او بحث دربارهٔ «زایش تراژدی» را ادامه میدهد و میگوید نوشتههای پیش از آن اخیراً به فارسی ترجمه شده و شاید بعداً از آنها بحث کند. او دیدگاه نیچه را دربارهٔ تراژدی یونانی و رنج هستی و پاسخ آن، یعنی اپرای واگنر، مرور میکند و بعد میخواهد نظریهٔ نیچه دربارهٔ تراژدی را بحث کند، با تأکید بر عنصر دیونیزوسی.
رنج هستی و پاسخ تراژدی
به گفتهٔ او دیدگاه نیچه این است که بشر با رنجی عظیم در زیستن مواجه است که هیچ درمانی هم ندارد: جهان به روایت شوپنهاور از ارادهٔ کوری سرچشمه گرفته که خیرخواه نیست، و این آگاهی ممکن است آدم را از زندگی رویگردان کند. نیچه معتقد است یونانیها این مشکل را با آن هنر خودشان حل کردند و شادمانه زندگی کردند، و تبلورش در تراژدی یونانی است.
چون این مقدمه مشکوک است، نیچه شاهد میآورد. یکی اسطورهٔ سیلنوس است که به پادشاه میگوید بهترین چیز «زاده نشدن، نبودن و هیچ بودن» است و پس از زاده شدن، هرچه زودتر مردن. شاهد دیگر وجود خود تراژدی است. نیچه در چاپ دوم عنوان فرعی «بدبینی هلنی» را اضافه کرد؛ او حدس میزند شاید در زمان نگارش حالوهوای واگنری مهمتر بود و بعد اهمیت این ادعا بیشتر شد.
سخنران نمیخواهد دربارهٔ درستی ادعای بدبینی هلنی بحث کند؛ میگوید از زمان انتشار خیلیها مخالف بودند و هنوز مطمئناً روشن نیست که یونانیها چنین دیدگاهی داشتند.
ادعای دلبخواه و نقد آکادمیک
او میگوید برای نیچه، اگر کسی بگوید رنج نمیبرد، آگاهی کافی ندارد؛ و چون یونان اوج تمدن است، آگاهی مهم باید در آن باشد. این در نظام فکری نیچه مثل گزارهای ضروری است. در همان حال یونانیها با شادی زندگی میکردند و فرهنگ برتری ساختند؛ او میگوید به درستی این ادعاها کار ندارد.
هر دو ادعا، یعنی بدبینی یونانی و اینکه تراژدی راهحل آن بوده، جای بحث دارد، و کتاب به همین دلیل مورد انتقاد آکادمیک قرار گرفت: ادعاها دلبخواه به نظر میرسید. او میگوید اینها برای نیچه با توجه به انگیزهها و اهدافی که دارد دلبخواهاند. با این حال نکتهٔ مثبتی هم یادآوری میکند: نیچه یکی از اولین کسانی است که فرهنگ پیش از سقراط را جدی گرفت.
نگاه اروپا به فلسفهٔ یونان
او میگوید فرهنگ اروپایی به شدت ارسطویی بود و نیچه از اولین کسانی است که میگوید خوشبینی به عقل و علم نوعی تفکر پساسقراطی است و آن را با تحقیر نگاه میکند، در دورانی که نیمهٔ دوم قرن نوزدهم اوج همین خوشبینی بود.
او مثالی از فلسفهٔ اسلامی میآورد: اروپاییها فلسفه را همان ارسطو میدانستند و برای فلسفهٔ اسلامی هم ابن رشد را اوج میدیدند، ولی ابن سینا، سهروردی و ملاصدرا را مهم نمیشمردند؛ شاید کربن خدمت بزرگی کرد که سهروردی را ارائه کرد. همین بلا به گفتهٔ او سر فلسفهٔ پیش از سقراط آمد که بیشتر شبیه عرفان است تا ارسطو؛ و عدهای معتقدند فیلسوفان مسلمان آن را بهتر میفهمیدند. او این مقدمات را مشکوک میداند و بحث نمیکند.
دوگانهٔ آپولونی و دیونیزوسی
او میگوید نظریهٔ نیچه دربارهٔ تراژدی بر دوگانگی آپولونی و دیونیزوسی استوار است، کتاب با آن شروع میشود و این دوگانه تا پایان عمر نیچه یکی از مهمترین مؤلفههای فلسفهاش میماند. نیچه افتخار میکند که اولین کسی است که به اهمیت عنصر دیونیزوسی اشاره کرد و میگوید سقراط و بعد از او آن را حذف کردند؛ زرتشت خودش را هم نمایندهٔ این عنصر میداند.
او میگوید نیچه در پایان عمرش به طرز دیوانهواری خودش را دیونیزوس میداند و در نامههای آخر عمرش دیونیزوس امضا میکند، و عنصر دیونیزوسی با مفهوم ارادهٔ معطوف به قدرت ارتباط تنگاتنگی دارد، انگار یکی هستند. به گفتهٔ او اگر نیچه این مفاهیم را خوب فهمیده باشد، چون این عناصر عمیق روان را بازتاب میدهند، باید دید نیچه چه چیز عمیقی از روان خودش را بیان میکند.
او دو خوانش را مطرح میکند: خوشبینانه این است که این دو عنصر به ناخودآگاه جمعی مربوطاند و نیچه با آنها ارتباط پیدا کرده؛ بدبینانه این است که نیچه چیزی از درون خودش را روی دیونیزوس و آپولون پروجکت میکند. به گفتهٔ او اینکه توصیف نیچه با آنچه یونانیها درک میکردند چقدر یکی است مهم نیست و نیچه رفرنس هم نمیدهد؛ مهم این است که او در درون خودش چه میبیند.
ویژگی نخست: سرشاری
او برای معرفی ویژگیها از کتاب «نیچه و نقاشی» نوشتهٔ عبدالحسن پیروز استفاده میکند، که فکر میکند مفید است هرچند نمیداند ایشان کیست. نخستین ویژگی را سرشاری مینامد، یعنی سرریز شدن. انسان دیونیزوسی پر از شور و انرژی است و آن را به بیرون هدایت میکند؛ به گفتهٔ او از نظر نیچه اکثریت آدمها چنین نیرویی ندارند، و زرتشت ابرمردمانند چنین موجودی است.
به گفتهٔ او نیچه معتقد است انسان دشمنی در درون خودش ندارد و اینکه مسیحیت چیزی را در درون دشمن بداند خیانت به انسان است. واژهٔ دیونیزوسی را نیچه به زاد و ولد ربط میدهد؛ او میگوید آیینهای دیونیزوس در بهار بود و تظاهرات جنسی داشت، و از دیدگاه فرویدی هم میتوان گفت دیونیزوس بیان روان فرویدی است.
به نظر او فلسفهٔ ابتدایی («زایش تراژدی»)، میانی («چنین گفت زرتشت») و انتهایی («ارادهٔ معطوف به قدرت») همه این عنصر را پررنگ دارند و فهم آن برای درک نیچه بسیار مهم است. نویسندهٔ کتاب هم میان نیروی دیونیزوسی و ارادهٔ معطوف به قدرت شباهت بنیادی میبیند.
مستی، موسیقی و بیقیدی
نیچه با ریاضتطلبی و احساس گناه حس خوبی ندارد و از فضای مذهبی که در آن بزرگ شد واکنش نشان میدهد. سخنران میپرسد این حس در چه لحظههایی هست؛ اول به مستی اشاره میکند و اینکه دیونیزوس خدای شراب است، ولی میگوید ممکن است سرمستی عرفانی باشد و کاری ندارد.
حس شخصی او این است که مهمتر از شراب موسیقی است، بهویژه بتهوون و موسیقی آلمانی بعد از او. به نظر او شراب احتمالاً رخوت میآورد، ولی شور موسیقی به حس اراده و قدرت نزدیکتر است؛ نیچه هم روی شراب تأکید نمیکند، اما در «زایش تراژدی» رابطهٔ عنصر دیونیزوسی و موسیقی را به شدت تأکید میکند.
ویرانی مرزها و ارادهٔ قدرت
ویژگی دوم ویرانی مرزهاست. به گفتهٔ او شوپنهاور مرزهای میان اشیا را توهم میدانست و «حجاب مایا» میگفت؛ نیچه میگوید در اوج حالت دیونیزوسی این حجاب از بین میرود و آدمها به وحدت با خود و طبیعت میرسند. او عبارتی از نیچه میآورد که این جهان ارادهٔ قدرت است و دیگر هیچ، و نتیجه میگیرد انسانی که به آن حالت میرسد انگار با اصل جهان یکی شده است.
ویژگی سوم سرمستی است که منظور نیچه صرفاً مستی متعارف نیست. به نقل از کتاب، این نیرو توأم با نوعی بیرحمی است، چون مرزها را ویران میکند. او از «زایش تراژدی» میخواند که طبیعت با پسر گمشدهاش، انسان، آشتی میکند و بتهوون و «آواز شادی» او را انگار اوج بیان حس دیونیزوسی میداند.
در پایان میگوید به آپولونی کم پرداخته، چون عنصر آپولونی در تفکر نیچه تا پایان راه آنقدر مهم نیست؛ و درک روانکاوانهٔ این عناصر را مهمترین چیز برای فلسفهکاوی روانکاوانهٔ نیچه میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه