاً به آن اشاره کردم که یونگ به کار میبرد و ترجمهٔ خوبی هم از آن به فارسی انجام شده: مادرها دو نوعاند، مادرهای رئوف و مادرهای مخوف. مادر رئوف مادری است که مهربان است، فرزندش را دوست دارد و روزی هم اجازه میدهد که بال و پر بگیرد و برود. مادر مخوف مادری است که فرزندش را دوست دارد و همهٔ مقدماتش تا جایی شبیه مادر رئوف است، ولی مشکل این است که حاضر نیست بال بگیرد و برود؛ خودش میخواهد. خودخواهی مادر میتواند باعث بشود چنین وضعی آسیبهایی برای فرزند به وجود بیاورد؛ یعنی دوستداشتنِ همراه با برای خود خواستن. دوستداشتن واقعی بدون خودخواهی این است که اگر به نفع اوست که برود، اجازه میدهم برود، ولو برای من خیلی سخت باشد. و طبعاً اکثریت آدمها — مادر، پدر، همه — به هر حال درصدی خودخواهی در شان دارند؛ بنابراین مقاومت مادر در برابر جدا شدن فرزندان طبیعی به نظر میرسد.
آیین تشرف و جدا کردن پسر از مادر
در گذشتههای دور ساختار خانواده چنین بود که پسر — چه بخواهد چه نخواهد، چه مادر بخواهد؛ کسی حرف اینها را گوش نمیکرد — را پدر جدا میکرد؛ معمولاً محیطِ مردانه پسرها را از مادرها جدا میکرد. در حالت خیلی اصیل قدیمیاش با چیزهایی مثل آیین تشرف، که کلاً پسر را تا سنی فقط با مادر میگذاشتند ارتباط داشته باشد. مثلاً بعضی از این قبایل استرالیایی جدا کردن را به معنای خیلی شدیدی انجام میدادند: اصلاً ارتباط پسر با مادر را یکجور قطع میکردند؛ بهزور میبردند مثلاً در جنگل سختی بکشد و حتی وقتی برمیگشت، ارتباط محدودی میان مرد با مادرش باید برقرار میشد؛ برای اینکه انگار این خطر را احساس میکردند که اگر ارتباط ادامه پیدا کند ممکن است مشکلی پیش بیاید — اینکه نتواند وارد محیط مردانه بشود. به هر حال شما در این فیلم چیزی که میبینید این است که ارتباط خیلی سنگین و خاصی میان پسر و مادر وجود دارد؛ پدر غایب است و بنابراین همهٔ زندگی پسر و مادر معطوف به هم است. در همین دیالوگ اولیه — بعد میتوانم چند دقیقهٔ اول فیلم را جدا نشان بدهم و بگذارم شما با همین عناصر کمی دقت کنید — عالمی نشانهٔ خوب وجود دارد که ماجرا چیست. تکنیکهایی که مادرها به کار میبرند برای از دستندادن فرزندان — یکی از چیزهای بامزهاش این است که به محض اینکه قرص میخورد درش را برمیدارد؛ آن قرصگیری — یعنی در گلویش پایین نرفته — «آها چی شد؟ یک لحظه رفت.» این حرفهایی که مادر میزند و جوابهایی که میشنوید — اینکه دیگر به هیچوجه، ترسش را دیگر بهصراحت میگوید: ترس از اینکه پسر برود؛ اینکه به زودی مثلاً پایان دبیرستان میرسد و باید بروی و مثلاً پزشک معروف شوی و این حرفها — عدم رضایت و ترسش را بهصراحت اینجا بیان میکند.
غیبت پدر و وابستگی متقابل
ببینید، فرض کنید مادری به هر طریقی نمیخواهد فرزند یا فرزندانش را از دست بدهد. چیزی که اینجا میبینید و این حالت را تشدید میکند این است که پدر حضور ندارد. عدم حضور پدر نیاز مادر به فرزند — بدیهی است — بیشتر میکند، مخصوصاً به فرزند پسر. چیزی خیلی کلی و واقعی میگویم که در جامعهٔ ما و همهجای دنیا هست: اگر پدر حضور نداشته باشد — اینجا مسئلهٔ طلاق است؛ ممکن است پدر به هر طریقی فوت کرده باشد یا رابطه قطع شده باشد — طبعاً مادر نسبت به فرزندانش وابستهتر میشود؛ چون اصلاً بهطور غریزی میداند که به سمت کهنسالی میرود و احتیاج به مراقبت دارد و کسی هم نیست؛ چه کسی بهتر از فرزندان؟ یکجور وابستگی عمیقتری نسبت به فرزندانش احساس میکند. اینها اصلاً در ذهن ناخودآگاه مادرها مطمئناً بهصورت «من احساس نیاز دارم» نیست؛ معمولاً برعکس: انعکاس اینجور احساس نیازها در ناخودآگاه این است که تصور طرف این است که طرف مقابل شدیداً به من نیاز دارد — یک وارونگی اتفاق میافتد — و معمولاً رابطه خیلی نزدیک میشود به دلیل اینکه برعکس فکر میکنند، در حالی که نیاز در خودِ شخص است. به هر حال وابستگیها شدیدتر میشوند وقتی پدر حضور نداشته باشد. پسر برای کندهشدن از کودکی و از مادرش نیاز به پدر و کمک پدر دارد؛ طبعاً وقتی پدر حضور نداشته باشد، خطر جذبشدن پسر در مادر خیلی زیاد میشود. و اینجا همین عنصرِ عدم حضور پدر و تنهایی پسر و مادر با هم — اگر الان هیچی از این فیلم نمیدانستیم، همین صحنهٔ اول به اندازهٔ کافی معناهایی در خود دارد که انتظار داشته باشید اینجا مشکل اساسی پیش میآید — نوع رابطه از همان نوع رابطههای خطرناکی است که ممکن است میان پسر و مادر به وجود بیاید. مخصوصاً بر عدم حضور پدر و تنهایی این دو تأکید میکنم. و یکی از نکاتی که میتواند نشانهٔ آسیبزابودن رابطه باشد — اینکه مادر فعالیتهایش در چه جهتی است — این است که حتی در حضور پدر، مادر بهنوعی سعی میکند ارتباط فرزند یا فرزندانش را با پدر تخریب کند؛ این چیزی است که زیاد در جامعهٔ ما دیده میشود، دستکم بهطور سنتیتر — در زمانی که طلاق کمتر اتفاق میافتاد و پدر به یک معنا حضور داشت، ولی مادر یکجور خودش را حائل میکرد میان فرزندان و پدر. هنوز هم فکر میکنم نرخ طلاق در همین نسلهای اخیر بالا رفته است؛ همین نسل شماها مطمئناً در خانوادههایی زندگی میکنید که احتمال طلاق در آنها خیلی پایینتر است نسبت به مثلاً جایی مثل آمریکا.
جدایی روانی و حائل شدن مادر
جایی مثل آمریکا؛ وقتی جدایی واقعی نیست، مادر میتواند جدایی روانی را بهنوعی ایجاد کند: بچهها را بیش از اندازه به خودش نزدیک کند و رابطهشان را با پدر. در خانوادههای ایرانی فکر میکنم این اصلاً خیلی جاها نُرم است که حتی پسرها در این موارد خیلی با مادر خودشان راحتترند تا با پدرشان — و این وحشتناک است، مخصوصاً برای دورهٔ بعد از بلوغ. ولی اصلاً عجیب نیست که پسرها به مادر نزدیکتر از پدر باشند در خانوادههای ایرانی. حداقل من این پدیده را زیاد دیدهام که پدرها بهطور سنتی انگار احساس میکنند مسئولیت بچهها با مادرهاست؛ چنین حالتی هنوز هم شاید وجود داشته باشد. بر این تأکید میکنم که در همین دیالوگ کوتاهی که کل شروع فیلم شاید چهار دقیقه نباشد — این صحنه بیشتر از سه دقیقه طول نمیکشد — اشارهای به مسئلهٔ طلاق هست و اینکه رابطهٔ پدر و پسر واقعاً قطع شده: حتی پدر برای دیدن پسر هم نمیآید و شما یکجور میبینید که مادر نقش تعیینکنندهای داشته که این وضعیت به وجود آمده است؛ بدون اینکه کوچکترین احساسی باشد که اینجا اتفاق بدی افتاده است. ولی انگار مثل یک حالتِ تعیینوضعیت و اعتراف هست که مادر، به معنای واقعی کلمه، بعد از طلاق بهطور طبیعی باید رابطهٔ پسر و پدر حفظ میشد — حتی همان هم قطع شده و پدر حتی برای ملاقات پسرش در طی ده سالی که از طلاق گذشته نمیآید. بنابراین این محیط، محیط آسیبزاست. رابطهٔ پسر با مادر بدون حضور پدر — و انگار تنهاماندن فرزند با مادر — در این فیلم خاص تشدید میشود که اصلاً فرزند دیگری وجود ندارد؛ واقعاً این دو، رابطهٔ دو نفرهای را دارند تجربه میکنند. پس یک نکته این است که مادری که رابطهٔ ناسالم برقرار میکند را میتوانید از آنجا تشخیص بدهید که دربارهٔ رابطهٔ فرزندان با پدر چگونه حرف میزند؛ بهاصطلاح چه نقش مثبت یا منفیای دارد. بهطور طبیعی یک مادر نرمال نهایت سعیاش را باید بکند که رابطهٔ فرزند با پدر به بهترین وجه ممکن پیش برود؛ و اگر ببینید خلافِ این است، میتوانید تشخیص بدهید که اینجا مشکلاتی در حال بهوجودآمدن است. این یک نکتهٔ خیلی ساده و واضح از شروع آن است.
