او بحث رویا از دیدگاه یونگ را ادامه میدهد و میگوید مفهوم آرزو در تئوری فروید را میشود نگه داشت و به آرزوهای ناخودآگاهتر، مثل تعادل و رشد، تعمیم داد. بعد از کاربرد نظریههای فروید و یونگ و لکان و از دسترسی به ناخودآگاه میگوید، و در پایان وارد تفسیر عملی رویا میشود، با این نکته که اول باید سنجید رویا چقدر رئالیستی یا نمادین است.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامه بحث رویا از دیدگاه یونگ
من از جلسهٔ گذشته مقداری دربارهٔ رویا از دیدگاه یونگی صحبت کردم. تقریباً میتوانم بگویم آن مباحث تئوریکی که اول مطرح کردم دربارهٔ ارتباط ناخودآگاه جمعی با اطلاعات و این حرفها به نوعی به پرسشی منجر شد که ظاهراً میبایست جلسهٔ گذشته پاسخش را میدادم و ندادم. در اولین فرصت میخواهم توضیح مختصری بدهم که این انحرافی که در مسیر صحبتها پیش آمد کمی به این دلیل است که فکر میکنم هنوز دادهها و چیزهای تجربی را به اندازهٔ کافی مطرح نکردهام که بخواهم تئوریها را تا آخرش بگویم. احساسم این بود که به جای بحث کردن — به یاد داشته باشید قرار شد دربارهٔ آن بخش مهم تئوری یونگ دربارهٔ آرکیتایپها صحبت شود، ولی عملاً من جلسهٔ گذشته وارد بحث رویا شدم — این جلسه هم میخواهم بحث رویا را ادامه دهم.
آرکتایپها و ترجیح شواهد تجربی
فکر میکنم چون آرکیتایپها از طریق رویاها کشف شدهاند و اسطورهها، و طبعاً از لحاظ تئوریکی تئوری قویای وجود ندارد — در آثار یونگ اصولاً تئوری زیاد وجود ندارد و الان در حال حاضر هم من حداقل فکر میکنم بخش مربوط به آرکیتایپها هنوز از لحاظ تئوری مشکلاتی دارد — طبیعی است که آن قسمت تجربیِ قویتر را ترجیح بدهم؛ به نحوی قانع شوید، همانطور که یونگ قانع شد که چیزهایی به اسم آرکیتایپ مثلاً وجود دارند، ولو اینکه نفهمیم اینها دقیقاً چه هستند و چطور به وجود آمدهاند. یونگ همیشه حرفهای مبهمی میزند که اینها بازمانده — نمیدانم — تجربیات اجداد ماست؛ در ژنتیک مثلاً فرض کنید نوعی حالت ارثی دارد. و هیچوقت هم تأکید نمیکند که واقعاً دارد تئوری ارائه میدهد و نظرش این است که حتماً چنین است؛ یک احساس کلی وجود دارد که لابد چنین است. وقتی اسطورههای یونانی جایی ظاهر میشوند، لابد تجربهٔ مشترکی وجود دارد میان آن یونانیای که این اسطوره را ساخته و منی که الان اینجا این کار را میکنم؛ انگار نوعی از اجداد من حقایقی و چیزهایی به ارث رسیده است.
تجربه شخصی و قوت تفسیر یونگی
احساس شخصی من این است که قسمت تفسیر رویا در نظریهٔ یونگ جزو قویترین قسمتهاست و حتی میخواهم بگویم — این تجربهٔ شخصی من است — اگر از من بپرسند تو چطور میان یونگ و فروید تمایل بیشتری به یونگ پیدا کردی، میگویم به دلیل تجربهٔ شخصی خودم با رویاها؛ اینکه این دو شیوهٔ تفسیر رویا که بر اساس دو تئوری مختلف بنا شدهاند، تئوری یونگ خیلی خیلی بهتر جواب میدهد. ممکن است نتوانم این تجربهٔ شخصیام را به شما منتقل کنم؛ حداکثرش این است، مگر اینکه باور کنید که رویاهایی که من دیدم همینها بوده. من نمیتوانم رویاهای خودم را آشکار کنم و بهعنوان یک فکت عمومی به شما عرضه کنم و بعد بگویم این تفسیر بهتر از آن تفسیر بوده. دقت میکنید؟ یعنی با زندگی من، با مثلاً اتفاقهایی که برای من افتاده هماهنگی بیشتری داشته است.
دعوت به سنجش نظریه با رویاهای خود
ولی بپذیرید که شما میتوانید این تجربه را خودتان تکرار کنید. من رسماً شما را دعوت میکنم برای قضاوت دربارهٔ دو نظریهٔ روانکاوی کمی به خودتان رجوع کنید: یونگ فکتهایی ارائه میدهد، رویاهایی از بیمارانش نقل میکند، فروید هم از بیمارانش رویا نقل میکند؛ یونگ از سطح وسیعتری از اقصا نقاط دنیا رویاها را جمعآوری کرده و در کتابهایش نقل میکند، یا اسطورهها — اسطورهها به هر حال فکتهای بینالاذهانی بهتریاند، برای اینکه کتابها وجود دارند و میدانیم مربوط به دوران خیلی قبلاند. فکر میکنم این روش بسیار بسیار مفیدی است از این لحاظ که آدم بتواند قضاوت کند کدامیک از این نظریهها بهتر دربارهٔ رویا نظریهپردازی میکنند و از لحاظ عملی شیوهای که برای تفسیر ارائه میدهند بهتر است؛ مراجعه کردن به رویاهای شخصی هر آدم میتواند ملاک خیلی خوبی برای خودش باشد.
اطلاعات رویا از نگاه فروید و یونگ
و طبعاً رویاها بهطور کلی تجربههای غیرقابل انتقالیاند؛ هرچند تفسیر اسطورهها و بحثهایی که Jung دربارهٔ اسطورهها میکند طبعاً میتواند ملاک خوبی باشد برای اینکه Jung در این زمینه قویتر است. این نکته را گفتم برای اینکه اصولاً میل دارم مردم را دعوت کنم به رویاهای خودشان دقت کنند و سعی کنند کمی یاد بگیرند از رویاها چطور میشود استفاده کرد؛ و این جداست از اینکه بخواهیم از لحاظ تئوری تشخیص دهیم Jung درست میگوید یا Freud. چه Freud راست بگوید چه Jung، به هر حال در رویاهای ما اطلاعات خیلی ارزشمندی وجود دارد. اگر با دیدگاه فرویدی نگاه کنید میتوانید بگویید در رویاها اطلاعات خیلی ارزشمندی وجود دارد دربارهٔ ویژگیهای روانی خود فرد، عقدههای روانی، مشکلات روانی، بعضی مشکلاتی که از کودکی مانده و الی آخر. از دیدگاه یونگ علاوه بر اینکه چنین ویژگیهایی در رویا ظاهر میشوند، حقایقی دربارهٔ زندگی شما، دربارهٔ آیندهٔ نزدیک به طور متعارف، تحلیلهایی دربارهٔ موقعیتی که در آن قرار گرفتهاید و متوجهش نیستید. من چندین بار جلسهٔ گذشته تأکید کردم که نظر یونگ این نیست که ناخودآگاه نشسته و غمخوار ماست و مثلاً رویاهایی ترتیب میدهد که به ما پیامهایی دربارهٔ اصلاح رفتارمان در زندگی بدهد.
ناخودآگاه غمخوار نیست؛ زبان سطح بالا
ولی این حرف را زدهام و الان تأکید میکنم که اگر چنین نگاه کنید مشکلی پیش نمیآید؛ مثل یک زبان سطح بالا. من با اینکه میدانم چنین نیست، چنین تصور میکنم و چنین هم دربارهٔ ناخودآگاه حرف میزنم؛ میگویم ناخودآگاه مثلاً در این رویا چنین پیامی به من داد، ولو اینکه واقعیت این نیست. واقعیت این است که ناخودآگاه از لحاظ تئوری یونگ برای خودش کار میکند: مثلاً فرض کنید تعادلهایی به هم خورده و آنها را به حالت تعادل برمیگرداند، مسیر رشد به نحوی حرکتهایی هنگام خواب ایجاد میکند و الی آخر. اینها به این معنا نیست که آنجا موجودی نشسته، مرد بزرگی هست که غمخوار من است؛ ولی خودبهخود چون تمایل به تعادل و رشد دارد، پیامهایش همیشه میتواند به نحوی در جهت مثبت در زندگی من ظاهر شود. میخواهم کاری را که دارم میکنم کمی توجیه کنم: از این کاری که از جلسهٔ گذشته شروع کردیم و ممکن است حتی طول بکشد، از طول کشیدن این بخش از بحثها هیچ نگرانی ندارم؛ برای اینکه جدا از هدفی که در این جلسات داریم — اینکه تئوری روانکاوی را تا حدی بخوانیم که بتوانیم در مسائل فرهنگی به کار ببریم — این مورد فکر میکنم ارزشش را دارد که کمی از آن هدف اصلی دور شویم و بیشتر دربارهٔ رویاها صحبت کنیم؛ مخصوصاً که تئوری یونگ خیلی وابسته به تحلیل رویا و اسطوره است و فکر میکنم بدون شناختن رویاها و بدون نوعی باور کردن فکتها و دادههایی که یونگ از رویاها در اختیار ما میگذارد، فهمیدن مفاهیمی مثل آرکیتایپ و ضرورت اعتقاد به چنین چیزهایی که یونگ گفته تقریباً منتفی است. در جایی دیگر غیر از فعالیتهای روانی عمیقی مثل رویا، لزومی نمیبینید که حضور آرکیتایپها را فرض کنید.
یادآوری: مبانی فروید با گسترش یونگی
بهعنوان یادآوری فقط میگویم در جلسهٔ گذشته کاری که کردم — مطابق همان چیزی که از اولین جلساتی که دربارهٔ یونگ شروع کردم گفتهام، خارج از نظریهٔ رسمی یونگ آنطور که خودش بیان کرده — این بود که سعی کردم نشان دهم مبانیای را که فروید برای مکانیسم به وجود آمدن رویا بیان کرده، نظریهٔ فروید را میتوانیم بپذیریم و با آن تغییراتی که در مفهوم ناخودآگاه دادیم — کمی عمیقترش کردیم، بزرگترش کردیم — بهاضافهٔ اینکه مفهوم رسیدن به تعادل و اینکه این تعادل دینامیک است، همهٔ چیزهایی را که یونگ میگوید به نوعی به دست بیاوریم بدون اینکه لازم شود مبانی نظری رویای فروید را کنار بگذاریم. خیلی مختصر فقط بگویم اگر یادتان باشد نظریهٔ فروید اساساً چنین بود: ما همیشه آرزویی را میبینیم که در رویا تحقق پیدا میکند؛ در سادهترین و مبتذلترین حالات آرزو این است که به خواب خودمان ادامه دهیم؛ در مقابل صداها و اغتشاشهایی که از بیرون به صورت جسمانی به ما وارد میشود مقاومت میکنیم و رویا این وظیفه را انجام میدهد. چیزهایی در رویا میبینیم که به نوعی اختلالها را شبیهسازی میکنند تا بتوانیم به خواب خودمان ادامه دهیم؛ مثل اینکه اگر ساعتی به مدت یک دقیقه زنگ بزند، اگر یک دقیقه مقاومت کنید — یعنی در خوابتان به شکل صدای زنگی چیزی وارد کنید — لازم نیست خودآگاهیتان به حدی از هوشیاری برسد که بفهمد این ساعتی است که دارد زنگ میزند؛ رویا نوعی فریب آنجا اعمال میکند که شما همچنان به خواب خودتان ادامه دهید. از این مشاهدهٔ ساده — و البته مشاهدههای عمیقتری که فروید دربارهٔ بیمارانش داشت — نهایتاً به این نتیجه رسید که کلاً میتوانیم تئوری رویا را بر همین مبنا بگذاریم: مکانیسم رویا اصولاً چنین است که شما گرایشی دارید، آرزویی دارید، و رویا آن را برای شما تحقق میدهد. چرا در تئوری فروید این نگاه طبیعی است؟ غیر از مسائل تجربیِ پشت این ایده، برای اینکه فروید احساسش این است که اگر رویا به وجود میآید، این انرژیهای روانیاند که این کار را انجام میدهند و رویا را به وجود میآورند؛ و انرژیهای روانی هم در نظریهٔ فروید به طرح خاصی در جهت لذت بردن و دور شدن از تنش جاری میشوند. چنین نیست که بگویید در تئوری فروید انرژیهای روانی در جهتی که خیر و صلاح شخص است جاری میشود. فروید مکانیسمهای روانی را کمی ساده کرده؛ مثل یک سیستم فیزیکی به آن نگاه میکند: انرژیها جاری میشوند برای اینکه تنشها را به حداقل و لذت را به حداکثر برسانند. بنابراین تنها چیزی که ممکن است در حالت خواب باعث جاری شدن انرژی و به وجود آمدن تصویری شود این است که لذتی در کار باشد و دور شدن از تنشی در کار باشد.
بنابراین هر رویایی باید در بطن خودش لذتبخش باشد؛ یعنی آرزوهایی را برآورده کند، ولو اینکه وقتی رویا را میشنویم آن آرزو را، آن محتوای پنهان رویا را بهراحتی درک نکنیم.
سانسور، اعوجاج و محتوای پنهان
مثلاً فرض کنید زنی خواب میبیند که مادرش مرده؛ در خواب محتوای پنهانش این است که میل دارد مادرش بمیرد و به این ترتیب آرزویی را محقق میکند؛ ولی رویا همیشه این را با سانسور، با اعوجاجهایی نشان میدهد که خیلی برخوردنده نباشد. بنابراین سمبلیک بودن و همهٔ این مکانیسمهای پیچیدهای که محتوای نهفتهٔ رویا را از محتوای ظاهریاش دور میکنند برای این است که ناخودآگاه میخواهد آرزوهایش را به گونهای به تحقق برساند که مزاحم خواب هم نباشد. مثلاً فرض کنید پسری میل دارد پدرش را بکشد؛ در آرزوی پنهانش از دوران کودکی، مثلاً عقدهٔ اودیپش این بوده. اگر بیاید در خواب ببیند که دارد سر پدرش را میبُرد، مطمئناً برایش قابل تحمل نیست؛ پس میبیند که پدرش در خواب به طریقی که ربطی به این نداشته از دنیا رفته، و حتی فروید تأکید میکند در چنین خوابی طرف خیلی گریهزاری هم میکند، ابراز ناراحتی میکند؛ یعنی همه چیز طبیعی جلوه میکند که انگار غم وجود دارد، ولی محتوای پنهان این است که واقعاً آرزویی که تحقق پیدا کرده این است که به دلایل اودیپی این شخص میخواسته پدرش از جلوی راهش کنار برود. این ایدهٔ تحقق آرزو به نظر من هیچ مشکلی ندارد اگر حفظش کنیم، ولی مبانی یونگی و نگاه یونگی به ناخودآگاه را با آن مخلوط کنیم.
