جلسه با مقایسهٔ شیوهٔ تفسیر رویا در یونگ و فروید آغاز میشود و دربارهٔ اهمیت رویا و راه ثبت کردنش ادامه مییابد. سپس رویا متنی نمادین دانسته میشود و با رویاهای داستان یوسف درجهٔ نمادین بودن بررسی میشود. در میانه بحثی دربارهٔ یونگ و دین و گفتوگو با یکی از حاضران پیش میآید، و جلسه با احساس در رویا، معرفی چند کتاب و هدف جلسات پایان مییابد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامه تئوری تعبیر رویا در یونگ
توضیح جلسهٔ گذشته من این بود که راه خیلی خوبی است برای مقایسه کردن تئوری یونگ با فروید؛ و من شخصاً واقعاً چنین است: مقدار زیادی از اعتمادی که نسبت به ایدههای یونگ پیدا کردم از این بوده که در زمینهٔ تفسیر رویا — تجربهٔ شخصی من این است — بهشدت این نوع نگاه کردن به رویا که یونگ دارد و شیوهٔ تفسیرش بهتر از شیوهٔ فرویدی کار میکند. در جلسهٔ گذشته از تمثیلی استفاده کردم و سعی کردم توضیح دهم که کاملاً منطقی است، با توجه به اینکه فروید بیشتر تجربیاتش را با افراد بیمار و رواننژند به اصطلاح انجام داده و رویاهای آنها را تحلیل کرده، و برعکس یونگ با آدمهای سالم، رویاهای آدمهای سالم و در جغرافیا و تاریخ خیلی گستردهای برخورد کرده. به نظر من طبیعی است که افرادی که خیلی دچار اختلالات روانی نیستند، شیوهٔ کار یونگ — حداقل در مورد رویا — برایشان بهتر کار میکند. و در عین حال فکر میکنم میشود واقعاً پذیرفت که برای افرادی که دچار روانپریشی و حالتهای روانی شدید هستند، شاید شیوهٔ فروید برای تفسیر رویا تا حد زیادی بهتر از شیوهٔ یونگ برای آدمهای عادی کار کند. نمیخواهم بگویم آنجا دقیقاً قلمرویی است که شیوهٔ کار فروید خوب کار میکند؛ کلاً احساسم این است که تئوری رویای فروید خیلی — به اصطلاح — شاید به معنایی نقطهٔ ضعف تئوریهای فروید باشد.
مقایسه عملی دو تئوری رویا
برعکس در یونگ این قسمت را فکر میکنم نقطهٔ قوت است، در حالی که بعضی جاهایی که فروید کاملاً نقطهٔ قوتش است در تئوری یونگ شاید به معنایی ضعیف باشد. این دلیل که به هر حال باید به نحوی قضاوت کنیم این دو تئوری — فرض کنید دو مدل دربارهٔ روان انسان — کدام بهتر کار میکند، مقدار زیادی برمیگردد به تجربههای شخصی هر فرد. یعنی اینکه بخواهیم آزمایشگاهی ترتیب دهیم که دو تئوری را با همدیگر از نظر نتیجهٔ عملی مقایسه کنیم — چون موضوع مدل کردن روان انسان و پدیدههای روانی است — قبول کنید که مشکل است؛ نمیشود آزمایشگاه خوبی ترتیب داد و اینها را با همدیگر مقایسه کرد. پس مثلاً در زمینهٔ رویا هر کسی رویاهای شخصیای که خودش میبیند را — که مطمئن است این رویا را دیده و به طریقی تجربهٔ مستقیمی با آن داشته — بعداً میتواند در زندگی شخصیاش مقایسه کند ببیند اگر دو تفسیر، دو معنای مختلف به رویا نسبت میدهند، کدام واقعیتر است. اگر مثلاً تئوری یونگ نهایتاً این امکان را به وجود میآورد که رویا به طریقی به حقایقی اشاره میکند که حتی در آیندهٔ نزدیک و در موارد خیلی خاص کمی دورتر است — مثل اینکه به اصطلاح پیشگویانه است دربارهٔ وقایعی که در آینده اتفاق میافتد — اگر آدمی چنین تجربهای کرد و دید که تفسیر یونگی به این نتیجه میرسد و بعد در زندگی خودش دید که این اتفاق افتاده، یقین میکند که این تئوری برتری دارد نسبت به تئوریای که اصولاً چنین به رویا نگاه نمیکند. به هیچ وجه چنین نیست که فروید معتقد باشد رویا حالت پیشگویانه ندارد؛ در همان تفسیر رویا جاهایی به امکان به اصطلاح وجود رویاهای پیشگویانه اشاره میشود، ولی خیلی مختصر. مثلاً جایی — اگر در این جلسه نشد، مثلاً جلسات بعد اشاره میکنم — پاورقیای هست برای تفسیر خودش روی رویای ایرما — اولین رویایی که فروید خیلی دقیق تفسیر کرده و معتقد است تئوریاش را ضمن تفسیر این رویا به دست آورده — یکی از مواردی که به رویاهای پیشگویانه اشاره میشود در کتاب تفسیر رویای فروید اتفاقاً دربارهٔ همین رویای اصلی است؛ و فکر میکنم خیلی جالب است؛ بعداً اشاره میکنم که آنجا چه اشارهای در پاورقی کرده است.
چرا رویا موضوع شخصی مهمی است
تصمیمم دربارهٔ اینکه کمی بیشتر دربارهٔ رویا بحث کنم از این است که اولاً این موضوعی است که برای هر آدمی در زندگی شخصیاش مهم است؛ به دلیل اینکه من حداقل کاملاً قانع شدهام در رویاها اطلاعات خیلی مفیدی دربارهٔ وضعیت روانی و حتی موقعیتی که انسان در زندگیاش قرار گرفته وجود دارد، بهاضافهٔ اینکه نوعی راهنماییهایی آدم میتواند از رویا بگیرد — که امیدوارم در این جلسات به نحوی مشخص شود که چنین است — و نهایتاً اینکه به کار ما میآید برای همان کاری که هدف اصلی این جلسات است: اینکه سعی کنیم از طریق روانکاوی نقد فرهنگی انجام دهیم و مسائل هنری و کلاً محصولات روان انسان را بتوانیم درک کنیم، عمیقتر درک کنیم و نقد کنیم؛ شامل آثار هنری بهاضافهٔ مثلاً مسائل اجتماعی و هر چیزی که در فرهنگ بشری وجود دارد. به همان دلیل اول بود که پیشنهاد کردم اگر کسی مایل است این آزمایش را بکند — ببیند رویاها را با این دو شیوهٔ مختلف چطور میشود تفسیر کرد و کدام بهتر درمیآید — پیشنهاد کردم هر کسی که مایل است رویاهای شخصی خودش را، مخصوصاً رویاهایی را که تکراریاند، بیاورد؛ به دلیل اینکه حداقل تئوری یونگ کاملاً تأکید دارد که رویاهای تکراری به دلایل واضح رویاهای مهمی هستند و معنای خیلی مشخص و اساسی در زندگیِ شخص دارند.