تهدید رابطه با جنس مخالف
مادر چه راهی دارد برای اینکه فرزندان — مخصوصاً که من دربارهٔ خاصِ رابطهٔ مادر و پسر صحبت میکنم — پسر را برای خودش حفظ کند؟ چه چیزی باعث میشود بچهها خانه را ترک کنند؟ ازدواج، بله. یعنی اگر جنسیت وجود نداشت، اگر تمایلات جنسی وجود نداشت، شاید اصلاً آدمها همینطور خانوادهها کنار هم میزیستند و این مشکل به وجود نمیآمد. بلوغ یکجور حس استقلالطلبی را در پسرها میآورد و پسرها و دخترهای خانوادهها از خانوادههایشان کنده میشوند، خانوادهٔ جدید تشکیل میدهند. بنابراین چیزی که رابطهٔ پسر-مادر را تهدید میکند، ارتباط با جنس مخالف است. واضحترین ویژگی مادرهایی که رابطههای ناسالم با پسرهایشان دارند، حساسیتهایی است که نسبت به رابطهٔ پسر با جنس مخالف دارند، اگر مخصوصاً حالت عاشقانه پیدا کند. ممکن است با ازدواج مخالفت نکنند: من دوستی دارم که یک بار جملهای قصار گفت: «انتخاب عروسِ پسرها را بسپارید به مادرها و مطمئن باشید برای پسرشان دختری میمون انتخاب میکنند.»
مادرشوهر، عروس و جامعه ایرانی
من این را واقعاً دیدهام: مادرهایی که این ویژگی را دارند — یعنی حالت تملک نسبت به پسر — اگر احساس کنند دختری که واقعاً جلو میآید خیلی جذاب است، میترسند؛ و اگر اینطور نباشد، خیلی ممکن است اتفاقاً تمایل نشان بدهند که ازدواج سر بگیرد، اگر به انتخاب خودشان باشد. در این حالتهای ناسالم کاملاً مشکل این نیست که پسرشان ازدواج کند یا نکند؛ مشکل این است که عشقِ پسر را از دست ندهند. اگر از طرف عروس تهدیدی نباشد که پسر را مال خودش میکند؛ طبیعتاً. علت اینکه واقعاً این حرفها را میزنم این است که میدانم آمار مسائل مادرشوهر و عروس در ایران بهطور غیرعادی بالاست و فکر میکنم ماجرای این فیلم بهنوعی با جامعهٔ ایرانی کاری دارد؛ آگاهیهایی در این فیلم هست که بد نیست در جامعهٔ ایرانی مطرح شود. اینها دقیقاً همان چیزهایی است که در جامعهٔ ما معمولاً مسکوت است و مطرح نمیشود؛ برای اینکه ما یکجور حالت تابویی داریم که هیچ چیز منفی را به مادر نسبت ندهیم، چون مادر مقدس است. این را فکر میکنم همهجای جامعهٔ ایرانی کمی هست. در ایران — من چند بار تا حالا مورد اعتراض قرار گرفتهام که خیلی بهاصطلاح اکسپلیسیت در جلسات دربارهٔ رابطهٔ با مادر حرف میزنم و اعلام خطر میکنم که این رابطه خیلی مهم و زیبا و خوب است ولی خیلی هم خطرناک میتواند باشد. مثلاً یادم است بارها جایی گفتهام که هشتپا در رؤیای پسرها معمولاً اشاره به مادر میکند — مادری که بهنوعی فرزند را در خودش گرفته — و این معمولاً چنین حرفهایی واکنشهای هیستریک ایجاد میکند که به مقام مادر توهین شده است. کسی نمیخواهد به مقام مادر توهین کند؛ ولی واقعاً غافلبودن از اینکه رابطههای خانوادگی بهطور کلی همانقدر که مهماند میتوانند اگر از حالت نرمال خارج شوند آسیبزا باشند خیلی مهم است؛ چون فکر میکنم اکثریت مشکلات روانی آدمها به محیط خانواده و همین چیزهای آنرمالی که در خانواده ممکن است پیش بیاید برمیگردد. واضح است که چیزی که پسر را از مادر جدا میکند، یکجور رابطه با جنس مخالف است و میل به رفتن، استقلال، تشکیل خانواده؛ و بنابراین مادری که رابطهاش ناسالم است، نشانههایی بروز میدهد از اینکه انگار از رابطهٔ پسر با جنس مخالف میترسد. در این فیلم، در خروج — تنها خروجِ ناموفق این پسر از خانه — فریاد میزند دمِ در؛ وقتی میبیند این دارد میرود سراغ آن دختری که به او علاقهمند است، لوری، فریاد میزند که «وقتت را برای کسی که به تو اهمیت نمیدهد تلف نکن.» وقتی برمیگردد و آن ماجرا هم اتفاق افتاده، به او تذکر میدهد که من بارها دربارهٔ این دختر به تو اعلام خطر کردم. بعد یکی دو بار هم در طول فیلم، بدون اینکه هیچ دلیل مشخصی وجود داشته باشد، دربارهٔ دخترهای جوان جملههای منفی میگوید — مثلاً «تیایجرها اینطورند» — انگار یکجور احساس بدی دارد؛ احساس خوبی نسبت به ارتباط با دخترهای جوان ندارد.
غذا بهجای لذت جنسی
حالا چه چیزی را مادر باید جانشین لذت جنسی کند، اگر پسر بهنوعی از رابطه با خارج — مرد شدن — محروم شود؟ چه اتفاقی میتواند بیفتد؟ چه چیزی مادر بهطور طبیعی به پسر میتواند بدهد؟ غذاست. مادر در دوران کودکی همهچیزِ فرزند است؛ هر چه کوچکتر باشد بچه بیشتر زندگیاش وابسته به غذاست، بنابراین بیشتر به مادر وابسته است؛ و هرچه جلو میرود غیر از غذا نیازهای دیگری هم پیدا میکند و طبعاً غذا باید درصد کمتری از توجهش را جلب کند. یکی از ویژگیهای مادرهای سلطهجو که پسرها و فرزندان را بهنوعی در خود میخواهند حل کنند، همین تأکید زیاد روی غذاست؛ مثل اینکه ناخودآگاه میخواهند همهچیز را خلاصه کنند در غذا. و یادتان هست چه غذاهایی نمادِ جنسیت در رؤیاست؟ غذاهای شیرین، مخصوصاً کیک. این دیگر رسم است و هر کتابی این را مینویسد که کیک و شیرینی جانشین نمادهای جنسی در رؤیا هستند. اینکه فیلم اصلاً با صحنهای شروع میشود که مادر دارد کیک میخوراند — کیکخوردن و کیکخوراندن کاری است که مادر بهطور بدیهی انجام میدهد و بهطور نمادین جانشین همین حسی میشود که میتواند میان مادر و پسر باشد. و در تمام مدت — ببینید — بعد از اینکه این پسر را حبس میکند آنجا — ببخشید، کلمهٔ حبسکردن را به کار میبرم چون فیلم این را نمیگوید که حبسش میکند، میگوید ظاهراً کمکش میکند.
