جلسه با تفاوت نگاه یونگی و فرویدی به اثر هنری و با پیوند این جلسات با جلسات قرآن شروع میشود. سپس دربارهٔ استفاده از اسطوره و تم در نقد یونگی و حدّ اعتبار اسطورهها صحبت میکند، با جملهٔ ابنعربی و نمونهٔ فیلم «انجمن شاعران مرده». بخش پایانی به رابطهٔ یونگ با دین و عرفان و پیشنهاد او دربارهٔ تبیین وحی با تلفیق لکان و یونگ میرسد.
نگاه یونگی و پیوند دو جلسه
او میگوید تفاوت عمدهٔ نگاه یونگ با فروید بهخاطر اعتقاد او به ناخودآگاه جمعی است: در هر سخن یا اثر هنری یا رفتاری احساس میکنید منشأیی در ناخودآگاه جمعی هست که به حقیقتی اشاره میکند، ولی ممکن است در عبور به خودآگاه تحریف شود. در نقد فرویدی بهجای حقیقتی دربارهٔ جهان حقایقی دربارهٔ شخصی را کشف میکنید که اثر را خلق کرده، و در نقد یونگی دنبال آن مایههای حقیقی و ازلی میروید. پرسشی دربارهٔ پیوند دو جلسهای که در دانشگاه دارد را هم جواب میدهد: جلسات روانکاوی و نقد فرهنگی و جلسات قرآن به نظر میرسد ربطی ندارند، ولی اگر کمی یونگی نگاه کنید، یونگ بهعلاوهٔ اعتقادات دینی، به هم مربوط میشوند.
او میگوید برای رفتن به لایههای عمیقتر، یونگ به پایگاههای ثابتی نیاز دارد که وابسته به شخصیت آن آدم نباشد و برای همین به رؤیا و اسطوره میپردازد. تا حالا بیشترین استفادهٔ این جلسات کشف معنی نمادها بوده است، ولی به گفتهٔ او چیزهای دیگری هم هست مثل تمهای کلی؛ اسطورهها فقط نمادهای جدا نیستند.
اسطوره، تم و سرمشق
او میگوید در اسطورهها مایههای داستانیِ تکرارشونده هست، مثل داستان اودیسهوار یا هفتخوان رستم، و کسانی که ساختارگرا هستند و اسطورهشناسها به این تمهای مشترک علاقه دارند. رمانس را نوع ادبیای میداند که در آن قهرمانی سفر را آغاز میکند، خطرهایی را پشت سر میگذارد و به هدفش میرسد، و میگوید زندگی هر آدمی به معنایی رمانس است.
او پروپ را نام میبرد که دربارهٔ ساختار قصههای پریان کار کرده و میگوید بخش عمدهٔ آشنایی ما با یونگ و اسطورهشناسی از ترجمههای آقای جلال ستاری است. ایدهٔ کلی تحلیل یونگی به گفتهٔ او این است که آثار هنری واریاسیونهایی روی تمهای حقیقیاند که ممکن است آدمها با توجه به دوران و قوم و شخصیتشان حتی وارونه جلوه بدهند.
اگر اسطورهٔ پایه را بشناسید، مثلاً اگر آن به پیروزی ختم میشود و اثر مورد بحث وسطش با مرگ قهرمان تمام میشود، دربارهٔ آن شخص اطلاعاتی به دست میآورید. او اسطورهها را مثل سرمشق میداند که انواع آدمها از روی آن خط نوشتهاند؛ و جاهایی که منطق اثر از بین رفته جاهایی است که باید دنبال نفوذ ناخودآگاه شخصی بگردید.
اسطورهها چقدر معتبرند
او میگوید اگر اثر هنری را به قالبهای اسطورهای نزدیک کند، میتواند لایههای خودآگاه و شخصی و جمعی را بهتر جدا کند. قرآن را، برای کسی که اعتقاد دینی دارد، منزهترین پایه میداند. او از آدمهایی که کار یونگ را ادامه دادهاند شکایت میکند که به عمق منظور یونگ نرسیده و کار را مکانیکی جلو بردهاند؛ استدلال یونگی برای برتری اسطورهها بر رؤیاها این است که اسطورهها پالایش شدهاند.
