جلسه دربارهٔ فیلم «رزروار داگز» است. بحث با ساختن تئوری برای فیلم و خط اصلی داستان، یعنی تقابل عشق و وظیفه، شروع میشود. بعد به خیالپردازی تارانتینو و دنیای ذهنی او میرسد. در ادامه شخصیتها و ژانر فیلم و در پایان جاذبهٔ دنیای گانگسترها بررسی میشود.
نقد بهمثابه ساختن تئوری
او میگوید در بحث دربارهٔ یک فیلم هدف ساختن تئوریای است که به پرسشهای مربوط به فیلم جواب بدهد و هماهنگی خطوط اصلی و فرعی داستان را نشان بدهد. این دربارهٔ اثر پستمدرن هم صادق است: آن اثر حالت کلاژ دارد و گاهی تعمداً قطعههای بیربط کنار هم میگذارد، و گفتن اینکه چیز واحدی در آن نیست خودش هم یک تئوری است.
هر نقدی که بخواهد اجزای اثر را توضیح بدهد تئوری میسازد، و هرچه تئوری به سؤالهای بیشتری جواب بدهد، مثل تئوری علمی، کاربرد بهتری دارد. او شدیداً طرفدار این است که نقدها را میشود با هم مقایسه کرد. به گمان او نقد روانکاوانه نوعی تعمیم نظریهٔ قصد مؤلف است: عناصر بسیاری بدون قصد آگاهانهٔ مؤلف وارد اثر میشوند، ولی همه از مؤلف یا مؤلفان سرچشمه میگیرند.
نقد روانکاوانه اثر را مانند معلول میبیند و با درک مشخصات روانی مؤلف مسیری نشان میدهد که به تئوری نهایی میرسد؛ لزوماً قرار نیست در بیان نهایی گفته شود که مؤلف بیماری روانی داشته است. بیان نهایی میتواند شستهرفته باشد، و جلسهٔ گذشته تأکید شد که نخست باید دید مؤلف بهطور خودآگاه چه چیزهایی را در اثر میگیرد.
خط اصلی: عشق در برابر وظیفه
خط اصلی داستان به گفتهٔ او تقابل انجام وظیفه یا پروفشنال بودن با برقرار کردن رابطهٔ انسانی است، که یکی از دوستان حاضر در جلسهٔ پیش «عشق و وظیفه» گفته بود. به همین دلیل فیلم با پشیمانی پلیسِ وظیفهشناس تمام میشود، کسی که با فریب دادن آدمی که به او علاقه داشته وظیفهاش را انجام داده است.
اعتراف پایان فیلم مطلقاً لازم نیست و رفتاری غیرعاقلانه است، ولی او میگوید بیننده اصلاً نمیپرسد چرا، و پایان منطقی به نظر میرسد. او نمیخواهد بگوید فیلم در رساندن این محتوا خیلی موفق بوده؛ خیلی از منتقدان حرفهای خط اصلی را پررنگ ندیدهاند، ولی کسی را ندیده که پایان فیلم را بد یا غیرمنطقی بداند.
فیلم تلخ و سیاه است: از هشت شخصیت اصلی هفت نفر میمیرند و آن که میماند شخصیت محبوبی نیست. او این خط اصلی را آگاهانه میداند، چون یک ربع تا بیست دقیقه از فیلم به رابطهٔ مستر وایت و مستر اورنج اختصاص دارد و فیلم با کشتن دوستان به دست وایت در دفاع از اورنج پایان مییابد.
با این حال، نیمهٔ دوم بحث جلسهٔ قبل این بود که اگر فیلم را فقط نفوذ یک پلیس در گروه گانگستری و علاقهٔ یک گانگستر به او بدانیم، بخشهای عمدهای بیتوجیه میماند، مثل صبحانهای که با هم میخورند و حرفهایی که میزنند. او میگوید همهٔ آثار سینمایی و داستانها خطوط فرعی دارند و برای فهم اثر باید آنها را هم تشخیص داد.
رئالیسم آگاهانه و نگاه به دوربین
او میگوید تارانتینو در این فیلم تأکید دارد زندگی واقعی یک گروه گانگستر را نشان بدهد و میکوشد رئالیست باشد. نشانهٔ خودآگاهانه بودن این قصد صحنههای مربوط به مستر اورنج است، که در آن یک آدم حرفهای او را آموزش میدهد چگونه حرف بزند و رفتار کند و متنی چهار صفحه را حفظ کند. مهم این نیست که گانگسترها واقعاً اینطور حرف میزنند یا نه؛ مهم این است که تارانتینو فکر میکند اینطور حرف میزنند.