حبس در خانه و تغذیه مداوم
ولی واقعیت این است که به هر حال ایده، ایدهٔ مادر است؛ همهٔ کارها را مادر تنظیم میکند و جایی تأکید میکند که «از این به بعد فقط من میدانم تو اینجا هستی» — رابطهٔ دیگر کلاً. ببینید، نشانههایی از قطع رابطهٔ پسر با پدر وجود دارد که مادر در آن دخالت کرده و فیلم به جایی میرود که مادر با هر بهانهای رابطهٔ پسر را با همهٔ دنیا قطع میکند؛ فقط خودش میماند که راه ارتباطی پسر با جهان خارج است. و چه کاری را مرتب انجام میدهد؟ غذا میآورد: میخرد، میپزد، سینی میگیرد، میآورد، مینشینند با هم غذا میخورند. یعنی انگار این رابطهٔ مادر دقیقاً همان حالت فیدینگ را — همان کاری که برای بچهٔ کوچک باید بکنند — سعی میکند ادامه بدهد. و این نکتهٔ خیلی واضحی است دربارهٔ رفتار مادری که اگر بخواهد پسر را از دست ندهد و نگذارد با خارج ارتباط برقرار کند — چون نمیتواند عامل لذت جنسی باشد — تأکیدش روی خوردن و اینجور چیزها زیاد میشود. بهطور نمادین فیلم را میبینید که همینطور است. دربارهٔ نمادهای رنگی هم فکر میکنم خیلی نمادین و خوب است، چون کلاً رنگهای تیره بار منفی دارند؛ یکجور حس منفی نسبت به همین ماجرای جویدن ناخن بهوجود میآید. دربارهٔ اینکه آیا برای این شخصیتها — مادرهای دیگر — اسم مشخصی وجود دارد: بله، اسم مشخصی دارد؛ ولی نمیدانم — معمولاً اینجور حالتها در متون بار منفی دارند، مثلاً به مادر میگویند یا مثلاً مادرِ سلطهگر. میدانم پیروان یونگ بعضی از این کارها را کردهاند؛ برای همین چیزهایی که یونگ بدون نامگذاری گفته ممکن است الان نام گذاشته باشند. فکر میکنم مهم این است که این واقعیت را و هماهنگبودن این نشانهها را بفهمید.
مانع رشد و تثبیت دهانی
طبعاً ممکن است در اسطورهها هم چیزی پیدا کنید که اسم خوبی برای این مسئله باشد. مانع رشدِ پسر تا رسیدن به مرحلهٔ جنسی میشود؛ یعنی یکجور اختلال ایجاد میکند؛ بنابراین ناخودآگاه، تأکیدِ بیش از اندازه و تحکیمکردن روی غذا میتواند مسیر رشد را به معنای واقعی کلمه هم مختل کند. بهوضوح در فیلم نشانههای دهانی در رفتار رونالد هست: مثلاً مشخصاً همان حالتهایی که چیزی را میجود؛ و در کل فیلم فریمهایمان با کیک و تأکید زیاد روی تغذیهٔ رونالد است. تقریباً یادتان هست جایی در فیلم مادر رفته باشد و دری باز شده باشد و غذایی رد و بدل نشده باشد؟ اصلاً اینطور است: مادر میرود آنجا غذا میدهد و برمیگردد؛ حالا حرفهایی هم زده میشود؛ در حالی که اگر تخیلاتتان را به کار میانداختید خیلی چیزها میتوانست در این رابطه باشد. بنابراین مادرهایی که بچهها را با لذتهای دهانی تربیت میکنند — به دلیل اینکه بیش از اندازه لذت بردن از غذا را به فرزند میدهند — طبعاً خطر اینکه به اندازهٔ کافی رشد نکند را به وجود میآورند؛ و این اتفاقاً ناخودآگاه میافتد: مادر چیزی که دارد غذا دادن است و میتواند عاطفی باشد. این دربارهٔ مادرهایی که خیلی هم حالت بهاصطلاح سلطهگری و عقبنگهداشتن ندارند هم ممکن است صادق باشد؛ یعنی در اصل مهربانی و همان حس مادرانه ممکن است آدمها خودشان بچهها را به سمت همین جویدن دهانی سوق بدهند. من به دو نکته اشاره کردم: قطع ارتباط با پدر که در این فیلم منجر میشود به قطع ارتباط کودک با تمام دنیا — به حالت آدمی که دیگر آسیبزا است — و مسئلهٔ تأکیدِ غذا و قطع ارتباط با دخترها.
جاهطلبی شغلی مادر برای پسر
مادر نیازش به پسر چیست؟ مخصوصاً پسری که جانشین پدر بشود برایش. بنابراین کارِ پسر برای مادر طبعاً مهم است. شما نه یک بار، بیش از ده بار در این فیلم — در همین مدت کوتاهی که مادر هست — تأکیدش را میبینید بر اینکه «تو باید یک مدیکال کریر داشته باشی، پزشک بزرگی باشی»؛ هر بار که میرود آنجا میگوید درس بخوان، ورزشهای بدنیات را انجام بده؛ و بهطور مداوم دارد روی موفقیت شغلی آیندهٔ پسرش خیالپردازی و حسابکتاب میکند. کمی در فیلم روشن است که این برای مادر — انگار — فوقالعاده مهم است؛ اصلاً یکی از اولین جملههایی که در اول فیلم میگوید این است که «تو روزی پزشک بزرگی میشوی، پزشک معروفی میشوی»؛ و در آن صحنهای که برادرِ قربانی میآید و دارند به این تصمیم میرسند که این را باید پنهان کنند، بهطرز وحشتناک و غیرمنتظرهای این حرف را میزند که این ماجرا باعث میشود مدیکال کریرت مشکل پیدا کند؛ و هیچ نرمال نیست که در اثر یک قتل، کسی در آن شرایط بحرانی به فکر این باشد که «تو دیگر نمیتوانی پزشک خوبی شوی». و هر بار هم که میرود از او میپرسد درس خواندهای یا نه. مادر به این فرزندی که دارد از دنیا جدا میکند — برای ادامهٔ زندگی خودش — نیاز دارد. برای اینکه زن به هر حال احتیاج به مرد بهعنوان کریر دارد: مرد باید کار داشته باشد و زن هم این حس را نسبت به مرد دارد که بهعنوان کریر از او استفاده کند. یک بار گفتهام که این معمولاً خنده میشود، ولی اینکه یکی از نمادهای مرد در خوابِ زن، نمادِ شوهر، اسب است — این از چیزهای بهنظرم طبیعی است که عجیب نیست. همین الان هم که زنها شاغلاند باز همین نماد اسب وجود دارد و اصلاً چیز مضمومی هم نیست. ممکن است مردها — مخصوصاً مردهای امروزی — از شنیدنش احساس کنند اصلاً یکجور سوءاستفاده وجود دارد؛ هیچ سوءاستفادهای نیست، استفاده است؛ بهطور طبیعی زن با توجه به ویژگیهای زندگیاش و زندگی خانوادگی یکجور انتظار دارد که مرد نقش کریر را برایش بازی کند تا بتواند به وظایف مثلاً مادرانهٔ خودش برسد. به هر حال در اینجا تأکید زیاد مادر روی کارِ فرزند را میبینید و امید فوقالعادهای به آیندهٔ درخشان شغلیاش.