ولی به نظر او همین استدلال نشان میدهد اسطورهها ناخودآگاه جمعی را به معنای قومی نشان میدهند، نه بشری؛ اسطورههای هر قوم با روح جمعی همان قوم آغشته شدهاند. بنابراین نباید هر چیزی که در اسطورهای آمده را حقیقت دانست. به گفتهٔ او در مقالههای یونگی برای هر اثر هنری مکانیکی یک اسطورهٔ مشابه پیدا میکنند و نمیداند این چه حُسنی دارد؛ بعضی از چیزهایی که خوانده به نظرش عقیماند.
یونگ همهٔ اسطورهها را جمع میکرد چون به نظرش آرکیتایپها در همهٔ اسطورههای جهان یافت میشوند. به گفتهٔ او بعضی اسطورهها و حکایتهای قدیمی، مثل حکایتهای کوتاه شرقی، خیلی نزدیکاند به ناخودآگاه جمعی، و اگر کسی اعتقاد دینی داشته باشد، خالصترین و پالایششدهترین و قابلاعتمادترین منبع برایش کتابهای مقدس است. او جملهای از ابنعربی را یادآوری میکند که «هر سخنی سخن خداست» و میگوید ابهام دارد؛ منظور ابنعربی این است که در همهٔ سخنها حقیقتی هست، حتی اگر با اعوجاج بیان شود.
اعوجاج، سه لایه و پیوند با قرآن
او اعوجاج را به آینهٔ کجومعوج تشبیه میکند: چهرهٔ خودتان را در آن میشناسید و از روی نحوهٔ انعکاس هم دربارهٔ خود آینه چیزی میفهمید؛ بنابراین بخشی حقیقت دربارهٔ جهان در سخن هست و بخشی حقیقت دربارهٔ روان گوینده. لطیفهای میآورد دربارهٔ استادی که میخواست B بگوید ولی اشتباهاً C گفت و D نوشت، در حالی که اصلش باید A میبود؛ تحلیل یونگی را پیدا کردن همان A و اینکه چگونه تبدیل به B شده میداند.
با تحلیل موفق یونگی دستکم سه لایه را کنار هم میگذارید: ناخودآگاه جمعی که ممکن است قومی یا فرهنگی هم باشد، لایهٔ شخصی و لایهٔ خودآگاه. او فیلمی مبتذل را مثال میآورد که قبلاً دربارهٔ آن بحث کردهاند و حقیقتی کلی دربارهٔ روابط خانوادگی را مثل سندروم نشان میدهد؛ و لازم نیست هنرمند خودش آن را تجربه کرده باشد، چنانکه کتابی که گونشاروف نوشته، اگر اشتباه نکند، شخصیتی را چنان تیپیکال ساخته که در کتابهای روانکاوی از آن اسم بیماری هست. برای کسی که اعتقاد دینی دارد تفسیر کتاب مقدس به نظر او مواجههٔ مستقیم با حقیقتی است که اعوجاج ناخودآگاه شخصی در آن نیست، و نقد یونگی مرحلهٔ پیچیدهتری است؛ پیوند دو جلسه همین است.
«انجمن شاعران مرده» و تم معلم و شاگرد
او میگوید نقد یونگی با فرویدی تفاوت دارد: بسیاری از عناصر نقد فرویدی «انجمن شاعران مرده» را میشود نگه داشت، ولی با نقد یونگی یک لایه جلوتر میرود. اولین کار این است که تم کلی را ببینید و اسطورههای مشابه را پیدا کنید. از حاضران میخواهد بگویند تم فیلم به کدام اسطوره یا داستان قدیمی نزدیک است.
به نظر او تم کلی داستان شعر نیست، رابطهٔ شاگرد و معلم است، و شاید بهتر باشد مراد و مرید گفت؛ معلم از حالت آموزش صِرف بیرون آمده و حالت رهبری معنوی پیدا کرده است. او رابطهٔ موسی و خضر در قرآن را مثال میزند که به وضوح مراد و مریدی است.