آرزوهای تعادل جسمانی و روانی
در نگاه یونگی ناخودآگاه چیزی نیست که از آرزوهای کودکی و تجربیات شخصی آدمها آمده باشد؛ این بخش خیلی سطحی ناخودآگاه است؛ بلکه آرزوهای ناخودآگاه، آرزوهای مکانیسمهای جسمانی و روانی ما هستند؛ مثلاً میل به تعادل داشتن — این هم به نوعی آرزو است. میتوانم بگویم تمام مکانیسمهای حیاتی من آرزو دارند به حالت تعادلی برسند از لحاظ هورمونی، از لحاظ تنشهای عصبی و الی آخر، و آرزو دارند رشد کنند. این آرزوها را با این شرط بگیریم که مفهوم آرزو را نگه داریم ولی خیلی ناخودآگاهترش کنیم؛ یعنی آرزویی که حتی لحظهای در زندگی این آدم مطرح نشده باشد. ببینید، آرزوهای فرویدی به نوعی معنایش این است که طرف لااقل در سن دو سالگی لحظهای آرزو کرده که پدرش بمیرد؛ یعنی انگار آرزو به سطح خودآگاه نزدیک شده یا حداقل به پیشآگاهی رسیده است. ولی دربارهٔ یونگ اصلاً چنین نیست: میتوانید مفهوم آرزو را حفظ کنید، میل را حفظ کنید، بدون اینکه طرف به هیچ وجه ذرهای در خودآگاهش چنین میلی را احساس کرده باشد. ممکن است من در تمام عمرم تصوری از مسیر رشدی که باید در زندگیام طی کنم نداشته باشم و مکانیسمهای روانی من طوری طراحی شدهاند که مرا در جهت آن مسیر رشد قرار دهند؛ ممکن است لحظهای چنین تصوری یا حتی چیزی شبیه آن را در ذهنم نیاورده باشم و از کسی هم نشنیده باشم، ولی این میل و آرزو در اعماق ناخودآگاه ما وجود دارد. اینکه شما میلی داشته باشید تعادل هورمونیتان در سن خاصی وضعیت خاصی داشته باشد، چیزی نیست که به خودآگاهی شما کوچکترین ارتباطی داشته باشد. تلاشی که جلسهٔ گذشته کردم با مثال زدن از اینکه بیماریها چطور میتوانند تبدیل به رویا شوند — که این مثال به نظر خودم مثال ملموسی است و جنبهٔ به اصطلاح فکتهای بینالاذهانی هم دارد، یعنی لزومی ندارد به رویاهای شخصی افراد رجوع کنیم — در جلسهٔ گذشته سعی کردم همین را نشان دهم.
آرزوهای عمومی بشر و فاصله از فروید
اگر مفهوم این تعادل دینامیک — یعنی تعادل همراه با رشد؛ تعادلی که بستگی به سنوسال و موقعیت آدمها دارد — را حفظ کنید و فرض را بر این بگذارید که به طور طبیعی مکانیسمهای روانی ما و تمام جسم و روح ما به نوعی انگار آرزو دارند در وضعیت تعادل مطلوب خودشان باشند، پس میتوانم بگویم تئوری فروید را حفظ میکنم و هنوز میگویم در هر رویایی آرزویی تحقق پیدا میکند؛ به این دلیل که اصلیترین آرزوها آرزوهای عمومی بشر دربارهٔ همان وضعیت تعادل است، آرزوهای ناخودآگاه؛ و در عین حال نوعی از فضای فرویدی دور میشوم. یعنی لازم نیست وقتی رویایی میشنوم فکر کنم باید در دوران کودکی این شخص دنبال آرزوی پنهانی بگردم؛ حتی میتوانم دنبال آرزوهای عمومی بشر در رویا بگردم: آرزوی اینکه این آدم از آن مسیرهای طبیعی که باید طی کند منحرف شده و رویا به نحوی دارد این را برمیگرداند به جای خودش. و به همین دلیل است که استفاده از این زبان سطحبالا که بگویم ناخودآگاه دارد پیام میدهد که خیر و صلاح تو چیست، اشکالی پیدا نمیکند؛ یعنی همیشه در رویاها جنبهٔ مثبتی وجود دارد که اگر کسی از وضعیتهای تعادل، از وضعیتهای طبیعی دور شده باشد، انگار ناخودآگاه این را به سمت تعادل و رشد میکشد. هدفم در جلسهٔ گذشته این بود که با استفاده از تئوری فروید مبنای نظری برای حرفهای یونگ بیان کنم. خود یونگ اصولاً تلاش چندانی برای بحث دربارهٔ مکانیسمهای به وجود آمدن رویا و ارتباطش با شیوههای تفسیری خودش انجام نمیدهد؛ به دلیل همان ویژگی کلی نظریهاش که بیشتر دیدگاههای تجربی را بیان میکند تا اینکه بخواهد نظریهپردازی کند.
دربارهٔ تعادل، تعریفی ارائه نکردم ولی فکر میکنم سعی کردم توضیح بدهم که لازم نیست حتی ارجاع زیادی به مفاهیم روانشناسی بدهید؛ میتوانم تعادل را بهعنوان یک پدیدهٔ فیزیولوژیک در نظر بگیرم. بله، مثلاً فرض کنید انسانی به طور طبیعی وضعیت هورمونهایش باید در وضعیت خاصی باشد؛ اگر مثلاً هورمونهای اضطراب بیش از اندازه ترشح شود، از حالت تعادل خارج شده است. به نظر میآید مسائل زیستی به دلیل اینکه خیلی قدیمیاند به آن صورت تحت تأثیر فعالیتهای اجتماعی قرار نمیگیرند. نه اینکه هورمونهای بدن آدم نتواند تحت تأثیر فعالیتهای اجتماعی یا افکار و عقاید خاصش از حالت طبیعی خارج شود، ولی آن حالت طبیعی چنین نیست که میان ایران و آمریکا خیلی فرق کند. یعنی مثلاً فرض کنید حالت طبیعی موجوداتی که اینور دنیا زندگی میکنند این باشد که یکی از هورمونهایشان دو برابر هورمون دیگرشان باشد و آنور دنیا برعکس. ببینید، اینطور نگاه کنید: آیا تا حالا شده فکر کنید که ما باید پزشکی آفریقایی داشته باشیم و پزشکی ایرانی، چون مردم ایران مثلاً ویژگیهای جسمانیشان تفاوتهایی با جاهای دیگر دارد؟ واقعاً چنین نیست؛ سیاهپوست و سفیدپوست و زردپوست کلیهشان همانطور کار میکند. یک چیز خیلی مهم هست که لااقل الان میتوانم با فکت علمی خیلی روشنی بیان کنم که انسانها با وجود اینکه فکر میکنند با همدیگر تفاوت دارند، عمیقاً به همدیگر شبیهاند؛ تقریباً یکساناند. این دادههای جدید ژنتیک است: ۹۹٫۹ درصد این ژنوم انسان در همهٔ آدمها مشترک است؛ اختلاف در یکهزارم است. یعنی تمام این اختلافهایی که میبینید — چهرهها با همدیگر فرق میکند، سایز آدمها فرق میکند، هر چیز ظاهری که بخواهید بگویید — کلاً در آن یکهزارم است. ما معمولاً به آن جنبههای مشترک توجه نمیکنیم: اینکه همهٔ ما دو کلیه داریم و این کلیهها بینهایت شبیه همدیگر کار میکنند؛ مواد مشخصی را میگیرند و تصفیه میکنند. اطلاعات مربوط به اینکه این کلیه چطور به وجود بیاید و کار کند در آن ژنوم هست؛ بر اساس آن رشتههای DNA ساخته میشوند. بنابراین خود همین یک عضو مثل کلیه باعث میشود کلی اشتراک میان آدمها به وجود بیاید؛ آفریقایی و آسیایی و اینها چندان با همدیگر تفاوت ندارند. این دادهٔ زیستشناسیِ روز است که کلاً اختلاف آدمها در یکهزارم ژنوم است؛ و حتی چنین نیست که کل آن یکهزارم با همدیگر فرق داشته باشد: ۹۹٫۹ درصد مشترک است و اختلافها در آن یکهزارم است؛ بعضیها در بعضی جاهایش اختلاف دارند و بعضیها ندارند. دقت میکنید؟ بنابراین جواب اینکه تعادل را چطور میشود تعریف کرد، اینکه سطح هورمونها نسبت به همدیگر چطور باید باشد و وضعیت تعادل چیست، کموبیش در آدمها ثابت است. حالا اگر هم در آدمها دقیقاً ثابت نباشد، برای یک شخص خاص نوعی تعادل هورمونی مشخص، لااقل برای آن آدم، وجود دارد. دقت میکنید؟ مثلاً وقتی میترسد یک رشته هورمونهایش ممکن است بیش از اندازه ترشح شود و از وضعیت عادی خودش خارج شود و الی آخر. علاوه بر این، مثلاً سطح انرژی موجود در سیستم اعصاب در همهٔ آدمها اگر از حدی بیشتر باشد احساس تنش میکنند؛ ولو اینکه سیستم اعصاب آدمها با همدیگر فرق داشته باشد، به هر حال هر آدمی سطحی برای احساس تنش دارد. لزومی ندارد این حرفهایی که میزنیم حتی به این معنا بگیریم که همهٔ آدمها یک نقطهٔ تعادل مشترک دارند؛ هر انسانی وضعیت تعادل طبیعی خودش را دارد. از نظر فعالیتهای بدنی، ضربان قلبش — ممکن است آدمها با همدیگر اختلافهای کوچکی از نظر ضربان قلب به طور طبیعی داشته باشند — ولی اگر آدمی مثلاً دچار ضربان قلب بیش از اندازه شده باشد یا شیوهٔ تنفسش عوض شده باشد، در رویا — دفعهٔ قبل سعی کردم توضیح دهم — اینها میتوانند به نحوی ظاهر شوند؛ این دور شدن از آن وضعیت طبیعی است. وضعیت طبیعی را میشود بر اساس ژنوم و بر اساس دادههای تجربی مشخص، لااقل دربارهٔ هر آدمی تا حدودی مشخص کرد. بدون اینکه میل داشته باشم اینجا بحثهای دقیق فیزیولوژیک و زیستشناختی بکنم، فکر میکنم ایدههای زیستشناسی در حال حاضر کافی است برای اینکه این تصور را به ما بدهد که جسم ما و وضعیت به اصطلاح عصبی ما به نوعی وضعیتهای متعادلی برای خودشان دارند و سعی میکنند به آن نزدیک شوند.
یکی از حاضران: نظریهٔ تکامل یکی از این مبانی است که به آن ایرادهایی وارد است؛ میگویند اینها کافی نیستند.
من مسئولیت این را قبول نمیکنم. فکر نمیکنم آن ایراد ایرادی باشد که خیلی زیستشناسها نگرانش باشند؛ برعکس، به نظر من آن ایراد چیز واضحی است که کمی اینور و آنور کردنش و پیچیده کردن اوضاع، اوضاع را خراب نمیکند. به نظر من نتیجهٔ آن ایراد این است که زیستشناسها باید دنبال مکانیسمهایی غیر از این موتاسیون به معنای فعلیاش باشند برای تغییر موجودات؛ نه اینکه نظریهٔ تکامل رد شود. به نظر من نتیجهٔ آن ایراد این است و به نظرم نتیجهٔ درستی است، و اگر این حرفهایی که میزنم آن ایراد را تقویت میکند خوشحالم؛ برای اینکه به هر حال زیستشناسها باید این را بپذیرند که این شیوهٔ موتاسیونی که الان در ژنها پیدا کردهاند برای این روند تکامل کافی نیست. متوجهاید؟ نظریهٔ داروین بر اساس این فرض است که در موقع زادولد تغییرات جزئی، جهشهایی ایجاد میشود. دقت میکنید؟ اینکه این گامهایی که به طور تصادفی برداشته میشود چه طولی داشته باشد، در نظریهٔ داروین دیگر بحث نمیشود؛ برای اینکه داروین اصولاً وارد این نمیشود که مکانیسم این جهشها چیست؛ امکانش را ندارد واردش شود؛ فقط میگوید اگر فرض کنیم چنین گامهای جهشی در هنگام مثلاً توارث وجود دارد، آنوقت میتوانیم بگوییم با انتخاب طبیعی این سلسله موجودات به وجود آمدند و الی آخر. حالا از وقتی که بحثهای ژنتیک پیشرفت، DNA کشف شد، در به اصطلاح دیسیپلین نئوداروینیسم میگویند آن چیزی که داروین پیشبینی کرد — آن گامهای تصادفی — همین موتاسیون است که ما میگوییم؛ یعنی مثلاً فرض کنید یکی از این نوکلئونها حذف میشود یا چیزی میآید اینجا مینشیند و الی آخر. من میگویم همان ایرادی که شما میگویید این را در واقع رد میکند: این جهشهای کوچک که هیچ چیز نیستند نمیتوانند این سلسله موجودات را در این زمان کوتاه به این شکل از همدیگر جدا کنند و این گونهها به وجود بیاورند.
به نظر من اینجا مشکلی خیلی اساسی وجود دارد؛ منتها نه مشکل در اساس تئوری داروین، در اینکه آیا آن جهشهایی که ما الان در زیستشناسی به آنها معتقدیم و دیدهایم که وجود دارند کفایت میکنند برای اینکه آن تئوری واقعاً کار کند یا نه. من شخصاً بهعنوان یک ریاضیدان به شما میگویم واضح است که نه؛ و اگر این حرفهای من آن اشکال را تقویت میکند، من خیلی خوشحالم. فکر میکنم به هر حال زیستشناسها مجبور میشوند تحقیقات بیشتری بکنند؛ در موقع زادولد فکر میکنم جهشهای خیلی بزرگتر از آن جانشینیهای رندوم نوکلئونها پیش میآید؛ یعنی مکانیسمهای کمی پیچیدهتری وجود دارد که باعث میشود در حین به اصطلاح زادولد و توارث، یا حتی قبل از اینکه زادولد اتفاق بیفتد، تغییرات بنیادیتری به وجود بیاید. الان مثلاً برای اطلاع شما میگویم در هفت، هشت، ده سال اخیر خیلی زیستشناسها توجه کردهاند به چیزی که به آن میگویند انتقال ژن افقی؛ یعنی انتقال ژنی که بین دو موجود زنده در حال حیات به وجود میآید؛ نه اینکه صبر کنیم موقع زادولد تغییراتی در ژنها به وجود بیاید، ژنها کپی شوند یا موتاسیون اتفاق بیفتد؛ در زمان حیات، در اثر مجاورتش با دیگر موجودات زنده. این در موجودات ماکروسکوپیک مثل ما خیلی نادر مشاهده شده، ولی دادههایی که در سالهای اخیر وجود دارد به نظر میآید نشان میدهد تغییرات ژنوم در باکتریها بهشدت از تأثیر انتقال افقی است؛ یعنی باکتریها در زمانی که در حال حیاتاند تغییراتی را به صورت افقی از همدیگر میگیرند؛ مثل اینکه بتوانید یک ویژگی را از یکی به دیگری منتقل کنید. احساسم این است که در سالهای آینده این اتفاق میافتد — نه اینکه بگویم همین به اصطلاح انتقال ژن افقی — مکانیسمهایی باید پیدا شود که تأثیر خیلی شدیدتر و بزرگتری دارد. یعنی من بهعنوان یک ریاضیدان میگویم: به من بگویید من الگویی دارم از اینکه این موجودات از اینجا شروع شده و این درخت حیات چنین رشد کرده. و الان از لحاظ زیستشناسی مولکولی شما هر موجودی را میتوانید بهعنوان یک سکوئنس تعریف کنید؛ یک سکوئنس از چهار حرف. همهٔ ویژگیهایش در این سکوئنس است — منظورم ژنومش است؛ ژنومی که چهار نوکلئون در جایی مینشیند، طولی دارد و به اصطلاح تبدیل میشود به یک موجود زنده. حالا به من میگویید این سکوئنس مثلاً مربوط به بورهخر است، این سکوئنس مربوط به خر، و حالا میخواهیم وضعیتی را بررسی کنیم که این بورهخر در اثر موتاسیون خر به دنیا آورده باشد. بعد تعداد جاهایی را که با همدیگر فرق دارند نگاه میکنم، میبینم مثلاً یک میلیونتاست. میپرسم مکانیسماش چیست؟ میگویند به طور رندوم با چنین احتمالی چیزی اینشکلی بیاید آنجا بنشیند. من میگویم اگر صد هزار میلیارد بار هم این آزمایش تکرار شود، به طور رندوم محال است که این یک میلیون تغییرِ بهطور معنادار، این بورهخر را تبدیل به جانور دیگری کند؛ مگر اینکه مثلاً تمام طیف پیوستهٔ میان بورهخر و خر را لااقل در طبیعت ببینم. این گسستگی گونهها، فاصلهشان و اینکه در زمان مشخصی این اتفاقها افتاده، به نظر میآید موتاسیون به اندازهٔ کافی ابزار نیست که بتوانیم توجیهش کنیم؛ یعنی باید نوعی انتقال ژن افقی را در نظر بگیرند، زیستشناسها مکانیسمهایی باید در نظر بگیرند — که کمی مقاومت میکنند — و ایدهها را بسط دهند که این تغییرات چطور اتفاق میافتد. به هر حال فکر میکنم ایرادِ جدیای است و اگر به نظر شما این حرفها آن ایراد را تقویت میکند، از نظر من مایهٔ خوشحالی است.
یکی از حاضران: چقدر مهم است؟
حقیقتش احساس چنین شدیدی ندارم؛ فکر میکنم اینجا چیزی هست که زیستشناسها به هر حال باید دربارهاش کاری بکنند و فکر میکنم این کار را در زمان خیلی طولانی نمیکنند؛ یعنی احتمالاً مکانیسمهای جدید پیدا میکنند. میدانید که از چهل، پنجاه سال قبل مدام چیزهایی پیدا شده؛ مثلاً فکر نمیکنم خیلی وقت باشد که میدانند ژنها خودشان را کپی میکنند؛ یعنی چیزی غیر از اینکه یک نوکلئون مثلاً تصادفاً بیاید جایی بنشیند: ژن نوعی ویژگی دارد که خودش را کپی میکند؛ بنابراین یک دفعه تغییری کمی بزرگتر ایجاد میشود. کلاً احساسم این است که از لحاظ ریاضی این تغییرات کوچک، این به اصطلاح دایورسیتیای که در موجودات هست و در این طول زمان کوتاه — به قول شما — را توجیه نمیکند؛ بنابراین مکانیسمهای دیگری وجود دارد و این نظریهٔ تکامل را رد نمیکند، فقط شکل فعلیاش را تغییر میدهد. در واقع نئوداروینیسم نوعی داروینیسم است با فرضهایی که به نظر من چندان درست نیست. به قول یکی از دوستان باید «نئو-نئوداروینیسم» داشته باشیم: یعنی نئوداروینیسم را نگه داریم، موتاسیون هست ولی چیزهای دیگری هم به آن اضافه شود. مفهوم انتخاب طبیعی را مثلاً در لایههای میکروسکوپیک میشود در نظر گرفت؛ یعنی به هر حال حتی ممکن است بردن انتخاب طبیعی به لایههای میکروسکوپیک با خود داروینیسم کمی تفاوت ذاتی داشته باشد، ولی ماهیتاً میشود گفت این نچرال سلکشن فقط دارد تأیید پیدا میکند؛ ساختارش عوض نمیشود. بنابراین پیدا کردن تعبیر اینکه آن گامهای تصادفی که داروین میگفت چیستند — این لزوماً این نیست که اگر این تعبیر فعلی رد شود، اصل نظریه رد شده است؛ این را اشتباه نکنید. بنابراین خیلی از ایرادهایی که به نظریهٔ تکامل گرفته میشود به روایت فعلیِ نظریهٔ تکامل است، نه به نظریهٔ تکامل به معنای کلیاش؛ که مثلاً اساسش این است: یک رشته گام تصادفی فرض کنید و بعد فرض کنید مکانیسمی به نام نچرال سلکشن هست و میگوید این به هر حال کافی است برای اینکه به وجود آمدن گونهها و تکوّر موجودات را توجیه کند. «تکوّر»، نه تکامل؛ این واژهٔ تکامل از اول در زبان فارسی جای «تکوّر» گذاشته شده است. اِوولوشن به معنای تکامل نیست؛ ها؟ واژهٔ اِوولوشن در زبان انگلیسی هیچ معنایی از کمال در آن نیست؛ ولی وقتی میگویید تکامل، همه نوعی احساس میکنند که حسی از به کمال رسیدن موجود در آن هست.
یکی از حاضران: شخصاً باید در آن مکانیسم خاصیتی باشد که موجودات را به کمال برساند.
کمی مکانیکیتر از این فکر میکنم هست؛ من چنین نگاهی نمیکردم؛ به نظرم خیلی مهم نیست و ربطی به موضوع ندارد، ولی اگر کمک میکند که زودتر این مکانیسمها کمی گسترش پیدا کنند، فکر میکنم خیلی خوب است؛ شخصاً احساس رضایت میکنم.
، در ادامهٔ بحثهای جلسهٔ گذشته، بدون اینکه بخواهم وقت صرف کنم و برای همه چیز مبنای نظری بدهم، فرض کردم با همان نگه داشتن این تئوری که در رویا آرزویی تحقق پیدا میکند میتوانیم حرفهای خودمان را ادامه دهیم: نوعی رسیدن به تعادل، رسیدن به رشد؛ مثل اینکه آرزوی تعادل، آرزوی رشد را هم اضافه کنیم — چیزهایی که خیلی ناخودآگاهترند. ببینید، کلاً این حس باید موقع مطالعهٔ Jung در مقایسه با Freud برایتان به وجود آمده باشد.
ناخودآگاه عمیقتر یونگ و کاربردهای متفاوت
ناخودآگاه یونگ خیلی عمیقتر است؛ یعنی خیلی دورتر از آگاهی. در تمام کاربردهایی هم که بعداً میگویم همیشه میتوانم این را بهعنوان یک ملاک به شما بگویم: اینکه چقدر از خودآگاهی دور شده باشد. من مدام تأکید میکنم به هیچ وجه قصد ندارم و اصلاً این کار را درست نمیدانم که بیایم بگویم نظریهٔ یونگ خوب است، نظریهٔ فروید خوب است، این یکی از آن بهتر است؛ اینها مثل نظریههایی هستند که هر کدام در زمینههایی بهتر کاربرد پیدا میکنند.
فروید در نقد ادبی و سینما
نظریهٔ فروید — به دلایلی که بعداً دربارهاش بحث میکنم — در نقد ادبی، در نقد سینما بیشتر از نظریهٔ یونگ کاربرد دارد. چرا؟ بگذارید بدون اینکه عمیقاً وارد بحث شوم، برای اینکه مثلاً وقتی هنرمندی دارد داستانی را به وجود میآورد یا فیلمی را — مخصوصاً بگذارید از فیلم صحبت کنیم برای اینکه همراه با خلق تصویر هم هست و شباهت به رویا دارد — واقعاً نمیتوانید بگویید در حالت ناخودآگاهی خیلی عمیق قرار دارد؛ در حالتی میان خودآگاه و ناخودآگاه قرار دارد. کاملاً هم خودآگاه نیست، یعنی هیچ هنرمندی مطلقاً نمیداند همهٔ اجزای اثر ادبی یا هنریاش را چطور سر هم کرده؛ لازم نیست الهام عجیبوغریبی شده باشد و از خود بیخود شده باشد. همین که بگویید «این شخصیت را چرا گذاشتی اینجا»، ممکن است توضیحاتی بدهد ولی بعداً خودتان متوجه شوید توضیح خیلی عمیقتری وجود دارد که خودِ آن طرف نمیداند؛ ممکن است به چیزهای خیلی عمیقی در روانش بستگی داشته باشد که دوست دارد: چرا دوست دارد این شخصیت فیلمش بمیرد؟ چرا دوست دارد آن یکی زنده بماند؟ و الی آخر. واقعاً چنین نیست که هنرمند نشسته باشد و همه را فکر کرده باشد؛ حسش به او میگوید اینجا این باید بمیرد، و این حسها از ناخودآگاهی میآیند؛ ولی نه از اعماق ناخودآگاهی، مثل چیزی که اسطوره را به وجود میآورد.
خلق فیلم میان خودآگاه و ناخودآگاه
بنابراین خلق آثار هنری خیلی وقتها در جایی میان خودآگاه و ناخودآگاه قرار میگیرد و اینجا اتفاقاً فکر میکنم تئوری فروید بهتر کار میکند؛ اکثراً بهتر کار میکند. مگر در مواردی — ممکن است تصمیمهای جلسات آیندهام را کمی دیرتر بگیرم که چه میخواهم بکنم — ممکن است فیلمی را اینجا بحث کنم که فکر میکنم ۹۹ درصد یونگی است؛ یعنی اینقدر این آدم از حالت طبیعی خارج بوده وقتی این چیزها را میساخته؛ یعنی اصلاً نمیشود این فیلم را مطلقاً به ناخودآگاه شخصی و آرزوهای پنهانی ربط داد. خودِ کار، اسم فیلم «رنگ انار» است، از کارگردان معروفی به اسم Parajanov؛ کارگردان روس، شوروی سابق، که در اصل گرجی، ارمنی و چیزی در این مایهها بود؛ گرجی بود ولی خودش را ارمنی میدانست و در عین حال نوعی با آذربایجان شوروی هم احساس نزدیکی میکرد.
رنگ انار و لایههای فرهنگی
سه چهار فیلمی که ساخته هر کدام به یکی از آن فرهنگها مربوط میشود؛ مثلاً این فیلم «رنگ انار» فیلمی بهشدت ارمنی است؛ تمام نمادها، تمام ماجراها در ارمنستان میگذرد دربارهٔ شخصیت فرهنگی معروف ارمنستان. در یکی از مصاحبههایش گفته فیلمهایش را چنین میسازد که وقتی میخواهد صحنهای را بسازد، تواناییای غیرعادی دارد که به ناخودآگاه خودش سفارش میدهد، میخوابد و حتماً خوابی دربارهٔ آن صحنه میبیند؛ یعنی در حالتی کاملاً ناخودآگاه چیزهایی به ذهنش میآید که وقتی بیدار میشود اینها را تبدیل به فیلم میکند. اگر این راست باشد — اگر هم راست نباشد باز میگویم به هر حال — این فیلم در حالت نزدیک به خودآگاه ساخته نشده؛ یعنی در آن حالتهایی که فروید بتواند چیزی به ما بگوید. به طور قطع میتوانم بگویم خیلی چیزهای عمیقی در این فیلم ظاهر میشود که مطلقاً خود این شخص اصلاً تجربهاش را نداشته؛ خیلی شبیه همان مکانیسمهایی که اسطوره تولید میشود. اسطورهها را — ببینید، در مقابل آثار هنری — با شیوههای یونگی بهتر میتوانید تحلیل کنید؛ برای اینکه اسطورهها خیلی ناخودآگاهتر از آنیاند که به ناخودآگاهی یک فرد حتی مربوط باشند؛ واقعاً در یک جامعه به وجود میآیند و بهطور خیلی عمیقی ناخودآگاهاند. بنابراین اصولاً احساسم این است که نظریهها را — به جای اینکه بیاییم به جان همدیگر بیفتیم و بگوییم الان این درست است آن غلط — هر سه نظریهٔ معروف روانکاوی کاربردهایی دارند در حوزههایی، و باید سعی کنیم این حوزهها را بشناسیم و یاد بگیریم در این حوزههای مختلف تشخیص دهیم که الان کدامیک بهتر کار میکند. حتی همزمان یک اثر هنری همزمان میتواند سه لایه داشته باشد: لایهٔ خودآگاه، چیزی که خود هنرمند فکر میکرده میسازد؛ لایهٔ ناخودآگاه شخصی که با تحلیل فرویدی درمیآید؛ و زیرش ممکن است چیزهای اسطورهای باشد که اصلاً مطلقاً به زندگی یک شخص ربطی ندارد.
این چیزهای اسطورهای که میگویم چیزهای خیلی عمیق مربوط به ناخودآگاه جمعی همهٔ انسانهاست، و اینکه یاد بگیریم این لایههای مختلف را کنار همدیگر ببینیم و تشخیص دهیم که اینجا این لایه، آن لایهٔ واسطهای است که فروید خوب میتواند کار کند؛ بنابراین از تکنیکهای فرویدی استفاده کنیم و لایههای عمیقتر را اشتباه نکنیم که آن را هم بخواهیم با همین تکنیک نگاه کنیم.