شدت دلبستگی مادر پس از تولد
چیزی هم هست که خیلی ممکن است نکتهٔ منفی حساب نشود: خیلی از مادرها از رابطهشان با فرزندان، وقتی بچهها کوچکاند، بینهایت لذت میبرند. فکر میکنم این ویژگی مادرها خیلی معروف است و فکر میکنم درست است که وقتی فرزند نوزاد متولد میشود، پدر در ماههای اول رابطهٔ عمیق زیادی با بچه برقرار نمیکند؛ بچهها را هم در سنین کوچک بغلکردن خیلی دوست ندارند. معمولاً پدرها اوج دوستداشتنشان از وقتی است که بچهها به حرف میافتند و کمی راه میروند و خیلی شدیدتر میشود؛ در حالی که مادرها از همان لحظهٔ بعد از تولد بینهایت علاقهمندند و شاید اوج علاقهشان همان موقعی است که فرزند صددرصد وابسته به مادر است؛ اصلاً بدون مادر نمیتواند — انگار — نفس بکشد. اینکه مادر در رابطه با فرزند لذت خیلی عمیقی میبرد اصلاً چیز بدی نیست؛ ولی ناخودآگاه به دلایل خیلی واضح، وقتی کسی لذت خیلی عمیقی میبرد، از زایلشدن آن لذت احساس خوبی به او دست نمیدهد. میخواهم بگویم مادر — حتی مادری که هیچ جنبهٔ منفی ندارد — در این مادرها حسِ حسرتخوردن نسبت به بزرگشدن بچهها وجود دارد؛ مخصوصاً اینکه میدانند اینها روزی کلاً از او جدا میشوند. معروف است که یکی از مشکلات روانی مادرها — که گاهی ممکن است خیلی شدید بروز کند و به وضعیتهای روانی خیلی خاصی تبدیل شود — این است که مادر تا وقتی فرزند در رحم است اصلاً کودک را جزء خودش میداند و واقعاً هم هست: شما وقتی کودک در رحم است چقدر میتوانید واقعاً بگویید اینجا دو موجود زنده وجود دارد؟ انگار یک وابستگی واقعی میان مادر و کودک هست. حتی مادرها بعد از اینکه بچه به دنیا میآید خیلی راحت این حس که موجودی مستقل شده به آنها منتقل نمیشود؛ معمولاً طول میکشد. فرزند اصلاً چنین حالتی ندارد: کودک بهوضوح در ماههای اول تولدش خودش را همچنان از مادرش جدا نمیداند؛ انگار این غیریت را دیر میفهمد و یکی از مراحل مهم رشد کودک این است که خودش را جدای از مادر، بهعنوان موجودی مستقل، ببیند و استقلال مادر را هم بفهمد. گاهی مادرها مقاومتهای عجیب و وحشتناکی میکنند — که ممکن است کیس روانی پیدا کند — که کودک را بپذیرند که به دنیا آمده و مستقل شده؛ و همین ادامه پیدا میکند و همین حالتهای آسیبزا پیش میآید که جدایی کامل فرزند از خانواده را هم ممکن است نتوانند راحت تحمل کنند. باز در همین صحنهٔ اول این حالت حسرت نسبت به اینکه «تو به آخر چیزی رسیدی، هایاسکول رسیدی و دیگر انگار داریم از هم جدا میشویم» وجود دارد.
فانتزیهای زنده در پستو
من نشانههایی را میگویم که در زندگی واقعی مادرها هست؛ میخواهم بگویم این صحنهٔ اول فیلم تقریباً همهٔ نشانههای مهم چنین رابطههایی را در خود دارد، بدون اینکه قصد خاصی بوده باشد که اینها را به نمایش گذاشته باشند. به نکتهای دیگر دقت کنید: بعد از اینکه مادر موفق میشود — من اینطور تفسیر میکنم؛ فیلم مادر اینطور نشان نمیدهد — در حمایت از فرزندش ایدهٔ فوقالعادهای به ذهنش میرسد که خودش هم خیلی خوشحال میشود از اینکه ایدهٔ فوقالعادهای است: اینکه اینجا مخفی شود — اینطور تعریف میکند. بعد از اینکه رابطهٔ این پسر با دنیای خارج و مخصوصاً با دخترها قطع میشود، میبینید مادر حتی نسبت به فانتزیهای او حساسیت نشان میدهد. هر بار که اینجا برای این پسر چه اتفاقی میافتد؟ وقتی از رابطهٔ واقعی با دخترها کنده میشود و جدا میشود، پناه میبرد به فانتزی: دنیای شاهزادهخانم را در نظر میگیرد، خودش را جای شاهزادهای میگذارد که مثلاً الان عشق برایش تبدیل به فانتزی میشود در همان داستانی که مینویسد؛ یک اتفاق واقعی است که برای او میافتد. و مخصوصاً ببینید آن نقاشیهایی که میکشد — مثل اینکه آن فانتزیها برایش جان گرفتهاند: دقیقاً وقتی میروی در آن پستو شروع میکند این چیزها را، اینها میشوند موجوداتی که با آنها زندگی میکند؛ شاهزادهخانمی که بعداً آن را روی آن دختر پروجکت میکند و به آخر میرسد: پروجکشن. دوبار که اول فیلم از خانه بیرون میرود فاجعه به وجود میآید و یک بار هم از خود پستو بیرون میآید که با دختری تماس برقرار کند و دیگر اصلاً فیلم تمام میشود. به هر حال اینکه این فانتزیها جانشین آن رابطهٔ واقعی با جنس مخالف شدهاند برای این پسر — نقاشیهایی که میکشد هم همان حالت را دارد — و مدام مادر به او تذکر میدهد که این فانتزیها کارش را تهدید میکند و نباید این اتفاق بیفتد. هر بار که او چیزی میگوید، آن چیزهای رنگی و رنگها را خود مادر به او هدیه میدهد و تأکید میکند که این نباید جلوی درسخواندنش را بگیرد.
ادامه دشمنی با رابطه پسر و دختر
بعداً هم هر بار که او — یکی دو بار — اشارهای میکند به چیزی خیالی در همان فانتزی، مادر بلافاصله میگوید مثلاً «نباید مانع درسخواندنت باشد». این ادامهٔ دشمنی با رابطهٔ این پسر با جنس مخالف — حتی وقتی به صورت فانتزی و ذهنی درآمده — آن حالت وحشتناکی است که اینجا وجود دارد؛ یعنی اوجِ اوجگرفتن این حالت تسلط و قطعکردن رابطهٔ این پسر را نشان میدهد. نکتهای که بهاصطلاح عملاً دیدهام — نه در آثار هنری؛ واقعاً در زندگی واقعی: مادرهایی که این حالت را نسبت به پسرها دارند معمولاً حساسیتی نشان نمیدهند. در خانوادههای مذهبی طبعاً این چیزها مطرح نیست، ولی من واقعاً در خانوادههایی که مذهبی نیستند این را در یک مورد بهوضوح دیدم: به هیچ وجه نسبت به رابطههای جنسیِ پراکندهٔ پسر — حتی نامشروع، به معنای بدترین وضع ممکن، وضعیت زنهای خیابانی و اینها — نهتنها حساسیت نشان نمیداد — مادرِ مورد خاصی که با او برخورد کردم — بلکه مشوق هم بود. چرا؟ برای اینکه اگر پسر از نظر جنسی قانع شده باشد و ارضا شده باشد، ممکن است خانه را هیچوقت ترک نکند؛ ازدواج و عشق است که پسر را جدا میکند. بنابراین اگر آن ترمزهای مثلاً دینی وجود نداشته باشد — و من این را واقعاً دیدهام — مادر میتواند مشوق این باشد که رابطهٔ جنسی برقرار شود، منتها به همان شکل کثیفی که در جامعه وجود دارد، نه با عاطفه و این حرفها که میتواند چیزی را جانشین مادر کند؛ برای اینکه این ترس همیشه ناخودآگاه نسبت به غریزهٔ جنسی وجود دارد — که آن چیزی است که اگر پیش بیاید این پسر را از من جدا میکند. بنابراین اگر این به نحوی فروکش کند و چیزش کنند، آنوقت ممکن است دیگر پسر جدا نشود. مثل همان مسئلهٔ دادنِ ازدواجِ بدون عشق که در خانوادهٔ مذهبی هم ممکن است کاملاً پیش بیاید. این نکتههایی بود دربارهٔ شروع فیلم و این چند دیالوگی که رد و بدل میشود و پر از نشانههای این حالت بهاصطلاح سلطهگری است. من باز بهعنوان مورد خاص دربارهٔ ماجرای خروج ناموفق این پسر از خانه میل دارم حرف بزنم — که فعلاً کار نمیکند و برای یادآوری خودم گفتم: «Incredible. I don't want you occupying all your time with those» — شما روزی را میبینید — ببخشید، یک بعدازظهر؛ این پسر بهوضوح لباس تر و تمیز میپوشد، کمی عطر به خودش میزند و دارد میرود سراغ دختری که دوست دارد.
