او میگوید در این جلسه میخواهد مقدمهٔ ورود به بحث نیچه دربارهٔ تراژدی را در «زایش تراژدی» آماده کند. نخست توضیح میدهد از دید روانکاوی افکار یک متفکر چگونه شکل میگیرد و این را دربارهٔ زندگی نیچه و گرایش او به شوپنهاور و واگنر به کار میبرد. سپس موضوع «زایش تراژدی» و تراژدی یونانی را معرفی میکند و تعریف ارسطو از تراژدی را با نگاه نیچه مقایسه میکند.
نگاه روانکاوانه به متفکر
او میگوید برای نقد روانکاوانهٔ ایدههای یک متفکر باید مدلی داشته باشیم که بگوید افکار چگونه شکل میگیرند. در بحث هنر بخش عمدهٔ تحلیل را به شباهت تولید اثر با رؤیا برمیگرداندیم، ولی دربارهٔ یک متفکر نباید خیلی امیدوار بود که همان ایده کار کند. به نظر میآید افکار در سطحی خودآگاهتر شکل میگیرند و بخشی از آنها قطعاً از مطالعه یا آشنایی با افکار متفکران دیگر آمده است.
از دید فرویدی، مجموعهٔ افکار هم مثل رفتارها در جهت کمینهکردن تنش درونی است. مثال میزند آدمی که رنج میکشد: این فکر برایش تسلیبخش است که رنج سرنوشت هر انسانی است مگر انسانهای پیشپاافتادهٔ احمق، چون دستکم از اینکه جزو آدمهای احمق نیست خوشحال است. بنابراین هم علایق فیلسوف و هم گرایشش به یک تفکر به ویژگیهای درونی و زندگی شخصیاش برمیگردد.
فرافکنی و آرکیتایپ
از دیدگاه یونگی، شناخت فقط بازتاب آبژه در سوژه نیست؛ شاید فهم بیشتر حاصل پروجکتی است که از درون سوژه به بیرون منتقل میشود، مثل آنیمایی که غریزی در درون هست و روی موجودی شبیه به آن پروجکت میشود. یکی از حاضران میپرسد اینها فطری هستند یا میتوانند از یک نفر بیرونی وارد شوند. او میگوید یونگ دوست ندارد این سؤال را خیلی جواب بدهد و به گمان او، نه قاطعانه بلکه بهعنوان چیزی که احتمالاً چنین است، میگوید میتوانیم فرض کنیم ژنتیک است؛ مهم این است که ناخودآگاه جمعی را بشناسیم و از آن استفاده کنیم.
او میگوید این پروجکشن میتواند منشأ فکر و هنر باشد: شاعری که زنی منطبق بر آنیمایش پیدا کند اشعار عاشقانه میگوید، و اگر آنیما پروجکت نشود ممکن است به نوعی تصعید بینجامد. یکی از حاضران میپرسد آیا آرکتایپ دیگری هم اثر میگذارد؛ او میگوید فکر میکند برداشت آن حاضر درست است که در تحلیلها آنیما و آنیموس بیشتر از همه ظاهر میشوند، که به نظرش نوعی تأیید اهمیت مسائل جنسی است، و رسماً میگوید خودش بیشتر از یونگ روی آنیما و آنیموس تأکید کرده است.
زندگی نیچه و گرایش به شوپنهاور و واگنر
نیچه از نوجوانی از نظر جسمانی در رنج بود و بیماریهای گوناگون داشت. به گفتهٔ او طبیعی است که تفکر شوپنهاور، که زندگی بشر را آمیخته با رنج میداند، برایش جالب باشد؛ کسی که سرخوش و خوشبین است در شوپنهاور متفکر ایدهآل خودش را نمیبیند.