لولهای مختلف تحقق آرزو در رویا
ببینید، اگر این حرفهایی که میزنم را بپذیرید — که رویا را به طور نظری به همان مفهوم آرزو برگردانیم — همین الان مشخص است که خودِ یک رویای یک آدم میتواند در لایههای مختلف اتفاق بیفتد؛ یعنی چنین نیست که وقتی حرفهای یونگ را دربارهٔ رویا میپذیرید حرفهای فروید حذف شود. همین الان ممکن است رویای آدمی تحت تأثیر ناخودآگاه شخصیاش به وجود آمده باشد و همان آرزوهای کودکیاش در آن ظاهر شده باشد؛ چرا؟ به شرط اینکه در طول روز این آرزوهای کودکی تحریک شده باشند و نوعی انرژی جاری شده باشد که بتوانند رویا را ایجاد کنند. ممکن است در طول آن روز آنگونه عدم تعادلهایی که مربوط به رشد است — که لایههای عمیقتر، مثلاً مکانیسمهای روانی را به حرکت درمیآورد — زیاد پیش نیامده باشد ولی عوضش اتفاقهایی افتاده باشد که نزدیک به سطح ناخودآگاه شخصی است، بهاضافهٔ اینکه حتی ممکن است چیزهایی را که فروید به آنها پیشآگاهی میدهد تحریک کرده باشد. بنابراین وقتی رویا را نگاه میکنم باید عمقش را اول به نحوی درک کنم: در چه مرحلهای، به اصطلاح کجای ناخودآگاه درآمده است. حتی در تعبیر نمادها، این درک اینکه این از چه لایهای ظاهر شده و چطور ظاهر شده میتواند تأثیر بگذارد. بنابراین تأکید من این است — جلسهٔ گذشته سعی کردم بگویم — که اصولاً شیوهٔ نگاه کردن یونگی لزوماً نقد تئوریِ مکانیسم به وجود آمدن رویا در فروید نیست؛ بلکه میتوانم به طور کامل بگویم میتوانم فرض کنم به همدیگر منتقلاند؛ فقط مفهوم آرزو را به چیزهای خیلی ناخودآگاه تعمیم میدهم، و بهاضافهٔ اینکه وقتی شروع میکنیم دربارهٔ تحلیل رویا صحبت میکنیم، مطلقاً چنین نیست که معنایش این باشد که هیچوقت تکنیکهای فرویدی به کار نمیآید. اصلاً تکنیکهای تداعی دربارهٔ آدمی اگر شما تشخیص دادید که اینجا این رویا بهشدت رویای شخصی است و به دلیل تجربههای روزانه و تحریک شدن بعضی آرزوهای عمیق دوران کودکیاش به وجود آمده، خوب است از تکنیک تداعی استفاده کنید. بنابراین اصلاً در زمینهٔ مکانیسمهای به وجود آمدن رویا و تفسیر رویا نمیشود گفت باید یک نظریه را کنار بگذاریم و آن یکی را بپذیریم. نظریهٔ یونگ را میشود به چشم تعمیمی از نظریهٔ فروید نگاه کرد با تأکید بر بخشهای دیگری از فعالیتهای ناخودآگاه: فعالیتهای ناخودآگاه جمعی.
تداعی آزاد و تکنیک فرویدی
یکی از حاضران: ما که دسترسی به ناخودآگاه نداریم؛ یعنی چی؟ یعنی شما بهراحتی دربارهٔ ناخودآگاه صحبت میکنید که چنین و چنان است.
داریم؛ روانکاوی — تعریفش از نظر من — مجموعهٔ تکنیکها و بحثهای نظری است که قرار است محتویات ناخودآگاه را در اختیار ما بگذارد، مکانیسمهای ناخودآگاه را؛ اصلاً تلاش ما همین است. دسترسی مستقیم نداریم؛ همانطور که مثلاً یک چیز عینی را نگاه میکنیم؛ ولی چون مکانیسمهای ناخودآگاه وجود دارند و تظاهر پیدا میکنند در بیماریها، در رویاها، در آثار هنری و هر فعالیت بشری — در خودآگاهترین فعالیت بشری ناخودآگاه ظاهر میشود، برای اینکه به نظر میآید ما چیزی خودآگاهتر از زبان و کلام نداریم؛ حتی شاید بشود گفت خودآگاهی از کلام نشأت میگیرد — و اگر این را بپذیرید و کمی نظریات لکان را ببینید، آنوقت میبینید در آن چیزی که خیلی فکر میکنید خودآگاه است، عمیقترین چیزهای ناخودآگاه وجود دارد. بنابراین نمیشود گفت به ناخودآگاه دسترسی نداریم؛ دسترسی مستقیم نداریم، نمیتوانیم دستکاریاش کنیم؛ این خیلی فرق میکند. دسترسی داشتن به این معنا که من نمیتوانم دست ببرم در آن، مثلاً یک آرکیتایپ را جایی بکارم — اینها یا هستند یا نیستند — یا نمیتوانم حتی ناخودآگاه شخصی خودم را بهراحتی دستکاری کنم. ولی مثلاً شیوهٔ تخلیهٔ فرویدی به نحوی خالی کردن انرژیای است که جایی در ناخودآگاه ذخیره شده. بنابراین اصولاً چنین نیست که دسترسی کاملی برای ایجاد کردن یا از بین بردن نداشته باشم؛ چنین نباشد که حتی به طور ناقص هم نتوانم دست بزنم. لااقل به نظر میآید ناخودآگاه شخصی را میشود به نحوی دستکاری کرد. یا اگر بپذیرید که مثلاً طبق نظر یونگ رویاهای ماندالا — که بعداً دربارهاش صحبت میکنم — در اثر دور شدن از فرایند فردانیت ظاهر میشوند، پس اگر من به طور خودآگاهانه خودم را در جهت فرایند فردانیت قرار بدهم، آن رویاها دیگر به آن شکلی که قبلاً ظاهر میشدند ظاهر نمیشوند؛ پس انگار دارم لایههای خیلی عمیق ناخودآگاه را دست میزنم؛ یعنی چیزی را از آنجا، انرژیهایی را تخلیه کردهام. اگر آن انرژیها آنجا باشند باید این رویاها را به وجود بیاورند. دقت میکنید؟ پس این اینکه ناخودآگاه چیز دور از دسترسی است، نباید ما را دچار این توهم کند که نمیتوانیم بشناسیمش و نمیتوانیم به هیچ نحوی حتی دخالتی در آن بکنیم؛ حداقل میتوانیم — به قول فروید — بارگذاریهایش را دستکاری کنیم. بارگذاری به معنای اینکه — فکر کنم قبلاً دربارهٔ این اصطلاح گفتهام یا نه؛ لکانیها خیلی این اصطلاح فرویدی را دوست دارند — نوعی انرژیهایی جایی هست، مسیرهایی برای انتقال انرژی ایجاد شده که مسیرهای طبیعی انتقالاند و اینها را میشود دستکاری کرد. حالا نگذاشتم حرفتان تمام شود: اگر واقعاً احساستان این است که ما دسترسی به معنای شناختی نداریم — همهٔ روانکاوی به معنایی امید به دسترسی شناختی به ناخودآگاه و مکانیسمهایش و حتی دستکاریکردنش است — اگر صرفاً این بود که ناخودآگاهی وجود دارد و من دیگر نمیتوانم بشناسمش؛ ببینید، فروید دقیقاً در همان مقالهای که دعوت کردم همهتان بخوانید به این اشاره میکند که چیزی مثل ناخودآگاه جمعی وجود دارد، ولی دربارهٔ آن میگوید نمیتوانیم بشناسیمش. و یونگ تمام حرفش این است که آن را هم میشود به نحوی شناخت؛ حالا به سختی، فکتهای نادرتری دربارهاش به وجود میآید و اصولاً به دست آوردن مکانیسمهایش سختتر است، ولی حتی عمیقترین لایههای ناخودآگاه هم لااقل برای شناختن دور از دسترس ما نیستند. با همین مثالی که دربارهٔ ماندالا زدم به نظر میآید حتی میشود نوعی تخلیهها هم آنجا انجام داد.
یکی از حاضران: من با شما موافقم؛ فکر میکنم حتی از تخلیه هم چیزی بسیار پختهتر است. لااقل در سنت روانکاوی، اصلاً موضوع روانکاوی ناخودآگاه است؛ بنابراین اگر همین امروز هم کسانی هستند که این حرفها را منکرند یا منکر ایناند که اصولاً بشود این چیزها را شناخت، فکر میکنم کسانی که به جلسهٔ روانکاوی میآیند لااقل باید این را پذیرفته باشند که چنین مکانیسمهایی وجود دارد یا چنین مکانیسمهایی قابل شناختن است، و ما داریم همین کار را میکنیم. من از جایگاه کسی که روانکاوی میشود تجربهٔ شخصی را میگویم؛ این امری کاملاً شخصی است. اگر شما که روانکاوی نکردهاید ممکن است تجربهٔ دیگری داشته باشید. حرف شما این معنا را میدهد که آیا من به ناخودآگاه خودم دسترسی دارم یا ندارم؛ باید در یک روند روانکاوی قرار بگیرم.
روانکاوی در سنت فرویدی و مخصوصاً لکانی به نحوی یعنی در پروسهٔ روانکاوی با یک روانکاو نشستن؛ به آن میگویند روانکاوی؛ رواندرمانی نیست؛ برای اینکه آدم سالم — ببینید، لکان معتقد است هیچ آدمی روانکاو نمیشود و در جمع خودش چنین آدمی را نمیپذیرد مگر اینکه این پروسهٔ روانکاوی را دربارهٔ خودش تجربه کرده باشد. یعنی شرطی است مثل — دقیقاً چیزی مثل مکاتب عرفانی: مثل اینکه باید شیخی باشد، تو باید بروی در محضر شیخی خودت را تسلیم کنی و بعد همهٔ چیزهایی که او میگوید را اعتراف کنی، راهنماییهایی میکند انجام بدهی، مسیر را طی کنی تا بتوانی اعماق ناخودآگاه خودت را ببینی. نظر لکان در به اصطلاح مکتب لکان چنین است: آدمها باید مورد روانکاوی قرار بگیرند اگر میخواهند روانکاو شوند؛ برای اینکه حداقل باید — مثل این است که باید — آن حقایق روانکاوی را درون خودشان تجربه کرده باشند. ببینید، لکان به چیزهایی اشاره میکند دربارهٔ روانِ همهٔ آدمها که به نظر میآید آدمهای معمولی نمیفهمند دارد به چی اشاره میکند؛ مثل اینکه عرفا دربارهٔ چیزهایی حرف میزنند و اصطلاحاتی به کار میبرند: مثلاً عرفا میگویند «صحو بعد از محو»؛ تا دچار محو و صحو نشده باشی ممکن است اصلاً نفهمی این دارد چه میگوید؛ محتوای این چیز عرفانی به نوعی به اصطلاح دور از دسترس تو قرار بگیرد. لکان این پیچیدگیها را در نظریهاش دارد که نتیجهاش شده چنین ادعایی: میگوید همهٔ آدمهایی که میخواهند در مکتب روانکاوی کار کنند باید پروسهٔ روانکاوی را طی کنند، زیر دست روانکاوی که خودش قبلاً طی کرده — مثل دادن خرقه میان شیخها؛ واقعاً شباهتی به مکاتب عرفانی دارد. تجربههای شخصی را باید یک فرد از سر گذرانده باشد تا بتواند مثلاً روانکاوی لکان را درک کند. دقت میکنید؟ من این را میپذیرم که شناخت روانِ خودِ یک فرد تا حدود زیادی بستگی دارد به اینکه طرف پروسههای شخصی را طی کند؛ ولی اینکه تئوری را نمیشود درک کرد، «من حرفهای فروید را نمیفهمم تا روانکاوی نشوم» خیلی حرفِ بزرگی است. من همین الان بدون اینکه مسیر عرفان عملی را طی کرده باشم ممکن است عرفان نظری را خیلی خوب بفهمم. دقت میکنید؟ ممکن است آدمی که مسیر را طی کرده کمی عمیقتر بفهمد، ولی من حتی میتوانم در عرفان نظری ابداع داشته باشم؛ به طور نظری، مثل هر چیزی که نظری است؛ دیگر لازم نیست با چیزهای عملی حتماً همراه شده باشد. به هر حال این نظر لکان به نظر من نوعی افراطی است. همینطور تذکری به شما بدهم: من پیام شما را خلاصه رمزگشایی کردم. آن جلسات — اگر میروید — بهشدت لکانیاند به دلیل آن شخصی که آنجا اداره میکند؛ و اگر از فروید حرف میزنند، آن فروید، فروید نیست؛ آن فروید بهراحتی لکان است، که به هیچ وجه در جامعهٔ فرویدیستها این قرائت پذیرفته شده نیست. دقت میکنید؟ در واقع ایراد قرائت فرویدی لکان این است که تقریباً متمرکز بر آثار سالهای اول فروید است و از ۱۹۱۰، ۱۹۱۵ به بعد را اصلاً به رسمیت نمیشناسد؛ مثلاً سهگانهٔ فرویدی ایگو، سوپرایگو و اید را در آثار لکان تقریباً اشارهای به آن نمیبینید؛ به آن سهگانهٔ اولیهٔ فروید علاقه دارد: پیشآگاهی، خودآگاهی و نوعی ناخودآگاهی؛ نوعی نیمهخودآگاه، خودآگاه و ناخودآگاه. با توجه به نامی که آنجا بهعنوان برگزارکنندهٔ اصلی است — ایشان لکانیِ رسمی است و طبعاً وقتی از فروید حرف میزند قرائت لکانی را مطرح میکند — این حرفی که الان میزنید حرفِ لکانی است، نه حرفِ فرویدی. دقت میکنید؟ یعنی فروید به هیچ وجه چنین اعتقادی نداشت که آدمها باید حتماً برای یادگیری روانکاوی در مراسمی شرکت کنند؛ ولی طبیعی است که هر آدمی که میخواهد روانکاوی را درک کند، درونبینی از خودش داشته باشد؛ بهشدت کمک میکند که رویاهای خودش را تحلیل کند؛ نه اینکه حتماً برود پیش روانکاو این کار را انجام دهد. در سنت فرویدی چنین نبود و نیست؛ سنت فرویدیِ به آن معنای رسمی چنین چیزی را نمیپذیرد که روانکاو حتماً باید روانکاوی شده باشد. ولی اگر الان بخواهید وارد حلقهٔ لکان شوید، صددرصد این شرط برایتان وجود دارد و همهٔ آدمهایی که آنجا هستند حتماً چنین دورههایی را زیر نظر آدمی که بالادستشان بوده گذراندهاند؛ مثلاً همین ژیژک که الان نمایندهٔ مکتب لکان در آمریکاست و نقدهای سیاسی و اجتماعی و فرهنگی مینویسد، به نظر میآید در دورهٔ دکترایش به هر حال فقط پایاننامه ننوشته، روانکاوی هم شده؛ اینطور شنیدهام. حالا به هر حال این عقیده خوبی است؛ فکر میکنم آره، میشود گفت که خیلی جا بهتر است اگر آدمی به نوعی حداقل خودش را روانکاوی کرده باشد؛ یعنی سعی کند به درون خودش نگاه کند، رویاهای خودش را تحلیل کند.
قبل از اینکه شما بیایید دربارهٔ همین صحبت کردم: من شخصاً اگر جاهایی به نظرم به یونگ نزدیک شدم برای خاطر تحلیلهایی است که روی رویاهای خودم داشتم؛ به هر حال بهعنوان یک آزمایشگاه؛ من کاری به مردم ندارم، میخواهم تکلیف خودم را روشن کنم: شیوهٔ فرویدی بهتر جواب میدهد یا شیوهٔ یونگی. خواهش میکنم. البته انتظارم این بود که شما به خاطر تجربهای که دارید و مطالعه دارید یک رشته چیزها برایتان خیلی مشخص شود. همین که آن روز متوجه شدید: نه، اصلاً چنین نیست؛ حرفی که زدید حتی یک کلمه هم نیست. این یک مطلب؛ دوم اینکه این اصطلاح لکانی هم به هر حال هست؛ بنابراین تکرار میکنم از مفاهیم لکان است. «بازگشت به فروید» اصطلاح رسماً موجودی است؛ شعار لکان دستکم خلاصهٔ کلامش چنین است و آن یک کلمهای که میگوییم «بازگشت به فروید» است. بازگشت — ببینید — اینها اختلافهای خیلی جدیاند. یک توصیه به شما میکنم: آن مقالهای را که فروید در آخرین سالهای زندگی خودش نوشته بخوانید؛ ببینید چقدر شبیه برداشتهایی است که لکان از فروید ارائه میدهد. «بازگشت به فروید اولیه»؛ چهار کلمهاش کنید: «بازگشت به فروید پیش از ۱۹۱۵»؛ این شعار واقعی لکان است؛ این ایرادی است که همه به لکان میگیرند.
نه، به هیچ وجه؛ در زمینههایی تغییر عقیده میدهد؛ به نظر من سیری تدریجی دارد کلاً؛ و هیچ جا من در فروید ندیدم ۱۸۰ درجه؛ همان مقالهٔ معروف «وراء اصل لذت» که ۱۹۱۵ نوشته یکی از معروفترین نقطهعطفهاست؛ ۱۸۰ درجه هم به نظر من تغییر نمیکند؛ چنین تعمیم دادن بعضی از مفاهیم اولیه کارش است. ببینید، این خیلی واضح است: فروید خیلی زود مفاهیم خودآگاهی، ناخودآگاهی و نیمهخودآگاهی را از مرکزیت نظریهاش کنار گذاشته و دور شده؛ آن سهگانهٔ بعدی جایش را گرفته: سهگانهٔ ایگو، سوپرایگو و اید. و شما وقتی آن مقالهٔ آخر را میخوانید ببینید حجم بحثی که دربارهٔ این سهگانه میکند چقدر است و اشارهای که به آن سهگانهٔ اولیهاش میکند چقدر. به هیچ وجه این دو با همدیگر تناقض ندارند. لکان تقریباً فروید را تا ۱۹۱۵ میخواند و بحث میکند و این واقعاً ایراد اساسی است؛ نمیشود گفت «بازگشت به فروید»؛ مثل یک شعار تبلیغاتی بیشتر میماند. فکر میکنم همهٔ فرویدیستهای به اصطلاح ارتدوکس بهشدت مخالف لکاناند و معتقدند لکان فروید را کاملاً تحریف میکند؛ یعنی به نحوی به چیزهای خیلی ابتدایی فروید چسبیده و صدبرابر آن چیزی که از فروید نقل میکند ایدههای خودش است که ایدههایش جالب است. ببینید، من با لکان نهتنها مشکل ندارم، نوعی شاید به نظرم لکان از فروید جالبتر هم باشد؛ ولی اینکه بگوییم لکان دارد فروید را درست تفسیر میکند، این حرف کاملاً اشتباه است؛ به هیچ وجه تفسیر لکانی از فروید تفسیر واقعی نیست. شما آثار خود فروید را بخوانید؛ ببینید حرفهای سالهای آخر عمرش را با لکان مقایسه کنید، بعد بروید یک مقالهٔ ۱۹۱۰ فروید را بخوانید؛ ببینید چقدر شبیه حرفهای لکان دربارهٔ فروید است. واقعاً لکان در آن دوران به فروید اولیه علاقهمند است، نه به فروید آخری. حالا بگذارید بیشتر از این بحث نکنیم، ولی کلاً سنت لکانی به فروید به آن معنای واقعی کلمه نمیپردازد. لکان آدم به نظرم بزرگتر از این است که بخواهد فروید را ستایش کند و در فروید بماند؛ نمیخواهم بگویم عمداً فروید را تحریف میکند یا از نام فروید سوءاستفاده میکند برای حرفهای خودش؛ فکر میکنم فروید را خوانده و چیزهایی که به نظرش درست و جالب میرسیده مبنای این شده که نظریات خودش را بسط دهد. فروید نه مرحلهٔ آینهای دارد، نه دربارهٔ زبان به آن شکلی که لکان بحث میکند بحث میکند و نه چیزهای دیگرِ بسیار؛ نظریهٔ لکان نود درصدش جدید است و جالبش هم همین است؛ و هی بعضیها میخواهند بچسبانند که این نوعی بازگشته به فروید؛ باور کنید نیست. اگر فرویدِ لکان، فروید واقعی نیست؛ فروید اولیه است. مثل اعتقادات دینی میماند؛ عین وابسته شدن به یک فرقهٔ زیرزمینی که بگویند کسی که اینجا نمیآید دیگر نمیفهمد؛ و بعد آدم قبول کند. بابا، آثار فروید هست، میشود خواند و نظر داد.
اشتراک میان نظریات فروید و لکان را بگیرید؛ ببینید چقدر حرفهای فروید را زده که در لکان دیگر تکرار نمیشود و لکان به آن توجه نمیکند؛ و اینکه لکان به دلیل اینکه مثلاً به عرفان رسیده — به آن مرحلهٔ شهود رسیده — فروید را خوب میفهمد. ما فروید را از روی متونش میشناسیم مثل هر آدم دیگری؛ بحثهای باطنی و اینها نداریم؛ واقعاً اینکه یکی بگوید این مقالهها را باید تعدیل کرد، نوعی از ظاهرش گذشت، این حرفها به نظر من چیز جالبی نیست؛ فکر نمیکنم خود فروید هم خوشش بیاید. همهٔ آن حرفهایی که فروید در نیمهٔ دوم کار علمیاش زده — بحثهایی دربارهٔ مثلاً مسائل مربوط به دین و خیلی چیزها — چندان با دیدگاههای لکان هماهنگ نیست. بگذارید بحث را بگذاریم برای وقتی که میخواهیم دربارهٔ لکان بحث کنیم؛ به هر حال من به شما این اخطار را کردم که آن جلسات فرویدی نیست؛ جلسات لکانی است و فرویدِ لکانی. من میگویم فرویدش فروید نیست؛ نمیگویم حرفها جالب نیست؛ Lacan، Lacan، بله.
نه، نه؛ گفتم زیرزمینی بودن به این معنا نیست؛ زیرزمینی بودن به معنای اینکه فرقههایی وجود دارند که مثل طی آیینهایی آدمها را به اصطلاح میبرند آنجا و بعد نوعی عقایدی را به آنها القا میکنند؛ اینکه کسی که مثلاً این مرحله را در جذب شدن به این فرقه طی نکرده حقیقت را نمیتواند ببیند. پس هر چقدر هم آنجا هستید، میبینید حقیقت را نمیبینید؛ دیگران بیرون فرقه هم حرفهای جالب میزنند ولی نوعی باید به چون عضو آن فرقه هستید بگویید نه، اینها همه اشتباه میکنند، ما که اینجا هستیم درست میگوییم. اصلاً منظورم فرقهٔ زیرزمینی به معنای غیرمجاز و اینها نبود؛ میگویم شبیه این چیزهاست؛ این حرفها شبیه بحثهایی است که فرقههای مثلاً مذهبی میکنند: که نوعی تشرف در یک آیین تشرفی جایی میروند و این شرط فهمیدن حقیقت است؛ حالا هر چقدر هم طرف حقیقت را نمیفهمد قبول نمیکند که آدمهایی که این آیین را طی نکردهاند ممکن است حقیقت را درک کنند. الان اینکه مثلاً متون فروید برای کسی که این مراحل را طی نکرده قابل فهم نیست، مثل چیزی مثل اعتقاد دینی است؛ یعنی شواهدی هم که برایش وجود ندارد. الان متون را بگذاریم جلویمان بگوییم آقا این سهگانهٔ فرویدی را لکان به آن اعتنایی ندارد در حالی که به نظر میآید فروید در نیمهٔ دوم کارش بیش از هر چیزی روی اینها تأکید میکند؛ بگوییم این را نباید تحویل گرفت؛ فروید مثلاً شاید میخواسته — چون مردم حرفهای عمیقش را نمیفهمند — مردم را به چیزهای دیگری سرگرم کند. اینها نوعی تفسیرهای بیشتر شبیه فرقههای مذهبیاند؛ مثل تفسیرهای اسماعیلیه از قرآن اگر دیده باشید، خیلی جالب است دیگر: یک رشته عقاید دارند؛ همینطور هر جا قرآن عدد هفت آمده وصلش میکنند به اینکه هفت امام مثلاً وجود دارد. اصلاً حرفشان هم این است که قرآن را هر کسی نمیفهمد؛ عالمهای خاصی میفهمند؛ باید اهل باطن باشند. بعد شما هر چه بگویید آقا این حرفی که داری میزنی نمیخورد به اینجا، این چیز دیگری دارد میگوید، میگویند نه، تو اهل باطن نیستی؛ اگر اهل باطن بودی این را میفهمیدی. این حرفها کمی همین فضا را دارد دیگر: که من باید ایمان بیاورم که اگر آن مسیر را نرفته باشم حرفهای فروید را نمیفهمم؛ هر چقدر هم متن را بخوانم واضح اینجا نوشته این سهگانه مهمتر از آن سهگانه است، ولی این احتیاج به تأویل دارد؛ یکی که مسیر را رفته باطنش را میبیند. اینطور آدم احساس میکند جایی گیر افتاده. نمیدانم؛ بگذارید در این مورد بحث نکنم. شاید بهتر بود این تذکر را خارج جلسه به شما میدادم که بحثها داخل جلسه کشیده نمیشد؛ ولی چون ایمیل را به همه زدهاید احساس کردم حداقل بد نیست بگویم آن جلسات ممکن است جلسات بسیار خوبی باشند، ولی برای شناخت Lacan، نه برای شناخت فروید.
بازگشت به بحث عملی تفسیر رویا
بیایید فقط چیزی به بحثهای جلسهٔ گذشته اضافه کنم و کمی وارد بحثهای عملیتر شویم. این چیزی که این جلسه دارم اضافه میکنم برای این است که فکر میکنم از لحاظ تئوری باز آنقدر قوی نیست که همراه با حرفهایی که جلسهٔ گذشته میزنم بخواهم دربارهاش بگویم: میخواهم بگویم آن مفهوم عدم تعادل را میشود تا این حد بسط داد که هرگونه مثلاً فرمیشنهای غلط اگر در خودآگاه باشد — یعنی هرگونه دور شدن از حقایق — میتواند در دیدگاه یونگ نوعی عدم تعادل حساب شود.
عدم تعادل و تشخیص ناهماهنگی
اینکه اینجا کجای ذهن ذخیره میشود، کجای جسم، یا مکانیسمهای روانی چنین چیزهایی را آشکار میکنند، به نظر من خیلی مبهم است؛ نمیشود به آن راحتی که مثلاً دربارهٔ وضعیت بیماریها و چیزهایی که گفتم صحبت کردم به اصطلاح روشن چنین چیزی را بیان کرد. من احساس میکنم — واقعاً نه به دلیل بحثی که الان با شما کردم؛ چیزی است که اینجا قرار بود بگویم — Lacan میتواند به ما کمک کند که کمی این موضوع را بفهمیم: چطور ممکن است این فرمیشن غلط نوعی معنای عدم تعادل بدهد و چطور ناخودآگاه بتواند این فرمیشن غلط را به نوعی تشخیص دهد و سعی کند اصلاحش کند.
تمثیل پردازش داده و دانای مطلق
بنابراین فقط یک رشته چیزهای جسمانی ظاهری نیست که مثلاً مسائل هورمونی و اینها باشد. واقعاً وقتی شیوهٔ نگاه یونگ به رویاها را میبینید دقیقاً میتوانید چنین فرض کنید: انگار ناخودآگاه یک پردازندهٔ بسیار بسیار قویتر از چیزی است که بتوانید تصور کنید؛ آن اطلاعاتی که در روز به شما منتقل میشود را پردازش میکند؛ اگر دادههای غلط داشته باشید نوعی انگار در مقابلش عکسالعمل نشان میدهد. مثل همان ماجرایی که گفتم سطحبالا صحبت کنیم، میشود چنین صحبت کرد: انگار واقعاً آنجا مرد بزرگی نشسته که همه چیز را میداند؛ نوعی دانای مطلق است انگار؛ و بنابراین درست و غلط را حتی تشخیص میدهد. اینکه چطور ممکن است مکانیسمهای روانی چنین ویژگیهایی داشته باشند، یونگ مطلقاً توضیحی نمیدهد؛ ولی اگر نظریهٔ لکان را بفهمیم و نوعی قبول کنیم، توضیحی به وجود میآید که چطور ممکن است ناخودآگاه اطلاعاتی را حتی در قالب زبان تحلیل کند و سعی کند اطلاعات غلط را اصلاح کند. پس فقط مسئله راههای غلط روانی و مکانیسمهای مختلشدهٔ روانی یا جسمانی نیست که توسط ناخودآگاه در حالت رویا، در حالت خواب به نوعی در حال تصحیح شدن است؛ حتی اگر برداشتهای غلطی وجود داشته باشد، برداشتهایی که در خودآگاهی آمده و درست نباشد و با حقایق منطبق نباشد، اینها مثل نوعی عدم تعادل میمانند که در حال اصلاح شدناند. بنابراین کلاً از این چیزهایی که گفتم میخواهم بگویم — بدون اینکه از نظریات مکانیسمهای تولید رویای فرویدی دور شویم که آرزوها مثلاً در رویا محقق میشوند — شما میتوانید آن مکانیسمها را حفظ کنید ولی تعمیم بدهید آرزوها را به چیزهای خیلی عمیقتر.
تعمیم آرزو فراتر از کودکی
مثلاً مثل این است که این حرف آخری را که میزنم — مثل اینکه آرزوی اینکه حقیقت را کشف کرده باشم را هم اضافه کنیم؛ مثل اینکه بگویم ناخودآگاه همهٔ ما به نوعی نسبت به حقیقت و مطابق واقع بودن اطلاعات خودش حساسیتی دارد و به نوعی اگر چیزهایی ناهماهنگ باشد اینها را پیدا میکند. چیزی میشود گفت؛ بگذار همان چیز کوچکی که الان میتوانم بگویم بگویم؛ چیزی مثل این حرفهایی که در فلسفهٔ جدید، فلسفهٔ تحلیلی دربارهٔ کوهرنسی میزنند: اینکه درست و غلط، اینکه ما چطور میتوانیم بگوییم یک حرف مثلاً برایش جاستیفیکیشن منطقی داریم. یک تصور قدیمیتر این است که به اصطلاح فاندیشنهایی وجود دارد: اگر بتوانم این گزارهای را که الان فکر میکنم درست است از آنها نتیجه بگیرم، میتوانم بگویم جاستیفای شده. ولی دیدگاهی کمی مدرنتر، دیدگاه کوهرنسی است: یعنی من الان مجموعهای از گزارهها دارم، مثل یک دستگاه اصل موضوعی؛ یک گزارهٔ جدید که میآید اینجا، نه اینکه حتماً از فاندیشن بخواهم به آن برسم؛ به نوعی این گزاره با گزارههای دیگر میتواند متناقض باشد، سازگار باشد، میتواند نباشد.
بنابراین کل مکانیسمهای شناختی ما نسبت به کوهرنت بودن حساساند. پس توضیح کوچکی که دارم میدهم این است: اگر فرض کنم من شناختهای درستی دارم و پایهٔ شناختهایم نوعی سیستم کوهرنت خوبی است، بنابراین یک اطلاعات غلط به طور طبیعی میتواند نوعی آشوب ایجاد کند و میتواند مکانیسمهای شناختی من که در زمان به اصطلاح خواب هم به نوعی دارند فعالیت میکنند — غیر از آن قسمت خودآگاهش — نسبت به این اطلاعاتی که کمی با کوهرنسی سایر دادههایی که قبلاً به دست آوردهام ناهماهنگ است عکسالعمل نشان دهند. توضیح خیلی جزئی است و فکر میکنم فقط وقتی میشود توضیحات بهتر داد که لااقل کمی لکان را بفهمیم؛ و ادعای من این نیست که میشود همهٔ این چیزها را با نظریهٔ لکان توضیح داد. قبلاً هم گفتهام لزومی ندارد اصولاً توضیحِ نظریهٔ خوبی داشته باشیم؛ برای اینکه خود نظریهٔ یونگ بهشدت تجربی است و همین مقدار تئوری هم که میگویم، من دارم سعی میکنم نشان دهم که میشود تئوریزهاش کرد: مثلاً مفهوم اطلاعات میتواند خیلی چیزها را بگوید، مفهوم تعادل، دینامیک، خیلی چیزها را میتواند بگوید و الی آخر. وگرنه فکر میکنم یونگ اگر همین حرفها را میشنید چندان علاقهمند نبود که میشود حرفهایش را تئوریزه کرد یا نه؛ به نظرش میآمد روانکاوی تا سالهای سال باید همچنان یک دیسیپلین تجربی باقی بماند.
پس فعلاً میخواهم مبنا را روی این بگذارم که به اندازهٔ کافی از لحاظ نظری توجیه وجود دارد؛ که اگر بخواهیم سطحبالا صحبت کنیم فرض کنیم ناخودآگاه مثل همان به اصطلاح عقاید قدیمی، مثل یک موجود دانای خیرخواه که در رویاها دارد مسائل آدم را — چیزهایی را که نمیداند، چیزهایی را که اشتباه میکند — به نوعی تحلیل میکند، به نوعی در اختیارش میگذارد، اطلاعات در اختیارش میگذارد و الی آخر.
صحبت هایلول و تمثیل موجود خیرخواه
واقعاً همیشه نگرانم اینگونه حرفزدن سوءتفاهم به وجود بیاورد؛ این را صد بار هم تکرار میکنم که نظریه این نیست؛ نه مرد بزرگی آنجا نشسته، نه خیرخواهی وجود دارد، نه هیچ چیز؛ از دیدگاه فروید همه چیز مثل وضعیت طبیعی است که دارد به تعادل میرسد و این حرفها؛ ولی چنین حرفزدنی راحتتر است. حالا فقط من نیستم که عادت کردهام؛ کتابهای مثلاً تفسیر رویا را بخوانید، معمولاً همینطور میگویند «ناخودآگاه مثلاً این پیام این رویا چیست؟» انگار که واقعاً آنجا موجودی نشسته و دارد پیام میفرستد. من میگویم اگر چنین سطحبالا فرض کنیم راه دور نرفتهایم و چیزی از دست ندادهایم؛ مثل شیوهای که یاد بگیریم راحتتر حرف بزنیم.
حفظ مکانیسم فروید با آرزوهای روزمره
مثلاً هر دفعه لازم نباشد من بگویم آره اینجا چون ناخودآگاه پردازش اطلاعات داشته میکرده و فلان، چنین چیزی ظاهر شد. دیگر کلاً کار داریم به معانی رویاها؛ بحث نوعی جنبهٔ عملی پیدا میکند؛ کافی است بدانیم به اندازهٔ کافی پایهٔ نظری وجود دارد. عین همین اتفاق در فروید هم میافتد؛ فروید وقتی دارد مبانی عملی تفسیر رویای خودش را میگوید، در هر رویایی نمیگوید آن رویای کودکیای را که همیشه میگوید — که اگر تحلیل را ادامه دهیم پیدا میکنیم — را جستوجو کند؛ نه اینکه الان این بیمار دارد این رویا را برایم تعریف میکند و من حتماً برای تفسیرش باید بروم تمام آن مکانیسمها را دوباره از اول بگردم و نوعی آن رویای کودکی را پیدا کنم. میگوید در انتها اگر تحلیل را ادامه دهید به چنین چیزی میرسید.
رویای ایرما و آرزوهای پیشپاافتاده
ولی اکثر تحلیلهای فروید از خود رویاها مربوط به رویاهای مربوط به آرزوهای خیلی پیشپاافتادهٔ روزمره است؛ که چرا چنین آرزویی در رویا ظاهر شده لزوماً برنمیگردد به کودکی آدمها. کما اینکه رویای ایرما را یادتان هست؟ تحلیلش برنمیگردد به آرزوهای کودکی فروید، بلکه برمیگردد به این آرزو که مثلاً جواب آن آدم را داده باشد، به این آرزو که در کارش ناموفق قلمداد نشود و الی آخر. ولی همیشه تأکیدش این است که تحلیل نهایی ما را به آرزوهای کودکی میرساند. اینجا هم همینطور: میخواهم بگویم تحلیل نهایی ما را به نوعی خواستهٔ ناخودآگاه عمیق دربارهٔ رسیدن به یک تعادل دینامیک میرساند و تحلیل اطلاعات — مثلاً دور شدن از اطلاعات غلط، تصحیح شدن اطلاعات و همینطور الی آخر. ولی وقتی داریم حرف میزنیم، از این به بعد بیشتر تفسیر رویا متمرکز میشود روی تفسیر نمادهایی که در رویا ظاهر شدهاند و درک کلی که از آن بافتی که اینها در آن ظاهر شدهاند داریم و الی آخر.
میخواهم برای شروع این بحث — یعنی وارد شدن به جنبههای عملی تفسیر رویا با مبانی یونگی — این کتاب را معرفی کنم؛ کتاب خیلی خوبی است برای اینکه با چنین چیزی آشنا شوید: کتاب «رویا و تعبیر رویا از دیدگاه روانشناسی یونگ» که نویسندهاش شخصی است به اسم ارنست آپلی و مترجمش خانم دلارای قهرمان که مترجم خیلی خوبی است؛ و کتاب متأسفانه یکی دو بار چاپ شده و معمولاً سالهای اخیر در بازار نبوده. الان هشت سال از چاپ اولش گذشته، چاپ دومش هم فکر میکنم بعد از مدتی کوتاهی درآمد و الان به احتمال زیاد نیست؛ ولی اگر با انتشاراتش تماس بگیرید میگوید همین الان زیر چاپ است تا یک ماه دیگر درمیآید؛ و این حرف را چند سالی است میزنم. من شخصاً چون به خیلیها این کتاب را معرفی کردهام و حتی یکی دو بار خودم تماس گرفتم همیشه همین را شنیدهام که زیر چاپ است و درمیآید، ولی حداقل در پنج سال اخیر این حرف را زدهام و درنیامده؛ امیدوارم به هر حال چاپ شود. کتاب خیلی خوبی است به دلیل سادگیاش و اصولاً یونگی است؛ برخلاف بعضی کتابها که نوعی صددرصد فرویدی یا کمی فرویدی و کمی یونگیاند، این کتاب رسماً — همانطور که تیترش هم نوشته — اساساً یونگی است. و کلاً کتابهای تفسیر رویای خوبی که در بازار هست، کتابهای جدیدی که چاپ میشوند بیشتر یونگیاند تا فرویدی. کتاب دیگری هم هست به اسم «ده هزار تعبیر خواب» که اصولاً کتاب بررسی نمادهاست؛ خوبی این کتاب این است که نصفش تئوری است و نصفش بررسی نمادها به طور موضوعی. ولی آن کتاب ده هزار تعبیر خواب مرجع دارد؛ نمادها را نوشته و سعی میکند بحث کند که این نمادها چطور ظاهر میشوند و معنایشان چیست؛ باز کتاب خوبی است به نظر من. همهٔ این کتابهای جدید تقریباً گرایششان بیشتر به یونگ است تا فروید.
کتابهای نماد و فهرست تعبیرها
این انتشارات، چاپ اولش نشر میترا بوده ولی فکر میکنم انتشارات دیگری بعداً چاپش کرده. نه نه، این ترجمه پیچیده است؛ این کتاب با متنهای انگلیسی دیگر فرق دارد. نه نه، اصل کتاب هم کتاب خیلی سادهای است؛ صددرصد؛ متن بهوضوح متن سادهای است؛ یعنی اصلاً فرض نکرده کسی که میخواهد بخواند کوچکترین اطلاع روانکاوی دارد؛ هر چیزی که لازم است سعی میکند به سادهترین صورت — حتی اگر کمی موجز شود — توضیح دهد و هدفش این است که بیشتر بفهمید این شیوهٔ تفسیر رویا اصولاً چیست، از رویا چه انتظاری باید داشته باشید، چه چیزی در آن پیدا کنید، و بعد نمادها را شرح دهد.
سطح رئالیستی در برابر سمبولیک
بگذارید از جایی خلاصه شروع کنم؛ جایی که فکر میکنم خوب است شروع کنیم همین موضوعی است که گفتم و به آن اشاره کردم: وقتی با رویایی مواجه میشوید — من از الان سعی میکنم شیوهٔ برخورد عملی با رویا را برای فهمیدن و درک مثلاً معنای رویا بیان کنم — به طور عملی وقتی رویایی را کسی برایم نقل میکند یا رویایی که خودم دیدهام و میخواهم تحلیل کنم، یکی از مهمترین نکتههایی که از اول باید به آن توجه کنم این است که سطح نمادین بودن رویا تا چه حد است. بگذارید با مثال توضیح دهم که این سطح نمادین بودن یعنی چی. شما اشارهای در همین جلسه کردید که رویا میتواند ناشی از حوادث روزمره باشد، مربوط به چیزهایی در ناخودآگاه شخصی باشد و میتواند مربوط به لایههای خیلی عمیقتر ناخودآگاه باشد. اولین چیزی که انگار نگاه میکنم این است که تصمیم بگیرم این رویا در کدامیک از این شرایط صدق میکند. بگذارید مثالی بزنم: زنی، مادری به طور تکراری رویایی را مثلاً میبیند. رویا چیست؟ رویا این است که فرزند کوچکی دارد — مثلاً نوزادی که مدتهاست یادش رفته به او سر بزند — و در خواب احساس بسیار بدی دارد از اینکه این گرسنه مانده و اصلاً معلوم نیست این همه مدت که فراموش شده الان زنده است یا نه؛ مثل اینکه در رویا دارد به سمتی میرود که این را آخرین بار مثلاً گذاشته و بعداً فراموشش کرده. چه چیزی را باید اول دربارهٔ این رویا تشخیص دهم؟ باید تشخیص دهم این خانم بچهٔ کوچکی دارد؛ ممکن است معنای این رویا این باشد که واقعاً فرزند کوچکی دارد که به او بیتوجهی میکند و رویا به نحوی به او اخطار میدهد که تو نسبت به این فرزند کوچکت بیتوجه هستی. درست است؟ ولی رویا میتواند نمادینتر باشد؛ میتواند به دنیای درونی خود این زن اشاره کند و کودک، کودکِ خودش باشد به همان معنای روانکاوانهاش، و رویا دارد به او میگوید تو به کودک خودت نمیرسی؛ چیزی در وجودت بوده که سالهاست رهایش کردهای؛ به هر حال مثلاً رسیدگی کردن به آن خواستههای ساده — مثلاً لذتهای طبیعی — هم لازم است؛ آدمی که خیلی به خودش سخت میگیرد یا حالت زندگیِ زاهدانهای دارد مثل این است که کودکش را رها کرده و کودکش دارد از گرسنگی میمیرد. دقت میکنید؟ پس در شروع کار، تعبیر کردن آدم باید دقت کند که در چه سطحی میخواهد این را نمادپردازانه ببیند. باز این کودک میتواند عمیقتر از این هم باشد؛ میتواند به معنای امکانات مثلاً جدید روانی باشد — چیزی که در همهٔ ما به طور مداوم امکانات روانی داریم که الان در وضعیت کودکیاند و همیشه باید به آنها برسیم تا رشد کنند — و ممکن است عدم رسیدگی ما باعث شود بعضی از امکانات روانی را از دست بدهیم. پس لزوماً نباید بگویم این امکاناتی که اینجا به آن اشاره میشود اصلاً کودک به معنای کودکِ روانکاوانه است که در سطحی کمی خودآگاهانهتر قرار دارد و هنوز خیلی عمیق نیست. مهم این است که قبل از اینکه دربارهٔ رویایی حرف بزنم تشخیص داده باشم این رویا بیرونی است یا نه؛ و دربارهٔ آدمهایی که در آن ظاهر شدهاند: واقعاً همین آدمهای اطراف خودم هستند یا اینها نمادهایی هستند برای بعضی ویژگیهای درونی من.
برادر، حیوانات و سمبل شخصی
برادرم اگر در خواب ظاهر شده، رویا دربارهٔ رابطهٔ من با برادرم صحبت میکند یا نه؟ نه؛ این برادر مثلاً به نحوی منطبق بر یکی از آن به اصطلاح جنبههای روانی درونِ خودِ من است و به وضعیت آن ویژگی روانی من اشاره میکند؛ بعد برادرم اینجا حالت نمادین دارد. دربارهٔ ظاهر شدن حیوانات همین ابهامها وجود دارد. در سطحی بسیار پایین حیوان ممکن است حیوانی باشد که واقعاً اطراف ما زندگی میکند و در رویا هم نقش خیلی مهمی نداشته باشد؛ این را اصلاً کنار بگذاریم. حیوان میتواند به نوعی نمادِ شدنِ شخصی در اطراف من باشد؛ این چیزی است که مخصوصاً اگر کتابهای تفسیر رویای قدیمی را نگاه کنید معمولاً چنین بحث میکنند: مثلاً فرض کنید موش، آدمی مثلاً بدکار، دزد، با چنین ویژگیهایی فرضاً در اطراف شما وجود دارد که در رویا به صورت موش ظاهر شده. پس حتی یک حیوان میتواند بیرونی باشد و به چیزی بیرون از روانِ خودِ من اشاره کند؛ موش میتواند به بیماریهای جسمانی اشاره کند، میتواند به اختلالهای روانی. تشخیص دادن اینکه رویا در چه سطحی اتفاق میافتد تقریباً میتوان گفت اولین وظیفهای است که آدم باید احساس کند: من باید بفهمم رویا بیرونی است یا درونی، در چه عمقی قرار دارد. چطور میشود تشخیص داد؟ بگذارید با همان رویای اول سعی کنم توضیح دهم که چطور میخواهم بفهمم رویا در چه سطحی قرار دارد و چطور باید به آن نگاه کنم. اگر آن رویایی که آن زن میبیند دربارهٔ کودکِ خودش است، محیطی که در آن رویا اتفاق میافتد محیط آشنای خانهٔ خودش باشد؛ در آن رویا قبل از اینکه به این پایان وحشتناک برسد — که احتمالاً با بیدار شدن ناگهانی از خواب همراه است — برای یک مادر چنین احساسی قطعاً خیلی پریشانکننده است.
فرض کنید اتفاقات در خانهٔ خودش دارد میافتد؛ کارهای روزمرهٔ خودش را دارد؛ رویا چنین شروع شود: زن در خانهٔ خودش کارهای روزمرهاش را انجام میدهد و اطرافیانش — مثلاً شوهرش و بچههای دیگرش — هم آنجا هستند، و این یک دفعه به یادش میآید آن بچهٔ کوچکی را که مثلاً ترک کرده؛ به یادش میآید و التهاب رویا شروع میشود. وقتی فضا رئالیستی است — یعنی چیزی مثل آن چیزهایی که میتواند در زندگی معمولی اتفاق بیفتد — طبعاً باید تصورتان این باشد که این رویا بیرونیتر است. دقت میکنید؟ ولی اگر نشانههای رئالیستی در رویا نباشد — مثلاً فرض کنید زن خودش را در دهلیزی ناشناس ببیند، در جایی که هیچکس نیست و یک رشته نشانههای عجیبوغریب هم در آن دهلیز باشد، مثلاً مشعلهایی روشن — نباید تصور کنید این رویا به چیز واقعیای اشاره میکند. فضای رویا، آدمهایی که ظاهر میشوند، نحوهٔ ظاهر شدنشان چقدر طبیعی است یا چقدر غیرطبیعی؟ ممکن است آدمی که آشناست در این رویا ظاهر شود ولی با وضعی کاملاً غیرطبیعی؛ چیزی که رئالیستی نیست. اینها نشانههایی است که ذهن آدم را میبرد به سمتی که این رویا آن شدتِ نمادین شدن را دارد. دقت میکنید؟ هرچقدر رویا دورتر از واقع باشد — یعنی احتمال واقع شدنش در جهان واقعیِ آدمی که رویا میبیند خیلی کم باشد، عجیبوغریب باشد، فضاها انتزاعی باشند، رویاهایی که در طبیعت میگذرند بدون حضور کسی — نباید انتظار داشته باشید دربارهٔ اطرافیان آن آدم و دربارهٔ زندگی روزمرهاش به شما اطلاعات بدهد؛ احتمالاً اطلاعات خیلی عمیقِ روانی در این رویا ظاهر میشود. هیچ چیزی دربارهٔ تفسیر رویا نمیشود بهعنوان قاعدهٔ قطعی گفت، ولی میشود به اصطلاح طیفی از رویاها را با این حرفهایی که زدم روشن کرد که آدم احتمال درونی بودن و بیرونی بودن را تشخیص دهد. گاهی ممکن است نشانههای دیگری در خودِ بافت رویا وجود داشته باشد که ما را مطمئن کند علیرغم ظاهر رئالیستیاش این رویا نمادین است، یا برعکس، علیرغم اینکه در محیطی غریبه و بدون نشانههای واقعی میگذرد، به نوعی رویای مربوط به زندگی رئالِ این آدم با آدمهای دیگر است. پس این یک نکته است: اینکه وقتی شروع میکنم به تحلیل یک رویا باید متوجه باشم رویا را در چه سطحی تحلیل میکنم؛ چقدر میخواهم آدمها را واقعی فرض بکنم؟ برادر را میخواهم برادر معنی کنم یا میخواهم معنای عمیق درونی بگیرم؟ پدر و مادر را چطور میخواهم نگاه کنم؟ هر پدری میتواند در رویا بهعنوان نشانهای از سنت ظاهر شود.
فضای ناشناس و نشانههای غیررئالیستی
پدر، قانون و سوپرایگو
یک سطح نمادین برای پدر — اینکه خیلی واضح است — شما میتوانید رویاهایی ببینید که مربوط به روابط خانوادگی خودتان است و پدرتان در رویا پدرتان است و رویا به روابط شما با پدرتان اشاره میکند؛ و همینطور پدر میتواند در سطحی نمادینتر نمایندهٔ سنت اجتماعی باشد؛ تقریباً به همان معنایی که فروید میگوید و به معنایی که اتفاقاً لکان خیلی رویش تأکید میکند: پدر نمایندهٔ قانون است؛ قانون نه به معنای کلانتر — اصلاً قانون، قانونمندی و هر نوع نهی، منشأش در پدر است؛ به نوعی و نه لزوماً به معنای منفی. سوپرایگو به معنای کمی سنت اجتماعی است؛ حالا سوپرایگو مفهوم خیلی عامتری است و پدر بیشتر به سنت به آن معنای اجتماعی اشاره میکند. مثلاً اگر پدر را به معنای نمادین در خواب ببینید احتمالاً به سنت مذهبیای که در ایران وجود دارد اشاره میکند و هیچ ربطی به این ندارد که پدر شما مذهبی هست یا نه. دقت میکنید؟ وقتی این سطح نمادین پیش میآید چنین نیست که بگویید نه، اصلاً پدر من نمایندهٔ سنت اجتماعی در خانهٔ ما نیست؛ اینها دیگر ربطی ندارد؛ وقتی این ویژگیهای نمادین را بررسی میکنیم، به دلیل مکانیسمهای خیلی عمیقتری پدر به هر حال نمایندهٔ قانونمندی، نمایندهٔ سنت حاکم در اجتماع و الی آخر است، ولو اینکه خودش بهعنوان یک شخص قبول نداشته باشد و هیچوقت آن سنتها را در خانه اعمال نکرده باشد. کمی موضوع این ارتباط پدر با سنت اجتماعی عمیقتر از آن چیز ظاهری است که واقعاً اتفاق افتاده؛ در همهٔ آدمها این حس نسبت به پدر با حس نسبت به سنت غالب اجتماعی در جامعهٔ بیرون به همدیگر نزدیکاند؛ بنابراین اینها نوعی جایگزین همدیگر میشوند. پس اولین چیز به نظر من در دقت کردن به تفسیر کردن رویاها یکی همین است: نگاه کردن به متن رویا و تشخیص اینکه چه مقدار این متن رئالیستی است یا به اصطلاح سوررئالیستی. هرچقدر سوررئالیستیتر باشد باید دنبال نمادهای عمیقتری بگردید؛ از حالتهای ناخودآگاه شخصی ممکن است گذشته و به لایههای خیلی عمیق روانی رسیده باشد. در این سطحهایی که پدر میتواند به طور نمادین در رویا ظاهر شود، یونگ رویایی را نقل کرده از یکی از بیمارانش که به طور قطع میگوید اینجا پدر به معنای خودِ خدا ظاهر میشود. منتها ببینید رویا چگونه است؛ من متن رویا را برایتان نقل میکنم؛ نباید انتظار داشته باشیم چنین تفسیری مربوط به رویایی باشد که دختر مثلاً در اتاقش در خانه نشسته و پدرش از در وارد شده و چیزی به او گفته؛ مطمئناً چنین رویایی در این سطح نمادینِ پدری — پدری که جایگزین پروردگار شده — انتظار نمیرود.
نمونه رویای مرغزار و تپه
رویا اینشکلی است — فکر میکنم واقعاً از حافظهام دارم نقل میکنم — این دختر خودش را روی تپهای بالای مرغزاری میبیند، کاملاً ناآشنا؛ روی تپهای فکر میکنم است و در طبیعتی بکر، گندمزاری یا — یادم نیست؛ فکر میکنم این را در همان «انسان و نمادهایش» یونگ نقل کرده، شاید هم جای دیگر، یادم نیست. بعد پدرش را در رویا مثل موجودی غولپیکر میبیند که ابعادش بسیار بزرگتر از حد معمول است؛ میآید این را بلند میکند و شروع میکند به چرخاندن، مثل اینکه همراه با بادی که دارد میوزد حرکتی چنین انجام میدهد. این فضا آنقدر غیرعادی است که آدم بتواند بگوید حتی اینجا سنت اجتماعی هم به این پدر نمیخورد؛ این هیولا که مثلاً در دامان طبیعت این دختر را روی دست گرفته است. یونگ میگوید اینجا نشانِ تجلیِ مثلاً مفهوم پروردگار به طور نمادین در رویای این دختر است. چرا از اینجا شروع کردم؟ برای اینکه معمولاً آدمها در اولین برخوردهایی که با تفسیر رویا دارند به این دلیل گیج میشوند که مثلاً قبلاً گفتی پدر معنایش این است، حالا میگویی این است، فردا هم میگویی چیز دیگری است. و اینکه — فکر میکنم همهٔ روانکاوها از فروید گرفته تا یونگ به این معتقدند — شما نمیتوانید برای رویاها دیکشنری درست کنید؛ یعنی چنین نیست که بگویم آقا پدر یعنی این، موش یعنی این، گربه یعنی چه؛ هیچ راهی وجود ندارد غیر از اینکه متن رویا را مستقلاً بشنوید، سطح نمادین بودنش را تعیین کنید و بافت خود آن رویا را تحلیل کنید. نمادها تکتک معنا نمیدهند؛ در آن بافت است که معنا پیدا میکنند. دقت میکنید؟ ولی این به این معنا نیست که نمیشود دربارهٔ نمادهای مشترک حرف زد؛ یعنی مثلاً در سمبولیسم فرویدی حداقل ردهبندی بسیار گستردهای میبینید از نمادهای جنسی که برای همهٔ آدمها به طور یکسان ظاهر میشوند. این نمادهای نرینه — چنین نیست که بگویید نه، مثلاً کارت برای من نماد نرینه نیست چون من مثلاً پنجاهسالم است و خیلی با کارت سروکار دارم، بنابراین در رویای من کارت معنای دیگری دارد. دقت میکنید؟ به هر حال یک رشته اشیاء نماد نرینهاند، یک رشته اشیاء مادینه و الی آخر. سمبولیسم جنسی مطلقاً چنین نیست، ولی واقعاً چنین هم نیست که من الان بگویم در این رویا حتماً اگر چاقو دیدی این یک نماد است؛ چون ممکن است چاقو آنجا هیچ حسی از برندگی یا چاقو بودن خودش نداشته باشد؛ مثلاً شیء عتیقهای است و جوری ظاهر شده که نماد چیز دیگری است. بافت رویا ممکن است معنای یک شیء را عوض کند: نه حس برندگی، مثلاً زیباییاش ممکن است مطرح باشد یا براق بودنش. یاد جملهٔ نقاش معروف اسپانیایی افتادم که دربارهٔ یکی از نقاشیهایش گفته من برق شمشیر را در دست این قرار دادم؛ احساسش این نیست که شمشیر در دستش است؛ آن برق را در نقاشیاش لازم داشته؛ چیزی که آن وسط نقاشی بدرخشد. دقت میکنید؟ ممکن است چاقویی در رویایی خارج از هویتِ چاقو بودنِ خودش ظاهر شده باشد و من به اشتباه بروم دیکشنری را نگاه کنم: آها چاقو دیدی، این حتماً الان معنای جنسی باید اینجا پیدا کند؛ و مثلاً بر اساس محتوای جنسی تعبیرش کنم، در حالی که واقعاً بافت رویا چنین چیزی را اجازه نمیدهد. این نقطهٔ دوم است. چون اشاره کردم به رئالیستی بودن و غیررئالیستی بودن، میخواهم بگویم رویای رئالیستیِ محض نداریم؛ به این معنا که محال است رویایی ببینید و در آن چیزی نباشد — واقعاً محال میگویم؛ احساسم این است که حداقل اگر باشد خیلی به ندرت ظاهر میشود — رویا هرچقدر هم رئالیستی باشد جایی یک پیچی دارد که با واقعیت نمیخواند و اتفاقاً معنا همینجاست.
سمبولیسم جنسی و احتیاط در تعمیم
مثلاً رویایی که کسی با دوستانش رفتند در همان رستورانی که همیشه به آن میرفتند و نشستند، دارند غذا میخورند، همان حرفهای روزمره را میزنند، میخندند، غذا سفارش دادند، و گارسون وقتی غذا را میآورد در ظرفی که جلوی این میگذارد یک کلاه است. تا یک جایی رئالیستی بود؛ تمام تفسیر این رویا برمیگردد به اینکه این کلاه اینجا چیست؛ آن چیزی که مثل واقع نیست چه معنایی دارد. و معمولاً همیشه رویاها چنیناند: هرچقدر هم حالت رئالیستی داشته باشند جاهایی احساس میکنید که این آنطور که در واقع هست نیست. اختلاف رویا با واقعیت خیلی معنادار است؛ کمتر باید این احساس را داشته باشید که دنبال عینِ یک چیز واقعی بگردید.
فاصله از رئالیسم و سمبولیسم یونگی
اگر خیلی رویای رئالیستی دیدید، ببینید کجایش خیلی منطقی نیست؛ انتظار ندارید این آدم چنین رفتار کند، انتظار ندارید چنین اتفاقی بیفتد. هرچقدر دورتر شوید از رئالیسم، سمبولیسم میرود به سمت سمبولیسمهای یونگی، ناخودآگاه جمعی؛ یک بار دیدید پدر جای پروردگار نشست. هرچقدر هم رئالیستیتر باشد سمبولیسم کمتری احتیاج پیدا میکنید؛ کاملاً ممکن است دربارهٔ روابط شخصی خودتان با آدمها رویاهایی ببینید که در آن نماد خاصی ظاهر نشود بلکه برخورد خاصی، دیالوگی میان شما و شخصی باشد. این رویا را برایم تعریف کردهاند که با عدهای در جمعی هست و مدام منتظر است که این آدمها حرفهایشان را که زدند و ساکت شدند حرف خودش را بزند و این اتفاق نمیافتد؛ به محض اینکه میآیند حرف خودشان را بزنند یکی از آنها شروع میکند به صحبت کردن و این در رویا حالت معذبی دارد؛ عصبانی میشود از اینکه چرا چنین است؟ چرا اینها به من فرصت نمیدهند حرف خودم را بزنم؟ چنین رویایی به نظر نمیآید قرار باشد — اگر این آدمها هیچکدام آشنا نباشند و محیطی که رویا در آن اتفاق میافتد آشنا نباشد — خیلی میشود موضوع را عمیقتر و درونیترش کرد؛ ولی به نظر میآید این آدم دچار مشکلی در روابط اجتماعیاش است. مثل اینکه به هر حال در اجتماع این رقابتها وجود دارد؛ آدمها خیلی به همدیگر فرصت حرف زدن نمیدهند؛ بازی نیست که مثلاً حالا نوبت توست؛ محیطهای شغلی چنین نیست که من کارم را کردم حالا تو هم بیا کار خودت را بکن؛ جاهایی مثلاً شرکتها با همدیگر منافع مشترکی دارند؛ طرف نوبت خودش را که بازی میکند اگر بتواند نوبت تو را هم بازی میکند. اینکه دیدِ یک نفر نسبت به روابط آدمها چنین باشد که انگار باید به همدیگر به اندازهٔ کافی فرصت بدهند که مثلاً کار خودش را بکند و حرفش را بزند، مشکلی است که در این رویا مطرح شده و به نظر میآید معنای این رویا برای این آدم این است که دچار چنین اختلالی در روابط اجتماعیاش است؛ انتظار دارد مردم به او راه بدهند تا راهش برود، در حالی که خیلی جاها در جامعه دارند به هم تنه میزنند؛ در محیط شغلی مجبورید راه خودتان را باز کنید.
رویای شلوغی و روابط اجتماعی
نه اینکه در سر و کله مردم بزنید، ولی اینکه من یک گوشه وایستم، بگذارم همه رد شوند، بعد خلوت بشود — هیچوقت خلوت نمیشود. ببینید، یک چیز در این رویا هست که خیلی به نظر میآید احتیاج به سمبولیسم دارد؛ سمبولیسمش در این حد است که این آدمهای خاص مهم نیستند؛ اصلاً بگویید این کلاً به طور نمادین روابط اجتماعی این آدم با دیگران را توصیف میکند. حالا بپذیرید در چنین رویایی موضوعِ صحبت — اگر یادِ این طرف باشد — به نوعی اشاره میکند که کجای روابط اجتماعی این اختلال بیشتر در زندگی این آدم تأثیر گذاشته که این رویا ظاهر شده: افراد خانوادهاند که نمیگذارند این حرف را بزند، افراد محیط کارشاند، محیط تحصیلش و الی آخر. و اینها — ببینید — میخواهم بگویم نوعی سطح نمادین در این رویا هم حتی وجود دارد، ولو اینکه این رویا در محیطی خیلی آشنا با افراد آشنا اتفاق افتاده باشد؛ به هر حال منظور این آدمهای خاص و آن مکان خاص نیست؛ کمی به دلایل نمادین، رویا خودش را به شما تحمیل میکند؛ نمادین بودن خودش را.
در واقع رئالیستیترین رویاها — من استثنا میکنم اینکه به نوعی معتقد باشید گاهی قطعهای از اتفاقهای آینده ممکن است در رویا ظاهر شود؛ اگر چنین اعتقادی داشته باشید، آن رویا اصلاً میتواند مطلقاً فاقد نماد باشد؛ به نوعی مثلاً به واقعهای در آینده اشاره میکند. به نظر من خیلی گزارشهای اینچنینی وجود دارد؛ واقعاً از آدمهای زندهٔ مطمئن اطراف خودم یکی دو مورد چیزهایی شنیدهام که سختم است حرفشان را رد کنم؛ خودم برایم پیش نیامده — قطعهای از آینده را عیناً در خواب ببینم — ولی حداقل حرف که زیاد میزنند؛ برای این چیزهایی که از مردم زیاد میشنوید که عین یک واقعهای را دیده. ولی در مورد خودم حداقل، زمینهسازی برای مثلاً اتفاقهای آینده که خیلی متداول است — به دلایل خیلی روشنی که بعداً کمی جلوتر برویم سعی میکنم بیان کنم؛ اینکه زمینههای وقوع حوادثی وجود دارد و اینها به طور نمادین در رویا ظاهر میشوند — چیز خیلی روتینی است. ولی اینکه قطعهای از آینده عیناً ظاهر شود — مثلاً شما فرض کنید شخصی را که تا حالا — مثلاً کسی ادعا میکرد؛ بعد جزو آن کانالهای معتبری که میگویم یکی دو نفر به من چیزهایی گفتند که خیلی حالت اطمینان دارد برای من، به اصطلاح مطمئنم میکند که راست میگوید و اشتباه هم نمیکنند — فکر میکنم از این داستانها زیاد شنیدهاید.
رویاهای پیشگویانه و ملاقات آینده
من از یک نفر به طور غیرمستقیم این را شنیدم که همسرش را قبل از اینکه ملاقات کند در رویا دیده؛ در حدی که وقتی دیده مثلاً شناختش؛ یعنی در رویا فردی را دیده، فردی را بهعنوان همسر آیندهٔ خودش دیده و بعد وقتی به او برخورده گفته همین است. من خیلی از این گزارشها را باور نمیکنم؛ شاید؛ خیلی باورم نمیشود — نه اینکه بخواهم از این حرفها بگویم؛ زیاد زده میشود — ولی در یک مورد میگویم حداقل یک مورد خاص وجود دارد که مطمئنم این آدم دروغ نمیگوید؛ مطمئنم حرفی که میزند نمیتواند نادرست باشد؛ اگر حالا اشتباهی به هر حال ممکن است پیش بیاید. اگر چنین رویاهایی را کنار بگذاریم، میخواهم بگویم هر رویایی هرچقدر هم عادی باشد همیشه باری نمادین دارد. بگذارید به این رویای معروفی اشاره کنم که در داستان یوسف هست — یک بار در این کلاس کسی پرسید و مجبور شدیم به چیزهایی مذهبی اشاره کنیم — اولین رویایی که یکی از زندانیها میبیند این است که دارد شراب میگیرد، انگور را آب میگیرد، و تعبیرش این است که این در آینده آزاد میشود و واقعاً شراب میگیرد. این فضا رئالیستی است. بار نمادینِ تعبیر این رویا چیزی نیست جز انگار اینکه این اتفاق به معنایی میافتد؛ فقط تعبیرش این نیست که حتماً شراب میگیرد؛ نمادگراییاش در این حد است که دوباره به خدمت مثلاً پادشاه برمیگردد. دقت میکنید؟ ولی این شخصی که این رویا را دیده ساقی بوده، ساقی پادشاه بوده؛ و این رویا برای این آدم رویای کاملاً رئالیستی است که خودش را در حال مثلاً گرفتن آب انگور ببیند. پس نباید این را برگردانید به چیزهای خیلی عمیق روانی؛ سطح رئالیست بودن در حدی است که میتوانید این را بهعنوان چیزی با نمادگرایی خیلی ملایم تعبیر کنید. انگور، آب گرفتن انگور میتواند معنای نمادین خیلی عمیقی بدهد اگر بافت این رویا چیز دیگری بود؛ باید در سطح دیگری تعبیر میشد. ولی رویای پادشاه که هفت — نمیدانم — گاو و فلان، انتظار دارید معنایش این باشد که واقعاً گاوها همدیگر را میخورند؟ اصلاً آن اتفاقی که آنجا دارد میافتد رئالیستی نیست.
رویای فرعون: گاوها و خوشهها
گاوها که همدیگر را نمیخورند؛ ها؟ هفت گاو چاق، هفت گاو لاغر، نمیدانم هفت خوشهٔ انگور و فلان؛ فضا اصلاً فضای رئالیستی نیست؛ محیطی نیست که پادشاه به طور معمول در آن بوده. میدانید در آن عصر خودش خواب را نمیبیند؛ ظاهراً در محیطی بیگانه مثلاً در فضای طبیعی دارد میبیند. بنابراین باید انتظار داشته باشید این رویا به تعبیرهای نمادین عمیقتری احتیاج دارد. این یک قاعدهٔ کلی است. مخصوصاً — بگذارید همین الان به این اشاره کنم — یونگ رویاهایی را رسماً «خوابهای بزرگ» مینامد؛ رویاهای بزرگی که از سطح فردی کاملاً خارج میشوند؛ مثل اینکه مسائل اجتماعی در آن ظاهر میشود یا حقایق علمی. ویژگی این رویاها این است که شخصِ ناظر — آن کسی که رویا را میبیند — به هیچ وجه در رویا شرکت ندارد؛ فقط مثل بینایی است؛ مثل دیدن یک فیلم است؛ چیزی را دارد میبیند. شما معمولاً در رویاهای خودتان حاضرید، برهمکنش دارید با اجزای رویا؛ خواب بزرگ ویژگیاش این است که فقط چیزی را میبینید؛ مثل این صحنهای که پادشاه میبیند، دقیقاً بافت یک خواب بزرگ را دارد: رویایی که اصلاً ربطی به حضور پادشاه ندارد؛ پادشاه فقط ناظر یک صحنه است؛ حتی اگر این رویا را ببینید و احساس کنید آن گاوها ممکن است بیایند شما را بخورند، شما در رویا بهعنوان ناظر فقط شرکت نکردید. ناظر بودن یعنی اینکه اصلاً شما فقط انگار فیلم نگاه میکنید؛ انگار دارید یک صفحه، چیز زیبا یا با ابهتی را نگاه میکنید که ربطی به من ندارد. چنین رویایی از سطح تعبیرهای فردی، از نمادگرایی روزمره بهشدت دور میشود و تبدیل میشود به واقعیتی که ممکن است جنبهٔ علمی داشته باشد، اجتماعی داشته باشد و الی آخر.
بگذارید — به جایی رسیدهام که جای مشخصی برای قطع کردن ندارم — ببینید کاری که دارم میکنم مثل نوعی دور شدنِ موقت — از نظر خودم — از آن هدف اصلی است؛ به دلیل اینکه این موضوع اولاً مهم است؛ خودِ موضوع تفسیر رویا مهم است؛ به دلایل فردی برای هر کسی فکر میکنم اهمیت دارد که رویاهای خودشان را ببینند.
تداعی آزاد و نقش شاگردان فروید
و در نظریهٔ یونگ فکر میکنم یکی از نقاط قوت این شیوهٔ برخورد با رویاست که با شیوهٔ برخورد فرویدی فرق میکند؛ نه به دلیل اینکه از پایهٔ تئوریکشان تفاوتهایی با هم دارند — طبعاً از طریق به اصطلاح تعبیر کردن هم تفاوت دارند — ببین من از آدمی که خواب گاو و اینها دیده نمیپرسم تداعیهای تو چیست؛ دقت میکنید؟ هر رویایی را نمیپرسم تو چه چیزی را تداعی میکنی؛ ولی رویای بینابینی که خیلی رئالیست نیست و خیلی هم نمادین نیست ممکن است دقیقاً از شیوهٔ شاگرد فرویدی استفاده کنم؛ مثلاً اگر آدمی — یکی از دوستان شما — در رویایتان ظاهر شود و کسی بخواهد رویای شما را تفسیر کند، باید از شما بپرسد ارتباطت با این آدم چگونه بوده؟ این آدم برای تو چه معنایی دارد؟ این نماد است؟ در زندگی شما نقشی دارد؟ چنین نیست که آن آدم برود دیکشنری نگاه کند ببیند این آدم اگر هست مثلاً نماد چیست؛ این چیز کاملاً شخصیِ شماست. بنابراین جاهایی همچنان آن ویژگیهای به اصطلاح شاگردان فرویدی — تداعی کردن و اینها — به کار میرود به شرط اینکه رویا در زمینههای شخصی اتفاق افتاده باشد.
سنجش دوری و نزدیکی به رئالیسم
من فعلاً فکر میکنم حرف اصلی این جلسه بهعنوان مقدمه این است که یکی از مهمترین و اولین کارهایی که کسی در برخورد با بافتی، با داستانی که در رویا ظاهر شده میکند این است که میزان دور و نزدیک بودنش را از حالت رئالیستی بسنجد و برای خودش تعیین کند در چه سطحی میخواهد از نمادگرایی استفاده کند، از تعبیرهای نمادین. میگویم زیاد نگران نیستم که این بحث مربوط به رویا طول بکشد، برای اینکه در لکان هم دیگر جایگزینی ندارید. فروید را وقتی دربارهٔ رویا داشتیم صحبت میکردیم در یک جلسه تقریباً کار را تمام کردم، برای اینکه جلسات یونگ را داشتیم و اینجا به نظر من جای خوبی است که دربارهٔ رویا صحبت کنیم؛ و لکان چیزی به نظر من به شیوههای تفسیر رویا اضافه نکرده که عقبش بیندازیم و حرفهای لکان را هم گوش بدهیم. ولی چنین هم نیست که وقتی به لکان رسیدیم چیزی دربارهٔ رویا آنجا نگوییم؛ به هر حال چیزی به آن اضافه کرده.
ادامه بحث در جلسه آینده
فکر میکنم آنجا هم ایدههایی وجود دارد که میتواند به تفسیر رویا کمک کند.