او به شیوهٔ فیلمبرداری همان صحنه اشاره میکند: مرد سیاهپوست مونولوگ را رو به دوربین و در فضایی خالی میگوید، انگار دربارهٔ فیلم حرف میزند و از فضای دراماتیک بیرون میرود. همین را به صحنهٔ فیلم هامون ربط میدهد که هامون با دیواری سفید پشت سرش دربارهٔ عدم قطعیت توضیح میدهد، و میگوید عدم قطعیت در هامون انگار فلسفهٔ ساخت فیلم است.
به گفتهٔ او حالت «بازی در بازی» در فیلمهای تارانتینو هست؛ در پالپ فیکشن پیش از ورود به اتاق یکی به دیگری میگوید «برویم توی کاراکتر». او نتیجه میگیرد دو مؤلفهٔ فیلم بهوضوح آگاهانه است: تلاش برای رئالیست بودن، و بیان تعارض میان احساسات انسانی و عشق با زندگی پروفشنال و انجام وظایفی که جامعه در برابر انسان میگذارد.
ادی بانکر و خیالپردازی تارانتینو
مؤلفهٔ دوم را به گفتهٔ او حضور ادی بانکر در نقش مستر بلو تقویت میکند: نویسندهای که در زندگی واقعی گانگستر بوده، چند بار زندان افتاده و بعد دزدی را کنار گذاشته. او در حاشیه به مستندی دربارهٔ یک گروه چپ تندرو در آمریکای دههٔ هفتاد اشاره میکند که همهٔ اعضای آن پشیمانند و فعالیتهای آرام دارند.
او میگوید کل فیلم مثل نوعی خیالپردازی تارانتینو دربارهٔ گانگستر شدن است، و تارانتینو انگار آرزوی خودش را تحقق میدهد که «ای کاش من هم مثل ادی بانکر بودم». شخصیت اصلی هم نفوذی است. به گفتهٔ او تارانتینو در مصاحبهای گفته «اگر من فیلمساز نمیشدم، حتماً دزد گانگستر میشدم». او میافزاید خیلی از آثار هنری نتیجهٔ چنین خیالپردازیهایی است، که گاهی برای دلداری دادن به خود است.
او میگوید فیلم شوکران، ساختهٔ آقای افخمی، فیلمی است که نمیشود فهمید مگر اینکه خط سیر خیالپردازی را در آن دید، و میخواهد پنج دقیقه دربارهٔ آن حرف بزند. با تعبیر «فکر کنید» تصور میکند خودِ کارگردان با وسوسهٔ رابطهای خارج از خانواده روبهرو شده، و کل فیلم را مثل مجموعهای از افکار روی همین تم میبیند که به فاجعه ختم میشود.
او میگوید بین این دو بخش باید پیوند برقرار کرد. تصور میکند تارانتینو آرزوی رفتن به گروهی گانگستری را، نه برای گانگستر شدن بلکه برای مشاهده مثل یک آدم آندرکاور، داشته و کم دارد کسی را که به او حرف زدن یاد بدهد؛ در فیلم این معلم هست. داستانی که در کافه تعریف میشود را فیلم غیرواقعی نشان میدهد، و او این را نتیجهٔ مثبت آموزش معلم میداند.
ذهن تارانتینو، نه دنیای گانگسترها
او میگوید این صحنهها به وضوح رئالیستی نیست: گانگسترها اینطور با هم حرف نمیزنند و وقتی خشونت میکنند ادای خشونت درنمیآورند. تخیلات تارانتینو بیشتر بر فیلمها و داستانهایی مبتنی است که دیده. فیلمهای دههٔ هفتاد و هشتاد، از جمله فیلمهای اسکورسیزی، عقبهٔ این فیلم هستند، ولی گانگسترها اینقدر دربارهٔ ترانههایی که دوست دارند و فیلمهایی که دیدهاند حرف نمیزنند؛ این تارانتینو است که دربارهٔ تمام زندگیاش حرف میزند.
به نظر او آنچه در فیلم بازتاب یافته بیشتر دنیای ذهنی تارانتینو است تا دنیای گانگسترها، و این به نظر او عمداً انجام نشده، هرچند تفکیک خودآگاه و ناخودآگاه را زیاد مهم نمیداند. نمونهاش ده دقیقهای است که در آغاز فیلم صبحانه میخورند، و آقای براون، که خود تارانتینو بازی میکند، تفسیر خندهدار و عجیبی از ترانهٔ «Like a Virgin» مدونا دارد و بعد دربارهٔ یک برنامهٔ رادیویی و انعام دادن بحث میشود.
تارانتینو به گفتهٔ او دانشجوی سینما نبوده و در آرشیو فیلمهای ویدئویی کار میکرده، و در انتخاب موسیقی پاپ خوشسلیقه است؛ قطعههای فراموششده را در فیلمهایش میگذارد و آنها دوباره احیا میشوند. از فیلمهای گمنام ایده میگیرد و مثل «دیتا ماینینگ» جواهری را در مجموعهای درهمبرهم پیدا میکند. او همین را راز شهرت تارانتینو میداند، و میگوید در فیلم بیشتر دنیای پر از شور او نسبت به فرهنگ پاپولار دیده میشود تا جهان گانگسترها.
او میگوید گانگسترهایی را میبینیم که «۹۰ درصد تارانتینو هستند و ۱۰ درصد گانگستر هستند». فقط قطعهٔ آن سیاهپوست که به مستر اورنج یاد میدهد شاید شبیه یک مکالمهٔ واقعی گانگسترها باشد، و تفسیر ترانهٔ مدونا شوخی و نوعی تحریف بامزه است.
او میگوید پس از جلسهٔ پیش فیلمی از تارانتینو پیش از رزروار داگز پیدا کرد به نام «مای بست فرندز برثدی»، که گفته میشود در آتشسوزی لابراتوار بیشترش از بین رفته و حدود ۳۵ دقیقه از آن مانده است. در آن فیلم تارانتینو دیجی یک رادیو است و در مونولوگی میگوید به عنوان بچهٔ سهساله در روز مرگ ادی کوچران رفته که خودکشی بکند و برنامهٔ شوِ پاتریج نجاتش داده؛ او این ماجرا را حرفهایی میداند که بامزه است، نه اینکه واقعی باشند.
به گفتهٔ او یکی از دوستان تارانتینو در مصاحبهای گفته جملهٔ «هر لحظهای موقعیت مناسبی برای خوردن یک پنکیک است» میان خودشان اصطلاحی بوده و بعد به پالپ فیکشن رفته؛ و حرفهایی که تارانتینو در مصاحبه دربارهٔ دیدن اروپا زده، بعداً دیالوگ Vincent و Jules در Pulp Fiction شده است. او فکر میکند این نوع صحبت کردن خندهدار و جالب با تیزهوشی زیاد نوع صحبت کردن تارانتینو و دوستان اوست و بیشترین جذابیت فیلمهایش همین است.
شروع این فیلم هم به گفتهٔ او همین کار را میکند: این حرف زدنِ گانگسترها نیست، حرف زدنی است که تارانتینو دوست دارد. او میگوید ما میدانیم گانگسترها واقعاً خشناند و نقش بازی نمیکنند. بحث دربارهٔ Pam Grier هم نمونه است، چون تارانتینو بعدها او را به عنوان شخصیت اول Jackie Brown دعوت میکند. فیلم پیش از رزروار داگز را برای دیدن توصیه میکند چون کمدی است و برای آشنایی با فضای ذهنی تارانتینو خوب است؛ مثل همهٔ آثار اولیهٔ هنرمندها، خیلی چیزها در آن شفافترند.
شخصیتها، نوآر و مستر بلوند
او میگوید در دیدگاه روانکاوانه شخصیتها را باید به درون مؤلف ربط داد، چون هر شخصیت انگار نمایندهٔ بخشی از وجود مؤلف است، همانطور که پیشتر دربارهٔ انجمن شاعران مرده و تا حدی هامون شد. فعلاً نتیجهٔ قطعی نمیگیرد و مقدمات را فراهم میکند، چون پالپ فیکشن هم دیده میشود.
دربارهٔ ژانر، او به شهرت این فیلم به نئونوآر ایراد میگیرد. به توصیف او نوآر دنیایی غیراخلاقی و رو به اضمحلال نشان میدهد که در آن همه به هم خیانت میکنند، و نئونوآر احیای آن از دههٔ هفتاد و هشتاد است. چون مستر وایت شخصیتی سمپاتیک است و فیلم دربارهٔ مسائل اخلاقی داوری میکند، او نمیداند چگونه فیلم نوآر محسوب میشود و میگوید «نئونوآر بودنش به نوعی توهم است»؛ پستمدرن بودنش را به نظر خودش میشود پذیرفت.
مستر بلوند به نظر او منفیترین شخصیت فیلم است. در دنیای ذهنی تارانتینو آدمها به دزدها، پلیسها و آدمهای روانی تقسیم میشوند؛ دزدی و پلیس بودن شغلاند و تا وقتی پروفشنال رفتار کنند قضاوت اخلاقی چندانی نمیشود. بلوند زنی بیگناه را کشته و از شکنجهٔ پلیس لذت میبرد، و مستر وایت نسبت به او حساس است. او میگوید همهٔ بینظمی از شروع تیراندازی بلوند است، نه از وجود عامل نفوذی.
او میگوید همین تم در پالپ فیکشن هم هست، ولی کمرنگتر. آنجا خیانت و قتل میان گانگسترها و بوکسور پروفشنال است، و با صحنهٔ تجاوز به مارسلوس والاس و بروس ویلیس ناگهان از دنیای گانگسترها به دنیای آدمهای روانی وارد میشویم؛ اینها آدمهای منفی دنیای تارانتینو هستند.
دربارهٔ وایت، پینک و اورنج، او وایت را گانگستر ایدئال میداند که هم پروفشنال است و هم ارزشهای اخلاقی دارد، و جنبهٔ اخلاقیاش برتر است. پینک نمونهٔ آدم منطقی و پروفشنال است، زنده میماند و الماسها به او میرسد، نه به معنای اخلاقی. او میگوید طبیعی است که تصور کنیم همهٔ اینها در درون تارانتینو زندگی میکنند: پینک جنبهٔ منطقی، وایت جنبهٔ اخلاقی و اورنج بیش از همه «ایگو و من واقعی» او.
جاذبهٔ دنیای دزد و پلیس
او میگوید ژانر، مثل اسطوره، بیشتر نشاندهندهٔ ناخودآگاه جمعی است تا ناخودآگاه شخص، پس انتظار میرود مؤلفههای یونگی در تحلیل ژانر بیشتر به کار بیاید. میپرسد چه چیز جمعیای در فیلم گانگستری هست که اینقدر در ادبیات و سینما بازتاب دارد. یک جاذبه این است که این دنیای زیرزمینی را به بیننده نشان میدهد، دنیایی که اکثر مردم واردش نمیشوند.
این جاذبه را به جاذبهٔ فیلم مستند دربارهٔ قطب جنوب یا پرندههای بهشتی تشبیه میکند، که چیزی را برای اولین بار نشان میدهند. ولی میگوید جاذبهٔ فیلم گانگستری به همین ختم نمیشود، وگرنه ژانر مستند باید ماندگار میشد؛ این فیلمها حتی ادعای واقعی بودن هم ندارند.
پاسخ او این است که زندگی خارج از قانون در درون همه پایگاهی دارد: قانون همان قواعدی است که تمدن تحمیل میکند و منشأش والد است، و از نظر فروید حس ادیپی یعنی قیام علیه والد. او میگوید این سهگانهٔ فرویدی با روانکاوی یونگی هم قابل تطبیق است. گانگسترها جذاباند چون تحقق آرزوهاییاند، و هنرمندان به دلیل خلاقیت بیشتر میل به قانونشکنی دارند؛ در قاموس یونگی شکستن قوانین والد میتواند نتیجهٔ رشدگرایی باشد. به نظر او هنرمندان و هنردوستان به نوعی آدمهای آوتلا هستند.
او میگوید از دههٔ سی گانگسترها در سینما مثبت بودهاند و کمکم گانگستر از پلیس مثبتتر شده است. در جامعهای که عادلانه نیست و مالکیت با دزدی توزیع شده، به گفتهٔ او پلیس چندان جنبهٔ اخلاقی پیدا نمیکند و میشود به گانگستر مانند آدمی انقلابی در جامعهٔ سرمایهداری نگاه کرد. میگوید این نگاه به مسائل اجتماعی را با خودآگاهیمان مطرح میکند.
نمونهاش فیلم بانی و کلاید است که در بحران اقتصادی دههٔ سی میگذرد: بانکها با حمایت پلیس خانهٔ مردم را میگرفتند و این دو در نظر مردم قهرمان ملی شدند. در آن فیلم گانگستر موجود بهتری است و پلیس موجودی کثیف.
دربارهٔ رزروار داگز میگوید گانگسترها و دزدی را از پیش محکوم نکنیم: دزد و پلیس هر دو شغلی برگزیدهاند، قواعد بازی دارند و از هر دو طرف خشونت هست. کسی که واقعاً غیراخلاقی رفتار میکند اورنج است، که خیانت کرده، دروغ گفته و نقش بازی کرده؛ فریب دادن یک انسان خارج از آن بازی است. او میگوید اگر ذهنیت دربارهٔ بد بودن دزدی تلطیف شود، پایان فیلم خیلی توجیهپذیر است، و فیلم به نوعی در تأیید اخلاقهای انسانی است.
→ متنِ کاملِ این جلسه