جلسه از واگنر میگذرد و به شوپنهاور، دومین منبع الهام نیچه، میپردازد. نخست مروری میکند بر آنچه از نقد روانکاوانهٔ فیلسوفی مثل نیچه انتظار داریم. سپس کانت و تمایز نومن و فنومن را میگوید و بعد اراده، وحدت و اخلاق شوپنهاور را، و در پایان فلسفهٔ هنر او و جایگاه موسیقی و نابغه را.
دومین منبع الهام نیچه
او میگوید در این جلسه دومین منبع الهام نیچه را بررسی میکند، که شاید از جهاتی مهمتر حتی از منبع اول باشد؛ دربارهٔ واگنر پیشتر گفته و امروز دربارهٔ شوپنهاور میگوید. نیچه در دورهٔ اول کارش او را «شوپنهاور ما» و «فیلسوف ما» خطاب میکند و کتابی مثل «زایش تراژدی» بهشدت تحت تأثیر فلسفهٔ او است. برای مقدمه ناچار است به کانت، به آن بخشی که بر شوپنهاور اثر گذاشته، اشاره کند و بعد روی ایدههایی از شوپنهاور تأکید کند که در زندگی فکری نیچه اثرگذار بوده.
به گفتهٔ او امروز توافقی عمومی هست، که شاید همیشه کموبیش بوده، که نیچه هیچوقت درستوحسابی فلسفه نخوانده: شاید چند متفکر قدیمی یونان را خوب میشناسد، مطمئناً کانت را نخوانده و شوپنهاور را دستکم در اثر اصلیاش خوب خوانده، و فیلسوف حرفهای نیست. برای همین فلسفهاش جدید است و ادامهٔ سنت فلسفی آلمان نیست؛ او میگوید این از نظر عدهای عیب و از نظر عدهای حسن است.
نقد روانکاوانهٔ یک فیلسوف
او میگوید از نقد روانکاوانه انتظار این است که جنبههای ناخودآگاه مؤلف، چیزهایی که خود او از آن اطلاع ندارد، برجسته شود، و این وقتی مفید است که اثر را بهتر بفهمیم. او شخصاً از بعضی نقدها، مثلاً اینکه شخصیتی به آرکتایپی مربوط است، احساس نمیکند چیز بیشتری از اثر فهمیده؛ اگر چنین شود نقد خوبی نیست. نیچه به گفتهٔ او نمایندهٔ تفکر و تعقل به معنای فلسفهٔ سنتی نیست و شخصیتی با جنبههای قوی هنرمندانه است، پس نقد کردنش از طریق نقد روانکاوانه احتمالاً پربارتر است تا نقد آثار کانت که زبان خیلی منطقی و ریاضیواری دارد؛ هرچند نمیگوید نمیشود آرای کانت را روانکاوانه بررسی کرد.
تصویر استاندارد این است که فیلسوف مثل ریاضیدانی از مقدماتی شروع میکند و منطقی به عقاید درست میرسد، ولی به گفتهٔ او عقاید آدمها چنین شکل نمیگیرند: شخصیت مؤثر است و روانکاوی میگوید حتی خودآگاهانهترین حرکتها هم تحت تأثیر تمایلات ناخودآگاه است. در آرای فیلسوفان انبوهی از احساسات و علایق دیده میشود، و بخش عمدهٔ اختلاف فیلسوفها این است که صورتمسئلههای اصلیشان فرق دارد، که به تاریخچهٔ زندگی، شخصیت و خانواده برمیگردد. به نظر میرسد علاقهٔ نیچه به موسیقی اول شکل گرفته و بعد انگار دنبال توجیهش رفته است.
او میگوید برای کسی که علایقش به مسائل سیاسی معطوف باشد شوپنهاور جالب نمیآمد و شاید نفرت پیدا میکرد، چون نتیجهٔ فلسفهٔ او نوعی بیعملی است. ولی نقد روانکاوانه فقط شناختن لایههای ناخودآگاه نیست: خواندن کتاب هم اثر خودش را میگذارد، و تفکر فیلسوف برآیندی است از شرایط و علایق ناخودآگاه بهاضافهٔ مطالعات و جریان خودآگاه زندگیاش؛ نیچه تحت تأثیر شوپنهاور است که تحت تأثیر کانت است. این تأثیرپذیری کامل نیست: مطمئناً بخش فلسفهٔ هنر شوپنهاور بیشتر مورد علاقهٔ نیچه بود تا گرایشهای اخلاقی او، که نیچه بعداً تقریباً ضد آن میشود. او میگوید اشتباه محض است اگر کسی فقط روی جنبههای ناخودآگاه تأکید کند.