او میگوید نباید تصور کرد نیچه استدلالهای شوپنهاور را مثل قضیهٔ ریاضی خوانده و پذیرفته است. نیچه از کودکی با موسیقی آشناست و علاقهٔ شدید هنری دارد، رنجور است، با جمع ناسازگار است و هیچوقت ازدواج نکرده؛ شاید پیش از شوپنهاور این تجربه را داشته که میشود برای تسکین درد پشت پیانو نشست. وقتی در کتاب شوپنهاور مؤلفههای اصلی زندگی خودش را میبیند، جذب او میشود.
در زندگی نیچه دو گرایش روشن است: میل به هنرمندشدن و گرایش به دانش و کار آکادمیک. به نظر او واضح است که از زندگی آکادمیک هیچوقت رضایت نداشته و آشنایی با واگنر در اوج موفقیت او را دوباره به هنر کشانده است. او میگوید «زایش تراژدی» را میشود در یک جمله چنین گفت: بشر مشکلی دارد که راهحلش در جهان معاصر اپرای واگنر است. میگوید ممکن است خندهدار به نظر برسد و شاید عمداً با اغراق گفته است، ولی اصلاً شوخی نیست و نیچه این را پنهان نمیکند.
«زایش تراژدی» و ستایش یونان
یکی از ثابتترین عناصر تفکر نیچه، دستکم در بیشتر از نصف عمر تفکرش، ستایش فوقالعاده از تمدن یونانی است. واگنر اپرای تراژیک با محتوای اسطورهای تولید میکند، و او میگوید اینکه کسی بگوید نیچه چون فیلولوژی خوانده یونان را دوست دارد اظهارنظری سادهانگارانه است؛ باید برعکس گفت که شیفتهٔ یونان بود و رفت فیلولوژی خواند. به گفتهٔ او معمولاً همه موافقاند که نیچه شاید جز یکیدو کتاب شوپنهاور هیچ کتاب فلسفی دیگری را خیلی دقیق نخوانده و فکر میکند میشود به او امتیاز داد که از اولین متفکران اروپایی است که به فیلسوفان پیش از سقراط اهمیت داد.
موضوع «زایش تراژدی» تئوریزهکردن تراژدی یونانی و نشاندادن اهمیت آن است، و کار واگنر در دوران معاصر نزدیکترین چیز به آن است. عنوان کتاب «زایش تراژدی از روح موسیقی» بود و نیچه در چاپ دوم «از روح موسیقی» را حذف کرد؛ او میگوید این چرخش را نشان میدهد، چون در آن دوره شیفتگی نسبت به واگنر باقی نمانده بود و شاید به دشمنی تبدیل شده بود.
او میگوید تئوری نیچه دربارهٔ تراژدی هنوز قابل اعتناست و ممکن است کسی به آرای دیگر او علاقه نداشته باشد ولی به این تئوری علاقهمند باشد. نیچه فیلولوژیست برجستهای است و تراژدی یونانی را تئوریزه میکند، نه تراژدی را بهطور کلی؛ آیسیلوس و سوفوکلس را خوب و اوریپیدوس را دورهٔ انحطاط میداند. کتاب بدون رفرنس است و از نظر آکادمیک مورد انتقاد قرار گرفت، ولی معلوم است که او با ایدههای ارسطو آشناست.
لذت تراژیک و تراژدی یونانی
او میپرسد اگر تراژدی دربارهٔ رنج قهرمان است و بد تمام میشود، مردم چرا از دیدنش لذت میبرند؛ میگوید دربارهٔ کمدی چنین پرسشی لازم نیست، ولی اینجا پارادوکسی هست. معروفترین ایده این است که بیننده از همزادپنداری رنج میکشد ولی مثل بیدارشدن از کابوس بعداً از اینکه جای قهرمان نیست لذت میبرد.
اما ارسطو و نیچه هر دو دربارهٔ تراژدی یونانی صحبت میکنند، که فرم اجرای خاصی دارد: گروه همسرایان، آواز، اجرا در محیط باز، و، با کمی تردید او، ماسک. او میگوید به نظر میآید تراژدی یونانی از آیینهای ستایش دیونیزوس برآمده و این عقیدهٔ اکثریت است؛ بنابراین عجیب نیست که مفهوم دیونیزوس در تئوری نیچه پررنگ است.
ارسطو و فن شعر
او میگوید ارسطو در فن شعر به نوعی جواب افلاطون را میدهد، که در جمهور شعر را در مدینهٔ فاضله جا نمیداد چون هنر را تقلید ناقص میدانست. تعریف تراژدی را از ترجمهٔ زرینکوب میخواند: «تراژدی تقلیدی است از کار و کرداری شگرف و تمام». میگوید خواندن فارسیاش سخت است و خودش چون به ایدههای ارسطو خیلی مسلط نیست معنای دقیق همهٔ آنها را نمیگوید.
طبق تعریف، تراژدی با ایجاد شفقت و هراس سبب تزکیهٔ نفس از این عواطف میشود. او میگوید تقریباً هیچ تراژدیای جز تراژدی یونانی در این تعریف نمیگنجد ولی تراژدی واگنر تا حدودی میگنجد؛ تراژدیهای بکت نمیگنجد و تراژدی دورهٔ شکسپیر دیگر تراژدی یونانی نیست. بنابراین نزدیکی کار واگنر به تراژدی یونانی با تعریف ارسطو هم به نظر میآید درست باشد.
ارسطو شش عنصر برای تراژدی میشمارد و مهمترین را طرح میداند. او میگوید احتمالاً ارسطو آدمی بوده که وقت نمیکرده در تئاتر بنشیند و تراژدی میخوانده، و شاید به همین دلیل آواز و نمایش را جزو عنصرهای اصلی نمیدانسته؛ این را نقطهٔ ضعف میداند.
ارسطو و نیچه
نیچه برخلاف ارسطو تراژدی را همان چیزی که اجرا میشود میبیند، و عنوان فرعی کتابش بر جنبهٔ موسیقیایی تراژدی تأکید دارد که کاملاً مخالف ایدهٔ ارسطو است. او شخصاً فکر میکند نگاهکردن به تراژدی بهعنوان متن مکتوب حالت انحرافی دارد. کار ارسطو را بیشتر خطکشی و طبقهبندی میداند و میگوید وحدتهای زمان و مکان در فن شعر نیست و به نظر میرسد از تفسیرهای قرون وسطایی است.
شباهت بزرگ آن دو، به نظر او، این است که هر دو تراژدی یونانی را فرم هنری مستقلی میدانند که نظریهپردازی میخواهد. اما نیچه فقط آن را فرم مهمی نمیداند، بلکه با نگاه شوپنهاوری معتقد است زندگی بشر تراژیک است و بنابراین تراژدی مهمترین نوع هنر است؛ به گفتهٔ او از نظر نیچه تراژدی یونانی بیان رنج بشر نیست، راهحل آن است.
فکر میکند ارسطو تراژدی یونانی را در حال صعود میبیند و اوریپید را نمونهٔ اعلا میداند، در حالی که نیچه او را انحطاط میداند و اوج را در آیسیلوس و سوفوکلس میبیند، چون بعد از سقراط انحطاط آمد. نکتهٔ عجیب این است که از نظر نیچه یونانیها هم درگیر همان مشکل او و شوپنهاور بودند.
رنج یونانیان و پرسشهای پایانی
او استدلالی پنهان از زبان نیچه میسازد: جز آدمهای احمق هیچکس از این زندگی لذت نمیبرد، پس یونانیها که بهترین آدمهای دنیا بودند و در اوج فرهنگ قرار داشتند حتماً سرشت رنجآور حیات را فهمیده بودند و تراژدی را ساختند، و از نظر نیچه این راهحل است، نه فقط بازتاب. یکی از حاضران میپرسد آیا ممکن نیست جهان عوض شده باشد؛ او جواب میدهد نه، چون دیدگاه شوپنهاوری فلسفی است و به اینکه کجا هستید ربطی ندارد. در پایان میگوید «زایش تراژدی» در بازار هست و به گمان او دو انتشارات ترجمهٔ آن را چاپ کردهاند.
→ متنِ کاملِ این جلسه