جلسه از واگنر میگذرد و به شوپنهاور، دومین منبع الهام نیچه، میپردازد. نخست مروری میکند بر آنچه از نقد روانکاوانهٔ فیلسوفی مثل نیچه انتظار داریم. سپس کانت و تمایز نومن و فنومن را میگوید و بعد اراده، وحدت و اخلاق شوپنهاور را، و در پایان فلسفهٔ هنر او و جایگاه موسیقی و نابغه را.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
بازگشت به بحث و منابع الهام نیچه
کاری که در این جلسه میخواهم بکنم، دومین منبع الهام نیچه را بررسی کنم که شاید از جهاتی مهمتر حتی از منبع اول باشد. من سه منبع گفتم — حالا اول و دوم و سوم نکردم — قبلاً دربارهٔ واگنر صحبت کردم؛ امروز میخواهم دربارهٔ شوپنهاور صحبت کنم. چند بار نقلقول کردم از نیچه که در دورههای اول کارش رسماً شوپنهاور را — «شوپنهاور ما»، «فیلسوف ما» — خطاب میکند؛ تعبیری مرادگونه دارد؛ بهشدت تحت تأثیر مطالعهٔ آثار شوپنهاور در دوران جوانی بوده و مخصوصاً همان دورهٔ اول کارش، مثلاً کتابی مثل «زایش تراژدی» بهشدت تحت تأثیر فلسفهٔ شوپنهاور است. با اسم اینها نمیتوانم بگویم، ولی فکر میکنم یادم نمیآید اصلاً در این جلسات هیچوقت دربارهٔ فلسفه بهطور خاص صحبت کرده باشم؛ یعنی بحث فلسفی باز کرده باشم، مگر اینکه چیزهایی از فلسفهٔ علم و اینها دستوپا ریخته مطرح شده باشد. برای من از این نظر جالب است ببینم خلاصه چه آثاری از این حرفها ظاهر میشود. مجبورم برای اینکه شوپنهاور را خیلی مقدماتی بگویم، اشارهای بکنم به فلسفهٔ کانت — آن بخشی که روی فلسفهٔ شوپنهاور اثر گذاشته — و بعد کمی دربارهٔ دیدگاه خود شوپنهاور صحبت کنم؛ منتها با گرایش به اینکه آن حرفهایی از شوپنهاور را — بخشی از ایدههای شوپنهاور — رویشان تأکید کنم که در زندگی فکری نیچه خیلی اثرگذار بوده. حالا فکر میکنم همه موافقاند که نیچه شوپنهاور را به شکلی خاص فهمیده و بخشهایی از دیدگاه شوپنهاور را خیلی رویش تأکید داشته. به هر حال فکر میکنم الان یک توافق عمومی وجود دارد — شاید همیشه کموبیش وجود داشته — که اصولاً نیچه هیچوقت درستوحسابی فلسفه نخوانده؛ شاید یک متفکر — چند تا از این متفکرهای خیلی قدیمی یونان — را خوب میشناسد و آثارشان را واقعاً خوانده، و مطمئناً کانت را نخوانده و شوپنهاور را خوب خوانده — دستکم اثر اصلیاش را — ولی چنین نیست که فیلسوف حرفهای باشد؛ و برای همین هم خیلی از فلسفهاش فلسفهٔ جدید است؛ چنین نیست که بخواهید بگویید نیچه ادامهدهندهٔ مثلاً سنت فلسفی آلمان یا هر جای دیگر است.
مرور نقد روانکاوانه و انتظار از فیلسوف
این ممکن است از نظر عدهای عیب حساب بیاید و از نظر عدهای هم حسن؛ بسته به اینکه چه احساسی نسبت به سنت فلسفی موجود در دنیا داشته باشد. قبل از اینکه بحث دربارهٔ شوپنهاور را شروع کنم — چون فاصلهٔ زیادی بین جلسات افتاده — میخواهم مروری بکنم به اینکه کلاً وقتی بحث نقد روانکاوی میکنیم و بعداً فیلسوفی مثل نیچه را انتخاب کردهایم، انتظار باید داشته باشیم به چی برسیم. در جلسهٔ اول — خوشآمدید — میخواهم کمی دربارهٔ همان بحثهایی که کردم روی بعضی جنبههایش تأکید کنم. بعد امیدوارم وقت شود تا آخر این جلسه مروری به فلسفهٔ شوپنهاور داشته باشیم؛ این مقدمهای که میگویم خیلی در این جلسه ضروری نیست.
نقد روانکاوانه: ناخودآگاه مؤلف و فهم اثر
همینطور — برای اینکه فضای خالی میبینم و فاصله زیاد شده — میخواهم روی بعضی نکات تأکید کنم. انتظار ما اصولاً از یک نقد روانکاوانه این است که عواملی را که حتی خود مؤلف — مؤلف میتواند هنرمند یا متفکر یا هر چیز باشد؛ انسانی که کاری انجام میدهد و اثری از خود باقی میگذارد — انتظار ما این است که نقد روانکاوانه آن جنبههای ناخودآگاهش را بهنوعی برجسته کند؛ یعنی بخشهایی از تأثیرات ناخودآگاهی که خود مؤلف هم از آن اطلاعی ندارد. و نقد روانکاوانه وقتی جالب و مفید است که باعث شود ما اثر را بهتر بفهمیم؛ وگرنه — مثلاً شاید گاهی دیده باشید — نقدهایی از اینگونه که به جنبههایی از مثلاً حضور ناخودآگاه جمعی در آثار هنری اشاره میکنند؛ من شخصاً خیلی وقتها از این مطالبی که میخوانم احساس نمیکنم چیز بیشتری از اثر فهمیدهام. مثلاً اگر به من بگویند فلان شخصیتِ فلان داستان به آرکتایپی مربوط است، شنیدن این صرفاً باعث نمیشود من نسبت به آن اثر بینش بیشتری پیدا کنم؛ اگر چنین شود، نقد روانکاوانهٔ خوبی نیست. ممکن است آثار هنریِ مورد بررسی — همانطور که اسطورهها به ما کمک میکنند — به ما کمک کنند آرکتایپی را بهتر بشناسیم یا حتی کشف کنیم؛ بنابراین اثر هنری ممکن است چنین اثری بگذارد که درک بهتری از روانشناسی انسان پیدا کنیم؛ ولی تأکید من همیشه این است که این نقد روانکاوانهٔ اثر هنری نیست؛ فعالیت دیگری است: کمک گرفتن از هنر برای مثلاً غنیترکردن اطلاعاتمان از روانشناسی و روانکاوی انسان. حالا دربارهٔ کاری کمی دیگر بهاصطلاح اکستریم — بررسی فیلسوفی که معمولاً فیلسوف نماد خودآگاهی و عقل و تفکر است — با استفاده از نقد روانکاوانه بالاخره انتظار داریم دربارهٔ تفکر یک فیلسوف به کجا برسیم؟ هرچند قبلاً توضیح دادهام که نیچه به آن معنا نمایندهٔ تفکر و تعقل به معنای فلسفهٔ سنتیاش نیست؛ انسانی است میان — مثلاً — شخصیتی با جنبههای قوی هنرمندانه بهاضافهٔ گرایش به فلسفه؛ بنابراین از این جهت نقدکردنش از طریق نقد روانکاوانه جالبتر و احتمالاً پربارتر است تا مثلاً نقد آثار کانت که آدمی شدید متفکر است، بدون گرایشهایی از اینگونه که در نیچه بوده و زبان خیلی منطقی و ریاضیواری دارد؛ و طبعاً — نه اینکه نمیشود آرای کانت را از راه روانکاوانه بررسی کرد — ولی خیلی نباید امید داشته باشیم که دربارهٔ آرایش بینش خیلی جالبی پیدا کنیم. ایدهٔ ما کلاً چیست دربارهٔ اینکه تفکر یک متفکر را چگونه میخواهیم برگردانیم به سری ویژگیهای ناخودآگاهش؟
شکلگیری عقاید: عقل، شخصیت، تاریخچه زندگی
میخواهم این را بگویم تا بینشی به شما بدهم که تا حالا چه کردهایم و چه کارهایی باقی مانده است. باید ایدهٔ کلی داشته باشیم که اصلاً تفکر و عقاید ما چگونه شکل میگیرند. حتماً بینش استانداردی وجود دارد که انسان مثلاً نیروی عقل دارد، منطق دارد و عقایدش چنین شکل میگیرند که مثلاً کتابهای مختلفی میخواند و با آن ذات حقیقتیابِ خودش با استفاده از عقل و منطق میسنجد و عقاید درست را میپذیرد. انتظار داریم فیلسوف چنین موجودی باشد: بنشیند تفکر منطقی بکند، از مقدماتی احتمالاً شروع کند — مثل ریاضیدانی که از مقدماتی شروع میکند و نتایج میگیرد — بهطور منطقی پیش برود تا به مجموعهٔ عقاید درستی برسد. ولی در زندگی آدمها اگر دقت کنید واقعیت این است که عقاید چنین شکل نمیگیرند؛ نکتههای دیگری در شکلگیری عقاید آدمها اثر میگذارند: شخصیتِ خود آدم در خیلی از جنبههای تفکرش مؤثر است و اصولاً روانکاوی همین را به ما میگوید؛ که حتی خودآگاهانهترین حرکتهایی هم که انسان فکر میکند — مثل تفکر منطقی، تولید مثلاً یک سیستم دستگاه فلسفی — در نهایت تأثیرات شدیدی از سری تمایلات ناخودآگاه در آن هست. وقتی میخواهید شکلگیری عقاید انسان را بررسی کنید همیشه باید اولاً توجه کنید که این عقاید بهاصطلاح در تاریخچهٔ زندگی این آدم کمکم شکل میگیرند؛ و شکلگرفتنشان به این بستگی ندارد که مثلاً استدلالهای منطقی — مثلاً فیلسوفی را در نظر بگیرید که کاملاً ایدههای اشتباهی را پذیرفته و منتشر کرده — اینکه این اشتباه از کجا آمده: طبق آن ایدهٔ استاندارد عمومی، لابد از مقدمات اشتباه شروع کرده یا جایی در استدلالهایش دچار خطا شده — اگر ما فیلسوف را مثل ریاضیدانی تصور کنیم که استدلال منطقی میکند. ولی واقعیت را — فلسفه بخوانید، مثلاً آرای نیچه را مطالعه کنید، آرای شوپنهاور را مطالعه کنید — انبوهی از احساسات میبینید: احساسات بد نسبت به چیزهایی، احساسات خوب نسبت به چیزهایی؛ مجموعهٔ عظیمی از علایق میبینید: به چه چیزهایی علاقهمندند و به چه چیزهایی نیستند؛ و نوعی گرایشها و شیوههای کلی برخورد با مسائل میبینید که خیلی به نظر میآید تحت کنترل متفکر نیست. گرایشهای کلی آدمی در زندگیاش را واقعاً میتوانید بر اساس اینکه در چه تاریخی و چه جغرافیایی زندگی میکند بفهمید. سادهترین نکتهای که میتوانید به آن توجه کنید این است که مسائل مورد علاقهٔ آدم بهشدت بستگی دارد به اینکه کجا و در چه تاریخی به دنیا آمده و در چه شرایطی زندگی کرده. فیلسوفها به نظر میرسد بخش عمدهای از اختلافاتشان با همدیگر این است که اصلاً صورتمسئلههای مختلفی را بهعنوان صورتمسئلههای اصلی خودشان در نظر میگیرند؛ مسئله، اختلاف در راهحلها نیست: چه مشکلی در زندگیشان دارد، به کجای جهان نگاه میکنند و بعداً فلسفهٔ خودشان را تولید میکنند. اینکه به کجا نگاه میکنند و از چه زاویهای واقعاً بیشتر از هر چیز بستگی دارد به اینکه تاریخچهٔ زندگیشان چیست و شخصیتشان چگونه شکل گرفته؛ برمیگردد به مسائلی مثل خانوادهای که در آن بزرگ شدهاند و منشی که پیدا کردهاند. مثلاً از لحظهٔ اولی که آرای نیچه منتشر میشود بهوضوح به هنر علاقهٔ خاصی دارد؛ این آدم اگر در آن خانواده زندگی نکرده بود به هنر و از جمله موسیقی اینقدر علاقهمند نبود. علاقه چنین نیست که اول نیچه آرای شوپنهاور را خوانده یا فلسفه خوانده و به این نتیجه رسیده باشد که موسیقی خیلی خوب است؛ اول موسیقی یاد گرفته، گوش کرده، قطعات موسیقیاش را تولید کرده، بعداً در بین انواع عقاید فلسفی، آن نظری نظرش را جلب کرده که نتیجهٔ نهاییاش این است که موسیقی خیلی چیز خوبی است. یعنی به نظر میرسد خیلی از عقاید و علایق یک فیلسوف — مثلاً نیچه — اول شکل گرفته و بعد انگار رفته دنبال توجیه اینکه چرا اینقدر خوب است.