به نظر او شخصیت این معلم ضعیف است و از جایی به بعد کم میآورد؛ بخشی از اعوجاج فیلم این است که سازندهٔ اثر گنجایش آن کهنالگویی را که قرار است ظاهر شود، یعنی پیرخرد، ندارد و همان ترسهایی که در نوجوانی داشت هنوز در او هست. در اسطورههای مراد و مرید، اسطورههایی مثل منطقالطیر هست که در آن مریدها بعضی ریزش میکنند و بعضی به هدف میرسند. میگوید پیدا کردن اسطورهٔ مشابه تازه شروع کار است؛ بعد باید اثر را کنار آن بگذارید و تفاوتها را ببینید. خودش اهل اسطورهشناسی نیست و میگوید منطقالطیر خیلی به درد این اثر خاص نمیخورد و کسی که گنجینهٔ بزرگتری دارد ممکن است الگوی نزدیکتری پیدا کند.
یونگ، عرفان و دین
او میگوید دیدگاه یونگ و فروید دربارهٔ دین و عرفان ۱۸۰ درجه فرق دارد: از نظر فروید اینها رواننژندانهاند و از نظر یونگ به ناخودآگاه جمعی متصلاند و مفیدند. چیزی که یونگ واقعاً به آن نزدیک است عرفان است نه دین، و او عرفان را بهطور کلی جنبشهایی میگیرد که با طریقت و تهذیب نفس حقیقت را کشف میکنند، با تأکید بر کشف نه بیان؛ در مقابل فلسفه که با خودآگاه شروع میکند و میخواهد بیان هم بکند.
او به شوخی میگوید فیلسوفها قرار است با بخش کوچکی از مغز همهچیز را تعطیل کنند؛ به نظر او نوروساینس نشان میدهد همهٔ مغز با هم کار میکند و عرفان میگوید شناخت جدا از عمل نیست. یونگ با عرفا در این مشترک است که حقیقت در درون ماست و موانعی هست که باید کنار بزنیم. اولین مطالعات عرفانی یونگ، به نقل خاطراتش، گنوسی بوده و بعد کیمیاگری؛ کتاب «حکمت شرق و رواندرمانی غرب» از هانس یاکوبس را برای این موضوع معرفی میکند.
وحی، زبان و تلفیق لکان و یونگ
او میگوید یونگ برای رؤیا و الهام و وجد عارفانه جایگاه دارد، ولی برای وحی توجیه مناسبی پیدا نمیکند، چون وحی ظاهراً پدیدهای کلامی است و یونگ خیلی قبول ندارد که در اعماق ناخودآگاه جمعی به پدیدهای زبانی برسید. جملهٔ معروف لکان را یادآوری میکند که «ناخودآگاه ساختارش ساختار زبان است»، و میگوید لکان ناخودآگاه جمعی را خیلی قبول ندارد و لکان و یونگ هر دو ممکن است به این تلفیق اعتراض کنند.
تلفیق سادهای که پیشنهاد میکند این است که به ناخودآگاه جمعی معتقد باشیم و باور کنیم ناخودآگاه جمعی، نه شخصی، ساختار زبان دارد؛ آنوقت وحی به نظر او تبیینپذیر میشود. این اعتقاد را به نظرش تحقیقات مدرن زبانشناسی، مثل کارهای چامسکی دربارهٔ ذاتیبودن زبان، موجه میکند. او از روز اول گفته که مهمترین پدیدهٔ روانی انسان زبان است و نمیشود روانکاویای داشت که زبان را در خود نیاورده باشد، و فروید و یونگ چنیناند و هنر لکان این است که همهچیزش حول زبان است.
او میگوید یونگ با وضعیت فعلیاش با عرفان هماهنگ است ولی با دین و ادیان ابراهیمی خیلی میانه ندارد، هرچند دربارهٔ موسی و خضر در سورهٔ کهف مقالهای نوشته است. اگر این تلفیق انجام شود و روانکاوی علم دانسته شود، میشود گفت توجیهی علمی برای وحی هست، همانطور که برای رؤیا؛ او میگوید فعلاً جسارت به خرج میدهد و فقط اشاره میکند. در پایان کتابهایی را نام میبرد که یونگ مقدمهای برایشان نوشته، «راز گل زرین» و ایچینگ، و کتابی فارسی دربارهٔ مقایسهٔ یونگ و سهروردی که توصیه نمیکند بخوانند ولی در حد نگاهکردن بد نمیداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه