→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۵۴ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

تحلیلِ سیاسی‑اجتماعی با یونگ

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید شاید نتوان ایده‌های مشخص و دقیقی دربارهٔ تحلیل‌های یونگ از مسائل سیاسی ارائه کرد و از موضوع‌های کلی آغاز می‌کند. نخست از مدل ضمنی انسان در هر تحلیل سیاسی و حد تحلیل اقتصادی می‌گوید و سپس آنچه از نگاه یونگی انتظار دارد؛ بعد همین نگاه را با مثال‌هایی از هویت ایرانی، حماسهٔ کربلا، انقلاب و دشمن‌تراشی بررسی می‌کند. در پایان از جلسهٔ بعد می‌گوید.

مدل ضمنی انسان در تحلیل سیاسی

او می‌گوید یونگ هرگز بحث مدونی دربارهٔ کاربرد نظریه‌اش در زمینهٔ سیاسی یا اجتماعی ارائه نداده است؛ آنچه هست مطالب پراکنده‌ای دربارهٔ مسائل سیاسی اروپای دوران مدرن است، و کتابی که به گمان او دفعهٔ قبل معرفی کرده این حرف‌ها را جمع و مرتب کرده است. قصد ندارد چیزی را که وجود ندارد بسازد.

به نظر او در متون آکادمیک سیاسی و اجتماعی مقاومتی شدید هست در برابر تقلیل مسائل جامعه‌شناسی به روان‌شناسی؛ ولی با وجود این تابو، تمام شیوه‌های نگاه سیاسی-اجتماعی همراه با مدل‌های ضمنی و ناخودآگاهی از انسان‌اند. مثلاً در نگاه مارکسیستی که همه‌چیز را به زیربناهای اقتصادی برمی‌گرداند، مدلی که وجود دارد این است که غریزهٔ اصلی انسان‌ها انگار معیشت است. به گفتهٔ او این نگاه پابرجاست چون معمولاً خوب کار می‌کند؛ و ساده‌سازی در مدل جرم نیست، اما باز مدلی است.

او می‌گوید مقاومتی صنفی هم هست: جامعه‌شناس‌ها از تئوری‌های خودشان راضی‌اند و روان‌شناس‌ها و روان‌کاوها هم خودشان اختلاف‌نظر زیادی دارند. یادآوری می‌کند که دو جلسه دربارهٔ فروم و مارکوزه صحبت کرده، و ایده‌های فروم را جالب می‌داند.

حدود تحلیل اقتصادی و مسئلهٔ فاشیسم

به عنوان عقیدهٔ خودش می‌گوید دیدگاه‌های روان‌کاوی و روان‌شناسی گاهی قدرت تحلیلی دارند که دیدگاه مارکسیستی یا جامعه‌شناسانه ندارد. او تحلیل اقتصادی ناسیونالیسم اروپایی را می‌آورد: وقتی سرمایه و تولید و بازار محلی‌تر بود، ناسیونالیسم برای سرمایه‌دار خوب بود، ولی سرمایه‌دار بزرگ امروز مرزها و تعرفه‌ها را دوست ندارد و به جهانی‌شدن گرایش دارد.

در ادامه از بازارسازی به جای بازاریابی می‌گوید که از نظر مارکسیست‌ها به پست‌مدرنیسم می‌انجامد و سرمایه‌داری را نیازمند توهم و رسانه می‌کند. او می‌گوید بعضی تحلیل‌ها دربارهٔ اروپای نیمهٔ نخست قرن بیستم دقیق و خوب‌اند و حساسیتی ندارد که کسی آن‌ها را بد بداند.

ولی با این تحلیل‌ها، به نظر او، نمی‌توان توجیه کرد چرا ملت آلمان هیتلر را انتخاب کرد و چرا یک دیوانه مثل هیتلر و دیوانه‌ای مثل موسولینی به قدرت رسیدند؛ او نمی‌تواند باور کند کسی با تحلیل اقتصادی چنین چیزی را بگوید. به گفتهٔ او یونگ می‌گوید ملت آلمان را نباید چندان سرزنش کرد، چون مثل موجودات تسخیرشده یا آدمی که در خواب راه می‌رود این کارها را کردند، و هیتلر بیش از آحاد مردم تسخیرشده بود. او می‌گوید منکر این است که همهٔ تحولات اجتماعی و سیاسی به‌خوبی به زیربناهای اقتصادی برگردند؛ خیلی‌هایشان برمی‌گردد، ولی درصدی از تحولات اصلاً از این نظم تبعیت نمی‌کند و ملت‌ها به معنای واقعی کلمه دیوانه می‌شوند.