علاقه، سیاست، و برآیند خودآگاه و ناخودآگاه
چرا این علایق علایق خوبی هستند؟ اگر شوپنهاوری به دنیا آمده بود که زندگیاش طوری بود که علایق اصلیاش به هر دلیلی معطوف میشد به مسائل سیاسی، آنوقت شوپنهاور اصلاً به نظرش آدم جالبی نمیآمد؛ بلکه شاید نفرت پیدا میکرد نسبت به شوپنهاور — که همانطور که در همین جلسه میگویم، نتایج نهاییای که از فلسفهاش میگیرد رسیدن به نوعی بیعملی است — در حالی که آدمی که به سیاست علاقهمند است بهشدت آدمی است که دوست دارد توجیهی پیدا کند که انسان باید خیلی فعال باشد و در تغییر جامعهٔ خودش تلاش کند. بنابراین اگر کمی طبیعی بهجای اینکه مجرد فکر کنیم فلسفه چگونه تولید میشود — ما باید این را بدانیم و در نقد یک فلسفه دنبال این باشیم که محیط زندگی آدم و تأثیراتی را که بر شخصیتش و تعریف صورتمسئلههایی که برایش مطرح شده داشته بشناسیم — اینها کاملاً ممکن است خارج از اختیار آدم به وجود آمده باشند؛ و در ضمن متوجه جریان دیگری در تفکر هر فیلسوف هم باشیم: لایههایی ناخودآگاهِ عمیقاً ناخودآگاه یا کمی سطحیتر که واقعاً گرایشهایی در فیلسوف ممکن است وجود داشته باشد که مطلقاً از آن اطلاعی ندارد؛ و ممکن است فیلسوفی چنین باشد که منشی خاص و تیپ شخصیتی خاصی داشته باشد که اصلاً حتی اطلاع نداشته باشد تیپ شخصیتی دیگری ممکن است وجود داشته باشد؛ این آدم فکر کند همهٔ آدمها مثل گرایش خودش دارند؛ و در لایههای بالاتر ناخودآگاه — مثلاً تأثیراتی که فیلسوف از محیط اجتماعی خودش میگیرد — تا حدودی ممکن است نزدیک به خودآگاهیاش باشد، هرچند شاید همهاش را نتواند درک کند. ولی نکتهای که میخواهم رویش تأکید کنم این است که نقد روانکاوانهٔ یک فیلسوف فقط این نیست که شما این لایههای ناخودآگاه را بشناسید؛ بالاخره در زندگی هر فیلسوفی جریانی از خودآگاهی وجود دارد: مطالعهکردن کتاب. ممکن است بگویم آره، نیچه به دلیل شرایط خاصی که از نظر علایق پیدا کرده و در دورانی که زندگی میکند به جایی رسیده که بالاخره علاقهمند شده به مثلاً شخصیتی مثل شوپنهاور؛ ولی از این نباید غافل شد که بالاخره خواندن کتاب شوپنهاور خواندن یک کتاب است و اثرهای خودش را میگذارد؛ مثل این است که من در اینکه چه کتابی را از کتابخانه بردارم ناخودآگاه ممکن است عمل کرده باشم، ولی وقتی آن کتاب را برداشتم دیگر تحت تأثیر تفکر آدمی قرار میگیرم. نکتهای که میخواهم رویش تأکید کنم این است که جریان تفکر یک فیلسوف را نوعی باید برآیندی بدانید از سری شرایط و علایق ناخودآگاهی که مربوط به تاریخچهٔ زندگیاش است، بهاضافهٔ مطالعاتی که کرده و جریان خودآگاه زندگیاش — که میتواند مثلاً اگر نیچه آدمی بود که مطالعات آکادمیک فلسفی منظمتری داشت، شاید ویژگیهای دیگری در فلسفهاش ظاهر میشد. و هر فیلسوف دیگری: اینکه در چه سنت فلسفی مطالعه کرده، وارث چه فیلسوفهایی است، در چه زمانی زندگی میکند، قطعاً در فلسفهاش این تأثیرها را آشکار میبینید. مثلاً در شوپنهاور قطعاً تأثیر کانت را میبینید: آدمی است در دورهٔ بعد از کانت؛ کانت فیلسوفی بسیار بسیار تأثیرگذار است که بر فلسفهٔ بعد از خودش اثر عمیق گذاشته؛ هر که آثار کانت را خوانده باشد حتماً اثر پذیرفته؛ و فضای فلسفهٔ آلمان در دورهای که شوپنهاور زندگی میکند و بعداً نیچه تحت تأثیر شوپنهاور، تحت تأثیر کانت است؛ بعد خود نیچه تحت تأثیر شوپنهاوری است که تحت تأثیر کانت است. اینکه این اتفاق برای فیلسوفها میافتد را نمیشود انکار کرد؛ و نکتهٔ من این است که در بررسی ویژگیهای خاص آرای یک فیلسوف همیشه باید اینها را کنار هم داشت. نباید انتظار داشته باشید فلسفه هم — همانطور که شاید یک اثر هنری بدون هیچ ارجاعی به بیرون از خودش فقط از زندگی و احساس خود هنرمند نشأت میگیرد — چنین باشد: فلسفه همیشه در یک سنت است؛ تأثیر فیلسوفان دیگر در آرای فیلسوف قطعاً خودش را نشان میدهد: سؤالهایی که دیگران بررسی کردهاند و مطرح کردهاند، فیلسوف جدیدی که میآید بررسی میکند — اینها تا حدودی مستقل از آن است که طرف چه تاریخچهای در زندگی خودش داشته باشد. ولی باز حتی در مطالعات، نقطهٔ اصلی انتخاب مطالعه است: چه کتابی را برداشته خوانده؟ چه فهمیده؟ درکش — برای اینکه من با ذهن خالی کتاب را حتی نمیخوانم: اگر نیچه مثلاً میرفت کتابهای کانت را میخواند، از زاویهٔ خاصی که علایقش به او میگفت به چیزهایی دقت میکرد. فکر نمیکنم هیچکس بتواند ادعا کند کانت را کامل فهمیده؛ بخشهایی از کانت را فهمیده. هر فیلسوفی را نگاه کنید که تحت تأثیر فیلسوف دیگری است: تحت تأثیر بخشی از فلسفهاش. همین الان نیچه نسبت به شوپنهاور همین حالت را دارد؛ چنین نیست که فکر کنید نیچه اگر کتاب شوپنهاور را برداشت و ناخودآگاهانه جذب آرای شوپنهاور شد، انتظار داشته باشیم همهٔ ایدههای شوپنهاور را کاملاً دقیق فهمیده باشد؛ بلکه مطالعهٔ کتاب شوپنهاور اثری بر نیچه گذاشته که مثل این است که آرایی از فیلسوفی در بخشی از ذهن فیلسوف جدیدی که آثارش را مطالعه میکند انگار نوعی رزونانس ایجاد میکند؛ این آرا در این ذهن مینشینند؛ چنین نیست که همهٔ آن آرا — گاه شما ممکن است یک جایی، همانطور که میبینید که نیچه بعداً از شوپنهاور جدا میشود — همهٔ فلسفهٔ شوپنهاور بر نیچه اثر نداشته؛ بخشهایی اثر گذاشته. این دربارهٔ همهٔ فیلسوفها در طول تاریخ صادق است: تأثیرپذیریها کامل نیست؛ از آن آرایی اثر میپذیرند که با شخصیت و منش و تاریخچهٔ زندگیشان و نحوهٔ تفکری که تا حدودی در ذهنشان شکل گرفته و برایشان جالب است، بهنوعی هماهنگ و سازگار است. مطمئناً آن بخشی از فلسفهٔ شوپنهاور که جنبهٔ فلسفهٔ هنر دارد خیلی بیشتر مورد علاقهٔ نیچه بوده تا مثلاً گرایشهای اخلاقی شوپنهاور — که اگر نیچه را کمی جلوتر ببریم، بعد از این دورهٔ اولیه، تقریباً میشود گفت ضد آن گرایش اخلاقی شوپنهاور در نیچه ظاهر میشود. نکتهای که میخواهم رویش تأکید کنم — و فکر میکنم قبلاً هم در همان جلسهٔ اول اشارههایی کردم — این است که نقد روانکاوانهٔ فلسفه پیچیدگی بیشتری دارد نسبت به مثلاً نقد اثر هنریای که خیلی ناخودآگاه به وجود آمده: همیشه در آرای فیلسوف تأثیر فیلسوفان دیگر هست، ردّپایی از تفکر منطقی هست و اینها را نباید فراموش کرد؛ اشتباه محض است اگر کسی بیاید متفکری را بررسی کند و فقط روی این جنبههای ناخودآگاه تأکید کند. این را بهعنوان مقدمه گفتم — فکر میکنم مقدمهٔ مهمی برای این جلسه است که میخواهیم دربارهٔ شوپنهاور صحبت کنیم که قطعاً تأثیرگذارترین فیلسوف در آرای نیچه بوده، مخصوصاً در دورهٔ اول کارش — و سعی کردم بگویم ضرورت دارد این چیزها را بفهمیم. نمیدانم چقدر عادت دارید فلسفه بخوانید یا وقتی کانت را میشنوید چه احساسی به شما دست میدهد؛ اصلاً میترسید یا علاقه پیدا میکنید ببینید این موجودات هیولاواری که به آنها فیلسوف میگویند و گاهی حرفهای نامفهوم میزنند چه موجوداتی هستند. من خیلی آرام و با احتیاط میخواهم کمی بحثهای فلسفی کنم: مقداری دربارهٔ معروفترین — شاید — و اثرگذارترین ایدهٔ کانت حرف بزنم و بعد بگویم شوپنهاور این ایده را چگونه پیش برده و چگونه اینها تبدیل شده به فلسفهٔ هنریای که بهشدت بر دیدگاههای نیچه اثر گذاشته است.
شوپنهاور: بدبینی، هگل، مترجم ایرانی
بگذارید دربارهٔ شوپنهاور — اگر کسی اطلاعات کلی داشته باشد — احتمالاً بیشترین چیزی که شوپنهاور به آن معروف است این است که فیلسوف خیلی خیلی بدبینی است. فکر میکنم هر جا چیزی دربارهٔ شوپنهاور میگویند که آدم خیلی بدبینی بوده؛ و دربارهٔ اینکه معنای این بدبینی چیست و چگونه به اخلاقی خیلی زاهدانه منجر میشود سعی میکنم صحبت کنم؛ هرچند این جنبههای اخلاقی فلسفهٔ شوپنهاور خیلی ربطی به بحثی که میخواهیم بکنیم ندارد؛ آن جنبههایی را که به نیچه مربوط میشود میخواهیم پررنگتر بحث کنیم. ولی خیلی کوتاه بگویم: شوپنهاور فیلسوفی آلمانی است که در دورهٔ بعد از کانت زندگی کرده و همزمان با فیلسوفی — اگر بگویم فیلسوف بزرگ، حالت ارزشی پیدا میکند؛ یعنی من فیلسوف بزرگی میدانم، فیلسوف «گنده» مثلاً بگویم — که خیلی به اسم است: هگل. یکی از مشکلات زندگی شوپنهاور این است که صدایش به جایی نمیرسد، برای اینکه هگل فیلسوف غالب آن دوران است و آدم خیلی مهمی است و همه آرایش را میخوانند و شوپنهاور در دورهٔ خودش آدم اثرگذاری نیست. بعد از هگل هم خیلیها هستند که فیلسوفان بزرگتری شمرده میشوند در آن دوران؛ و شوپنهاور آدمی است که سازِ مخالف میزند: بهشدت نسبت به فیلسوفانی مثل هگل یا فیشته — کسانی که همعصرش هستند — حالت تحقیر دارد؛ و در آثار رسمی شوپنهاور واژههایی مثل «شارلاتان»، «متقلب» و چیزهایی از اینگونه نسبت به هگل میشنوید، یا نسبت به فیشته که اصلاً اینها فیلسوف نیستند و هیچی نمیفهمند؛ حالتی از اینگونه. و اینکه با بدبینبودنش و اینکه دنیا بد است، به نظر میآید متفکری خیلی اصیل است ولی هیچکس در دوران خودش به او توجه نکرده و تا سالها بعد هم آن اهمیتی که باید به او داده میشد ندادهاند؛ شاید واقعاً تأثیری که بر نیچه گذاشته — از چیزهای مهم باشد — در اینکه الان مردم به او توجه میکنند. یعنی شاید اگر نیچه نبود، حتی الان هم نظر کسی را جلب نمیکرد. و دقیقاً در ایران هم همین وضعیت برقرار بود تا همین چند سال قبل: هیچکدام از کتابها و آرای شوپنهاور به فارسی ترجمه نشده بود، تا اینکه موجودی عجیبوغریب — که معلوم نیست از کجا پیدا شد — آمد و آثار شوپنهاور را برگرداند و ترجمه کرد: دانشجوی پلیتکنیکی که در سن بیستودوسالگی — نمیدانم — انصراف داد از تحصیل و رفت؛ آثار شوپنهاور و کتابهای قطور و بزرگ شوپنهاور را ناگهان وارد بازار فلسفهٔ ایران کرد که فکر میکنم همچنان ادامه دارد. و خیلی بامزه است که خود شوپنهاور فیلسوفی است که شهرتش به این است که باروریاش خیلی زود اتفاق افتاده: مثلاً این کتاب عظیم که کتاب اصلیاش است، «جهان همچون اراده و تصور» را در سن حدود بیستوپنجسالگی شروع کرده به نوشتن و قبل از سیسالگی منتشر کرده؛ و این مترجم ایرانیاش هم چنین است: آدمی است که مثلاً بیستوششهفتسالش بوده — فکر میکنم — ترجمهٔ آن را تمام کرده؛ کارهای دیگر شوپنهاور را هم ترجمه کرده و دارد ترجمه میکند. به هر حال ما خلأ بزرگی — غیبت شوپنهاور در فضای فلسفی ایران — داشتیم که در این چند سال اخیر با این ترجمهها شاید مقداری جبران شده باشد. درست برعکسِ نیچه که بهنوعی عجیب در زبان فارسی به او توجه شده و همهٔ آثارش ترجمه شده؛ شوپنهاور چنان مورد غفلت قرار گرفته که تقریباً بهنوعی با برخوردی که در دنیا با شوپنهاور شد هماهنگ است: ما کمی دیرتر داریم توجه میکنیم. این مقدمات را فکر میکنم کافی است: شوپنهاور فیلسوف آلمانی است، همعصر هگل، که بعد از کانت زندگی میکند؛ و اگر فیلسوفی پیدا کنید که بر شوپنهاور اثر گذاشته باشد — با اینکه آدمی خیلی اورجینال در فلسفهاش است — کسی است که شناخت کانت بر او اثر گذاشته؛ نه فقط این تأثیرپذیری را انکار نمیکند، بلکه خودش را — شاید این تعبیر درست نباشد — وارث حقیقی کانت میداند و کانت را فیلسوف خیلی مهمی میداند و سعی میکند کار فلسفهٔ کانت را در فلسفهٔ خودش ادامه بدهد. این مقدمات را گفتم برای اینکه کمی با فضای فکری شوپنهاور بهعنوان متفکری آشنایی کلی پیدا کنید؛ از نظر زمانی هم زندگیاش نزدیک به نیچه است: وقتی نیچه متولد شده شوپنهاور در قید حیات است و نیچه در جوانی — وقتی جوان و نوجوان است — شوپنهاور از دنیا رفته؛ به هر حال نیچه وقتی با آرای شوپنهاور آشنا شد، شوپنهاور دیگر زنده نبود؛ هیچ ملاقاتی بین آنها صورت نگرفته ولی از نظر تاریخی خیلی به هم نزدیکاند.
کانت: نومن و فنومن
ببینید، دربارهٔ کانت شروع کنم. خیلی مختصر بگویم: ایدهٔ اساسی فلسفهٔ کانت که معمولاً هر جا حرف از فلسفهٔ کانت هست این بهعنوان نکتهٔ اصلی فلسفهٔ کانت حساب میآید — و واقعاً هم چنین است — را مطرح کنم؛ امیدوارم کاملاً مفهوم باشد که کانت چه میگوید و بعد اینکه شوپنهاور از همینجا بهنوعی فلسفهٔ خودش را شروع میکند و سعی میکند انگار کاری ناتمام را بهنوعی تمام کند. دو اصطلاح در فلسفهٔ کانت هست: نومن و فنومن؛ و تمایزگذاشتن بین این دو، تمایزگذاری خیلی اساسی در فلسفهٔ کانت است. کانت آدمی است که بهشدت درگیر مسئلهٔ شناخت است: اینکه ما چقدر میتوانیم دنیای اطراف خودمان را بشناسیم؛ چقدر میشود جهان را شناخت. این مثل سؤال اساسی در فلسفهٔ کانت است — دستکم آن بخشی از فلسفهاش که تأثیرگذاری خیلی زیادی بر فلسفهٔ بعد از خودش داشته. کتابی دارد به اسم «نقد عقل محض» که به فارسی ترجمه شده؛ ایدهٔ اساسی و سؤال اساسی این کتاب این است که محدودههای شناخت انسان نسبت به جهان را درک کنیم؛ و سؤالهای مربوط به این — اینکه ما چقدر میتوانیم جهان را بشناسیم و چهجور ارتباطی با جهان داشته باشیم — از قبل مطرح شده بود: مثلاً شاید کانت از نظر این توجهی که به مسائل شناختی کرده تحت تأثیر فیلسوفان انگلیسی مثل هیوم باشد که قبل از کانت ظهور کرده بودند و سؤالهای خوبی مطرح کرده بودند. این سؤال را در نظر بگیرید: من چقدر میتوانم جهان را بشناسم؟ مثلاً وقتی به دنیا نگاه میکنم و الان مثلاً صندلیای را جلوی خودم میبینم، چه مقدار از این شناختی که پیدا میکنم منطبق بر جهان است و چقدر میتواند این شناخت من عمیق شود؟ مثلاً از سؤالهای اساسی که از طریق هیوم مطرح شده بود این بود که آیا شناخت انسان میتواند به ماورای طبیعت برود؛ اصولاً انسان میتواند شناختی پیدا کند یا نه؟ مرزهایی برای شناخت انسان وجود دارد یا ندارد؟ ایدهٔ خیلی ساده و قاطعی در فلسفهٔ کانت وجود دارد: اینکه شناخت به هیچ وجه شناخت مستقیمی از جهان نیست که انسان پیدا کند؛ شناخت انسان از جهان برآیندی است از چیزی که بیرونِ این سیستم شناختی من وجود دارد — بیایید قبول کنیم این صندلی بهعنوان شیئی وجود دارد — ولی وقتی من این صندلی را میبینم — مثلاً میبینم رنگش خاکستری است یا پایههایش رنگ سفید دارد — چقدر میتوانم بگویم واقعاً خاکستری است؟ اگر چشم من طور دیگری کار میکرد، این رنگها را طور دیگری میدیدم؛ همین الان اگر بیماریای پیدا کنم و قوای شناختیام اختلالاتی بکند، چیز دیگری میبینم؛ موجودات زندهٔ دیگری الان هستند که این صندلی را جور دیگری میبینند؛ دستکم رنگش را طور دیگری میبینند. بنابراین واضح است که همهٔ چیزهایی که من میبینم و لمس میکنم و شناختی که نسبت به این شیء پیدا میکنم نمیتوانم بگویم در عالم واقع چنین است؛ چیزی که من از این شیء پیدا میکنم برآیندی است از ذهن من، ویژگیهای ذهن من، و آن چیزی که در خارج وجود دارد — که فعلاً فرض کنیم واقعاً شیئی در خارج وجود دارد و در ذهن من انعکاس پیدا میکند و ذهن من شناختی پیدا میکند که قطعاً اینکه ذهن من چگونه کار میکند در این شناخت مؤثر است. بنابراین آن چیزی که نهایتاً میشناسم عین عالم واقع نیست؛ انعکاس چیزی است که من نمیدانم چیست و هیچوقت هم نخواهم دانست چیست، در ذهن من: من مغزی دارم که سیگنالهایی میگیرد و بهنوعی تحلیل میکند و نمیتوانم شناختهایی خارج از این محدوده پیدا کنم؛ مغز من فقط تجربهٔ حسی نمیکند، سیگنالها را تحلیل میکند، استدلال هم میتواند بکند، ولی بالاخره محدودیتهای خودش را دارد: مثل دستگاهی که ورودیهایی دارد و همهچیز را از عالم خارج نمیگیرد. مثلاً اگر طیف نوری که چشم ما میتواند تشخیص بدهد وسیعتر از این بود که الان میتواند تشخیص بدهد — مثلاً فرابنفش و فروسرخ را هم تا حدودی پوشش میداد — من این شیء را چنین نمیدیدم؛ مثلاً اینکه گرم است یا سرد تغییری در ادراک من ایجاد میکرد، یا خیلی ویژگیهای دیگر که ممکن است داشته باشد. بنابراین خیلی چیزها در این عالم هست که اصلاً سیگنالهایش را نمیگیرم؛ و این ایدهٔ خیلی ابتدایی و عامیانهای است که من فکر کنم این صندلی همانطور که من میبینم در عالم خارج وجود دارد و هر کسی آن را خاکستری نبیند، او اشتباه میکند. بالاخره من اطلاعاتی میگیرم، تحلیل میکنم و نتایجی دربارهاش میگویم. حالا بیایید همین مثال را عمیقتر نگاه کنیم: مثلاً — چون مطمئنید — اینکه ما همهٔ اشیاء و همهٔ چیزهایی را که در این عالم درک میکنیم در قالب زمان و مکان درک میکنیم، آیا این یک حقیقت بیرونی است؟ یعنی بیرون از ذهن من؟ آیا زمان — مثل رودی در جریان — و مکان همانطور که من حس میکنم وجود دارد، یا این هم از ساختههای ذهن من است؟ یعنی وقتی جهان در ذهن من انعکاس پیدا میکند، ذهن من جوری درک زمانی و مکانی را به آن اضافه میکند. این خیلی فرق میکند با اینکه «این رنگ خاکستری است، این رنگ خاکستری در عالم وجود دارد یا نه». اگر کمی چنین فکر کنید — این ایده — — بفرمایید. — جان؟ — من الان بیایم چیکار کنم؟ میتوانم دعا کنم که خوب شود. — همین مثال برای شروع این است که اول شک کنیم در اینکه ادراکی که از عالم خارج داریم عین واقعیت است؛ بهمحض اینکه شک کردید میتوانید در این فکر باشید که چه مقداری ساختهٔ ذهن ماست؛ چه مقدار از ویژگیهایی که از عالم درک میکنیم را غالبِ نحوهٔ کار مغز و ذهن من که اضافه میکند و چه مقدارش واقعاً در عالم خارج وجود دارد. کانت در بررسیهای خودش — بهعنوان فیلسوفی که اهمیت زیادی به فلسفهٔ شناخت میدهد — دنبال این است که غالبهایی را که فکر میکند ذهن در آن غالبها واقعاً میشناسد و بهنوعی چیزهایی به عالم اضافه میکند تشخیص بدهد که چیست: مثلاً چیزهای اساسی مثل زمان و مکان را غالبهای ذهنی میداند. بنابراین همهٔ چیزی که از عالم درک میکنیم خیلی شدیدتر از این مسئلهٔ کمرنگبودن و پررنگبودن، تحت تأثیر دستگاه شناختی ماست. پس ببینید: تصوری که نهایتاً در فلسفهٔ کانت به وجود میآید این است که عالمی وجود دارد که من به هیچ وجه مستقیماً به آن دسترسی ندارم، مگر اینکه در ذهن من انعکاس پیدا کند و من معرفت را در ذهن خودم بسازم؛ من الان با عالمی مواجهام که فکر میکنم میشناسمش ولی واقعیت این است که به ذات این عالم، آنطور که واقعاً وجود دارد، هیچ دسترسی ندارم؛ من فقط در قالب زمان و مکان — در قالب همین مقولههای کلی که کانت در فلسفهٔ خودش به آن میرسد — شناخت پیدا میکنم و بهاصطلاح در فلسفهٔ کانت فنومنها را میشناسم: جهان را آنطور که بر من پدیدار میشود، نه جهان را آنطور که هست. ایدهٔ خیلی سادهای است؛ فکر میکنم شما هم — چون اکثراً مهندسید — چنین میتوانید تصور کنید: دستگاه شناختی من مثل یک سیستم مهندسی ورودیای دارد و خروجیای؛ من به این خروجی دسترسی دارم؛ انگار پشت دستگاه شناختی خودم نشستهام؛ سری ورودیها از عالم خارج وارد میشود، تحلیل میشود و خروجیای به من میدهد؛ من هیچوقت نمیتوانم بفهمم آن ورودی چیست؛ فقط میدانم آن بیرون عالمی هست. آن عالم — چیزی که در اصطلاح کانتی به آن میگویند نومن، یا در فارسی ترجمه میکنند شیء فینفسه — جهان آنطور که واقعاً هست، چیزی خارج از دسترس من است؛ و جهان آنطور که بر من پدیدار میشود، چیزی است که در دسترس من است. پس من اصولاً چیزی را میشناسم که برآیند آن شیء فینفسه و دستگاه شناختی من است: خروجیهای دستگاه شناختی خودم را میشناسم. این ایده — اینکه چیزی غیرقابلشناخت خارج از حیطهٔ شناخت انسانی وجود دارد؛ ما مثل اینکه با عالمی مجهول سروکار داریم و فقط جنبههایی از این عالم را که در محدودهٔ شناختی ما قابل شناخت است میشناسیم — خیلی ایدهٔ اثرگذاری بوده: نه اینکه قبل از کانت اصلاً وجود نداشته، ولی کانت خیلی پررنگش کرده، اسم گذاشته و فلسفهاش را اصلاً بر مبنای همین تفکیک بین نومن و فنومن بنا کرده است.
شوپنهاور: کنجکاوی نسبت به نومن
تأثیر این تمایزی که کانت دربارهٔ نومن و فنومن قائل میشود — و همین بحثی که الان کردم — تا فلسفهٔ امروز، دستکم تا نیمهٔ قرن بیستم، بهشدت وجود دارد: خیلی از پدیدارشناسیِ فلسفهای که هوسرل بنا کرده و خیلیها ادامه دادهاند — مثلاً در فرانسه — کاملاً همین است؛ یعنی اسمش هم از همینجاست: فنومنولوژی از «فنومن» به همین معنایی که کانت میگفت آمده؛ و شوپنهاور هم جزو آدمهایی است که بهشدت تحت تأثیر همین تمایزگذاشتن بین نومن و فنومن است. شما بهعنوان مهندس میتوانید مبدأ فکر شوپنهاور را خوب بفهمید که کنجکاویاش از کجا میآید: من مثالی که زدم — ایدهٔ کانتی را به اینکه یک سیستم مهندسی وجود دارد که ورودیاش را نمیبینم و فقط به خروجیاش دسترسی دارم — ترجمه کردم؛ شما میتوانید چنین فکر کنید که ایده این است که من که این خروجیها را دارم و خود این سیستم مهندسی را هم سعی کنم خوب بشناسم، بالاخره چیزی دربارهٔ ورودیاش میتوانم بفهمم؛ یعنی فقط این را نمیفهمم که ورودیای وجود دارد؛ شاید بتوانم درک کنم این ورودی چه ویژگیهایی دارد؛ چیزی دربارهٔ آن نومن بفهمم. دقت میکنید؟ کمی تناقضآمیز به نظر میرسد، چون بالاخره همین اتفاق هم در دستگاه شناختی من میافتد و بنابراین جزو خروجیهای همین سیستم است و چنین نیست که انگار خودِ آن ورودی را فهمیده باشم. شوپنهاور این را میفهمد ولی این مانع از آن نیست که کنجکاوی به خرج بدهد و سعی کند تحلیلهایی پیدا کند که — بهنوعی — شوپنهاور — فکر میکنم در ابتدای همین کتاب «جهان همچون اراده و تصور» — این را بهعنوان اصلی اصلی که دیگر تخطیناپذیر است تثبیت میکند: اینکه چیزی غیرقابلشناخت آن بیرون وجود دارد و من فقط به پدیدارها دسترسی دارم؛ اصلاً حرفی در آن نیست؛ مثل اینکه کانت چیزی گفته بدیهی است و همه باید بپذیرند؛ ولی بهنوعی انگار کنجکاویای دارد که کانت دیگر این کنجکاوی را به خرج نمیدهد: تلاش برای اینکه چیزی دربارهٔ نومن بفهمیم؛ ببینیم مثلاً آن شیء فینفسه ویژگیهایی دارد و بتوانیم چیزی از آن درک کنیم یا نه. عملاً که قوهٔ شناختی من بالاخره دارد چیزی دربارهٔ آن میفهمد — اینکه آن نومن چیزی است که چنین بر من پدیدار شده — عمیقتر فهمیدنش آیا ممکن است؟ میتوانم مثلاً بگویم جنسش چیست؟ یا نمیدانم حالا چه چیزی در این جهان هست که شبیهترین چیز به آن نومن است؟ این سؤال — خارج از این سؤال که جوابش این نیست که هر چه بگویم شما بگویید به نومن شناخت پیدا کردی و اصل اولیهٔ کانت را نقض کردی — کانت میگوید نومن چیزی غیرقابلشناخت است، چیزی بیرون و من فقط پدیدارها را میبینم — ولی حرفزدن دربارهٔ اینکه شبیهترین چیز در این عالم چیست، این شناخت کامل نیست ولی بالاخره ممکن است بتوانم چیزهایی از اینگونه بگویم. پس میشود گفت مبدأ حرکت شوپنهاور این است که این تمایز را میپذیرد و حالا سعی میکند ببیند چگونه میتوانیم اطلاعاتی دربارهٔ آن جهان خارجی — که در دسترس ما نیست، خارج از محدودهٔ پدیدارهاست — به دست بیاوریم. ایدهٔ اولیهٔ شوپنهاور که شاید جالب باشد این است که بیاییم به جایی از جهان نگاه کنیم که مستقیمترین نوع شناخت و دسترسی را به آن داریم. وقتی آرای کانت را میخوانید بهشدت چنین به نظر میرسد که کانت همیشه وقتی حرف میزند مثل این است که جهان چیزی است آن بیرون قرار گرفته و من دارم به آن نگاه میکنم؛ مثلاً همان مثالی که زدم مثال خوبی برای بیان این است: یک صندلی جلویم قرار گرفته و من به این صندلی نگاه میکنم؛ حالا این نومنی است که چنین بر من پدیدار شده و من خیلی نمیتوانم بفهمم آن نومن اصلش چیست؛ اصلاً معنا ندارد دربارهٔ این شیء آنطور که در ذات خودش است بحث کنم؛ همین که از آن میفهمم سری ویژگیهایش است و میتوانم درک کنم.
دسترسی درونی به بدن و اراده
کجای این دنیا هست که ما دسترسی مستقیمتری به آن داریم؟ به درون خودمان، به بدن خودمان؛ مثلاً من رابطهام با بدنم از بیرون نیست: مثلاً احساس دست من با این صندلی برایم فرق دارد. میتوانم چشمهایم را ببندم و همهٔ ادراکاتم را تعطیل کنم ولی باز بهنوعی دست خودم را حرکت بدهم و بدانم اینجا چیزی وجود دارد بدون اینکه هیچ سیگنالی از بیرون انگار گرفته باشم. حالا فرض کنید این حرف درست باشد: به هر حال فرقی هست بین شناخت من از درون خودم، از بدن خودم، سیگنالهایی که از درون میگیرم، با شناختی که از بیرون به دست میآورم: مثلاً تنوعی از سیگنالهای درونی مثل درد، احساس اضطراب و خیلی چیزهای دیگر دارم که اینها سیگنالهایی نیست که از جهان خارج به من برسد. بنابراین اگر دنیا این تفکیک نومن و فنومن درست باشد، جایی که من بیشترین نزدیکی را با نومن انگار پیدا میکنم این است که کمی درون خودم را نگاه کنم ببینم چه خبر است. اگر میخواهم ببینم آن ذات جهان چه عنصری در آن وجود دارد — چه چیزی در ادراک من وجود دارد که شباهت بیشتری به نومن دارد — بهترین راه این است که دنیای خارجی را اصلاً فراموش کنم، بیایم خودم را نگاه کنم ببینم داخلش چه خبر است و چه چیزهایی میبینم. این نکتهای در فلسفهٔ شوپنهاور است.
علم قرن نوزدهم و امید به شناخت بیشتر
یعنی فکر میکنم اولین نکته این است که نوعی دعوتی است به اینکه بیاییم به شناختهایی که از خودمان داریم نگاه کنیم. نکتهٔ دوم اینکه شوپنهاور مثل کانت در دورهای زندگی میکند که علم، ساینس، در اوج شکوفایی است: هنوز نسبیت انیشتین نیامده، هنوز — مکانیک نیوتون نیامده — مکانیک نیوتونی مثل دانشی مطلق که کلاً مکانیک و فیزیک را برای ما روشن کرده همچنان مطرح است؛ بحرانی در علم وجود ندارد و قرن نوزدهم هر روز اتفاقهای خوبی دارد میافتد. شوپنهاور در دورهٔ بعد از داروین زندگی میکند: شور و هیجانهایی از اینکه علم علاوه بر فیزیک — جهان بیجان — جهان جاندار را هم به همان شکل خوب میشناسد. شوپنهاور قبل از فروید است و آن تعمیم به انسان را هنوز ندیده ولی خیلیها معتقدند بعضی از این مبادی تفکر فروید در خود شوپنهاور وجود دارد: یعنی شوپنهاور قطعاً بهصراحت به مفهوم ناخودآگاه در آثار خودش اشاره میکند. به هر حال ما در فضای قرن نوزدهم — که شوپنهاور زندگی میکند و فکر میکند — نوعی آن حالت بهاصطلاح بتبودن علم و مقدسبودن علم همچنان وجود دارد و این قطعاً بر ذهن شوپنهاور مثل همهٔ فیلسوفان همزمانش اثر گذاشته. نیچه از اولین آدمهایی است که کمی از این فضای علمزدهٔ قرن نوزدهم فاصله گرفته — دستکم این است که آدمی متعلق به نیمهٔ دوم قرن نوزدهم است. شوپنهاور — بدون اینکه بخواهم خیلی روی این مسئله تأکید کنم — نوع خاصی امید به علم هم دارد برای اینکه چیزی بیشتر از فنومنها به ما بگوید؛ و این ارجاعات علمی مثل این است که بگویند علم میتواند موفق شود آن سیستم مهندسیای که مثال گفتم را کامل بشناسد و خروجیهایش را هم خوب بشناسد و بنابراین ممکن است خیلی چیزها دربارهٔ ورودیهایش بفهمیم. اینکه علم بهنوعی ویژگی فراانسانی پیدا کرده: مثلاً اگر دربارهٔ ساختار اتمی صحبت کنیم یا دربارهٔ مفاهیمی مثل انرژی و ماده، بهنوعی خارج از ذهن ما انگار دربارهٔ نومنها صحبت میکنیم. من اینجا کاملاً — چیزی — نگفتم که واقعاً این تفکر بچگانه وجود داشته باشد که اتمها مثلاً نومن هستند؛ ولی انگار در سلسلهمراتب شناخت ما نزدیکتر به آن نومنها هستند: مثل اینکه آن نومن تجلیاتی دارد که بعضیها انگار اولویت دارند. مثلاً همین مثالهایی که زدم: شما همین الان دربارهٔ این صندلی میتوانید بفهمید که رنگش — رنگ خاکستریاش — خیلی وابسته به نحوهٔ بینایی من است؛ ولی فرمش، شیپش، شکلش، به نظر میآید تا حدودی مستقلتر از رنگش است؛ یعنی نباید انتظار داشته باشید موجودات زندهٔ دیگر چیز خیلی متفاوتی از این شکل بفهمند اگر ابعادشان شبیه ابعاد من باشد. ولی به هر حال من نمیتوانم بگویم الان اینجا چیزی با شکلی کاملاً مشخص وجود دارد. این مثل بحثی است که راسل بعداً خیلی صراحتاً مطرح میکند: اطلاعاتی که از لامسه میگیریم انگار یک درجه به واقعیت جهان نزدیکتر است تا بینایی و شنوایی؛ انگار ارتباط مستقیمتر است: یعنی اگر این را لمس کنم و بینایی و شنواییام را کنار بگذارم، انگار به چیزی قاطعتر میرسم؛ همهٔ موجودات زندهٔ دیگر هم احتمالاً این ابعادی را که من درک میکنم همینطور درک میکنند. ولی اگر مثلاً مثل فیزیکدانی نگاه کنید، باز آن حس لامسهی من و چیزی که درک میکنم به ابعاد دست من بستگی دارد: یعنی اگر مثلاً ابعادم به اندازهٔ الکترون بود، هیچوقت چنین چیزی را با این ابعاد و شکل درک نمیکردم؛ اصلاً شکل به این معنایی که الان میفهمم وجود نداشت. حرف کانت خیلی عمیقتر از این حرفهاست که من مثلاً بگویم با لامسه دارم به نومن دست میزنم؛ چون ادراک من بالاخره زمان دارد، مکان دارد، و اینها از نظر کانت ویژگیهای ذهن ماست. دو نکته وجود دارد — به نظر من نکتهٔ اول مهمتر است — اینکه سعی کنیم بهجا به شناختهایی نگاه کنیم که مستقیمترند: شناختی که از درون حاصل میشود، شناختی که نسبت به بدن خودمان داریم. و نکتهٔ بعدی دربارهٔ علم: گفتم خیلی نمیخواهم روی این تأکید کنم که نکتهٔ خیلی مهمی در شوپنهاور بوده، ولی بالاخره شوپنهاور — اگر نگوییم علمزده است — تحت تأثیر فضای علمزدهٔ قرن نوزدهم است.
اراده و انرژی: نزدیکترین تجلی نومن
حالا چه میبیند؟ بالاخره چه نتیجهای میگیرد از این پیشنهادهایی که میکند که چگونه میتوانیم به حقیقتِ نومن نزدیک شویم؟ بگذارید این حرفهایی را که زدم — که بهنوعی خلاصه شده در عنوان آن کتاب فلسفی معروف شوپنهاور، «جهان همچون اراده و تصور» — بگویم: آن «تصور» چیزی است که انگار بر من ظاهر شده؛ و این اسم را گفتم برای اینکه بالاخره معروفترین حرف شوپنهاور این است که نزدیکترین چیز به نومن اراده است. اراده — با معنایی که در فلسفهٔ شوپنهاور هست — در همهٔ اجزایی که من در درون خودم میبینم بیشترین نزدیکی را — انگار — با آن مفهوم دارد، با آن چیزی که به آن میگوییم نومن و خارج از دسترس ماست. اینکه مفهوم اراده چرا وارد فلسفهٔ شوپنهاور شده — معمولاً هر متن سادهای هم دربارهٔ شوپنهاور بخوانید این را توضیح میدهند — اینکه آن چیزی که شوپنهاور میگوید اگر از واژهٔ «انرژی» استفاده کنیم بهتر است، چون اراده بهشدت چیزی انسانی است و به نظر میرسد — یعنی یعنی چی؟ جهان خارج از من یک اراده است — به نظر میآید انگار نوعی انسانانگاری است؛ مثل اینکه چیزی از درون خودم را روی عالم پروجکت کرده باشم؛ ولی مفهوم انرژی مفهومی است که برای ما راحتتر است: اگر بگوییم جهان انبوهی است — انباشتهای — از انرژی و آن چیزی که در جهان وجود دارد واقعیتِ انرژی است. بگذارید دوباره تأکید کنم که شوپنهاور آنقدر موجود سادهای نیست که فکر کند دربارهٔ نومن صحبت میکند؛ دربارهٔ نزدیکترین تجلی نومن در جهان صحبت میکند؛ بنابراین هیچوقت حرف شوپنهاور را نباید چنین فهمید که مثلاً «نومن انرژی است و بعداً اینها همه تجلیات آن انرژیاند». خود آن انرژی یا اراده — چنانکه شوپنهاور میفهمد — تجلی خوبی از آن چیزی است که ما نمیدانیم چیست. حالا این توضیحات شوپنهاور دربارهٔ اینکه چرا اراده مهم است — بگذارید برای اینکه آن جنبهٔ دومِ پیشنهاد شوپنهاور را برجسته کنم کمی بحث کنم — اینکه اگر بهجای اراده انرژی بگذاریم: واقعاً شوپنهاور در چارچوب علمی بهنوعی طرفدار این است که انرژی چیز مهمتری از ماده است. این واقعاً در فلسفهٔ شوپنهاور هست: که تصور جهان به صورت سری اتمها — یعنی آن جهانِ لاپلاسی که در زمان حیات شوپنهاور شاید تصور غالب فیزیکدانها از عالم بود — بهشدت از نظر شوپنهاور بیمعناست؛ اینکه سری توپهای ریز وجود دارند که به هم میخورند و جهان شکل میگیرد؛ اینکه اینها تجلی یک انرژی هستند. ببینید، اینکه من با سادگی بگویم شوپنهاور مفهوم تبدیل انرژی به ماده و رابطهٔ انرژی-ماده را فهمیده و کشف کرده، واقعاً سادهدلانه است؛ ولی واقعاً بهنوعی طرفدار این است که انگار بیس، انرژی است و این اتمها نوعی تجلیات آن انرژیاند؛ یعنی واقعیت جهان مثل انرژیِ سیالی است که این توپها از دل آن درآمدهاند؛ مثل اینکه فشرده شده آن انرژی و تبدیل شده به چیزهایی مثل اتم؛ ولی بنیادیترین حقیقت جهان اگر در چارچوب فیزیک بخواهیم نگاه کنیم واقعاً انرژی است؛ یعنی این چیزی است که شوپنهاور واقعاً چنین نگاه میکند: اگر بخواهد در چارچوب فیزیک و علم صحبت کند چنین دیدگاهی نسبت به اولویت انرژی نسبت به ماده دارد. ولی چون آن پیشنهاد اول مهمتر است — ببینید، وقتی به درون خودتان نگاه میکنید و میخواهید شبیهترین چیز را به بنیاد عالم درک کنید، شاید کلمهٔ انرژی مناسب باشد — ما واقعاً بهعنوان یک انسان چه چیزی در درون خودمان میبینیم؟ چیزی که معمولاً وقتی دربارهٔ خودمان صحبت میکنیم از انرژی صحبت نمیکنیم؛ از اراده صحبت میکنیم. این واژه مقداری از اینجا آمده که آن نکتهٔ اول نزد شوپنهاور پررنگتر است: اینکه من درون خودم را نگاه کنم و تأمل کنم و ببینم اصیلترین چیزی که در درون خودم پیدا میکنم چیست؛ آن چیزی که انگار همه تحت تأثیرش هستند: من مجموعهای از خواستها دارم که بهطور مداوم همهٔ رفتارهای من، همهٔ چیزی که از من ظاهر میشود، انگار تجلی آن خواستهٔ درونی من است و آن ارادهای که اینها را به پیش میبرد. شوپنهاور با تأمل در درون خودش آن اراده و در جهان خارج انرژی را — به معنای فیزیکی — اصیلترین چیزی میداند که در جهان وجود دارد. استدلالهای فلسفی خوبی دارد — که اگر به صورت استنتاج منطقی بنویسید خوب کار میکنند؛ خیلی هوشمندانه است — که به این نتیجه میرسد آن نومن که به صورت انرژی تجلی میکند برای من وحدتی دارد؛ یعنی تکثر در آن راه ندارد. اگر این تصورِ «شبیهترین چیز» را — وقتی آدمی میگوید ذات جهان کاملاً واحد است و هیچ تکثری در آن نیست — آدم را یاد عقاید وحدتوجودی در عرفان خودمان میاندازد: مثلاً فکر کنید کسی چنین تعبیر کند — قطعاً خارج از تفکر شوپنهاور — که آن نومن مثلاً خداوند است و بعد بگوید خداوند موجودی است که هیچ تکثری در او راه ندارد و این تکثرهایی که ما درک میکنیم همه حالتی مجازی دارند. شوپنهاور بدون اینکه بگوید آن موجودی که در بیرون است خداست یا حتی شبیه خداست — اگر چیزی شبیه خدا هم باشد بیشتر شبیه خدای بوداییها و هندوهاست — یعنی موجودی که خدای شخصی بهاصطلاح نیست؛ آن تصوری که در ادیان شرقی نسبت به خداوند وجود دارد شاید بهنوعی نزدیکتر باشد به تصوری که شوپنهاور از نومن دارد تا تصوری که ما از خدا داریم. به هر حال شوپنهاور در مجموع از این تأملات به نتیجهای میرسد که نزدیکترین چیزی که در عالم میتوانیم پیدا کنیم — که انگار به قول عرفا تجلیِ اولِ آن نومن است — انرژی و اراده است و این چیز کاملاً واحدی است؛ هیچ تکثری در آن وجود ندارد؛ دو تا — نمیدانم — انرژی ندارد: مثل این است که با زبان فیزیکی یک نوع انرژی. الان اگر آدمی — از آن آدمهایی که خیلی دوست دارند همهچیز را با زبان علمی بیان کنند — احتمالاً شنیده باشید مهمترین مسئلهٔ فیزیک، مسئلهٔ وحدت میدانهاست: اینکه همهٔ انرژی که در عالم وجود دارد یکی است؛ مثلاً الکترومغناطیس که خیلی زود این دو انرژی با هم یکی شدند؛ بعد مثلاً انرژیهای هستهای قوی و ضعیف هم که در مدلی به بیانی واحدی رسیدند؛ الان کل مشکل فیزیکدانها که از صبح تا شب به آن فکر میکنند — و شبها هم احتمالاً در خواب میبینند — این است که چگونه جاذبه را — که تنها میدان موجودی است که در تئوریها نمیشود با میدانهای دیگر در تئوری وحدتی به آن بخشید — با اینها یکی کنند؛ این کار را بکنند تمام میشود دیگر: فیزیک به آخرش میرسد؛ theory of everything را پیدا میکنند و میتوانند دیگر شبها راحت بخوابند. بالاخره تصور فیزیکدانها این بوده و هست — و مثلاً اینشتین هم تمام دهههای آخر عمرش را صرف همین کرد: وحدت میدانها را نشان بدهد و موفق نشد — اینکه همهٔ فیزیکدانها توافق دارند این تصور درستی از جهان است: انگار نوعی انرژی فقط در عالم داریم که به دلایلی به صورتهای مختلف ظاهر میشود. این هم خوب است: آدمهایی که شوپنهاور را خیلی دوست دارند بشنوند که آره بعد از مثلاً یکیدو قرن فیزیکدانها هم به همین نتیجه رسیدند که اصل اولاً ماده بهنوعی تجلی انرژی است و خود انرژیها هم تجلی انرژی واحدی هستند که سعی میکنیم چنین مدلش کنیم. ولی شوپنهاور این مقدار اصلاً تصورات فیزیکی نداشته و بیشتر به نظر میرسد این مفهوم اساسیبودنِ مفهوم انرژی از تأملات درونی برایش سرچشمه گرفته: از نگاهکردن به خودش؛ و برای همین هم هست که اسم اراده را انتخاب کرد. اگر کلمهٔ انرژی را به کار میبرد شاید کمی فرق میکرد. ولی منظورش از اراده چیزی شبیه انرژی است؛ یعنی چیزی انسانی نیست، برای اینکه در عالم خارج هم این اراده وجود دارد. نمیدانم منظورم را متوجه میشوید یا نه: یعنی مثلاً مثل آن عرفا که میگویند مثلاً حرکت افلاک هم نتیجهٔ عشق است؛ شما نهایتاً در فلسفهٔ شوپنهاور اگر فکر کنید این اراده چیزی انسانی است باید مجبور شوید چنان به دنیا نگاه کنید که همهٔ این موجودات اراده دارند؛ این سنگی هم که از بالای کوه میافتد پایین نتیجهٔ اراده است — مثلاً — در حالی که ما دوست نداریم چنین نگاه کنیم؛ یعنی همین چیزی است که باعث میشود بعضیها فلسفهٔ شوپنهاور را زیادی — انگار — به جهان هویت انسانی بدهند؛ اینکه میگویند اگر انرژی بگوییم بهتر است برای اینکه این اشتباه پیش نیاید که اشیاء خارجی هم مثلاً اراده دارند؛ مثل اینکه همهچیز زنده است، چون وقتی اراده میگوییم انگار اراده را فقط به موجودات زنده میتوانیم نسبت بدهیم. به هر حال سعی کردم بگویم این کلمهٔ اراده از کجا آمده؛ برای آن اولویتی که فکر میکنم آن پیشنهاد اول دارد: نگاهکردن به درون برای برقرارکردن عمیقترین و نزدیکترین ارتباط با آن نومن، شیئی که واقعاً در بیرون وجود دارد.
وحدت، اصل فردیت، و پیوند با شرق
بگذارید از این حرفهایی که زدم یک چیز خیلی مهم بیرون بیاید که بعداً در آرای نیچه میبینید که با شدت ظاهر میشود: این احساس فردیتی که ما داریم — همانطور که مثل تمام دیدگاههای عرفانی — احساسی غیرمعتبر است؛ در عالم وحدتی وجود دارد و ما انگار اسیر توهمی هستیم وقتی حس میکنیم این اشیاء از همدیگر جدایند و ما موجودات جدای از همیم؛ مثل این است؛ نوعی خطاست. این چیزی است که در فلسفهٔ شوپنهاور رسماً اسمش را میگذارند مثلاً اصل فردیت: این فردیت عامل خطاست و عامل رنج است؛ و مثل همان دیدگاههای عرفانی خوب است که ما به آن وحدت برگردیم. اینجا در فلسفهٔ شوپنهاور هیچ خدایی وجود ندارد ولی نومنی وجود دارد که بازگشت به وحدتش عامل آرامش است؛ یعنی خیلی نزدیک است — اگر کمی واژهها را تغییر بدهیم — به فلسفههای شرقی، به هندوئیسم و بودیسم؛ و فکر نکنید شوپنهاور این چیزها را نمیدانسته: شوپنهاور یکی از معدود فیلسوفان مهم اروپایی است که آشنایی خوبی با بودیسم و هندوئیسم دارد؛ و تقریباً همه موافقاند شوپنهاور تحت تأثیر آنها این عقاید را پیدا نکرده: عقاید خودش را ساخته و بعداً کشف کرده در شرق هم حرفهای شبیه این زده شده؛ و در آثار متأخرش از بعضی از این اصطلاحات شرقی هم استفاده کرده که وارد واژگان نیچه هم شده، مثل «حجاب مایا». کسانی که «زایش تراژدی» را میخوانند از اینکه چنین واژهای — مایا — میبینند تعجب میکنند؛ واژهٔ خیلی اصیلی در فلسفهٔ هند است که در آثار نیچه هم وجود دارد. این نقطه — فکر میکنم نقطهٔ خیلی مهمی است که بعداً بر نیچه هم خیلی اثر میگذارد — اینکه عالم وحدتی در درون خودش دارد و بعد کثرتهایی که پیدا میشود و این جدایی ما از موجودات از همدیگر — و مخصوصاً انسانها از همدیگر — تصوری موهومی است که اشتباه است، انگار، و بهنوعی باید رفع شود؛ و این نتیجه — اینکه نتیجه چیست و چگونه رفع میشود را الان کمی از دیدگاه شوپنهاور میگویم — این عاملی است که زشتی و شر را به وجود میآورد. الان چند راه دارم برای اینکه بحث را ادامه دهم تا نهایتاً برسم به دیدگاه شوپنهاور دربارهٔ هنر — که اثرگذارترین قسمت فلسفهاش بر نیچه است. فقط دوست دارم فعلاً که به چند راه رسیدم کمی مکس بکنم و سعی کنم کمی کنجکاوی نشان بدهم ببینم اوضاع چگونه است؛ یعنی خیلی بد نبوده تا الان: ایدهٔ کانت روشن بود، کاملاً. — ها؟ — حالا این ایدهٔ شوپنهاور هم تقریباً روشن بود. حالا فلسفهٔ شوپنهاور مثل فلسفهٔ کانت هم روشن نیست؛ اگر برای شما هم خیلی روشن نیست که مثلاً چرا اراده یا انرژی نزدیکترین چیز به نومن است یا مثلاً وحدتش — من وحدتش را تا حدود زیادی روشن میدانم: یعنی اگر استدلالهایش را بخوانید بهنوعی قانعکننده است که اگر این حرف درست باشد آنجا وحدتی وجود دارد: اینکه اصولاً تمایز چیزی است که در پدیدارها ظاهر میشود و نومن اصولاً مفهوم تمایز در آن وجود ندارد، بنابراین چیزی واحد است — ولی به هر حال اینجا کمی شاعرانگی و استعاره وجود دارد؛ فکر نکنید خیلی برایتان بدیهی نیست که چرا شبیهترین چیز به نومن اراده یا انرژی است؛ بهنوعی چیزی است که برای شما روشن نیست: این قسمتهایش ابهامهایی دارد؛ خیلی نگران نباشید. — ببخشید، چی بود موضوع؟ خانم آمده بود. — آمده بود واقعاً در این کلاس شرکت کند. — بله؛ میشناختید؟ کسی که قبلاً دانشجوی اینجا بود؟ — بله؛ انشاءالله که مفید باشد. — حالا من — با امید به اینکه — اتفاقاً دربارهٔ این دانشجو صحبت نمیکنم؛ دربارهٔ کلاس خودمان صحبت میکنم.
اخلاق شوپنهاور: بدبینی، خواست، زهد
خیلی حرفهایی که زدم بد فهمیده نشده باشد و خیلی مبهم نبوده باشد، کمی میخواهم ادامه بدهم که به نیچه کمی نزدیک شوم. بگذارید اول بهجای اینکه به فلسفهٔ هنر اشاره کنم — که طولانیتر است — به جنبههایی از اخلاق که شوپنهاور به آن میرسد اشاره کنم؛ چون میخواهم مختصرتر بگویم و تمامش کنم؛ بعداً ادامهٔ بحث کمی فلسفهٔ هنر باشد که مفصلتر به آن اشاره میکنم. همهٔ این حرفها را بگذارید کنار: دربارهٔ شوپنهاور فکر میکنم موضوعی هست که ربطی به کانت و هیچکس دیگر ندارد بلکه به خود شوپنهاور مربوط است: شوپنهاور اصولاً آدمی بدبین است؛ تصوری که از جهان دارد — اگر بخواهم الفاظ رکیک به کار ببرم — دنیایی پُر است پر از رذالت و رنج و بدبختی؛ اصلاً جهان پر از شر است. چرا آن نومنِ شوپنهاور شباهتی به خدا ندارد؟ برای اینکه موجود خبیث و ناجوری است؛ برعکسِ مثلاً ادیان که اعتقاد دارند به وحدت ولی بعد آن موجود واحد موجودی مثلاً مهربان و کامل است؛ شوپنهاور برعکس میرسد به اینکه انگار پشت جهان موجودی واحد وجود دارد که همهچیز تجلیات اوست ولی موجودی بسیار — اگر بخواهید شخصیتی به او نسبت بدهید، که شوپنهاور قطعاً با این مخالف است — اصلاً خود آن موجود منشأ شر است؛ یعنی خود آن اراده و انرژی حالتی نابودکننده و رنجآفرین انگار در ذاتش هست. بنابراین چنین نیست که — مثلاً فلسفهٔ هندی — چنان باشد که انگار همهٔ ادیان تصورشان از جهان این است که چیز خوبی است: ما گناه میکنیم یا اشتباه میکنیم و به جایی میرسیم که رنج میکشیم؛ ذات جهان در آن رنجکشیدن معنا ندارد؛ انسان رنج میکشد به دلیل اینکه بد زندگی میکند؛ حالا اگر خوب زندگی کند — مثلاً اگر بتوانی بهنوعی به آن نومن نزدیک شوی — بگذارید چیزی که میگویم شاید تشبیه بهتری باشد برای تفاوت دیدگاه شوپنهاور نسبت به مثلاً عرفان دینی: شما در عرفان هرچه به آن نومن نزدیکتر شوی به آرامش بیشتری میرسی؛ و تمام فلسفهٔ اخلاق شوپنهاور این است که چگونه از دست این خبیث فرار کنی؛ هرچه دورتر شوی اوضاع بهتر است: یعنی این منشأ رنج است. اصلاً منشأ رنج انسان چیست؟ منشأ تمام خباثتهای انسان چیست؟ که عنصری به اسم اراده و خواست در آن وجود دارد. اگر من به جایی برسم که این ارادهٔ خودم را خاموش کنم — یعنی آن خبیث را از خودم دور بکنم یا خودم را از آن خبیث دور کنم — به زندگی بهتری میرسم؛ اگر من به جایی برسم که خواستی نداشته باشم، ارادهام تعطیل باشد، دقیقاً از نظر اخلاقی به جای خوبی رسیدهام؛ در بیشترین فاصله با آن نومن قرار گرفتهام. در واقع درست برعکسِ عرفان که آن نومن بهنوعی خداوند و پروردگار ماست و ما میخواهیم با نزدیکی به آن به آرامش و کمال برسیم، در شوپنهاور بهنوعی برعکس است: یعنی باید نگاه کنی ببینی نمایندهٔ اصلی آن نومن در وجود تو چیست؛ تشخیص میدهی که این اراده است؛ حالا این اراده را هر جور میتوانی از خودت دور کن؛ باید به نوع زندگی برسی که در آن خواستی وجود نداشته باشد؛ چنین به بیشترین مقدار — آه، هیچوقت به آرامش نمیرسی؛ چون به هر حال ذات دنیا اصلاً ذات ناآرام و شر است؛ کلاً شر چیز طفیلی نیست؛ خیر بهنوعی طفیلی است؛ اصل جهان همان تجلی آن ارادهای است که انگار ذاتاً شرور است. و من اگر به جایی برسم که کمترین خواست را داشته باشم، کمترین تجلی آن اراده در وجود من باشد، به بهترین وضعیت ممکن رسیدهام. اینکه میگویند نتیجهٔ اخلاقی فلسفهٔ شوپنهاور نوعی زهد است و ستایش شوپنهاور نوعی ستایش نسبت به قدیسها به معنای عرفانی و مذهبیاش — اینها دقیقاً آدمهایی هستند که مخصوصاً در عرفان شرقی میبینید این هدف وجود دارد: از بین بردن خواست؛ من چیزی نخواهم؛ ما هم عرفانمان چنین است؛ اصولاً نهضتهای عرفانی چنیناند: چیزی نخواهید؛ به چیز میرسید؛ به بهترین وضعیت ممکن میرسید. من این را از یکی از این آقایان — آره، این حرف را از کسی شنیدهام ولی خواندهام؛ آن آدم را از نزدیک میشناختم؛ الان یک لحظه فکر کردم از زبان خودش شنیدهام ولی چنین نیست — بگذارید این اسنادش را فعلاً کنار: میگویند کسی رفته پیش یکی از این — چیز — این چیز تاریخی نیست؛ این همین چند سال پیش اتفاق افتاده: پیش یکی از این مشایخ دراویش و اینها، خانقاههایی که وجود دارند — حالا قطب و نمیدانم این اصطلاحاتی که بین خودشان رایج است — از او پرسید که من از خدا چه بخواهم؟ و آن قطب هم برگشت گفت درویش را چه به خواستن؟ یعنی اصلاً سؤال غلط است که من از — همهٔ ماجرا این است که هیچی نخواهی؛ باید به اینجا برسی که خواستهای نداشته باشی و درویش یعنی کسی که خواسته ندارد؛ مقام درویشی این است که شما به جایی رسیدهاید که چیزی نمیخواهید؛ به رضایت مطلق رسیدهاید؛ رنج نمیکشید و دیگران را رنج نمیدهید؛ و این — دیدگاه شوپنهاور بهنوعی به این نزدیک میشود با مبانی کاملاً متفاوتی: شما اگر از عرفا بپرسید چرا تعطیلکردن خواست انسان را به کمال میرساند، حرفهایی که میزنند بهنوعی برعکسِ چیزی است که شوپنهاور میگوید: تعبیر شوپنهاور این است که خود آن اراده اصلاً نومن است و منشأ شر و من دارم سعی میکنم از این منشأ فاصله بگیرم. این — در عین اینکه من دیگر نمیخواهم بیشتر از این بحث کنم که ما کاری به آن جنبهٔ اخلاقی یا توصیههای اخلاقی ناشی از فلسفهٔ شوپنهاور نداریم اینجا — لینک خوبی با فلسفهٔ هنر شوپنهاور دارد: شوپنهاور همانطور که منشأ همهٔ رنجهای بشر و جنایتهایی که انسانها میکنند را تجلی آن اراده در بشر میداند — و اگر آن خواست، اگر انسانها خواستهایی برای خودشان نداشته باشند، خودخواه نباشند؛ یعنی اصلاً منشأ خیر در انسان از دیدگاه شوپنهاور چیست؟ این است که من خواستهای خودم را تعطیل کنم، خودخواه نباشم؛ وقتی خودخواه نبودم وحدت خودم را با دیگران بیشتر درک میکنم؛ یعنی اگر خودخواه نباشم دیگرخواهم و اینقدر خودم را با دیگران فرق نمیگذارم، به اینکه همهٔ انسانها یک چیزند نزدیک میشوم و بعد کمکم به اینکه همهٔ جهان یک چیز است نزدیک میشوم — این خیلی نزدیک به عقاید عرفانی است، ولی تأکید من این است که مبانی درست برعکساند. ولی امیدوارم الان مبنایش را درک میکنید دیگر: که دوری از خواست نتیجهٔ دوری از آن ارادهای است که در درون من است و این دوری از خواست مرا به آن وحدت اولیه میرساند؛ از آن چیزی که به آن میگویند کثرت دور میکند. من خیلی دارم سعی میکنم جانبدارانه — یعنی بهنوعی — حرف بزنم که شما خوشتان بیاید؛ ولی در عین حال اینجاها به نظر من مشکلاتی وجود دارد؛ نمیدانم؛ امیدوارم جوری گفته باشم که — نفهمید که اینجا — به نظر من تناقضهایی در این ایدهها هست، نه؟ این منشأ شر — نگاهکردن — خودخواهی از نظر اخلاقی، خواستداشتن و تجلی آن اراده، فقط منشأ جنایتهای اخلاقی و رفتارهای بد نیست: این منشأ شناخت نادرست هم است؛ منشأ شر است؛ هر بدی در دنیا هست برمیگردد به همین چیزها: به اینکه انسان مثلاً ارادهاش تجلی میکند، خواست پیدا میکند و بعد کاری اشتباه انجام میدهد یا چیزی اشتباه میفهمد. معنی این حرف چیست؟ این چیزی که میگویم خیلی مهم است برای اینکه مقدمهٔ فلسفهٔ هنر شوپنهاور است: من وقتی به اشیاء عالم نگاه میکنم و درونم پر از خواسته است، اینها را جوری نگاه میکنم که از شناخت واقعیشان منحرف میشوم؛ مثلاً فرض کنید آدم گرسنهای هستم و به بشقاب غذایی نگاه میکنم: بیشتر این نگاه من نگاه شناختی نیست؛ میخواهم این را بخورم؛ اراده اینجا غلبه دارد؛ مثلاً تشنهام و به لیوان آبی نگاه میکنم: اصلاً نمیبینم که این لیوان آب، لیوانش قشنگ است و آبش زلال است؛ این را بهعنوان شیءای که میخواهم بخورم و تصاحب کنم به آن نگاه میکنم. هرچه اراده و خواست در درونتان بیشتر تجلی پیدا کند از شناختن دور میشوید؛ همهاش میخواهید چیزی را دست دراز کنید، چیزی را بگیرید و بکشید طرف خودتان؛ قبل از اینکه بفهمم این الان چه شکلی است، فرمش چیست، رنگش چیست، زیباست یا نه، اولین چیزی که به آن نگاه میکنم اگر تشنه باشم این است که این را بگیرم بخورم. — این — برای آنهایی که اینجا نیستند و گوش میدهند، این یک بطری آب است: در این منظور گوینده از این ضمیر اشاره میکند به یک بطری آب معدنی. من چند بار ایمیلهایی دریافت کردهام که آقا اینقدر به این جلسات شما گوش میدهیم و چیزهایی میگویید که نمیفهمیم؛ این ضمایر به چه اشاره میکنند؟ حالا این دفعه یادم بود بگویم دستکم دربارهٔ یک بطری آب صحبت میکنم. این ایده درست است، نیست؟ اینکه من وقتی خیلی گرسنهام، خیلی تشنهام، خیلی دوست دارم — مثلاً نیازهای زیادی دارم — توجه شناختی به عالم ندارم، تأمل نمیتوانم بکنم، مثلاً زیبایی چیزی را درک کنم؛ هی همهچیز را میخواهم؛ بیشتر از اینکه قوهٔ شناختیام کار کند دستم کار میکند که چیزها را بگیرم و طرف خودم بکشم؛ و این منشأ شناخت نادرست و عدم شناخت است. من هرچه به جایی برسم — به لحظهای برسم که هیچی نمیخواهم؛ فقط دارم جهان را مثلاً نگاه میکنم — اتفاق بیفتد، این لحظهای است که در آن شناخت نابی ممکن است اتفاق بیفتد. اگر میخواهیم جهان را بشناسیم — یکی از انگیزهها این بود که از رنج دور شویم؛ اخلاقی زندگی کنیم؛ مثلاً این بود که خواستهها را کنار بگذاریم — همین کنارگذاشتن خواستهها و خاموشکردن اراده منشأ شناختِ درستونادرست است؛ حالا در چه — آن لحظههایی که — چه آدمهایی هستند که این لحظهها برایشان لحظههای واقعی — به — که به قول شوپنهاور به سوژهٔ ناب تبدیل میشوند؛ به موجود ادراککنندهای که عمیقترین چیزها را از عالم درک میکنند.
فلسفه هنر: سوژه ناب و نابغه
کسانی که خواستهایشان خاموش است و فقط میخواهند انگار جهان را نگاه و درک کنند. هنرمندان از نظر شوپنهاور کسانی هستند که این لحظههای عالی را دارند: یعنی لحظههایی هست که هیچی نمیخواهند و فقط انگار به یک سو — به قول شوپنهاور — به سوژهٔ ناب ارتباط برقرار میکنند با جهان؛ زیباییها را درک میکنند؛ مثل شاعری حس عمیقی را درک میکنند و سعی میکنند بیان کنند. به همین دلیل حتی بالاتر از مقام شاید فیلسوف، در دیدگاه شوپنهاور مقام هنرمند برای عمیقتردرککردن مثلاً جهان و ارتباط بهتر با حقایق و مخصوصاً با زیبایی است. این مبنای فلسفهٔ هنر شوپنهاور است: این مبنایی که امیدوارم خوب فهمیده باشید که شوپنهاور از چه راهی به این میرسد که برای هنر مقامی خیلی والا و برای هنرمند مقامی فوقالعاده قائل میشود؛ اینکه انگار مهمترین موجودات هستند: آن لحظهها را بیشتر از همهٔ هنرمندان دارند؛ لحظههایی که هیچی نمیخواهند و فقط انگار بهعنوان — مدرک — سعی میکنند عمیقترین چیزها را درک و بیان کنند. اصطلاحی در فلسفهٔ شوپنهاور هست که دوست دارم — فقط — چون همهٔ حرفهایی که میزنم بهنوعی مقدمه است برای اینکه بعداً ببینیم نیچه چه گفته و چه فهمیده و چه تغییراتی در این دیدگاه شوپنهاور ایجاد کرده تا حرفهای خودش را بزند: اصطلاحی در فلسفهٔ شوپنهاور هست که خیلی معروف است: اصطلاح «نابغه». این جنس هنرمندها — انسانهایی که این ویژگیها را دارند — موجودات خاصی هستند که نزدیک میشوند انگار به شناخت خوب از دنیا؛ انگار موجوداتی هستند و مقامی دارند: اگر مثلاً در بافت دینی اینها مثلاً پیامبران هستند، در دیدگاه شوپنهاور اینها موجودات دیگری هستند: هنرمندان بزرگ یا مثلاً فیلسوفان بزرگ؛ کسانی که این لحظههای ناب شناخت برایشان اتفاق افتاده. این اعتقاد به وجود نوابغ و این اصطلاح «نابغه» بهطور خاص که شوپنهاور به کار میبرد، بعداً در فلسفهٔ نیچه بازتابی پیدا میکند — مثلاً «ابرمرد» — که اصلاً از نظر من خیلی — غیر از اینکه شباهت دارد از نظر اینکه بالاخره نوعی نخبهگرایی در نیچه میبینید — از نظر تصوری که از این دو آدمِ نخبه دارند خیلی شباهت به همدیگر ندارند و از جهاتی شاید ۱۸۰ درجه با همدیگر فاصله داشته باشند؛ از این نظر مهم است. بالاخره شوپنهاور قطعاً آدمهایی را انگار از بقیهٔ آدمها جدا میکند و خیلی قاطعتر از این جدایی: جدایی بین هنر خوب و هنر بد؛ یعنی اصلاً دیدگاه شوپنهاور این است که اصلاً هنر خوب و بد هم نگوییم؛ نگوییم هنرمند خوب و بد: در هنرمندان از نظر شوپنهاور عدهای هنرمندند و مشتی هم آدمهایی که هر حرف رکیکی دربارهشان بزنید مجازید؛ آدمهای مقلدی که آن لحظهها را ندارند و دارند تقلب میکنند. هنرمندان اورجینال و اصیلی داریم که — اصیلی داریم که — میآیند دنیا را انگار لحظههایی دارند که این دنیا را میبینند و درک و بیان میکنند؛ و مشتی آدم که — حالا میگویم الفاظ رکیکِ شوپنهاور واقعاً الفاظ رکیک به کار میبرد؛ حالا رکیک نه خیلی، ولی بالاخره جوری خارج از فضای فلسفه و اینها نسبت به فیلسوفان دیگر، نسبت به هنرمندانی که آدمهای اصیلی نیستند هر چه دلتان بخواهد میگوید؛ که اینها موجودات تقلبی و نمیدانم چی هستند که مثلاً دارند ادای هنرمندان را درمیآورند؛ و اینها موجودات بسیار منفوریاند برای اینکه عوام نمیتوانند درک کنند کدام هنر اصیل است و کدام نیست؛ یعنی آن اثری که میتواند هنرمند در عالم بگذارد را در واقع بهنوعی مخدوش میکنند. بنابراین خیلی مثل پیامبرانند: پیامبران دروغیناند. یعنی فکر کنید عدهای چند پیامبر واقعی داشته باشیم و عدهٔ زیادی هم بیایند ادای پیامبر را دربیاورند، کتاب یا جزوهای برای خودشان تهیه کنند و بدهند دست مردم، جوری که مردم نفهمند خلاصه کی راست میگوید و کی دروغ. این خط — چون مبنای مشخصی دارد که هنر چیست و چه باید باشد — خیلی قاطعانه بین هنرمند — حالا این اصطلاح شاید خوبی باشد که بگوییم هنرمند خوب و بد، چون اصلاً هنرمند نمیداند — شوپنهاور آن آدمهایی را که هنرمندان بد شناخته میشوند اینها آدمهایی هستند مثل اینکه من دوست ندارم به پیامبر دروغین بگویم پیامبر بد؛ اصلاً پیامبر نیست: چیزی ندیده، چیزی حس نکرده، آن لحظهها را نداشته و الکی آمده مثلاً؛ به او وحی نشده ولی ادعای وحی میکند. دقیقاً در دیدگاه شوپنهاور هنرمندان آدمهایی مثل پیامبراناند که لحظههای وحی دارند: لحظههایی هست که با جهان ارتباط خاصی برقرار کردهاند؛ و طبیعی است که اکثریت هنرمندان چنین نیستند؛ آنهایی که ما به آنها میگوییم هنرمند. یعنی هنرمند واقعی خیلی تعدادشان کم است؛ پیامبر را من نمیدانم؛ فکر میکنم پیامبرهای واقعی زیاد بودند؛ پیامبرهای دروغین — حالا اگر هم بودند — خیلی اثری از آنها باقی نمانده؛ ولی هنرمند غیرواقعیِ دروغی خیلی زیاد داشتهایم و داریم.
سلسلهمراتب هنرها و برتری موسیقی
بیایید؛ بگذارید نگاهی به نوشتههای خودم بکنم که چیزی جا نمانده باشد. بریم سراغ بحث بعدی که میخواهم بکنم: شوپنهاور از این مبنا در فلسفهٔ هنر خودش شروع میکند. حالا خیلی نمیخواهم وارد جزئیات شوم: یک فصل — یک فصل کامل از چهار فصل کتاب بزرگ شوپنهاور که الان فارسیاش موجود است — دربارهٔ هنر است و حجم زیادی حرف میزند. این حرفهایی که میزنم حرفهای اساسی است ولی حجمی کوچک از بحثهای شوپنهاور دربارهٔ هنر است: شوپنهاور رسماً دربارهٔ همهٔ هنرها حرف میزند؛ برای هنرها سلسلهمراتب قائل است: کدامها عمیقترند، کدامها مثلاً سطحیترند؛ و بهنوعی اینها بهشدت بر نیچه اثر گذاشته. از علاقهای که نیچه و واگنر به شوپنهاور دارند احتمالاً میتوانید حدس بزنید خلاصه در اوج هنرها موسیقی قرار دارد؛ وگرنه واگنر که اصلاً عمراً علاقهای — ممکن نبود — نیچه حالا کمی مثلاً موسیقی دوم هم بود و جوری بدش نمیآمد؛ ولی واگنر قطعاً قطعاً چنین است که به این دلیل خیلی ارادتمند به شوپنهاور است که موسیقی را بالاترین نوع هنر میداند. چیزهایی نوشتهام؛ فکر میکنم خیلی گفتنش لازم نیست بهنوعی؛ بگذارید یکیدو نکتهٔ خیلی ساده فقط بگویم: یکی اینکه شوپنهاور مخالف جنبشهای ادبی همزمان خودش است — مثلاً جنبشهای رئالیستی یا مخصوصاً ناتورالیستی: تقلید از طبیعت از نظر شوپنهاور کار جالبی نیست. شوپنهاور — این خیلی به نظر من نکتهٔ مهمی است — ببینید، الان اگر من دیدگاه مذهبیای داشته باشم احتمالاً باید بگویم بهترین اثر هنری همین طبیعت است؛ از همهچیز زیباتر است؛ ولی انتظار ندارید شوپنهاور چنین بگوید: شوپنهاور اثر هنری را مافوق طبیعت میداند؛ بنابراین ناتورالیسم — که بهنوعی سعی میکند همهچیز خیلی واقعی و طبیعی باشد؛ در بازتاب واقعیت در هنر — را هنر سطحپایین میداند؛ برای اینکه هنر باید مافوق زیبایی طبیعت باشد: اگر در طبیعت حقایقی بیان شده و مردم با این طبیعت کار دارند و نمیفهمند، هنرمند رسالتش این است که اینها را بهتر بیان کند طوری که مردم بفهمند؛ یعنی هنرمند بهتر از طبیعت مثلاً زیبایی را میشناسد و بیان میکند؛ خدایی نیست آن بیرون که کمال مطلق باشد و بهترین نحوهٔ بیان را مثلاً در طبیعت گذاشته باشد؛ آن بیرون موجودی بیشعور است که منشأ شر است — بهعنوان مثلاً مبدأ جهان — و این طبیعتی هم که ساخته چندان هم چیز خوبی نیست. هنر بالاترین محصولی است که اصلاً در این دنیا میتواند به وجود بیاید؛ زیباتر از خود دنیاست و بهنوعی انگار دسترسی انسانها را به حقیقت ساده میکند؛ این دیدگاهی است که باز از فلسفهٔ کلی شوپنهاور نتیجه میشود: اینکه تقلید از طبیعت و ناتورالیسم اینها هنرهای خیلی سطحپایینیاند. و نکتهٔ دیگری که به نظرم آمد — شاید اشاره کردن به آن چندان ضروری نیست ولی بد نباشد — این است که بحث مفصلی در فلسفهٔ شوپنهاور وجود دارد که هنرمند — حالا این فکر میکنم حرف خوبی نیست اصلاً گفتنش — چیزی وجود دارد به یادگار رسیده از فلسفهٔ یونانی، مفهوم مثل افلاطونی؛ و شوپنهاور به معنایی — حالا اگر سوءتفاهم ایجاد نکند — احساسش این است که آن لحظههایی که هنرمند با جهان ارتباط خاصی برقرار میکند انگار با آن عالم — مثل — دارد ارتباط برقرار میکند؛ برای همین است که محصولش از محصول موجود در طبیعت میتواند نابتر باشد: مثلاً وقتی نقاشی انسانی را نقاشی میکند، هنرش این نیست که این انسان را آنطور که هست نشان بدهد؛ مثل اینکه چیزی فراتر از حقیقت این آدم را باید بتواند نشان بدهد؛ باید دخل و تصرفی بکند؛ این خیلی مهم است: عکاسی از یک آدم هنر نیست؛ اینکه من چهرهٔ آدمی را نقاشی کنم و در آن چیزی را که آدمها نمیبینند به نمایش بگذارم؛ مثل اینکه آن انسان را نزدیک کنم چهرهاش را به آن واقعیت کلیِ انسان؛ چیزی ماورای آن چیزی که در فرد دیده میشود را سعی کنم نمایش بدهم؛ هنر وقتی این حالت را پیدا میکند هنر نابتر است. حالا اینها چیزهایی — اینها خیلی نکتههای مهمی نیستند؛ چیزی که مهم است این است که مجموعهای از استدلالها با مبانی شخصی خودش در فلسفهٔ خود شوپنهاور هست که هنر را بر اساس این رسالتی که برای هنر قائل است و واقعیتی که برای هنر قائل است تقسیمبندی میکند به هنرهای نازلتر: از معماری بهعنوان سطحپایینترین نوع هنر شروع میکند تا مثلاً برسد به موسیقی؛ و چیزی که نزدیک به موسیقی است شعر است که کنار شعر نمایش هم هست؛ و بالاتر از همه موسیقی قرار دارد. شما آن مفهوم خاصزداییکردن انسان را در نظر بگیرید: بالاخره وقتی مثلاً خانه میسازید — من این حرفهایی که میزنم خیلی حالت مسامحه و سادهسازی دارد که ممکن است ارزش حرفهای خودم را از بین ببرد ولی بالاخره از هیچی، هیچی بهتر است — من وقتی معماری در خدمت این است که برای خودم خانه بسازم خیلی دارم انگار نیاز خودم را برطرف میکنم؛ حالا کمی فقط دارم آرایش میدهم؛ کسی که خانه میسازد هر چقدر هم انگیزههای هنری جالب داشته باشد بالاخره کاری کاربردی میکند. همینطور حتی وقتی به داستان و شعر میرسید خواستهای ما همچنان تجلی دارند: موسیقی هنری است که انگار اصلاً هیچ خواستی در آن نیست؛ اصلاً شیئی در آن وجود ندارد؛ میدانید؟ یعنی آن چیزی که تحت عنوان موسیقی تولید میشود دورترین — انگار — هنر نسبت به این است که من چیزی بخواهم؛ بخواهم چیزی ایجاد کنم که فایدهای برای من داشته باشد؛ سخن گفتن بالاخره کاربردی است؛ حالا در اوج عدم کاربردش مثلاً شعرگفتن است که باز به هر حال از جنس — زدنی — ارتباط دارم برقرار میکنم: بهنوعی مثلاً از واژههایی استفاده میکنم که برای کاربردها ساخته شدهاند؛ موسیقی نابترین هنر است از این جهت که به نظر میآید دورترین چیز از — اینقدر شوپنهاور افراط میکند در این حرف که بهنوعی جملههایی دارد نزدیک به اینکه اصلاً موسیقی تجلی همان تجلی خالص مثلاً انگار نومن جهان است؛ بهنوعی عمیقترین ارتباط را انگار با حقیقت برقرار میکند؛ برای اینکه کاملاً خواستها انگار در لحظهٔ الهام هنری که به این موسیقیدان دست میدهد حذف میشوند؛ و اینجا نکتهای فقط وجود دارد که اگر خوب تا اینجا فهمیده باشید: اپرا اوضاعش چگونه است؟
اپرا، واگنر، و معرفی کتاب
در انواع موسیقی بالاترین از همه قرار میگیرد یا جوری وسطها قرار میگیرد؟ و اینجایی است که احتمالاً مشکل وجود دارد؛ یعنی یادتان هست حرفهایی — اختلافی — اینجا: به واگنر و شوپنهاور در ارزشگذاری برای هنر و موسیقی با همدیگر مشترکاند ولی اگر یادتان باشد واگنر به دلایل — به دلیل اینکه آدمی اهل تبلیغ و ارتباط با مردم بود — اپرا را بهعنوان بالاترین نوع موسیقی شناسایی میکرد و شوپنهاور چنین نیست. در این کتاب — حرفهایی که زدم دربارهٔ کتاب در مورد نیچه است ولی در مورد شوپنهاور مقدمهٔ خیلی خوبی دارد — در این کتاب انتهای فصل مربوط به شوپنهاور بحث خیلی جالبی دارد: که شوپنهاور دربارهٔ ارزش اپرا بهنوعی تناقضهایی در حرفهایش هست: از یک طرف خیلی دوست دارد ولی واقعاً از فلسفهاش نتیجه نمیشود که اپرا خیلی چیز خوبی است، ولی خیلی ستایش میکند اپرا را؛ و این بحث خیلی جالبی کرده: چند صفحه وقت گذاشته دربارهٔ همین دوگانگیای که در حرفهای شوپنهاور است — که نقل کرده — دربارهٔ وضعیت بهاصطلاح اپرا در داخل فضای موسیقی حرف بزند. به هر حال ارادت واگنر به شوپنهاور چنین از بین نمیرود که واقعاً شوپنهاور اپرا دوست دارد و به نظر میآید آنقدر دوست دارد که با اینکه خیلی با مبانی خودش سازگار نیست، بالاخره اپرا را خیلی چیز خوبی میداند. به نظر میآید از حرفهای شوپنهاور چنین باید نتیجه بگیرید که هر چه موسیقی نابتر باشد — بدون کلام باشد، بدون داستان باشد، خالصتر باشد، بهاصطلاح موسیقی برنامهای نباشد، موسیقی مطلق باشد — اثر هنری بالاترین باید به حساب بیاید. ولی این را اگر دوست دارید بخوانید؛ من دیگر نمیخواهم؛ چند نقلقول جالب از شوپنهاور هست. — موارد زیادی که در — بله؛ عنوان کتاب — آه، ببخشید؛ این از آن موارد خیلی بدی بود که من چیزی نشانتان دادم و نگفتم چیست: عنوان این کتاب «فلسفهٔ هنر نیچه» است از خانم جولیان یانگ؛ نشر — نشر ورجاوند — هست در بازار؛ فکر میکنم چاپش ۱۳۰۰ و ۹۰؛ چاپ دومش؛ بنابراین حتماً باید باشد. ترجمه — خیلی — کتاب خیلی خوبی است و ترجمهٔ فوقالعاده خوبی دارد؛ اگر مثلاً کسی بخواهد چیزی دربارهٔ نیچه بخواند — مخصوصاً این فصل دوم این کتاب اصلاً دربارهٔ کتاب «زایش تراژدی» است و خیلی — شاید بهترین متن، دستکم فارسی، است که دربارهٔ «زایش تراژدی» وجود دارد؛ کوتاه هم نیست: مثلاً چیزی حدود ۴۰، ۵۰ صفحه فقط دربارهٔ کتاب «زایش تراژدی» بحث کرده؛ بعد هم میرود کلاً بحثهای نیچه دربارهٔ هنر را از «زایش تراژدی» شروع میکند تا آخر عمرش؛ نوسانهایی که داشته را مطالعه میکند.
جمعبندی جلسه
چون خیلی — دستکم از شروع — وابسته بود به فلسفهٔ شوپنهاور، یک فصل دربارهٔ فلسفهٔ هنر شوپنهاور هم در این بحث کرده که خیلی منظم و مرتب مبانی فلسفهٔ شوپنهاور را کلاً میگوید و بعد میرسد به اینکه چگونه مثلاً به همین نتایج دربارهٔ موسیقی و اینها میرسد.