خروج ناموفق برای دیدن لوری
چون قبل از اینکه ماجرای قتل اتفاق بیفتد، صحنهای دارید که کاملاً حالت جنسی دارد: رفته سراغ دختری که دوست دارد، در استخر هستند. چیز خیلی جالب این است که دو زوجاند و آن دختری که او دوست دارد تنهاست؛ مثل اینکه دقیقاً آن جای خالی وجود دارد ولی این آدمی نیست که بتواند آن جای خالی را پر کند. حس تمسخری که از او وجود دارد، یا اینکه رونالد مثلاً از آن دخترِ کوچکتر استفاده میکند — اینها همه نشانههای عدم اعتمادبهنفسِ آن آدم واقعی است که پشت این داستان است. معمولاً در آثار آدمهایی که اعتمادبهنفس ندارند و آدمهای خجالتیاند همیشه این را میبینید که موجوداتی دورشان هستند که حالت تمسخر دارند و بد نشان داده میشوند؛ ولی به هر حال این فضای امکانِ تمسخرشدن همیشه به شکلی وجود دارد. شما خروجِ بهاصطلاح ناموفق او را برای دیدن آن دختر میبینید — مورد تمسخر قرار گرفتن؛ یعنی حس جنسی در این صحنه وجود دارد. و صحنهٔ دومی که بعدش میآید از نظر روانی، از نظر نمادین، چیزی نیست بهغیر از همان چیزی که در این صحنه هست. دقیقاً همان نکتهای که اوایل جلسه گفتیم: چه چیزی اینجا گناه حساب میشود؟ انگار از خانه خارج شده و نسبت به دختری احساس علاقه کرده و همین کافی است؛ این توهین به مادرش است؛ برای اینکه همهچیزش در رابطهاش با مادر و احساس جنسی است. اینطور فکر کنید: با اصطلاحات یونگی بخواهیم صحبت کنیم، آنیما چیزی است؛ وقتی مادر آنیما را پر کرده باشد و احساس جنسی نسبت به آنیما به وجود بیاید — میدانید منظورم چیست؟ اگر نود و نه درصد آنیمای پسری که به سن بلوغ رسیده هنوز مادر باشد، هر نوع احساس جنسی — مثل احساس تمایل جنسی — نسبت به مادر محسوب میشود؛ بنابراین همراه با احساس گناه است و این توهین به مادر است، اگر حس جنسی متعلق به آنیماست و آنیما مادر باشد.
آنیما، مادر و احساس گناه زنا با محارم
یعنی انگار میل به زنای با محارم در او ایجاد شده و این بزرگترین گناه است. این گناهی که اینجا نمادین شده توسط عمل قتل و بعداً فرارکردن و رفتن در خانه — این از اینجا میآید: این بلایی است که سر آدمی میآید که به دورهٔ بلوغ رسیده و ارتباطش با مادرش همهٔ زندگیاش است و مثلاً آنیمایش توسط مادرش پر شده. اینجا یکجور کشش جنسی نسبت به دخترها میبینید و بعداً بلافاصله همان مسئلهٔ قتل پیش میآید که بهنوعی بهطور نمادین نشانهٔ همین حس گناهِ حاصل از این احساس جنسی است. بگذارید اول از آن چیزهایی که فروید و لکان بیشتر دوست دارند استفاده کنم: استفاده از اصطلاحات زبانی برای پیدا کردن ایدههای نمادین. شاید بعضیتان بدانید که crash در زبان انگلیسی به معنای برخورد و تصادف است و در زبان انگلیسی یک معنای نمادین هم دارد: عشق ناگهانی. دقیقاً وقتی میگویند مثلاً کسی crash on her، یعنی در اولین برخورد ناگهان عاشق شده است.
صحنه تصادف دوچرخه
انگار این تصادف عجیبوغریب دوچرخه — که خیلی هم بد اجرا شده در این فیلم — دارد همان ادامهٔ همان سرنوشت را میگوید: یکجور احساس عشق ناگهانی نسبت به جنس مخالف. و آن احساس گناه در اولین جملهای که دختر میگوید هست: میگوید «Don't touch me» — منو لمس نکن. این همهاش پر از احساس گناه جنسی است: چیزی که در درون خودش هست را دهان آن دختر میگذارد؛ مثل اینکه تمایل به لمسکردن در او ایجاد شده ولی مقاومتی در درون خودش هست که این کار را نکن. و حالا آن دختر بهطور کاملاً غیرمنتظره — و مخصوصاً این چند شب قبل هم تا جایی از فیلم را دوباره دیدم و این خیلی برایم جالب بود که در این صحنه اصلاً دختری که بهاصطلاح سوار دوچرخه است به هیچ وجه نگاه نمیکند که به چه کسی برخورد کرده — و اجراهای فیلم هم که وحشتناک است. این صحنه را نگاه کنید: از همان لحظهای که به هم برخورد میکنند، هر کسی میتواند زنی باشد که به او برخورد کرده؛ نگاه کنید دختر اصلاً متوجه نیست که کی به او برخورد کرده؛ اصلاً آنور را نگاه نمیکند. ولی او که میآید بلندش کند بلافاصله میگوید «به من دست نزن». اینجور چیزهای غیرعادی و غیرمنطقی معمولاً نشانههای خوبیاند که میتوانید برای پیدا کردن چیزهای ناخودآگاه به آنها توجه کنید: هیچ دختری اینطور حرف نمیزند؛ دختر به این کوچکی. این حالتی که — ببینید — وقتی چیزی به شخصیتی نمیخورد — دقیقاً اگر داستان خیلی خوبِ روایتشدهای ببینید، شخصیتها خیلی روان و خوباند و رفتارهای طبیعی دارند که خیلی راه به شما نمیدهند که بخواهید تعبیرهای عجیبوغریب نمادین بکنید؛ وقتی شخصیتها سستاند و حرفهایی میزنند که نباید بزنند — این صحنه: تمام حرفهایی که این دختر میزند چیزهایی است که انگار در درون این آدم هست: احساس گناه نسبت به دستزدن یا نزدن، یا احساس حقیقتی که در درون خودش هست، تمسخر احتمالی دیگران. این دختر خیلی کوچک است؛ اصلاً ممکن نیست نسبت به پسری به این سنوسال — مثلاً اشاره میکند به اینکه تو میخواهی نظرِ لوری را جلب کنی — این چیزها را بفهمد و یکجور مسخرهاش میکند، یا به مادرش توهین میکند؛ کاملاً این شخصیت حالت غیرعادی دارد. کل این صحنه همهچیزش یکجور سرهمبندی شده است برای اینکه ماجرا به آن چیزی برسد که قرار است منجر شود. دربارهٔ آن شخصیت — آن خانم همسایه — کسی ایدهای ندارد که در این فیلم چه میکند؟ یکی از حاضران گفت: «آن دستنوشتهای که روی دیوار هست؟» بله. آن دستنوشته روی دیوار دستنوشتهٔ خودش است. از لحاظ دراماتیک آن شخصیت در داستان چه میکند؟ شخصیتی که مدام مادر به او ارجاع میدهد بهعنوان خطر — میگوید مثل عقاب دارد ما را میپاید — عاملی که به هیچ وجه نمیتواند از این تصویرِ خودش بیرون بیاید؛ ولی کلاً این شخصیت منفوری است: شاید منفورترین شخصیت داستان باشد که مدام با حالتی منفی از او یاد میشود و هر بار هم که میبینیدش از قیافه و حرکاتش حالتی چندشآور دارد و اینکه مدام سرک میکشد در آن خانه. کلاً آدمهای خجالتی چنین چیزی نسبت به آدمها دارند.
انزوا، نفرت و ترس از کشف اسرار
یعنی آدمی که خیلی در درون خودش رفته، احساس اینکه آدمها میخواهند بیایند و اسرارش را کشف کنند، بهنوعی وجود دارد؛ این حسِ نفرتِ آدمی نسبت به آدم — نمیدانم چطور بگویم — آدمی که از حدِ نرمالِ روابطش پایینتر است، خیلی راحت اکثریت مردم را فضول میبیند؛ در حالی که بعضی از این ارتباطها و اینکه آدمها میل دارند از حال هم خبر داشته باشند فضولی نیست. اوجش را بهصورت این شخصیت اینجا میبینید: شخصیتِ کاملاً فضولی که همهجا سرک میکشد و میخواهد اسرار این آدمها را کشف کند؛ و شاید منفیترین شخصیت این داستان باشد که به نظر من بهوضوح به همان تیپِ منزوی و اسرارآمیزی برمیگردد که این مؤلف به معنای واقعی کلمه در زندگی خودش پیدا کرده: آدمی که در درونش انگار فانتزیهایی میپروراند و با عالم خارج ارتباط خوبی ندارد. چیزهای دیگری هم هست که نمیخواهم وارد جزئیاتش شوم ولی ویژگی حساب میشوند و جا دارد آدم دربارهشان فکر کند: مثلاً اینکه در هر دو مورد بهطور کمی عجیب یک یادداشتِ فرار — یک یادداشت فرار مصنوعی — کشف میشود؛ یک بار انگار مادر از طرف پسر مینویسد یا میگوید خودِ پسر بنویسد، یک بار هم پسر بهطرز عجیبی برای دختر مینویسد — دختری که در انبار زندانی کرده — و اینها هم جزو ویژگیهای سستبودن منطق این فیلم است: با خطِ خودش رونالد مینویسد از طرف آن دختر، و آن دختر اصلاً شک نمیکند که این نامه را او نوشته یا نه. کلاً منطق اینجا زیاد چیزی ندارد. فکر میکنم بحثی که دربارهٔ فیلم مانده و چیزی که بیشتر میخواستم بگویم همین قسمت نمادینی است که فیلم نشان میدهد: چطور رابطهٔ پسر-مادر به چنین فاجعهای میانجامد، قطع ارتباط یک آدم با عالم خارج — که اینها واقعیتهایی هستند مثل یک بیماری روانیِ نهچندان غیرمعمول. نیمهٔ دوم فیلم — آمدن آن خانواده و عاشقشدن دوبارهٔ رونالد نسبت به دختر کوچک خانواده — هم نکتههای جالبی دارد، هرچند شاید مستقیماً به ماجرایی که بر آن تأکید میکنم مربوط نباشد. اگر چیز خاصی مدنظرتان هست، دربارهاش بحث کنیم.
مرگ مادر و نیمهٔ اول فیلم
اگر نه، چیزی که خیلی مایل بودم دربارهاش صحبت کنم همین محتوای نیمهٔ اول فیلم است. دربارهٔ مرگ مادر ایدهٔ خاصی ندارید؟ مادر چرا میمیرد؟ یا آمدن آن خانواده یا اتفاقهای دیگر: اینکه شخصیت منفیِ فانتزیهایش پراجکت میشود برادرِ آن دختری که کشته و بعداً همهٔ اتفاقهای منفی بهنوعی به آن برادر نسبت داده میشود. نیمهٔ دوم فیلم: مشکل این است که خانوادهای که میآید، خانوادهٔ سالمی است — پدر هست، مادر هست، دخترها هستند؛ دختر بزرگ مثلاً با پسری دوست است و همهچیز به نظر سالم میآید — یعنی نرمالی است؛ چیزی که اصلاً آدم دیگر خودش ندارد. و نگاههای حسرتآمیزی که از راهرو به آن شامِ خانوادگی دارد — آنجا نشسته — دقیقاً شما میبینید آن خانواده کار بدی نمیکند؛ فقط اینطور اشاره میشود که خواهرِ همان دختری که رونالد کشته، در آن خانواده است. و دربارهٔ شخصیت منفیِ فانتزیهایش: واقعاً آن دختر، شاهزادهخانم است و این پسر، شاهزاده — نقاشیهایی که کشیده — یعنی اصلاً از این روندِ متعادلبودن بیرون است: خروجِ احمقانهای که با آن دختر برقرار میکند کاملاً نشان میدهد که از حالت طبیعی خارج شده است. و اینکه مادر میمیرد و در آن پستو میماند: همهٔ زندگیاش فانتزی میشود و غرق در فانتزی میشود. یکی از حاضران پرسید فرق فیلم تراژیک با یک فیلم تراژیدی چیست — شخصیت اولی در موقعیتی قرار میگیرد و نابود میشود؛ چه چیزی به نظر شما مایهٔ تراژدی است؟ — و بحثی درگرفت: اینکه نشان میدهد آن فرد لااقل برای بهبود چیزی نوشته. مؤلف راه خروج طبیعی برای این وضعیت را — برای این رونالد — در درون خودش نداشته است؛ نتوانسته و مسئله حلنشده است؛ اگر مسئله حل شده بود باید به طریق طبیعی مثلاً از آنجا خارج میشد. وقتی کسی در فیلم یا داستان میمیرد، مؤلف او را میکشد؛ وقتی بلایی سر کسی میآید مؤلف آن بلا را سرش میآورد. و بحثی درگرفت — نه، افسرده است؛ نه، نه به این معنا که خودکشی — و اینکه انگار چنان احساس گناهی در او هست که دارد خودش را به واسطهٔ این داستان تنبیه میکند.
مجازات، مازوخیسم و بنبست مؤلف
بگذارید ببینم جا میافتد یا نه: وقتی قهرمانی میسازید که بیچاره و بدبخت میشود و پایان فوقالعاده بدی پیدا میکند، انگار مؤلف میخواهد شخصیتی را در درون خودش نابود کند. ممکن است شخصیتی منفی خلق کند و بگذارد شخصیتی مثبت او را بکشد؛ تاریخ و ادبیات و سینما پر از این است: شخصیت منفیای که در درون خود نویسنده است با شخصیت مثبت درگیر میشود؛ قبلاً همیشه شخصیتهای مثبت پیروز میشدند، الان در دوران جدید معمولاً شخصیتهای منفی خیلی قدرتمندند و خیلی وقتها پیروز میشوند — و اتفاقاً بهنوعی در درون خود مؤلف دارد میافتد. اینجا اصلاً مسئله شخصیت و اینها انگار کل شخصیت نویسنده است و مثل تنبیهی است که دربارهٔ خودش دارد؛ انگار نمیتواند تصور کند که بهنوعی رها بشود: باید پلیس این را بگیرد، باید مجازات بشود. من تأکیدم این است که تمام فیلم سرشار از همین احساس گناه است؛ احساس گناهی که در مؤلف وجود دارد و این شخصیت دارد خودش را — یا بهاصطلاح فیلم حالت مازوخیستی اصلاً دارد — نابود میکند؛ دستکمش این است که بیچارهاش میکند. از جایی — شاید به نظر من ناگهان کات میشود — میبینید که این در تنهایی نشسته برای خودش سوت میزند؛ بعداً وقتی دنبال آن دخترِ کاملاً بیگناه میرود هم سوت میزند؛ کاملاً این آدم در فیلم شخصیت منفی میشود، مثل یک قاتل. اینکه خودت را نمایش بدهی و بعد تبدیل کنی به موجودی شریر، خیلی وضعیت عجیبی است. خیلی فیلمهای تراژیک هست — مثلاً هملت تراژدی است — ولی تراژدیای نیست که شخصیت اصلی فیلم آدم بدی باشد: بینهایت آدم خوبی است، با او همدلی دارید، ولی انگار دارد مجازات میشود. اینجا با چهرهٔ خودش دارد بهنوعی بازی میکند، خودش را آزار میدهد: اگر رونالد خود مؤلف است، دارد سقوط خودش را — بیمار شدنش، روانی شدنش — نمایش میدهد؛ و این مطمئناً بدتر از وضعیتی است که واقعاً مؤلف دارد. آخرش دیگر طرفدار رونالد نیستی: وقتی دنبال آن دختر میکند، اصلاً معلوم نیست چه میکند — آن پسر را میگیرد — کاملاً کار دیوانهوار و جنایتآمیز میکند؛ به دلیل تنهاییاش به وضعیت وخیمی دچار شده. اینکه مؤلفی خودش را بیان کند و بعد چیزی خیلی بدتر از آنچه واقعاً هست به خودش نسبت بدهد، به نظر من یکجور حالت مازوخیستی دارد؛ مثل آدمی که منتظر است یکی بیاید مجازاتش کند. دربارهٔ لایهها: اولاً اینطور که اولش بیشتر تحت تأثیر ناخودآگاه شخصیاش قرار میگیرد — چون میخواهد چیزی بسازد، مجبور است تخیلاتی انجام دهد — و در جایی میخواهد تخریبش کند، خودش را؛ این را در ناخودآگاه جمعیاش میخواهد ایجاد کند و این اصلاً ناخودآگاه جمعیاش نیست؛ این اصلاً چیز دیگری است، خودِ ناخودآگاه جمعیاش. و تربیتش — فکر میکنم اصولاً چنین است: میخواهید تفکیک کنید میان احساس گناهی که منجر به وقایع پایان فیلم میشود با احساس گناهی که باعث شد از آن سفر کوتاهش برگردد — آره، کاملاً این دو از هم جدا هستند؛ یکی مال ناخودآگاه جمعیاش است، مال تربیتش، و یکی مال آنجور که تربیت شده. به هر حال فیلم پایان وحشتناکی دارد — بد است — و در عین حال آدم دچار این حسرت میشود که اصلاً حقش نبود این بلا سرش بیاید؛ گناه واقعی مرتکب نشده است.
احتیاط در انتساب به ناخودآگاه مؤلف
و این قسمتهای فیلم به نظرم پیچیده است؛ از پیچیدگیهای روانی خود مؤلف نیست. بگذارید نکتهای را یادآوری کنم: من در مورد چنین فیلمی با چهطور احتیاطی دربارهٔ لایههای ناخودآگاه جمعی و شخصی و خودآگاهی صحبت میکنم. اینکه این اثر واقعاً دستنخورده نیست: لااقل دو بار به معنایی بازنویسی شده. تصور من این است که چهرهٔ مادر و بازی مادر احتمالاً با داستان یکی نیست: مادر یکجور حالتهای منفی دارد، اصلاً جذاب نیست از نظر ظاهر و رفتار، و گاهی حتی نماهایی که کارگردان از او میگیرد کمی رعبآور است — مثل نمایی که مخصوصاً برای اولین بار به او میگوید در را ببند؛ از پایین گرفته شده در حالی که مادر نشسته و غوز کرده. حدس میزنم اگر داستان را بخوانید احتمالاً مادر مثبتتر از چیزی است که در فیلم میبینید؛ و این دستبهدست شده و نویسنده حتی ممکن است نسبت به نقش منفی مادر در زندگی خودش، از این مقدار که فیلم نشان میدهد، ناآگاهتر باشد؛ هنوز ممکن است عاشق مادرش باشد. متوجه هستید؟ بنابراین کمی سخت است وقتی داستان اورجینال را نخواندهاید و نمیدانید فیلمنامهٔ واسطه چیست و فقط فیلم را نگاه میکنید، حدس بزنید کجاهاش مثلاً چنین است. شاید برعکس هم باشد — به احتمال خیلی ضعیف — اینکه نویسنده آگاهتر نسبت به نقش مادر است و این دو نفر بعدی آمدند مادر را مثبتترش کنند؛ خیلی بعید است و فکر میکنم برعکسش درست است: احتمالاً داستان همچنان نسبت به مادر مثبتتر است و ممکن است مادر در داستان خیلی زیبا باشد و رفتارهایش خوشایند، ولی اینجا نیست. مرگ مادر هم در داستان خیلی چنین چیزی نیست. و این صحنه — از نظر نوع اجرایی که کارگردان انجام داده، آگاهانه یا ناآگاهانه — دو بار تکرار میشود: وضعیت مادر که از پایین گرفته شده و حالت خاص نشستنش خیلی مطلوب نیست.
فیلم بهمثابه فعالیت جمعی و ناخودآگاه جمعی
یکی از دلایلی که گفتم فیلم بیشتر به ناخودآگاه جمعی نزدیک میشود این است که ساختن فیلم یک فعالیت جمعی است: همانطور که اسطورهها نزدیک میشوند به دلیل اینکه ممکن است هزار سال سینهبهسینه نقل شوند و جنبههای شخصی کمکم صیقل بخورد و آن چیزی که مشترک است بماند — شما وقتی فیلمی است که یک نفر ایدهٔ داستانی نوشته، یکی میآید میخواند، از چیزهایش خوشش نمیآید و حذف میکند و تغییراتی میدهد و فیلمنامه درست میکند؛ یکی دیگر فیلمنامه را میخواند و تغییراتی میدهد؛ تبدیل میکند — بهاصطلاح کارگردان تبدیلش میکند به فیلم — و حتی هنرپیشهها و فیلمبردار ممکن است احساساتشان در لابهلای فیلم دیده شود. این جمعیبودن فعالیت سینما بار ناخودآگاه جمعی را کمی بیشتر میکند نسبت به احتمالاً خود داستان اولیه. یکی از حاضران دربارهٔ ناخودآگاه جمعی پرسید و از رضایت دربارهٔ مادر منفی گفت. ممکن است در داستان اصلاً چنین نباشد؛ یعنی کاملاً حتی بار عاشقانه داشته باشد همچنان، ولی در روند فیلمسازی اینطور شده: چهرهٔ این زن چهرهٔ سمپاتیک نیست برای تماشاگری که نگاه میکند. و این هنرپیشه — انتخاب چنین تیپی که مادر مهربان باشد — برمیگردد به اینکه کارگردان هنرپیشهها را انتخاب میکند. احساس من این است که کارگردان از این مادرِ فیلم انگار خیلی راضی نیست، ولی ممکن است آن نویسندهٔ اولیه کاملاً راضی باشد همچنان از مادرش؛ دقیقاً ممکن است در داستان اولیه — که هیچکدام ما ندیدهایم — مرگ مادر خیلی تراژیک باشد، در حالی که اینجا اصلاً چنین نیست، خیلی مختصر برگزار میشود؛ و در این فیلم خیلی عجله هست برای رفتن این پسر به آن پستو و آنورتر آن خانواده — یعنی تا جای ممکن این قسمت فشرده شده و آن قسمت کش نیامده، ولی این ریتم خیلی سریعتر از وقایع دور اول است. ممکن است داستان اصلاً چنین نباشد. میخواهم بگویم کمی از کجا باید جمع کرد: واقعاً با تاریخچهٔ اینکه اثر چطور شکل گرفته آدم باید آشنا باشد تا بتواند قاطعانه چیزی بگوید. من مقداری شک و تردید دارم؛ فکر میکنم اینطور است که دارم میگویم: یعنی احتمالاً این بیشتر چنین دیده میشود که داستان همچنان نسبت به مادر مثبت است و کمکم این مادر کمی از حالت مثبت دور شده است. دربارهٔ یافتن داستان هم گفت: میشود داستان را گیر آورد — به احتمال یک در میلیون؛ فکر میکنم هیچ نسخهای از داستان نمانده باشد؛ ممکن است چند نسخه چاپشده از چنین داستانی بوده باشد. مرگ مادر چه؟
معنای مرگ مادر
نه، فکر نمیکنم مرگ مادر خیلی طبیعی است و در زندگی مؤلف هم بهنوعی اتفاق افتاده است. بگذارید — خوب شد این فرصت را به من دادید — من اصلاً احساس نمیکنم این حرفهایی که میزنم به ضرر مادرها و پدرهاست؛ گفتم گاهی عکسالعملهای منفی شنوندههای این حرفها نشان میدهند، گاهی حتی هیستری: اولین باری که در جلسهای دربارهٔ روابط با مادر خیلی صریح صحبت کردم که میتواند آسیبزا باشد، یکی از دانشجوها ایمیلی به من زد تحت عنوان «من جیغ شدم» — یعنی جیغ شدم؛ کلی شاکی بود که این چه حرفهایی بود و من انتظار نداشتم از شما این حرفها را بشنوم. خیلی با عاطفه گفتم که حرفهای خیلی خوبی است. نکته این است که نهتنها از نگاه من این آگاهی دربارهٔ روابط آسیبزا — فرزند پسر با مادر، دختر با مادر، یا والدین بهطور کلی، یا مشکلات میان خواهر و برادرها در خانوادهها — به ضرر مادرها و پدرها نیست، بلکه برعکس: اتفاقی که معمولاً میافتد این است که پسری که در چنین شرایطی قرار میگیرد و بلایی سرش میآید و آن استقلالی را که در بلوغ به دست نیاورده نمیفهمد، روزی در سن میانسالی — در حالی که همهچیزش از بین رفته — به دست میآورد و چنان از مادرش متنفر میشود که کار به جاهای خیلی باریکی میرسد. نکتهٔ مهم این است که نباید فرزند اجازه بدهد کار به اینجا برسد که مثلاً تحت سلطهٔ مادر یا پدر قرار بگیرد. اگر بچهها آگاهیهایی داشته باشند و والدین آگاهیهایی داشته باشند — اگر مادرها بدانند چنین رابطههایی ایجاد میکنند و به چنین فاجعهای برای فرزند منجر میشود — نمیکنند؛ فرزندان اگر بدانند خودشان یکجور کنار میکشند و این به نفع مادرهاست. من فکر میکنم مادر در این داستان کاملاً میتواند واقعی باشد؛ یعنی نشانهای از یکجور قطع ارتباط پسر با مادر در عالم واقعی باشد.
زندگی روانی در پستو پس از مرگ مادر
حذفِ مادر از زندگی این پسر رخ داده، ولی پسر هنوز دارد در پستو از نظر روانی زندگی میکند؛ دیگر نمیتواند انگار خارج بشود، ولو اینکه دیگر مادر آنجا نیست. دربارهٔ نکتهای که گفتید — اینکه ممکن است حالت مجازات داشته باشد؛ یعنی انگار دارد مادر را از خودش دور میکند — فکر میکنم میتواند چنین باشد. واقعاً اینجا جاهایی است که بهشدت شک و تردید دارم، برای اینکه نمیدانم داستان چیست. دربارهٔ صحنهٔ دعا: معمولاً دعاخوانها را خیلی کم میبینیم؛ انگار آدمها دیده نمیشوند — چیزی که در نوع نگاهکردن یک نفر به او میشود؛ یعنی معمولاً نمیبینند. ولی کارگردان عمداً این را تعبیه کرده؛ این تعبیه، تعبیهٔ واقعگرایانه و متفکرانه نیست؛ نگاهکردنِ تعبیهشده، تعبیهٔ درونی کارگردان را نشان میدهد. میخواهم بر این تأکید کنم: نگاه کنید — این زاویه بهشدت فاصلهای کمی دارد ولی از پایین میآید؛ زمین میآید؛ یکجور احساس حمایت؛ در صورتی که در واقعیت اصلاً چنین نیست. نمیگویم این نما یکجور جلوهٔ منفی از مادر است و کاملاً آن احساس تسلط را به دلیل روند بهبالابودن دوربین — سادهترین تکنیک سینمایی برای نشاندادن تسلط یک شخصیت این است که از زاویههای پایین نشانش بدهند تا تصویر حالت اشراف و تسلط پیدا کند و این کلاً القا میشود — این تصاویری که توسط کارگردان خلق شدهاند، به نظر من نه نویسنده. و مخصوصاً ببینید: موسیقی فیلم حالت تراژیک دارد؛ از اول که این خانه را میبینید یک موسیقی غمگین و تراژیک در فیلم هست و هر جا که این حالتهای تراژیک به وجود میآیند — چون دقیقاً اینجا همین موسیقی را میشنوید — وقتی میگوید «Close the door» و آن پسر با حالتی تردید آن درِ پستو را میبندد و تصویرش محو میشود، دقیقاً همین حالت را میبینید: این حالت ترسی که این پسر دارد، تا چند لحظه قبل ظاهراً میگفت ایدهٔ فوقالعادهای است و این حرفها؛ ولی وقتی واقعاً به او میگوید در را ببند، طول میکشد و تا جایی که در بسته میشود، چهرهٔ پسر — انگار در سمت چپ تصویر — دیده میشود؛ طول میکشد، انگار مثل حالتی از مقاومت. این کاری نیست که این هنرپیشه میکند؛ این کاری است که کارگردان میکند، و این موسیقی اینجا شروع میشود و واقعاً میترسید: شروع فاجعه است و کاملاً این را نشان میدهد. یک تکنیک سینمایی دیگر: آخرین باری که پسر مادر را میبیند و قرار است مادر برود عمل شود و برگردد — دقیقاً این کارهای کارگردانی است — این نما را برعکس میبینید: پسر در را میبندد و مادر محو میشود؛ یعنی دوربین داخل است و شما عین همین نما را از آنور میبینید که دریچه بسته میشود و دیگر مادر انگار نیست. یک بار دیگر همین تصویر با همین وضع تکرار میشود و آنجا فکر میکنم چهرهٔ مادر هم کمی بدتر هم هست؛ با همین نمای از پایین میگیردش یا اصرار میکند — همین جملهٔ «Close the door» را دو بار در فیلم میگوید و هر دو بار هم همین نمای روبهبالا تکرار شده.
زاویه دوربین و لایهٔ تصویری
به هر حال میخواهم به شما اخطار بدهم که در تشخیص قاطعانهٔ لایههای یک فیلم سینمایی زیادهروی نکنید: نویسندهٔ داستان دارد، نویسندهٔ فیلمنامه دارد، کارگردان دارد و طبعاً ممکن است چیزهایی به هم ریخته باشد، مگر اینکه داستان را خوانده باشید. من مثلاً دربارهٔ «انجمن شاعران مرده» هم داستان را خواندهام و هم فیلمنامه را و هم فیلم را دیدهام؛ بنابراین خیلی خوب میشود گفت چقدرش کار پیتر ویر است و چیزهایی هم گفتهام کجاها به کار کارگردان برمیگردد حتی اگر در فیلمنامه هم نباشد. ولی اینجا واقعاً مشکلاتی در آن وجود دارد و من حدس میزنم که چنین است: مثلاً بعضی از عناصر در داستان فکر میکنم پررنگتر است. سؤالی از حاضران پرسیدم: «فکر میکنی تا چه حد؟» — صددرصد. چیزی که الان گفتید به این نکته اشاره داشت که مادر — نه با لهجه، ولی با تیپ حرفزدن انگلیسی — صحبت میکند؛ کمی لهجهاش محدودیت دارد. من نمیتوانم راحت بگویم — اشارهای در فیلم یادم نمیآید به اینکه در چه منطقی اینها در آمریکا زندگی میکنند و اینکه این لهجه، لهجهٔ آن منطقه هست یا نیست.
لهجه، موسیقی و حس آینده
لهجهٔ مادر حداقل با رونالد فرق میکند. به هر حال خیلی چیزها به نظر من جنبههای منفی نسبت به این مادر در اینجا وجود دارد که احتمالاً در داستان نیست؛ فکر میکنم. من واقعاً با اینکه این داستان ارزشمندی از نظر هنری نیست، ولی واقعاً اگر متنش را گیر بیاورم دستکم سریع نگاهی میکنم ببینم چه تفاوتهایی با فیلم دارد. یکی از حاضران گفت اگر تفاوت از نویسنده باشد، کشتن دختر نباید اتفاق بیفتد؛ من فکر میکنم اصلاً نمیشود؛ کار خیلی عجیبی است اگر کارگردان بخواهد قبل از اینکه آن فاجعه اتفاق بیفتد به این صراحت با موسیقی خبر بدهد که اینجا فاجعهای میخواهد اتفاق بیفتد؛ چون آن برخورد اصلاً در این فیلم نیست؛ وقتی برخورد اتفاق میافتد میتوانید بگویید چیزی شروع شد — و اینجاست که این صحنه خیلی خوب از همان موسیقی استفاده میکند: جایی که در برای اولین بار بسته میشود و در تمام ادامهاش وقتی پسر شروع میکند وسایلش را جابهجا کردن تا مثلاً بخوابد، همین موسیقی ادامه دارد؛ در حالی که دارند حرف میزنند که ایدهٔ فوقالعادهای است و مثلاً «پرفکت ایلوشن» درست کردهاند و خیلی راضیاند از اینکه آنجا را خوب درست کردهاند، ولی شما کاملاً این حس را — که عاقبت خوبی نخواهد داشت — توسط این نوع کارگردانی میبینید. حاضری گفت اگر چنین باشد باید میان دیالوگها و چیزهای دیگر داستانکاری وجود داشته باشد — وجود دارد: به نظر من اگر این موسیقی را حذف کنید و تصاویر را نگاه نکنید، به نظر نمیآید ماجرا بدهد؛ فکر میکنند خیلی موفق شدهاند و راهحل جالبی — به نظر خودشان خیلی عالی — پیدا کردهاند؛ ولی اصلاً وقتی فیلم را نگاه میکنید این را نمیبینید: یعنی از الان یکجور حس ارتقاب وجود دارد نسبت به آیندهٔ این کار.