→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۸۸ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

نیچه — مقدمهٔ زایشِ تراژدی

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید جلسهٔ گذشته زندگی نیچه را تا پذیرش استادی بازل دنبال کرد و حالا زندگی‌نامه را ادامه می‌دهد: چند نکته از جلسهٔ قبل، اتفاقات یکی‌دو سال اول بازل تا جایی که مقدمات اولین کتاب نیچه فراهم می‌شود، و بخش مفصلی دربارهٔ واگنر. در پایان از حکمت دیونیزوسی می‌گوید.

آثار اولیه و کتاب اینک انسان

او می‌گوید می‌خواهد زندگی‌نامه را ادامه دهد و بعد مقداری وارد محتوای «زایش تراژدی» شود. به گفتهٔ او از دیدگاه روان‌کاوانه آثار اولیهٔ یک هنرمند معمولاً مهم‌ترند از آثار دورهٔ پختگی، و دست‌کم بذر خیلی از ایده‌های بعدی نیچه در همان مقالات و سخنرانی‌های اولیه هست.

نکته‌ای را که جلسهٔ قبل فراموش کرد می‌گوید: نیچه اواخر عمرش کتابی دارد با نام لاتین Ecce Homo، عبارتی انجیلی، دربارهٔ خودش؛ و چون اواخر عمر خودش را با مسیح مقایسه می‌کرده، این عنوان بار دیگر آن مقایسه است. دیونیزوس را هم در مقابل مسیح می‌گذارد، و تقریباً در تمام عمر خودش را احیاگر حکمت دیونیزوسی می‌دانسته و اواخر عمر نامه‌هایش را «دیونیزوس» امضا می‌کند. در مطالعهٔ روان‌کاوانه کسی که دربارهٔ خودش نوشته جالب است، و او فکر می‌کند این کتاب استثنایی بر تمرکز بر آثار اولیه است.

بازل، آوارگی و خانواده

او به یاد می‌آورد که نیچه در نامه‌ای پیشنهاد استادی بازل را مثل چیزی شیطانی می‌دید که او را از زندگی‌اش منحرف می‌کند، ولی مقاومت نکرد. نسبت به فیلولوژی بدبین شده بود و می‌خواست فلسفه کار کند؛ تقاضای انتقالش به دانشکدهٔ فلسفه پذیرفته نشد، و بعد از مدتی دانشگاه را ترک کرد و با مستمری زندگی کرد. به دلایل قانونی تابعیت آلمانی را ترک کرد و تابعیت سوئیس را نپذیرفت؛ از حدود ۱۸۶۹ تابعیت هیچ کشوری نداشت. با بیماری‌های بسیار، از بینایی و سردرد مزمن تا سفلیس که به گفتهٔ او خیلی‌ها جنون و مرگش را به آن نسبت می‌دهند، مدام در رفت‌وآمد بود.

به نظر او این آوارگی ظاهراً بینش تازه‌ای نسبت به فرهنگ آلمانی به نیچه داده است. ملی‌گرایی، شاید به‌ویژه از واگنر، در اوایل پررنگ است و در «زایش تراژدی» کاملاً پررنگ، ولی به نظر می‌رسد تا پایان عمر کم‌رنگ شده.

دربارهٔ خانواده می‌گوید پدرش زود مرده، برادر کوچکش را از دست داده و تنها پسر میان زنان بوده؛ خواهرش مسئول و وارث آثار بوده و خیلی‌ها او را مقصر خیلی از سوءبرداشت‌هایی می‌دانند که بعداً از افکار و زندگی نیچه شده. نیچه و خانواده‌اش اشرافی نبودند ولی علاقه‌مند به اشراف؛ نیچه به گفتهٔ او دیدگاهی نخبه‌گرایانه و ضد گرایش‌های دموکراتیک دارد و تودهٔ مردم را مشتی گوسفند می‌بیند. در خانواده این اعتقاد بود که از اشراف لهستان بوده‌اند، که الان نظر عمومی است حرف نادرستی است، و به نظر او این نشانهٔ نوعی آرزوی اشرافیت است.

او شیفتگی نیچه به فرهنگ یونان را اغراق‌آمیز می‌داند و طبعاً دشمنی با مسیحیت را، که به نظر نیچه آن فرهنگ را پس زده. مقالهٔ «شهر یونانی» را مثال می‌زند که احتمالاً یونانی‌ها را ستایش می‌کند چون شرم نداشتند خودشان را برتر از برده‌ها بدانند؛ ستایش یونان و نخبه‌گرایی در نیچه هماهنگ است.

