او در دانشکدهٔ هنری از وقت کم و جلسات قبلیاش میگوید و بعد میپرسد فهمیدن اثر هنری یعنی چه و چرا قصد مؤلف کافی نیست. سپس ناخودآگاه و تعبیر رویا را اول از دید فروید و بعد از دید یونگ مرور میکند و در پایان از حاضران میخواهد اثری را برای بحث بعدی پیشنهاد کنند.
وقت کم و مسیر جلسه
او میگوید فکر نمیکند این وقت کافی باشد. این اولین بار است که برای جمعی در دانشکدهٔ هنری صحبت میکند و حرفهای قبلیاش در دانشکدههای فنی بوده است. کمبود وقت را سخنرانیهای قبلیاش جبران میکند که فایلهای صوتیشان در اینترنت هست؛ بیشتر آن جلسات دربارهٔ مسائل کاربردی است، از جمله چند فیلم و یک انیمیشن.
در آن جلسات هدف این بود که هیچ نظم و قاعدهای نباشد، چون ادعا کرده بود کسی که روانکاوی خوبی یاد بگیرد هر پدیدهٔ مربوط به انسان را میتواند با نگاه روانکاوی نقد کند؛ موضوعها را دانشجوها رندوم پیشنهاد میکردند. نکتهٔ مهم این است که برای نقد روانکاوانهٔ خوب لازم نیست اثر خیلی متعالی باشد: دربارهٔ یک فیلم تلویزیونی به اسم بد رونالد که در IMDB بهزحمت دو خط دربارهٔ آن نوشتهاند، دو جلسه بحث کرده و فکر میکند جلسات خوبی بود. به نظر او نقد فیلمهای مهرجویی از همه سختتر است، چون او خودآگاه و باسواد است و روانکاوی بلد است.
او امروز میخواهد در حدی بگوید که بعداً بشود دربارهٔ یک کار هنری مفصل بهعنوان نمونهٔ نقد روانکاوانه بحث کرد، و آن کار را حاضران آخر جلسه پیشنهاد کنند. علاقهای ندارد نقد خالص فرویدی بکند. صحبتش سه قسمت دارد: اینکه نقد روانکاوانه چیست و چطور به درک اثر کمک میکند، مرور سریع فروید، و کمی مفصلتر یونگ و تفاوتش با فروید.
فهمیدن اثر هنری و قصد مؤلف
او میپرسد فهمیدن اثر هنری یعنی چه، و میگوید جواب کلاسیک و دردسترس این است که یعنی فهمیدن قصد مؤلف: همانطور که فهمیدن حرف یک نفر یعنی رسیدن به آنچه در ذهنش است، اثر هنری هم بیان یک احساس یا فکر است. میگوید این تئوری الان طرفدار زیادی ندارد، هرچند هنوز طرفدار دارد. اگر درست باشد، برای فهمیدن فیلم باید از فیلمساز بپرسیم، ولی مصاحبه با کارگردان گاه ناامیدکننده است؛ مثلاً از جیم جارموش پرسیده بودند ددمن دربارهٔ چیست و گفته بود دربارهٔ تنباکو.
به گفتهٔ او تنباکو برای جارموش واقعاً مهم است و در فیلم هم زیاد هست، ولی فیلم مطمئناً دربارهٔ تنباکو نیست: مرگ، خشونت کاریکاتوری و قهرمانی که از شرق به غرب میرود را با آن نمیشود توضیح داد. جارموش برای اکثر این سؤالها جواب مشخصی ندارد، چون بخش عمدهٔ آثار هنری فکرشده نیست و حسی است. نمونهٔ دیگر مصاحبهٔ تروفو و هیچکاک است که هیچکاک تفسیرهای تروفو را نمیفهمید، و مصاحبههای فلینی که جوابش غالباً این است که حسش این بوده؛ به همین دلیل امروز بیشتر از مرگ مؤلف حرف میزنند تا قصد مؤلف.
به نظر او درک خوب اثر درکی است که سؤالهای بیشتری را جواب بدهد و اجزای بیشتری را زیر یک تئوری جمع کند، هرچند توضیحش پیچیده شود. این سؤالها شامل اثرگذاری اثر روی مخاطب هم هست، مثلاً اینکه چرا اخراجیها فیلم پرفروشی است؛ درک اثر میتواند به درک جامعهٔ مخاطبینش هم منجر شود. او میگوید این با دیدگاه پستمدرن تناقضی ندارد.
به گفتهٔ او پارادوکس این است که قصد مؤلف ساده است ولی دربارهٔ اثر هنری به تناقض میرسیم؛ روانکاوی توضیح میدهد که حتی در رفتارهای ساده هم بخشهای ناخودآگاه هست، چنانکه خودش نمیتواند توضیح بدهد چرا از این واژهها استفاده میکند. در اثر هنری کنترل کمتر است: یک داستاننویس نمیداند ایدهاش از کجا آمده و گاهی میل ندارد شخصیتش بمیرد ولی داستان تحکم دارد. او میگوید برای درک اثر هنری روانکاوی شاید ضروری باشد، چون چیز دیگری نداریم که لایههای ناخودآگاه را توضیح بدهد.