رویاهای تکراری و کودکی
و بهاضافهٔ رویاهای تکراری، رویاهای خیلی تکاندهنده — رویاهایی که انرژی خیلی زیادی دارند و بهشدت به یاد آدم میمانند — رویاهای مهمی هستند؛ همان انرژی زیادشان که آدم احساس میکند خیلی تکاندهندهاند — حالا ممکن است خیلی وحشتناک یا خیلی لذتبخش باشند — همه نوعی تأکید بر اهمیتشان است. از جمله شاید مهمترین رویاها، رویاهایی است که آدمی در کودکی دیده و هنوز در ذهنش مانده؛ همان ماندنش که مثلاً تأثیری گذاشته که در ذهن این نفر مانده، نشاندهندهٔ اهمیتش است. من در جلسهای که قبل از این تعطیلات زمان امتحانات برگزار شده بود مقدمات بحث دربارهٔ رویا را فراهم میکردم و بهعنوان مثال به رویایی اشاره کردم که یونگ نقل میکند از یکی از بیمارانش — دختری بسیار افسرده — که در کودکی خودش دیده بود؛ احتمالاً رویا چنین بود که روی تختی دراز کشیده بود، چیزی مثل غول برفی یا یخی وارد اتاق میشد و دستش را روی شکم این دختر گذاشت و تمام بدن این دختر یخ زد.
مثال یونگ: رویای دختر افسرده
یونگ این را — فکر میکنم در کتاب «انسان و سمبلهایش» نقل کرده — میگوید وقتی این رویا را برایم تعریف کرد خیلی از نظر من ناامیدکننده بود؛ نوعی احساس کردم کسی که در دوران خیلی کودکی چنین رویای دلسردکنندهای دیده، شاید اصلاً دیگر نتوان نجاتش داد؛ برای اینکه این رویا از نظر یونگ بهوضوح معنایش این بود که مثل رویایی پیشگویانه با شدت خیلی زیاد به عواملی اشاره میکرد که باعث افسردگی شدید میشوند. یخ زدن در رویا توسط مثلاً موجودی یخی به نحوی نشان میدهد که وضعیت روانیِ افسردهٔ خیلی عمیقی برای این آدم وجود دارد؛ و وقتی کسی از کودکی چنین شرایطی را که در این رویا میبیند، به نظر میآید افسردگیاش خیلی عمیق است؛ به وقایعی در کودکیاش برمیگردد، نه به مسائلی که شاید بشود با روانکاوی تا حد زیادی التیامش داد. بعداً یونگ در ادامهٔ این حرفهای افسردهکننده این را هم اضافه میکند که این دختر در مدت خیلی کوتاهی بعد از اینکه این رویا را برایم تعریف کرد خودکشی کرد؛ و شاید به هر حال نوعی تسلی میدهد که نتوانست نجاتش بدهد و نوعی قابل نجاتدادن نبود به دلیل اینکه چنین رویایی دیده بود. به هر حال رویاهای کودکی که معمولاً آدم چندتایی یادش هست معمولاً رویاهای مهمیاند که به یاد ماندهاند؛ ما هزاران رویا در کودکی دیدیم و خیلیشان را همان موقع از یاد بردیم یا به مرور زمان از یادمان رفته.
ثبت و ارسال رویا برای کلاس
اینکه بخواهید در این جریان از رویاهای خودتان استفاده کنید، اینکه بخواهید به من بدهید که من مثلاً چیزی دربارهاش بگویم اگر مناسب دیدم، یا خودتان حداقل برای خودتان آزمایشگاهی تشکیل دهید و این کار را انجام دهید — مورد دوم را اکیداً توصیه میکنم. یعنی خیلی مهم نیست که کسی رویاهایش را حتماً بیاید اینجا در کلاس مطرح کند. تازه مطرح شدن رویاها مطلقاً معنایش این نیست که ما بدانیم دربارهٔ رویای چه کسی صحبت میکنیم؛ اصلاً من خودم میل ندارم بدانم دربارهٔ رویای چه کسی صحبت میکنم؛ فقط کافی است اطلاعاتی خیلی کلی در مورد مثلاً جنسیت داشته باشیم. خیلی مهم نیست آدم بداند کسی که رویا را دیده مرد است یا زن، برای اینکه معنای نمادهای رویا برای مرد و زن تفاوتهایی دارد؛ ولی با توجه به اینکه کموبیش سنوسال همه یک حدودی است و شناخت کلیای وجود دارد — به هر حال حداقل دانشجوی این دانشکده هستید — فکر میکنم کفایت میکند. بهاضافهٔ اینکه میشود یک رشته اطلاعات به طور محرمانه گرفت. یک نفر لطف کرد و از آن هفتهٔ قبل تا الان به من ایمیلی زد و سه رویا — که مربوط به خودش هم نیستند؛ یکی از این سه رویا از سه فرد مختلف است که ایشان شنیده بود — و به من ایمیل زد؛ تقریباً این روش خوبی برای مطرح کردن رویاست دیگر: میشود در یاهو یک اکانت جدید — لازم نیست معلوم باشد مال کیست — یک نفر برای خودش ایجاد کند، به من ایمیل بزند، متن رویا را بگوید؛ و این به من امکان میدهد که با ایمیل اگر پرسش مهمی دربارهٔ رویا باشد بپرسم؛ چون تقریباً محال است یک نفر — مگر خیلی حرفهای باشد — همهٔ نکاتی که باید بگوید را در متن رویا همان دفعهٔ اول بگوید؛ مگر اینکه همین تجربهٔ کار کردن با رویا را داشته باشید. غالباً چنین است که آدم لازم میشود حداقل چند پرسش بپرسد: اوضاع چگونه بوده، بعضی جزئیات اصلاً چه بوده، یا احساسی که موقع رویا فرد داشته چه بوده. اکیداً توصیه میکنم رویاهای افراد دیگر را نفرستید و
اصلاً به آن فکر نکنید؛ برای اینکه بعداً اگر پرسشی بکنم باید بروید از کسی بپرسید و بیایید؛ اصلاً چیز جالبی درنمیآید. من معمولاً این کار را نمیکنم که کسی بیاید بگوید مثلاً دیگری رویایی دیده، چه کنم. بگذارید باز مجدداً تأکید کنم که اگر این فعالیت را انجام دهید — چه در کلاس به اصطلاح چیزی مطرح شود چه خودتان شخصاً این کار را بکنید — خیلی خوب است و تأکید میکنم سعی کنید این کار را شخصاً انجام دهید.
اهمیت تجربه شخصی با رویا
برای اینکه برای زندگی خودتان چیزهای مفیدی در رویا وجود دارد. برای من کمی عجیب است که چرا برای همه بدیهی نیست که رویا چیز مهمی است. هیچ چیز طبیعی در بدن ما بیهوده اتفاق نمیافتد؛ هیچ مکانیسم طبیعیای در این دنیا وجود ندارد که به نحوی جالب نباشد، خوب نباشد، ضروری نباشد. یعنی مثلاً فرض کنید تب میکنید، دردتان میگیرد — چیزی که بدنتان انجام میدهد نوعی چیز خیلی خوبی است؛ برای حیاتتان به نحوی مفید است. اینکه چطور آدمی میتواند تصور کند رویاها مثلاً بیهودهاند و یک رشته چیزهای پیشپاافتادهاند در حالی که بهشدت گاهی خودشان را به آدم تحمیل میکنند و تأثیرگذارند — فکر میکنم همانطور که از قدیم مردم احساس میکردند در رویا چیز شگفتانگیز و خیلی مهمی وجود دارد و حتی خیلی از فرهنگها، نه لزوماً فرهنگهای مذهبی، به رویا حالتی مقدس میدادند — من یک بار در این کلاس نقل کردم که یونگ تعریف میکند در یکی از سفرهایش که به قبایل آفریقایی سر زده بود و آنجا زندگی میکرد، از این افراد خواسته بود اگر رویایی دیدند برایش بیاورند.
یونگ و بیمار با رویای عجیب
یونگ میگوید برای من خیلی جالب بود که با اینکه جایزهای مالی گذاشته بود، هیچکس نمیآمد رویایش را تعریف کند؛ تا روزی دید از راه دور کسی دواندوان میآید و با هیجان میگفت رویایی دیده است. جدا از اینکه یونگ این را تعریف میکند برای اینکه نشان دهد این آدمها چقدر برای رویا ارزش قائلاند — حاضر نیستند مثلاً دروغ بگویند؛ اصلاً مسئله مذهبی نیست به معنای مذهب متداولی که ما میشناسیم؛ نوعی تقدسی برای رویا قائلاند؛ حاضر نیستند با چنین چیزی شوخی کنند و حاضر نشدند رویاهای به نظرشان کماهمیت را تعریف کنند — میگوید بعد از مدتی یکیشان آمد و رویای بسیار عجیب و جالبی برای یونگ تعریف کرد که به نظرش آمد این ارزش را دارد؛ اینکه چیزهای روزمره را آدم در خواب ببیند و خیلی تأثیرگذار نباشد به نظرشان جالب نمیآمد که تعریف کنند، ولی وقتی یکیشان رویای خیلی مهمی دید که به نظرش خیلی جالب میآمد تعریف کرد. به هر حال تأکید من این است که دستکم یک فعالیت شخصی انجام دهید. و قبل از اینکه بخواهم وارد بحث این جلسه شوم بد نیست چند نکته دستکم بگویم که چطور میشود این رویاها را به دام انداخت؛ برای اینکه این موجودات خیلی لغزندهاند و شما بهراحتی نمیتوانید این رویاها را گیر بیندازید. آدمهایی هستند که اصولاً خیلی رویا به یادشان نمیماند و آدمهایی هستند که زیادی رویاهایشان به یادشان میماند. چنین میگویم برای اینکه از نظر علمی بدیهی است ما هر شب رویا میبینیم؛ ممکن نیست بخوابید و یک شب رویا نبینید؛ چند بار هم احتمالاً چنین است که هر کسی چند بار رویا میبیند؛ این را آزمایشهای علمی نشان میدهند. یعنی آن حالت به اصطلاح REM که مربوط به دورهٔ رویابینی است بهوضوح در هر بار خواب چند بار اتفاق میافتد؛ مگر اینکه مثلاً به نحوی استثنایی شما را در آن حالت که قرار میگیرید از خواب بیدار کنند. این را هم آزمایش کردهاند و به نظر میآید آزمایش آسیبزایی هم هست: اگر بالای سر کسی بنشینید و به امواج الکتریکی که میگیرید نشان میدهد که دارد کمکم وارد حالت رویا میشود، طرف را بیدار کنید و نگذارید مدتی خواب ببیند. و به هر حال اینکه ما هر شب رویا میبینیم ولی هر شب رویاهایمان به یادمان نمیماند — اگر هم به یادمان بماند گاهی مثلاً یک رویا به یادمان میماند؛ کمتر پیش میآید کسی از خواب بیدار شود و مثلاً سهچهار رویا به یادش باشد، در حالی که ممکن است هر شب سهچهار رویا دیده باشد — اینکه چطور میشود رویاها را به یاد آورد و نوعی ضبط کرد و رویشان کار کرد، فکر میکنم مهمترین نکته توجه کردن به رویاست. یعنی همین که کسی تصمیم میگیرد به رویاهای خودش توجه کند معمولاً این اتفاق میافتد که همین ارادهای که کرده باعث میشود احتمال اینکه رویاها به یادش بماند بیشتر باشد؛ و حتی یونگ رسماً میگوید این تصمیم که آدم به رویاهای خودش توجه کند باعث میشود آدم رویاهای مهمتری ببیند. یعنی مثل اینکه مکانیسمهایی وجود دارند که میخواهند این اطلاعات را از ناخودآگاه به خودآگاه بیاورند و اگر بارها این اتفاق بیفتد و اطلاعات در رویا باشد و شما هیچ توجهی به آن نکنید و چیزی به خودآگاهتان منتقل نشود، مثل اینکه آن مکانیسم دیگر بهعنوان چیز زائدی کمکم فعالیتش کم میشود؛ ولی وقتی کسی تصمیم میگیرد به رویاهای خودش توجه کند دوباره آن مکانیسم به نحوی فعال میشود. و یک بار نقل کردم که یونگ با صراحت میگوید من بارها به تجربه فهمیدم وقتی از بیمارانم میخواستم شروع کنند رویاهایشان را یادداشت کنند و برایم بیاورند، معمولاً اولین رویایی که میآوردند عمیقترین مشکلات زندگیشان در آن رویا بود؛ مثل اینکه هیجانی در ناخودآگاهشان به وجود آمده بود که انگار دارد بهشان گوش میدهد و حالا حرفهای اساسیشان را دوباره در همان شب اول مثلاً مطرح کنند.