شوپنهاور
به گفتهٔ او شوپنهاور بیش از همه به این شهرت دارد که فیلسوفی بسیار بدبین بوده، و جنبههای اخلاقی فلسفهاش را فقط تا جایی که به نیچه مربوط است میگوید. او فیلسوفی آلمانی بعد از کانت و همعصر هگل است؛ صدایش به جایی نمیرسد و نسبت به هگل و فیشته تحقیر دارد، مثلاً واژههایی مثل «شارلاتان» و «متقلب» در آثارش هست. شاید تأثیری که بر نیچه گذاشت دلیل توجه امروز به او باشد، و شاید اگر نیچه نبود حتی الان هم نظر کسی را جلب نمیکرد.
در ایران هم تا چند سال قبل آثارش ترجمه نشده بود، تا اینکه دانشجوی پلیتکنیکی که انصراف داده بود ترجمهشان کرد. خود شوپنهاور «جهان همچون اراده و تصور» را حدود بیستوپنجسالگی شروع و پیش از سیسالگی منتشر کرد. او تأثیر کانت را انکار نمیکند و خودش را، با تعبیری که شاید دقیق نباشد، وارث حقیقی کانت میداند؛ وقتی نیچه با آرای او آشنا شد شوپنهاور دیگر زنده نبود و ملاقاتی نبوده است.
کانت: نومن و فنومن
به گفتهٔ او ایدهٔ اساسی کانت تمایز نومن و فنومن است: شناخت ما از جهان مستقیم نیست، بلکه برآیند چیزی بیرونی و ویژگیهای ذهن ما است. با مثال صندلی میگوید اگر چشم طور دیگری کار میکرد رنگش را طور دیگری میدید و موجودات دیگر آن را جور دیگری میبینند؛ و زمان و مکان را کانت قالبهای ذهن میداند. پس جهان آنطور که بر ما پدیدار میشود، فنومن، در دسترس ما است، و جهان آنطور که هست، نومن یا شیء فینفسه، خارج از دسترس. او این را به یک سیستم مهندسی تشبیه میکند که ورودیای دارد و خروجیای، و ما فقط به خروجی دسترسی داریم.
به گفتهٔ او تأثیر این تمایز دستکم تا نیمهٔ قرن بیستم هست و نام پدیدارشناسی هوسرل هم از فنومن آمده. شوپنهاور این تمایز را اصلی تخطیناپذیر میپذیرد، ولی کنجکاویای دارد که کانت نشان نمیدهد: اینکه چیزی دربارهٔ نومن بفهمد، هرچند شناخت کامل نباشد. نقطهٔ شروعش این است که به جایی از جهان نگاه کنیم که مستقیمترین دسترسی را به آن داریم.
اراده، انرژی و وحدت
به گفتهٔ او جایی که دسترسی مستقیمتری به آن داریم درون و بدن خود ما است: دردی یا اضطرابی را حس میکنیم که سیگنالی از جهان خارج نیست، پس اگر تفکیک نومن و فنومن درست باشد، نزدیکترین جا به نومن درون خودمان است. نکتهٔ دوم به گفتهٔ او این است که شوپنهاور در قرن نوزدهم، دوران اوج علم و پیش از نسبیت، زندگی میکند و نوعی امید به علم دارد که چیزی بیشتر از فنومنها بگوید؛ نیچه از نخستین کسانی است که از این فضای علمزده فاصله گرفته. او میگوید به نظرش نکتهٔ اول مهمتر است.
به گفتهٔ او معروفترین حرف شوپنهاور این است که نزدیکترین چیز به نومن اراده است، هرچند میگویند اگر بهجای اراده انرژی بگوییم بهتر است، چون اراده بهشدت چیزی انسانی است. او تأکید میکند شوپنهاور دربارهٔ نزدیکترین تجلی نومن حرف میزند و نباید حرفش را چنین فهمید که «نومن انرژی است». وقتی به درون نگاه میکنیم مجموعهای از خواستها میبینیم و همهٔ رفتارهای ما انگار تجلی آن خواست است. از استدلالهای شوپنهاور نتیجه میشود این نومن وحدت دارد و تکثر در آن راه ندارد، که آدم را یاد وحدت وجود در عرفان میاندازد، هرچند اگر چیزی شبیه خدا باشد بیشتر شبیه خدای بوداییها و هندوها است.
او میگوید از اینجا چیزی بیرون میآید که بعداً در نیچه شدت میگیرد: احساس فردیت غیرمعتبر است و اینکه اشیاء از هم جدایند توهمی است؛ فلسفهٔ شوپنهاور این را اصل فردیت مینامد، عامل خطا و رنج، و بازگشت به وحدت را عامل آرامش. به گفتهٔ او شوپنهاور با بودیسم و هندوئیسم آشنا بود ولی تقریباً همه موافقاند که عقایدش را ساخته و بعداً شبیهش را در شرق کشف کرده، و واژههایی مثل «حجاب مایا» که به واژگان نیچه هم راه یافت از او است. او میگوید فلسفهٔ شوپنهاور مثل کانت روشن نیست و کمی شاعرانگی و استعاره دارد؛ اینکه چرا اراده یا انرژی شبیهترین چیز به نومن است برای همه بدیهی نیست و نگران نباشید.
اخلاق: بدبینی و خاموشی خواست
به گفتهٔ او شوپنهاور بدبین است: جهان پر از رذالت و رنج است و نومن او شبیه خدا نیست، چون موجودی خبیث و منشأ شر است؛ شر طفیلی نیست و خیر بهنوعی طفیلی است. برخلاف عرفان، که هرچه به نومن نزدیکتر شوی به آرامش بیشتری میرسی، در شوپنهاور باید از ارادهٔ درون خود دور شد، چون اراده منشأ رنج است؛ هرچه خواست کمتر، وضعیت بهتر. او میگوید نتیجهٔ اخلاقی این فلسفه نوعی زهد است، و تأکید میکند مبانی درست برعکساند هرچند نتیجه به عرفان نزدیک میشود.
در دیدگاه شوپنهاور، به گفتهٔ او، وقتی خودخواه نباشیم وحدت خودمان را با دیگران بیشتر درک میکنیم؛ او میگوید به نظر خودش در این ایدهها تناقضهایی هست. اراده منشأ شناخت نادرست هم است: آدم گرسنه به بشقاب غذا بیشتر برای خوردن نگاه میکند تا شناختن، و آدم تشنه به لیوان آب برای خوردن، نه اینکه ببیند آبش زلال است؛ هرچه خواست بیشتر، شناخت کمتر. لحظهای که هیچ نمیخواهیم شناخت ناب ممکن است، و به قول شوپنهاور به سوژهٔ ناب تبدیل میشویم.
هنر، نابغه و موسیقی
هنرمندان از نظر شوپنهاور کسانی هستند که این لحظههای عالی را دارند: لحظههایی که هیچی نمیخواهند و با جهان ارتباط میگیرند، و به همین دلیل مقام هنرمند حتی بالاتر از فیلسوف است. اصطلاح «نابغه» بعداً در نیچه بازتاب مییابد، مثلاً در ابرمرد، ولی او میگوید از جهاتی شاید ۱۸۰ درجه با هم فاصله دارند. شوپنهاور بین هنرمند اصیل و مقلد جدایی قاطع میگذارد و دربارهٔ آدمهای مقلد هر حرف رکیکی میزند؛ همانطور که پیامبر دروغین اصلاً پیامبر نیست، اینها اصلاً هنرمند نیستند.
او میگوید شوپنهاور برای هنرها سلسلهمراتب قائل است، از معماری در پایین تا موسیقی در اوج، و شعر و نمایش نزدیک موسیقیاند. تقلید از طبیعت و ناتورالیسم را سطحپایین میداند، چون هنر را مافوق طبیعت میداند و خدایی کامل در بیرون نیست که بهترین بیان را در طبیعت گذاشته باشد. هنرمند، اگر سوءتفاهم ایجاد نکند، با عالم مُثُل افلاطونی ارتباط میگیرد، پس عکاسی از آدم هنر نیست و نقاش باید چیزی ماورای فرد نشان دهد. موسیقی اوج است چون انگار هیچ خواستی در آن نیست، و شوپنهاور جملههایی نزدیک به اینکه موسیقی تجلی خالص نومن جهان است دارد.
اپرا و معرفی کتاب
اما جایگاه اپرا مشکل دارد: واگنر اپرا را بالاترین نوع موسیقی میدانست و شوپنهاور چنین نیست، و از حرفهای او به نظر میآید هرچه موسیقی نابتر، بدون کلام و داستان، بالاتر است. او میگوید شوپنهاور اپرا را خیلی دوست دارد و ستایش میکند با اینکه با مبانیاش سازگار نیست. کتاب «فلسفهٔ هنر نیچه» از جولیان یانگ این دوگانگی را چند صفحه بحث میکند؛ او آن را کتاب خوبی با ترجمهٔ بسیار خوب میداند و فصل دومش دربارهٔ «زایش تراژدی» است.
→ متنِ کاملِ این جلسه