ناخودآگاه از دید فروید
ذات انسان در توصیف فروید اید است: موجودی تقریباً بدون شعور که فقط دنبال لذت است، که اصل لذت نام دارد. این لذت با واقعیت مواجه میشود و به مشکل میخورد، که اصل واقعیت است: دستورهای پدر و مادر و فرهنگ و تمدن، و حتی قوانین طبیعت. پس در ماههای اولیه بخش جدیدی به روان اضافه میشود، ایگو، که آیندهنگر است و با وجود محدودیتها سعی میکند بیشترین لذت را ببرد؛ سوپرایگو آن بخش از واقعیت است که احکامی میکند.
نتیجه این است که بخش عمدهٔ امیال اید توسط ایگو یا واقعیت سرکوب میشود و از ذهن خودآگاه پاک میشود. ناخودآگاه جواب فروید است: جایی که امیال سرکوبشده و خاطراتی که نمیخواهیم به یاد بیاوریم در آن قرنطینه میشوند، مثل پستویی. به گفتهٔ او از دیدگاه فروید به دلایل تجربی انرژی اصلی اید در غریزهٔ جنسی متمرکز است و عمدهٔ امیال سرکوبشده جنسیاند. این امیال هر لحظه میخواهند دوباره بروز کنند و هرگاه کنترل خودآگاه کم شود بیرون میآیند، مثل لغزش زبانی کتاب و کباب.
فروید میگوید شاهراه مطالعهٔ امیال ناخودآگاه رویاست، چون وقت خواب خودآگاه تعطیل است. این تمایلات از دید فرویدی عموماً جنسیاند و مربوط به دوران کودکی. خیالپردازی ملایمتر از رویاست؛ مثلاً مرد ترسویی که خود را قهرمان جنگ تصور میکند.
سینما، انیمیشن و دو نوع نقد
از اینجا او روی تولید اثر هنری، مخصوصاً داستان، متمرکز میشود که شبیه دخالت ناخودآگاه در تولید رویاست؛ پس اگر مکانیسمهای تولید رویا را در فروید بفهمد، راهنمای خوبی برای فهم داستان دارد. نزدیکترین فعالیت هنری به تولید رویا تولید فیلم است، چون هر شب ناخودآگاه برایمان یک فیلم تولید میکند. انیمیشن حتی آمادهتر است، چون در آن میشود دیو داشت و پرواز کرد و هر چیز غیرواقعی را نشان داد، مثل انیمیشن سوپرمن که کوهی را از جا میکند.
او میگوید بخش عمدهٔ نقدهای روانکاوانه متأسفانه از روانکاوی برای روانکاوی شخصیت داخل فیلم استفاده میکنند، مثلاً اینکه شخصیتی عقدهٔ اودیپی دارد، و به نظر او این نقد اثر هنری نیست. رویکرد دیگر روانکاوی هنرمند از روی اثر است، مثل فیلم مستأجر پولانسکی؛ این هم نقد اثر نیست، نقد هنرمند است. رویکرد خودش از تکنیکهای روانکاوی برای درک عمیقتر اثر و کشف لایههای ناخودآگاه استفاده میکند.
تکنیکهای فروید در تحلیل رویا
مهمترین کتاب فروید در این باره تفسیر رویا است. تئوری کلی این است که در هر رویایی آرزویی محقق میشود. ولی انسان حتی در خواب تحمل کشف تمایلات وحشتناک سرکوبشدهٔ خودش را ندارد، مثل عقدهٔ اودیپ یا آرزوی مرگ پدر و مادر؛ پس رویا سمبولیک میشود و سانسور میشود، و تفسیرش به همین خاطر تکنیک میخواهد. مثلاً مردی که در رویا با تفنگ به سمت زن مورد علاقهاش شلیک میکند، به گفتهٔ فروید جایگزین عمل جنسی است.
کسی که رویا را دیده معمولاً با تفسیر مخالفت میکند، چون سرکوب شده است؛ پس باید محتاطانه او را به سمت دیدن واقعیت برد. فروید برای درک سمبلها تکنیک تداعی آزاد را ساخت: از کسی که رویا را دیده میپرسد این عنصر تو را یاد چه میاندازد و میگوید ذهن خودت را آزاد کن؛ این تداعیها اغلب به خاطرات کودکی میرسند.
رویا از تراکم و جابهجایی هم استفاده میکند: رویابین شخصیت خودش را در چند نفر توزیع میکند، مثلاً حسودی که منکر حسادتش است آدم حسود دیگری را وارد رویا میکند؛ و یک شخصیت میتواند متراکمِ چند شخصیت باشد، مثل کسی که هم مادر است و هم همسر. در جابهجایی، پسر به جای پدرش عموی خودش را در رویا میکشد، ولی تحلیل نشان میدهد خشم علیه پدر است.