بازل: واگنر و کلاس‌ها

او دو آدم مهم دورهٔ اول را شوپنهاور و واگنر می‌داند: نیچه تصادفی با «جهان همچون اراده و تصور» آشنا شد و «زایش تراژدی» الهام‌گرفته از متافیزیک شوپنهاور است؛ واگنر هم نقش مرشد و راهنما دارد. از این دوره اسناد زیادی هست، حتی اینکه کوزیما واگنر دربارهٔ خرید سگ یا کشیدن دندان به نیچه توصیه کرده؛ این‌ها جنس رابطه را نشان می‌دهد.

به گفتهٔ او از همان سال ۶۹ گرایش فلسفی نیچه دیده می‌شود، و برخلاف آنچه معمولاً گفته می‌شود، همهٔ کلاس‌هایش کلاس‌های پرطرفداری نبوده‌اند: برای درس فیلسوفان پیشاسقراطی هیچ‌کس ثبت‌نام نکرد و کنسل شد، و اکثر کلاس‌هایش زیر ده نفر تشکیل می‌شد. برنامهٔ نوشتن کتاب درسی فیلولوژی هم هیچ‌وقت شروع نشد. با این حال می‌گوید نباید توهم پیش بیاید که نیچه استاد موفقی نیست: تا چاپ «زایش تراژدی» وظایف آکادمیک خودش را به‌نحو احسن انجام می‌داد.

به گفتهٔ او نیچه از همان ابتدا روابط تنگاتنگی با واگنر دارد و در خانهٔ او اتاقی دارد؛ و او که کمی دید روان‌کاوی دارد، از اینکه نیچه هی به نامبورگ می‌رود، خوب می‌شود و برمی‌گردد و دوباره سردردهای مزمن شروع می‌شود، کمی مشکوک می‌شود. فکر می‌کند نیچه برای واگنر جاذبه داشت چون استاد مشهور بازل بود و صدایی در محیط آکادمیک. می‌گوید نمی‌خواهد بگوید «زایش تراژدی» تلقینات واگنر است، ولی واگنر در به‌وجودآمدنش نقش دارد؛ و رابطهٔ نیچه با کوزیما مثل برادر کوچک‌تر با خواهر بزرگ‌تر است.

۱۸۷۰: سخنرانی‌ها، جنگ و دست‌نوشته

در اوایل ۱۸۷۰ نیچه دو سخنرانی کرد، یکی با عنوان انگلیسی Greek music drama و دیگری «سقراط و تراژدی»؛ به گفتهٔ او این‌ها بذرهای اولیهٔ «زایش تراژدی» هستند و واگنر پیشنهاد کرد کتاب شود.

در همان سال فرانسه به آلمان حمله کرد و نیچه، استاد دانشگاه بازل که تابعیت پروسی هم نداشت، داوطلب جنگ شد؛ چون سوئیس بی‌طرف است نتوانست و به‌عنوان نیروی امداد پزشکی شرکت کرد. یک هفته در خط مقدم بود، بعد مریض شد و نزد مادرش در نامبورگ رفت. او این را نشانهٔ شدت ملی‌گرایی آن دوره می‌داند.

او می‌گوید در دسامبر ۷۰ دست‌نوشته را به واگنر داد و واگنر خوشحال شد و تشویقش کرد. نمی‌داند دست‌نوشته‌های واسطه موجودند یا نه، و فکر می‌کند عنوان یک متن کوتاه‌تر «جام‌بینی دیونیزوسی» بوده. توصیه می‌کند آثار پیش از «زایش تراژدی» را بخوانند و به ترجمه‌های فارسی اشاره می‌کند. همچنین کتاب نامه‌های نیچه به مادرش را، که مترجمش «لطفاً کتاب‌های مرا نخوان» نامیده، جالب می‌داند.

واگنر: موسیقی و ایدئولوژی هنر

او می‌گوید فهم افکار این دوره زیر تأثیر سه عنصر است: فرهنگ یونانی، عشق به واگنر و فلسفهٔ شوپنهاور. حس او، بدون سندی برای اثباتش، این است که واگنر باعث شد نیچه موسیقی را کنار بگذارد. واگنر را نابغه‌ای موسیقی می‌داند که ابداعات فنی داشت، ولی به نظرش ذوق نمایش چندانی نداشت، هرچند می‌گوید نمی‌تواند قضاوت کند.