ثبت رویا و بیاعتمادی به حافظه
نکتهٔ مهم این است که وقتی آدم تصمیم میگیرد به رویاهای خودش توجه کند، قطعاً لازم است رویاهای خودتان را ثبت کنید؛ به هیچ وجه نمیشود به حافظه دربارهٔ رویا اعتماد کرد. اگر میخواهید این را تجربه کنید حتماً تجربهٔ جالبی میشود برایتان: اگر تا الان پیش آمده باشد که آدم صبح که از خواب بیدار میشود رویایی را با جزئیات بهوضوح به یاد دارد، جایی یادداشت نمیکند و بعد ساعت ده، یازده صبح هرچه سعی میکند هیچی به یادش نمیآید. در کتابی نوشته بود رویا مثل گلولهٔ برفی میماند که بلافاصله وقتی خودآگاهی طلوع میکند زیر اشعهٔ خودآگاهی آب میشود. دلیل عمدهٔ این پدیده همان است که فروید هم به آن اشاره میکند: تضادی میان خودآگاهی و ناخودآگاهی وجود دارد؛ ناخودآگاهی در مقابل آن چیزی که از خودآگاه میآید و آن چیزی که از ناخودآگاه بیرون میآید مقاومت میکند. فروید معتقد بود در زمان خواب نوعی سانسور از طرف خودآگاهی وجود دارد؛ در واقع مکانیسمهای روانی سانسور انجام میدهند برای اینکه رویا از دست خودآگاهی در زمان خواب در امان بماند. بدیهی است وقتی بیدار میشوید خودآگاهی ممکن است نوعی احساس خوبی نداشته باشد نسبت به این حرفها و مفاهیمی که در رویا وجود دارد؛ بنابراین به دلیل نوعی تنش که میان خودآگاهی و ناخودآگاهی وجود دارد و این تضادی که مانع میشود اطلاعات به طور طبیعی از ناخودآگاه به خودآگاه منتقل شوند، اصولاً ثبت نکردن رویا رویا را به خطر میاندازد که کلاً فراموشش کنید و اگر هم کلاً فراموش نکنید، میشود با اطمینان صددرصد گفت که خودآگاهیتان بعد از مدتی چیزهایی را که در رویا بوده به میل خودش تحریف میکند. اینکه بارها برایم پیش آمده به یادداشتهای خودم دربارهٔ رویایی رجوع میکنم و میبینم اینجایش اصلاً به نظرم چنین نبود؛ چیز دیگری نوشتهام در حالی که کاملاً در ذهنم هست که رویا را جور دیگری دیدهام. یک بار حتی دانشجویی برایم رویایی را که صبح بیدار شده بود ضبط کرده بود؛ همان روز برایم تعریف کرد؛ بعد رفت خانه و چیزی را که ضبط کرده بود گوش کرد، به من زنگ زد و گفت آنجایش چنین نبود، چنین بود؛ تازه برعکس. میبینید؛ یعنی رویایی که تلاش شده برای اینکه به یادش بماند، قسمت خیلی مهمش مثلاً مکان در آن عوض شده؛ به جای اینکه مثلاً در مکانی چنین اتفاقی بیفتد که معنای دیگری میداد، رفته مکان دیگری.
منابع اینترنتی و کار روی رویا
به هر حال این مسئله خیلی مهم است که آدم در اولین فرصت ممکن رویا را ثبت کند، به هر طریقی، و به حافظه اعتماد نکند؛ برای اینکه حافظه به هر حال تحت تأثیر خودآگاهی حتماً تغییراتی در رویا میدهد. و یک نکتهٔ خیلی مهم — حالا شما احتمالاً در اینترنت میروید چون الان مد شده روی رویا کار کردن؛ در اینترنت خیلی میتوانید دربارهٔ شیوهٔ به دام انداختن رویا اطلاعات کسب کنید — من این یکیدو نکتهٔ مهمی که گفتم را گفتم؛ یک نکتهٔ خیلی مهم دیگر هم این است که اصولاً وقتی آدم به طور ناگهانی از خواب بیدار میشود احتمال اینکه رویا به یادش بماند خیلی خیلی پایین میآید. مثلاً جایی خوابیدهاید کسی چراغها را روشن کند، از خواب بپرید؛ از آن حالت ناخودآگاه خیلی سریع وارد حالت خودآگاه شوید؛ با احتمال زیاد حتی اگر خواب مهمی دیده باشید به یادتان نمیماند. و علت اینکه بعضی آدمها اصولاً رویا به یادشان نمیماند — واقعاً آدمهایی وجود دارند که معتقدند خواب نمیبینند؛ یعنی هیچوقت خوابهایشان به یادشان نمیماند — میتواند این باشد که بعضی آدمها به طور طبیعی یکباره بیدار میشوند. یعنی حتی من از کسی که میگفت من هیچوقت خواب نمیبینم پرسیدم و میگفت تقریباً همیشه موقع بیدار شدن از جا میپرم؛ مثل نیمخیز میشوم. حالا چرا چنین است؟ به هر حال مثل عادتهای خوابیدن و بیدار شدن آدمها بستگی ممکن است به تجربیات کودکی یا وضع روانیای داشته باشد که چرا چنین از خواب بیدار میشود. ولی به هر حال هرچه بیدار شدن تدریجیتر باشد — مثلاً اگر ساعتی داشته باشید که به اندازهٔ مثلاً زنگش مثل ناقوس بالای سرتان باشد، با وحشت احتمالاً از خواب بیدار میشوید و بعد تا بیاید خودتان فکر کنید چه داشتید در خواب میدیدید، خیلی احتمال اینکه رویاهایتان را خوب به یاد بیاورید — حالا ممکن است خطوط کلیاش به یادتان بیاید، جزئیاتش را بتوانید به یاد بیاورید — پایین میآید. بنابراین به تدریج از خواب بیدار شدن خودش نکتهٔ مهمی است؛ بهاضافهٔ اینکه یک چیز خیلی مهم — که معمولاً خیلی رویش تأکید نمیکنند ولی من به تجربه احساس میکنم خیلی میتواند مؤثر باشد در فهمیدن معنای رویا — این است که معمولاً در لحظههای اول، در آن لحظههای انتقالی که آدم از حالت ناخودآگاهی کامل به خودآگاهی کامل میرسد، تداعیهایی هست.
لحظه بیداری و تداعیهای انتقالی
مثلاً اولین افکار و چیزهایی که در حالت بیداری به ذهنتان میرسد. اگر آدم واقعاً کمکم بیدار شود و یک دفعه به حالت خودآگاه منتقل نشود، مثل اینکه آن نمادها و چیزهایی که در مفاهیمی که در رویا هست — اول چیزهایی که مربوط به آن است به ذهن آدم میرسد. اولین افکاری که در لحظههای اول بیداری به ذهن آدم میرسد معمولاً چنین است که به معنای رویا ربط دارند؛ ولی اینکه به طور قطع بتوان چنین حرفی زد خیلی قطعی نیست. فکر میکنم مفید و مهم است که روی رویاهای خودش آدم کار کند؛ اینها خطوط کلیای از راهنماییهایی است که چطور میشود رویاها را حداقل به خاطر سپرد و ثبت کرد؛ بعداً اینکه چقدر و چطور میشود رویشان کار کرد و دربارهاش صحبت کرد.
سطح نمادینسازی و کارکرد رویا
بگذارید دو مطلب مهم را که در دو جلسهٔ متوالی — یکی قبل از امتحانات و یکی هم جلسهٔ گذشته — گفتهام تقریباً به هر دو اشاره کنم: یکی دربارهٔ سطح نمادینسازی یک رویا، یکی هم دربارهٔ کارکردهایی که رویا انجام میدهد. اینها دیگر کاملاً دیدگاه یونگی است. فرض میکنم یادتان باشد فروید چطور به رویا نگاه میکرد و چطور سعی میکرد تفسیر کند. قبل از اینکه مختصراً به آنها اشاره کنم، میخواهم نکتهای دربارهٔ تمایز مهمی که میان شیوهٔ کار فروید و یونگ وجود دارد بگویم و بعداً عملیتر وارد بحثهای مربوط به تفسیر رویا شویم. اگر یادتان باشد، یک چیز خیلی واضح این است که اصولاً همهٔ شیوههای تفسیر رویا به رویا چنین نگاه میکنند که مثل متنی نمادین است؛ یعنی اگر متن نمادین نبود اصلاً تفسیر و تعبیر رویا خیلی معنا نداشت. موضوع این است که این متنی است که انگار محتوایش با صراحت و مستقیم در آن نیست، به صورت مثلاً گزارهٔ زبانی؛ و اصولاً عمل تفسیر رویا یعنی این
که من بخواهم آن متن نمادین را — که اصولاً حالت تصویری هم دارد — به نحوی تبدیل کنم به گزارههایی که در زبان معنا دارند و به نوعی منتقلش کنم به آن مجموعه اطلاعاتی که در خودآگاه به نحوی معنادار باشند و فهمیده شوند.
رویا به مثابه متن سمبلیک
اینکه رویا متنی نمادین است مثل یک داستان میماند: اولاً نوعی داستان معمولاً در آن هست؛ کمتر رویایی است که فقط یک تصویر باشد و اتفاقهایی در آن بیفتد. غالباً رویاها چنیناند که اتفاقهایی در آن میافتد. غالباً رویاها چنیناند که اتفاقات خیلی رئالیستی نیستند؛ یعنی چنین نیست که عیناً بتواند در عالم واقع اتفاق بیفتد؛ مثلاً حیوانات ممکن است در رویا حرف بزنند؛ هر اتفاق عجیبوغریبی در رویا ممکن است بیفتد. به هر حال ما رویا را اصولاً به صورت متنی نگاه میکنیم که معمولاً داستان دارد و معمولاً نمادین است. حالا حالتهای استثنایی هم ممکن است داستان وجود نداشته باشد یا به آن صورت نمادِ قابل تصویرکردن وجود نداشته باشد. یک مرحلهٔ اساسی — شاید مهمترین مرحلهٔ فهمیدن چنین متنی — این است که معنای نمادهایش را درک کنید: اگر حیوانی در رویا ظاهر شده، این حیوان به چی اشاره میکند؟ اگر خودتان را در اتاقی مثلاً دیدید یا در حال انجام کاری دیدید، این اتاق، این کار، این ابزارها، این اشیاء — که بعضی ممکن است عجیبوغریب و نامتعارف باشند — در رویا به چی اشاره میکنند؟ بخش عمدهٔ فهمیدن رویا در واقع درک همان نمادگرایی است که در رویا وجود دارد. میخواهم به تفاوت خیلی اساسیای اشاره کنم — تا حالا به تفاوتهای زیادی اشاره کردهام، چه به طور کلی چه دربارهٔ رویا — که میان فروید و یونگ هست؛ تفاوتی که خود یونگ خیلی رویش تأکید میکرد: نحوهٔ برخورد با تفسیر همین نمادهاست. اگر یادتان باشد شیوهٔ اصلی در نگاه فروید و روش تفسیر رویای فروید این بود که از خودِ کسی که رویا را دیده خواسته میشود — در شیوهٔ فرویدی — تداعیهایی را که در ذهنش دربارهٔ آن نمادها هست بگوید. مثلاً اگر کسی خودش را در خانهای دیده که این خانه آشنا نیست، پرسش فروید این است که این تو را به یاد چه میاندازد؟ چه جاهایی در کودکی، در تجربههای زندگیات داشتی؟ یا اگر حیوانی ظاهر شده، فرد باید کمکم شروع کند به تداعی کردن و گفتن اینکه این چیزهایی که دیده به نحوی یادآورِ چیست. یونگ به این استفاده از تداعی انتقاد دارد و معتقد است این روش خوبی برای پیدا کردن مفاهیمی که در رویا هست نمیتواند باشد. ماجرایی را یونگ نقل میکند که فکر میکنم ماجرای مهمی در زندگی خودش بوده؛ به دلیل اینکه به نحوی نسبت به حداقل بحثهای فروید دربارهٔ رویا تردید پیدا کرد — آنطور که خودش تعریف میکند — و این تجربه مربوط است به دورانی که هنوز در جمع فرویدی حضور داشت و کمکم اختلافاتش به حدی میرسید که از حلقهٔ طرفداران فروید خارج شود. یونگ نقل میکند که یک بار سوار قطار بوده در این مسافرت و در حالت خوابوبیداری — همانطور که بیرون را نگاه میکرده و کمکم مثلاً به خواب میرفته — تابلوهایی، تابلوهای راهنمایی که کنار قطار بود، و بعضی مناظر را دیده و کمکم دچار تداعیهای جالبی شده که مثلاً به بعضی چیزهای معناداری که در وجود خودش بود توسط این تداعیها رسیده؛ و میگوید این تجربه برای من این را ثابت کرد که شیوهٔ تفسیر رویا با استفاده از تداعی — نه اینکه معنادار نباشد یا ما را به چیزهای معنادار نرساند — ولی لزوماً آن چیزی که به آن میرسیم معنای رویا نیست. ایدهٔ حرف یونگ این است: مهم نیست از رویا شروع کنید یا از چیز دیگری؛ از تابلوهای راهنمایی کنار مثلاً جاده شروع کنید بهعنوان چیزهایی که به شما نشان دهند و بگویند این تو را به یاد چه میاندازد. اگر واقعاً کسی موفق شود تداعیهای آزاد انجام دهد — یعنی ذهن خودآگاهش را تا حد ممکن به اصطلاح خاموش کند و بدون محدودیت این تصاویر یا مفاهیمی که هست را در ذهنش بچرخاند و نوعی تداعی کند — میرسد به جاهایی که کمپلکسهایی در روانش وجود دارد، به جاهای معناداری که به طور طبیعی به آنها توجه نمیکنیم. مهم نیست نقطهٔ شروع — مثل اینطور فکر کنید: مثل سیستمهای دینامیکی که یک رشته نقاط جذب دارند و شما وقتی نقطهٔ شروع را به این سیستم دینامیکی میدهید، به هر حال در مسیری معمولاً به یکی از این نقاط جذب میرسد. مهم نیست که نقطهٔ شروع را من یک رشته مفاهیم و نمادهای رویاییِ این آدم قرار بدهم یا رویای آدمی دیگر یا تابلوهای کنار جاده. بنابراین شیوهٔ تفسیر رویای فروید درست است که اثری دارد دربارهٔ اینکه کمپلکسهای روانی آدمها را میشود چنین یافت، به دلیل همان کارکردی که تداعی آزاد دارد؛ ولی نمیشود گفت این چیزهایی که به آن میرسیم واقعاً معنای نهانی همان رویاست.
تداعی آزاد و مخالفت یونگ
بنابراین کلاً یونگ خیلی موافق با استفاده از این تداعیها در تفسیر رویا به طور مطلق نیست؛ هرچه یونگ جلوتر میرود بیشتر به این معتقد میشود که اینها نمادهای ثابت بشریاند و به تجربههای شخصی آدمها مربوط نیستند. بنابراین پرسیدن اینکه مثلاً شیر تو را به یاد چه میاندازد — اگر شیری در رویا ظاهر شده باشد، شیری که آدم ندیده — خیلی مهم نیست که این آدم چه تجربهای با شیر داشته و اصلاً تا حالا دیده یا ندیده یا چه چیزی دربارهٔ شیر فکر میکند. ظاهر شدن حیوان درندهای در رویا مثل شیر، نمادهایی با معنای ثابتی برای همهٔ انسانها دارد، مگر اینکه خلافش ثابت شود؛ مگر اینکه مثلاً آدمی که همین امروز صبح شیری به او حمله کرده — شب اگر شیر در خواب ببیند دیگر میشود گفت حالت استثنایی داریم، بیچاره تازه از خطر خوردهشدن توسط شیر رها شده و ممکن است نه تا آن شب، ممکن است تا یک سال هر شب در خواب شیر ببیند و لزوماً معنایش این نیست که معنایی که قبل از این اتفاق خاص در زندگی شخصیاش به اصطلاح میتوانست رویا داشته باشد، همان معنا به طور ثابت دربیاید. بنابراین اگر حالتهای خاص را کنار بگذاریم، خیلی وقتها به نظر میرسد نمادها معنای ثابتی دارند. اینکه باز تأکید میکنم: تقریباً هیچ چیزی یونگ نمیگوید که اشارههایی از آن در کار فروید نبوده؛ فقط مسئله پررنگبودن و کمرنگبودن بعضی چیزهاست. قطعاً هر کسی کارهای فروید دربارهٔ رویا را بخواند میداند فروید هم معتقد به نوعی نمادگرایی ثابت بوده، مثلاً دربارهٔ نمادهای نرینه و مادینه در رویا؛ مثلاً فروید در همان تفسیر رویایش فصلهایی دارد که معناهای ثابت بعضی چیزها را در آن مینویسد که مهم نیست چه کسی این را در خواب میبیند: بعضی اشیاء همیشه نوعی نماد نرینهاند، بعضی نماد مادینه و الی آخر. خیلی چیزهاست — من به بعضیهاش اشاره کردهام — رویاهایی که حتی نماد نیستند، رویاهایی که معناهای مشخص دارند مثل رویاهای مرگ. من برای سومین بار فکر میکنم دارم میگویم که این عین متن کتاب فروید است که میگوید اگر سوار قطاری بشوید و از ایستگاه حرکت کنید و بروید، این رویایی است که میتواند با احتمال خوبی معنایش این باشد که کارتان دارد تمام میشود.
رویای ایرما و پیشگویی
این را مدام نقل میکنم برای اینکه از جاهایی جالب است، چون نشان میدهد فروید هم به نمادها و رویاهای ثابت معتقد است و هم به پیشگویانه بودن محتوای رویا. بنابراین این بعضی آدمهای افراطی طرفدار فروید که هر نوع مثلاً ادعای اینکه رویا حالت پیشگویانه دارد یا هر جور مثلاً ثابتبودن نمادهای رویا را نوعی مثل خرافات با آن برخورد میکنند و تقصیر یونگ و پیروانش میدانند که رویا را چنین به چیزی غیرعلمی تبدیل کردهاند — کاملاً وقتی متنهای اصلی فروید را میخوانید میبینید که نه، خیلی پررنگ نیست ولی به هر حال به چنین چیزهایی معتقد است: که رویا میتواند پیشگویی به معنای واقعی کلمه دربارهٔ آیندهٔ نزدیک دستکم بکند و این را به طور ثابت انجام دهد؛ یعنی مهم نیست شما قطار را در خواب ببینید یا کس دیگری. یک تفاوت عمدهٔ فروید و یونگ از نظر شیوهٔ برخوردشان با مسئلهٔ تفسیر رویا، میزان علاقهای است که به استفاده از تداعی آزاد نشان میدهند. ببینید، باز این را برمیگردانم به همان تفاوتی که از نظر مواد خامی که برای ساختن تئوریشان استفاده میکنند میانشان هست و اهدافی که دارند. فروید بهشدت رواندرمانگر است و متعهد به داشتن دیدگاهی مثل پزشک؛ بنابراین آدمهای مورد علاقهاش بیماران روانیاند و آنچه بهشدت مورد علاقهاش این است که به هر طریق ممکن کمپلکسهای روانی و آن چیزهای عمیق ناخودآگاهی که در این آدمها باعث بیماریشان شده را کشف کنند. بنابراین اصلاً فروید به رویاها توجه میکند برای اینکه همان کمپلکسها را پیدا کند؛ و شیوهٔ تفسیر رویای فروید هم همین کار را تا حدی انجام میدهد. یونگ هم اعتراف دارد که اگر آدمی را از جایی شروع کنید و سعی کنید تداعی آزاد انجام دهد، میرود سراغ آن آرکیتایپهای روانی؛ کمپلکسها جایی است که انرژیهای عاطفی خیلی شدیدی آنجا ذخیره شده؛ از هر جا شروع کنید اگر ذهنتان آزاد باشد به نحوی متوجه آن مسائلی میشوید که در ناخودآگاهتان مثلاً کمپلکس درآمده. بنابراین درست است — من شخصاً با یونگ موافقم — که شیوهٔ تفسیر رویای فروید معنای واقعی رویا را درنمیآورد، ولی آن کاری را که فروید میخواهد با رویا بکند میشود آنطور کرد؛ یعنی اینکه از طریق رویا به عوامل روانپریشی کسی برسید.
برای چه کسی شیوه یونگ بهتر است
آدمهای سالم تقریباً کمپلکسهای کمتری دارند و شیوهٔ تفسیر رویای یونگ برایشان بهتر کار میکند تا اینکه لزوماً احتیاجی داشته باشند کسی به آنها نشان دهد در مثلاً اعماق وجودشان چه کمپلکسهایی هست. من باز این تأکیدهایم از این جهت است که نوعی علت اختلافهایی که میان فروید و یونگ هست روشن شود و اینکه من به هیچ وجه حتی دربارهٔ تفسیر رویا معتقد نیستم شیوهٔ تفسیر رویای فروید چیزی بیمعنا و کاملاً بیربط است. یعنی کاری را فروید و پیروان فروید با آن شیوه انجام میدادند و به این نتایج میرسیدند که این نتایج واقعی است. یعنی فکر میکنم شروع کردن از نمادهای رویای یک آدم — یک آدم بیمار — نقطهٔ شروع بهتری است برای اینکه سریعتر به کمپلکسهای روانی برسیم تا تابلوهای راهنمایی کنار یک جاده؛ ولو اینکه ممکن است از آنجا شروع کنیم بالاخره در یک تداعی آزاد — چون رویا به هر حال در آن محتوای روانی و کمپلکسها به نحوی نمادهایی وجود دارد نزدیکاند به آن چیزی که داستانِ موجود در رویا به نحوی به آن کمپلکسها دربارهٔ یک فرد بیمار ارتباط پیدا میکند. بنابراین کشف فروید و شیوهٔ تفسیر رویای فروید برای کاری که او میخواهد انجام دهد تا حد زیادی مفید است و فکر میکنم اکثر آدمهایی که طرفدار فرویدند و شیوهٔ تفسیر رویای فروید را برای بیماران به کار بردند بهعنوان تجربهٔ عملی خیلی راضیاند از کاری که فروید میکند؛ همانطور که خود فروید هم از شیوهٔ کارش نوعی راضی است. ولی تأکید یونگ این است که به هیچ وجه نمیتوانیم بگوییم چنین داریم معنای واقعی رویا را میفهمیم؛ رویا میتواند معنای دیگری داشته باشد ولی آن کاری که داریم انجام میدهیم هم برای خودش نتایجی دارد. من برای اینکه وارد کار کمی عملیتر دربارهٔ رویا شویم، میخواهم از سه مثال خیلی معروف — تقریباً معروفترین رویاهای دنیا — شروع کنم؛ رویاهایی که به نحوی هستند. البته سهتایش در قرآن آمده در داستان یوسف و یکیاش که فکر میکنم معروفترین رویای دنیا باشد، هم در تورات و هم در قرآن آمده — با کمی اختلافها — و دو رویای مشترک در قرآن و تورات داریم: رویایی که خود یوسف میبیند و رویایی که پادشاه میبیند.
رویاهای یوسف و پادشاه
الان کمی شک میکنم در اینکه رویای دوم چقدر در تورات متنش واقعاً هست و فکر میکنم هر دو رویا — رویایی که یوسف میبیند و رویایی که پادشاه میبیند — هر دو با کمی اختلافات در قرآن و تورات آمدهاند. بنابراین همهٔ این سه دین بزرگ این دو رویا را شنیدهاند؛ و دو رویا هم در قرآن در همان سورهٔ یوسف هست که در زندان برای یوسف تعریف میشود و او تفسیر میکند؛ و این دو رویا رویاهاییاند که در تورات به آنها اشاره نشد. پس چهار رویا داریم، سه تا نه: در سورهٔ یوسف یکی رویایی که خود یوسف میبیند، یکی رویایی که پادشاه میبیند و دو تا هم زندانی رویا میبیند. رویاها
با توجه به اینکه خیلی متنی روشنی دارند و همه هم به نحوی تفسیر شدهاند در خود متن مثلاً قرآن یا تورات و دیگران هم دربارهشان بحث کردهاند، نقطهٔ شروع بدی نیست. قبلاً هم به این سه اشاره کردهام به دلیلی خیلی خاص و الان هم دوباره میخواهم با این رویاها شروع کنم و بعد کمکم جلو برویم و سعی کنیم شیوهٔ برخورد نسبتاً منسجمی با رویا پیدا کنیم. بگذارید رویاها را برایتان تعریف کنم. من اول از رویای زندانی اول شروع میکنم: متن رویا خیلی ساده است. متن رویا این است که این شخص در خواب میبیند که دارد برای پادشاه — یا برای کسی که پیش او کار میکرده؛ خیلی روشن نیست کیست — شراب میگیرد؛ و تفسیر این رویا که در قرآن دقیقاً بلافاصله یوسف تفسیرش را میگوید این است که تو از زندان آزاد میشوی و مجدداً به همان کار شغلیای که قبلاً داشتی برمیگردی. میخواهم نکتههای مهمی را که اینجا وجود دارد و کلیاند — یعنی به درد میخورند — بگویم؛ اینها مثالهای خوبیاند که میشود از دلشان آن ایدههای کلیای را که برای تفسیر رویا لازم است تا حدی درآورد. ببینید، بگذارید رویای دوم را هم بگویم: رویای دومی که زندانی دوم تعریف میکند این است که در خواب دیده نان را روی سر خودش حمل میکند و پرندهها دارند از این نان میخورند. این شخص نانواست؛ شخص اول واقعاً ساقی است — مثلاً جایی است، لزوماً نه پیش پادشاه؛ اصلاً اشارهای به این قضیه نمیشود. نفر اول ساقی است و آن خواب را دیده، نفر دوم نانواست و این خواب را دیده. بگذارید حداقل به تفاوتهای میان این دو متن دقت کنیم: رویای اول خیلی به نظر نمیآید سوررئال باشد؛ یعنی به نظر میآید رویای خیلی بیاهمیتی و روزمره است.
تعبیر روزمره در برابر تعبیر سمبلیک
مثل اینکه شما ببینید دانشآموزی دارد مشق مینویسد — دانشآموز مشق مینویسد — آدمی که ساقی است، کار روزمرهاش این است که آب انگور میگیرد و شراب درست میکند؛ یا مثلاً خواب ببیند که دارد شراب توضیح میدهد، ها؟ هیچ نکتهای در رویای اول نیست که بتوانیم بگوییم این اتفاق در عالم واقع نمیتواند بیفتد. این نمونه متنی است، رویایی است که تا حد زیادی میشود گفت اصلاً نمادین به معنایی که ما میفهمیم نیست. اگر مثلاً نانوا این خواب را میدید — حالا چه؟ ببخشید، خواهش میکنم؛ من نمیدانم. این چیزهایی که گفتند اصلاً مهم نیست. خواب دیده بودند که برای پادشاه شراب میگیرد؛ قضیه این است — من نمیدانم — نه، متن رویا این است که دارد انگور آب میگیرد، مثلاً شراب درست میکند؛ این متن رویاست؛ رویایی که با توجه به شغل این آدم رویای خیلی طبیعی و سادهای است. در حالی که رویای دوم بهوضوح نمادین است: چقدر احتمال دارد کسی نان را روی سر خودش بگذارد و پرندهها بیایند از آن بخورند؟ ها؟ این یک تفاوت خیلی ساده است در اینکه وقتی رویایی را میبینید — من این را در جلسهٔ قبل از امتحانات دربارهاش بحث کردم — اولین نکتهای که وقتی متنی، رویایی را میبینید باید به آن توجه کنید درجهٔ نمادین بودن آن است. ممکن است در رویا مثلاً اژدها باشد، چیزهای خیلی عجیبوغریب باشد، خیلی دور از واقعیت باشد؛ حتی ببینید — باز به هر حال — اینکه کسی نان بگذارد روی سر خودش و پرندهای بیاید از آن بخورد، نوعی ممکن است در شرایطی استثنایی و عجیب پیش بیاید؛ ولی حتی ممکن است رویا چنین نباشد که ممکن باشد. دقت کنید اصلاً موجوداتی در آن ممکن است ظاهر شوند که به معنای واقعی کلمه در دنیا وجود ندارند. بنابراین یک تفاوت رویاها که حتماً وقتی کسی با رویایی مواجه میشود باید به آن توجه کند، سطح نمادین بودن رویاست: رویا رئالیستی است؟ یعنی واقعاً چیزی است که تقریباً مثل قطعهای است که در گذشته یا آینده میتواند اتفاق بیفتد و خیلی غیرطبیعی نیست؟ یا رویا نمادهایی در آن دارد که آن را از حالت رئالیستی خارج کرده؟ بسته به اینکه چقدر داستان رویا و تصاویری که در رویا ظاهر شدهاند دور از واقعیت باشند، تفسیر رویا پیچیدهتر میشود و لازم میشود به نمادها معنا بدهید. درست است؟
قهرمان رویا و مشارکت شخص