ناخودآگاه یونگ
جوابهای یونگ به همین سؤالها فرق میکند و کمکم از فروید دور میشود: ناخودآگاه او آن پستویی که امیال سرکوبشده در آن است نیست و مفهوم اصلی هم مکانیسمهای لذت بردن نیست. او میگوید برخلاف فروید، یونگ بهشدت آدم تجربهگرایی است و بیشتر عمرش را صرف جمعآوری فکتها کرده، در حالی که فروید در ارائهٔ فکت دست نگه میدارد ولی نظریهاش را معقول استدلال میکند. آنچه فروید گفت برای یونگ ناخودآگاه شخصی است و ناخودآگاه جمعی مشترک بین همهٔ آدمهاست؛ دلیلش تجربی است: رویاهای آدمها در مناطق دور از هم نمادهای مشترکی دارد که با اسطورههای چند هزار سال قبل هم مشترک است.
ناخودآگاه یونگ در رویا تحقق آرزو نمیکند، بیشتر اطلاعات واقعی میدهد و گاهی مثل حکیمی میگوید زندگیتان چطور است؛ رویاهای بیماری و مرگ نشان میدهند بیماریای هست که از آن خبر ندارید. رویا بیشتر حالت جبرانی دارد: وقتی در زندگی خودآگاه اشتباه میکنید، ناخودآگاه ساز مخالف میزند. او میگوید یونگ صد هزار رویا تحلیل کرد، از سرخپوستها و قبایل آفریقایی رویا جمع کرد، اسطورهها و کیمیاگری خواند و ساعتها تمرین کرد خودآگاهیاش را خاموش کند.
از لحاظ نظری، ناخودآگاه یونگی مجموعهٔ آگاهیهای جسمانی و مکانیسمهای روانی و سیستم عصبی است که وضعیت زیستی را تحلیل میکنند: بدن از حملهٔ ویروس آگاه است قبل از اینکه آدم تب کند، و رویا جایی است که اطلاعات زیستی ممکن است به خودآگاه برسد. پس ناخودآگاه یونگی پستوی سیاه پر از عقده نیست، بلکه ناخودآگاه جمعی مشترک بین همه است و منشأ معرفت.
فروید میگفت رویا سمبولیک است چون سانسور میشود؛ یونگ میگوید رویا زبان طبیعی ناخودآگاه است و چیزی سانسور نمیشود، و ما این زبان را نمیشناسیم و برای همین عجیب به نظر میآید. یونگ واژگان جدیدی ساخته، مثل آنیما و آنیموس، آرکتایپ، شدو و پرسونا، که اساسیترین نمادهای تولیدشده توسط ناخودآگاه جمعیاند و به صورت تجربی از تحلیل رویاها و اسطورهها پیدا شدهاند؛ هزاران آرکتایپ هست ولی یونگ معمولاً به هفتهشتتا تأکید میکند.
آرکتایپ، آنیما و غریزه
جملهای از یونگ هست که میگوید هر وضعیت مشترکی در تاریخ بشر آرکتایپی دارد، حتی درخت؛ حسش این است که این نمادها به طور ژنتیک از اجداد به ما رسیدهاند. در پاسخ به یک پرسش میگوید این محتواها از نظر یونگ بهزحمت تغییر میکنند، ولی اگر نتیجهٔ تجربیات اجداد باشند، تجربیات مدرن هم میتوانند نمادهای جدید ایجاد کنند. آرکتایپ یک نماد مشخص نیست، مثل ظرفی است که نمادها پرش میکنند: آنیما اول ممکن است با تصویری که کودک از مادر دارد پر شود و بعد به چیزهای دیگری بدل شود.
آنیما در مرد وجود دارد و آنیموس مشابهش در زن؛ آنیما چهرهٔ یک زن در روان مرد است. هر مردی اگر در جنگل هم بزرگ شود غریزهٔ جنسی دارد و جای خالی زن در روانش هست؛ هر آرکتایپی صورت شناختیِ یک غریزه است. به گفتهٔ او در دیدگاه یونگ هر انسانی با آمادگیهایی برای مواجه شدن با جهان به دنیا میآید، مثل غذا و مادر و حتی درخت.
او میگوید ناخودآگاه یونگی بسیار محترم است و از نظر سرخپوستها حتی مقدس؛ سرخپوستها بیشتر از اینکه خودآگاهی را رشد بدهند میخواستند خاموشش کنند تا از مرد بزرگ درونشان الهام بگیرند، و حیوانات هم چون خودآگاهیشان خاموش است سیگنالهای ظریف را میگیرند.
اثر برای بحث بعدی
از حاضران میخواهد چند اثر پیشنهاد کنند، چیزی متوسط که بشود یک ساعت تا یک ساعت و نیم دربارهٔ آن حرف زد. میگوید دوست دارد هیچ محدودیتی نگذارد؛ ممکن است کسی فکر کند آثار سورئال را بهتر میشود نقد کرد، ولی به گفتهٔ او کار رئال خیلی بهتر از کار سورئال ممکن است جواب بدهد. اسمهایی مثل جدایی نادر از سیمین و کنفو پاندا میآید؛ او میگوید هیچ فرقی نمیکند چه اثری انتخاب شود، چون خلاصه چیزی میشود گفت.
→ متنِ کاملِ این جلسه