نگاه یونگی: فرد، جامعه و مدرنیسم

او می‌گوید یونگ به سراغ رفتارهای عجیب بعضی ملت‌ها می‌رود که معلوم نیست ربطی به منافع معیشتی داشته باشند، و تحلیل‌هایش انکار جامعه‌شناسی و اقتصاد نیست. دیدگاه کلی یونگ این است که ناخودآگاه جمعی بخش‌های یونیورسال دارد و بخش‌هایی لوکال‌تر؛ اقوام هم ناخودآگاه جمعی خاص خودشان را دارند که در اسطوره‌های قومی‌شان بازتاب می‌یابد، پس حدس می‌زند نگاه یونگی دربارهٔ ملتی به اسطوره‌های خاص همان ملت برمی‌گردد.

او می‌گوید یونگ آدمی فردگراست و به رشد فردی توجه دارد؛ جامعه به‌نحوی مزاحم فرد است، و باید انتظار داشت نسبت به دولت‌های کمونیستی و جامعه‌ای که بر فرد تسلط دارد احساس منفی شدید داشته باشد، و حتی حالتی آنارشیستی. واژه‌های گله و توده را یونگ با باری بسیار منفی به کار می‌برد و به گفتهٔ او برای یونگ اصالت با فرد و «سلف» است.

به گفتهٔ او یونگ ذاتاً با مدرنیسم مشکل دارد و یکی از عوامل فاجعه‌ها را پدیدآمدن مدرنیسم و روشنگری می‌داند، چون بخش عمده‌ای از روان انسان را کنار می‌گذارد. او می‌گوید اگر کسی از این دیوانگی‌ها در اروپا غافلگیر نشده باشد احتمالاً یونگ است.

پرسونا، سایه و جامعه

به گفتهٔ او آنیما و آنیموس بیشتر به تشکیل خانواده می‌انجامند، ولی اجتماعی‌ترین آرکی‌تایپی که یونگ معرفی می‌کند پرسوناست؛ وجود آن نشان می‌دهد یونگ معتقد است انسان نوعی غریزهٔ اجتماعی دارد و به او کمک می‌کند شغلش را بپذیرد و نقش بازی کند. این را تجربه‌اش از رؤیاها و اسطوره‌ها نشان می‌دهد، نه قضاوتی فلسفی.

آرکی‌تایپ دیگری که در تحلیل‌های یونگ به کار می‌آید سایه است. به نظر می‌رسد یکی از نیازهای انسان به قرارگرفتن در کنار دیگران این است که سایه را جایی فرافکنی کند، و یکی از چیزهایی که به جامعه قوام می‌دهد همین امکان فرافکنی است؛ در تنهایی باید در خاطرات خود دنبال دشمن گشت.

او می‌گوید این برخلاف تجربه‌گرایی است که انسان را لوح سفید می‌داند، چون یونگ می‌گوید ما انگار مجموعه‌ای ظرف داریم و چیزی در جهان خارج را که با این فیت می‌شود می‌کوشند در این ظرف بریزند. به گفتهٔ او یونگ جدی نمی‌گیرد که این ناخودآگاه جمعی واقعاً از کجا آمده و جمله‌هایش معمولاً چنین است: شاید ژنتیک بوده؛ مهم این است که ساختار روانی ما اجتماعی است.

هویت ایرانی و حماسهٔ کربلا

به عنوان مثالی غیراوریجینال می‌گوید تصورش این است که مهم‌ترین حماسهٔ قومی ایرانی‌ها تاسوعا-عاشورا باشد و ایرانی‌ها در این هزار و چند سال هویت دینی پیدا کرده‌اند. او می‌گوید هویت هخامنشی حدود هشتاد و چند سال قبل به پیشنهاد یکی از وزرای رضاشاه ابداع شد و به نظر او تأثیر عمده‌ای نگذاشت، هرچند منکر تأثیر شاهنامه و اسطوره‌های دیگر نیست.

او فکر می‌کند هویت دینی چیزی بسیار قوی است که امروز هویت ایرانی به آن وابسته است و در چند قرن اخیر کشور را سرپا نگه داشته، با اینکه اقوام مختلفی دارد؛ می‌گوید همیشه احساس خطر می‌کند که اگر هویت دینی زیر سؤال برود، شک دارد یکپارچگی ایران قابل حفظ‌کردن باشد. دربارهٔ کردستان می‌گوید کردها قومی خیلی خاصی‌اند و دوست دارند با کردهای چهار کشور کشوری واحد بسازند.

از حماسهٔ کربلا می‌گوید به نظر او آنچه بر ایرانی‌ها اثر گذاشته مواجههٔ تعدادی قلیل و شجاع با غولی مثل ضحاک است، و ایرانی‌ها وقتی با موجودی قوی‌تر روبه‌رو می‌شوند احساس می‌کنند باید ایستاد.

کربلا، انقلاب و ریشهٔ عزاداری

او می‌گوید انقلاب سال ۵۷ بازسازی حماسهٔ کربلا بود: عده‌ای آدم با دست خالی در برابر موجوداتی که همه مسلح بودند و تیراندازی می‌کردند، و نمی‌رفتند تا اینکه همه‌چیز متلاشی شد. او می‌گوید یونگ لااقل هیچ‌وقت نمی‌گفت وجود این اسطوره‌ها خوب است یا بد؛ دووجهی است: از حماسهٔ کربلا برداشت‌های گوناگونی می‌شود کرد.

او می‌گوید فضای کلی عزاداری ما را واقعاً از شیعیان عراق گرفتیم (هرچند مطمئن نیست دسته‌انداختن هم جزوش باشد) و آن‌ها نحوهٔ نوحه‌خوانی را، به گفتهٔ او، از حماسهٔ گیلگمش دارند؛ سیاه‌پوشی در سنت اسلامی نیست و روایت‌های عزاداری امام جعفر صادق شباهتی به آنچه می‌کنیم ندارد. نتیجه می‌گیرد اینکه حماسهٔ کربلا از مؤلفه‌های هویت قومی ماست به معنای سابقهٔ هزار یا هزار و دویست سال نیست؛ برداشت ما به چیزهای قدیمی‌تر برمی‌گردد، مثل سوگ سیاوش، همان‌طور که داوود و جالوت برای یهودیان.

قوم، خشونت و آیهٔ ناسزا نگفتن

او استدلال کسی را نقل می‌کند که اگر اسلام خشونت‌گرا بود همهٔ نسخه‌هایش باید خشن باشد، و مسلمانان بوسنی از صلح‌طلب‌ترین آدم‌های روی زمین‌اند؛ از آن نتیجه می‌گیرد اگر اسلام وارد قومی خشن شود، مؤلفه‌های خشونت اگزجره می‌شود و یک آیه می‌تواند مجوز جنگ شود. فتوایی را از فقیهی در کمتر از دویست سال بعد پیامبر نقل می‌کند که سالی یک‌بار جهاد واجب است، و به نظر او از متون اسلامی خلاف این درمی‌آید و این نسخه‌ای از اسلام است که با هویت قومی قاطی شده.

او به آیه‌ای می‌رسد که می‌گوید به بت‌ها ناسزا نگویید چون آن‌ها هم به الله ناسزا خواهند گفت. به گفتهٔ او آدمی که مقدساتش مورد توهین قرار گیرد واکنش نشان می‌دهد، و ما سی‌ساله انقلاب کرده‌ایم و مقدسات غربی‌ها را مسخره می‌کنیم و انتظار داریم عکس‌العملی نشان ندهند؛ نمی‌شود کاریکاتور چیزی را که آن‌ها دوست دارند کشید و انتظار داشت کاریکاتور پیغمبر را نکشند.

دشمن‌سازی و پایان جلسه

او می‌گوید هیچ‌وقت با تحلیل رضایت‌بخشی از انقلاب ایران روبه‌رو نشده و فکر می‌کند انقلاب تا حد زیادی به ریشه‌های فرهنگی و قومی برمی‌گردد: به نظر او به دلیل حماسهٔ کربلا دیدگاه ایرانی ضد دولت و قدرتمندان است، و نقاط عطف انقلاب بر تاریخ‌های مذهبی افتاد.

او می‌گوید همهٔ حکومت‌ها، مخصوصاً استبدادی، به دشمن نیاز دارند، ولی می‌پرسد چرا این دشمن و چرا این هویت برای مردم ایران می‌گیرد؛ و می‌گوید مردم ما نوعی غول‌کش‌اند. دشمن آمریکایی‌ها از نظر ماهیتش ثابت است و با جابه‌جایی آلمان و ژاپن به چین و شوروی تغییر نام می‌دهد، و کتاب «یونگ و سیاست» هم همین را می‌گوید. در پاسخ به یکی از حاضران می‌گوید منکر نیست که در ایرانی‌ها نوعی توهم توطئه بیشتر دیده می‌شود.

دربارهٔ خودش می‌گوید ذهنیت سیاست‌زده دارد و از حاضران می‌خواهد اگر بحث را کشید جلویش را بگیرند. در جلسهٔ بعد می‌خواهد حداقل یک جلسه کامل تحلیل‌های خود یونگ را بگوید، ولی طبق معمول از حرف‌های یونگ کمی جدا می‌شود و نسخهٔ مینیمالی از تئوری او را مطرح می‌کند.

→ متنِ کاملِ این جلسه