واگنر موسیقی‌دانی استثنایی است که ایدئولوژی دارد: دربارهٔ هنر، سیاست و اینکه با یهودی‌ها چه باید کرد؛ او برای هنرمند شأنی مثل رهبری پیامبرگونه قائل است. او می‌گوید نیچه و واگنر هنر یونان را چنین می‌دیدند که تراژدی نمایشی مردمی بود، و دین بعداً جانشین هنر شد؛ واگنر می‌خواهد این شأن را برگرداند، برای همین اپرا کار می‌کند، و بدون اینکه دلیل موجهی پیدا کنیم، انحطاط هنر را تقصیر مسیحیت و یهودی‌ها می‌داند. او تأکید می‌کند نمی‌خواهد تأیید کند که این برداشت از یونان درست است.

واگنر، یهودستیزی و نازیسم

او می‌گوید خیلی‌ها نیچه را به پدیدآمدن نازیسم متهم می‌کنند؛ تکذیب نمی‌کند که می‌شد چنین برداشت‌هایی از نیچه کرد، ولی اصرار دارد در فرهنگ آلمانی کاندید اول برای افکاری نزدیک به نازیسم واگنر است، نه نیچه: واگنر رسماً ضدیهود است و ناسیونالیسم آلمانی در آثارش قوی است.

دربارهٔ مقالهٔ «یهودیت در موسیقی» می‌گوید واگنر یهودی‌ها را عامل فساد موسیقی می‌داند. جمله‌ای از او می‌خواند که به گفتهٔ او اگر نمی‌گفت، می‌شد حدس زد از هیتلر است؛ و دربارهٔ مندلسون جملهٔ نیمه‌ستایش‌آمیزی از واگنر می‌خواند که مندلسون را با وجود بالاترین استعدادها در ارائهٔ حس عمیق ناتوان می‌خواند. می‌گوید یهودیان در موسیقی، به‌ویژه نوازندگی، بسیار موفق بوده‌اند.

او می‌گوید در اسرائیل هنوز اجرای آثار واگنر ممنوع است و فکر می‌کند پخشش از رسانه‌ها هم ممنوع است. به نظرش اتهامی که واگنر را مؤثر در جریان‌های ضدیهودی آلمان می‌داند، که به اتفاق‌هایی مثل هولوکاست منجر شد، تا حدودی زیادی شاید درست باشد.

نقش واگنر در «زایش تراژدی» و حکمت دیونیزوسی

او می‌گوید پادشاه باواریا، لودویگ، بدهی‌های واگنر را پرداخت و کمک مالی کرد که سالنی در بایروت ساخته شود. به نظر می‌آید جذابیت واگنر در معاشرت در شیفتگی نیچه به او مؤثر بوده است. نتیجهٔ «زایش تراژدی» نوعی حمایت از ایده‌های واگنر است: تراژدی یونانی را اوج فرهنگ یونانی و واگنر را ادامه‌دهندهٔ آن در دنیای مدرن می‌داند. حسش، بی‌اصرار، این است که واگنر بیش از یک حامی در به‌وجودآمدن ایده‌ها نقش داشته.

به گفتهٔ او مهم نیست نیچه برداشت درستی از دیونیزوس یونانی دارد یا نه؛ مهم این است که بفهمیم او چه می‌فهمد. دیونیزوس خدای شراب و عیش‌ونوش بود و مراسمش شهوت‌رانی و شراب‌خواری؛ برخی نیچه را متهم می‌کنند که حکمت دیونیزوسی مبنایی ندارد، ولی نیچه طرفدار غرایز است.

در «زایش تراژدی» نیچه دیونیزوس را در مقابل آپولون می‌گذارد و تراژدی را نشانهٔ تعادل این دو عنصر می‌داند. به نظر او واژهٔ دیونیزوس شاید پررنگ‌ترین خطی باشد که آثار نیچه را به هم ربط می‌دهد، و شاید در مقدمه‌ای که دوباره نوشته، زرتشت را «هیولای دیونیزوسی» نامیده؛ پس تعجب ندارد که نامه را دیونیزوس امضا می‌کند.

→ متنِ کاملِ این جلسه