ولی این دو رویا وجه مشترکی دارند که طبعاً دیده نمیشود؛ برای اینکه به نظر میآید همهٔ رویاها باید چنین باشند: قهرمان رویاها همان کسی است که خواب دیده و شخص اول در رویا مشارکت دارد؛ یا کاری انجام میدهد یا اتفاقی برایش میافتد. ولی رویا میتواند چنین نباشد؛ بنابراین نوعی رویاها هم وجود دارند که شخص خواببیننده قهرمان اصلی نیست؛ به نحوی ممکن است کنار ایستاده باشد و فقط چیزی را میبیند. رویای سومی که بررسی میکنم — رویای پادشاه در متن قرآن — بهوضوح چنین است؛ حتی در تورات هم با تفاوتی که دارد این تفاوت نیست: پادشاه در خواب میبیند هفت گاو چاق هستند که هفت گاو لاغر را میخورند، هفت خوشهٔ سبز هستند و هفت خوشهٔ خشک. اصلاً این پادشاه در رویا نه کاری انجام میدهد نه اتفاقی برایش میافتد؛ فقط چیزی را میبیند؛ مثل اینکه روی تپهای ایستاده باشید. ببینید، این را واقعاً نگاه کنید: هیچ اتفاقی برای پادشاه نمیافتد؛ پادشاه جزو شخصیتهای داستان رویا نیست. شخصیتهای داستان این رویا گاو و گندماند و ربطی به پادشاه به طور مستقیم ندارند؛ زندگی خصوصی پادشاه فکر نمیکنم به طور طبیعی در آن گاو و گندم خیلی نقش داشته باشد. اگر مثلاً فرض کنید کسی که دامداری دارد در خواب خودش گاو ببیند — هر روز با گاو به نحوی برخورد دارد — اصولاً هفت گاو، هفت گاو دیگر را نمیخورند؛ گاوها همدیگر را نمیخورند، نیست؟ این نمونهٔ رویایی است که اصلاً هیچ چیز رئالی در آن نیست؛ خود پادشاه هم در آن حضور ندارد. و یک تفاوت — ببینید — هر رویایی که میبینید، هر آدمی هر رویایی میبیند، درجهبندیای در رویاها وجود دارد که اینجا خیلی خوب در این سه متن میبینیم: از نظر شدت نمادین بودن با همدیگر تفاوت دارند. این سه رویایی که نقل کردم دقیقاً رویاهاییاند که یکی کاملاً رویای رئالیستی است، رویای دوم رویایی نمادین است ولی باز با رگههایی از رئالیسم، و رویای سوم اصلاً رویای کاملاً نمادینی است. بهاضافهٔ اینکه رویاها غالباً چنیناند که شخصیت اصلیشان کسی است که خواب میبیند؛ ولی رویای پادشاه نشان میدهد رویاهایی وجود دارند — همانطور که یونگ روی این مسئله تأکید میکند — رویاهایی وجود دارند که میتوانند خیلی مهم باشند و چون استثناییاند کم پیش میآیند؛ و اینها رویاهاییاند که اصلاً شخص فقط چیزی را شهود میکند بدون اینکه خودش واقعاً در آن دخالت کند.
رویاهای شهودی استثنایی
خیلی شاید لازم نباشد دربارهٔ این نوع رویای عجیبوغریب بحث کنیم؛ برای اینکه خیلی کمیاب است؛ کمتر کسی خوابی میبیند که به نحوی در آن حضور نداشته باشد؛ یعنی فقط چیز عجیبوغریبی را در خواب مثل اینکه سینما یا تلویزیون میبیند، شاهد باشد بدون دخالت کردن. بگذارید آن رویای اول در متن قرآن — رویایی که یوسف در کودکی میبیند. اینکه از رویاهای معروفی شروع کردهایم، خیلی خود این رویاها چیز نیستند؛ مهم این است که هر رویایی را خلاصه جلویتان بگذارید، ویژگیهایی دارد. من خودم چون قبلاً زیاد به این رویاها فکر کردهام طبعاً فکر میکنم خیلی از نکاتی که آدم دربارهٔ این رویاها میگوید — برای بعد هم میشود — رویاهای خیلی تثبیتشدهای هستند که در متنهایی وجود دارند و میتوانیم به آنها رجوع کنیم. رویای یوسف این است: رویایی که داستان با آن شروع میشود؛ در کودکی. اولاً رویای کودکی است، ثانیاً رویای بینهایت عجیبوغریبی است؛ بنابراین واضح است بنا به دیدگاههای یونگ باید چنین رویایی رویای خیلی مهمی باشد. همانطور که در متن مثلاً دینی — در متن مقدس، حالا قرآن و تورات هر دو میبینید — این رویای یوسف رویایی است که به نحوی بشارتی دربارهٔ کل زندگی یوسف در آن هست، دربارهٔ اینکه این آدم مثلاً مهم میشود؛ و از نظر یونگ کاملاً ممکن است آدمها در کودکی رویاهایی ببینند که نوعی خطوط کلی زندگی آیندهشان را در آن پیدا کنند؛ مثل همان رویایی که نقل کردم دربارهٔ مثلاً افسردگی یک فرد. رویای یوسف این است که خواب میبیند یازده ستاره و خورشید و ماه دارند به او سجده میکنند. رئالیستی نیست؛ معمولاً یازده ستاره و خورشید و ماه مقابل آدم سجده نمیکنند. بنابراین اینجا نمونهٔ رویای واضح صددرصد سوررئال است ولی شخص اول در آن به نحوی مشارکت فعال دارد؛ یعنی شخصیت اصلی حاضر است. ببینید، این چهار رویا چیزی را باید روشن کنند. وقتی متن رویایی را میبینید — به این نکته دقت کنید — یک نکتهٔ مهم این است که چقدر شخص اول آن، شخص اولِ رویاست که معمولاً چنین است — چه به طور فعال ظاهر شده باشد، چه اتفاقی برایش افتاده باشد — این به هر حال در رویا به نحوی حضور دارد و رویا را به اصطلاح زندگی میکند.
درجه سمبولیسم رویا
نکتهٔ خیلی مهم اینکه از همان اول باید روشن باشد رویا چقدر درجهٔ نمادگراییاش بالاست. بگذارید این چیزهایی که فهمیدیم چقدر میتواند کمک کند در اینکه برخوردمان با رویا چگونه باشد. بگذارید معنای این رویا را همانطور که در متون آمده بررسی کنیم. یوسف رویای اول را تفسیر میکند به اینکه تو آزاد میشوی و به شخصی که برایش کار میکنی شراب میدهی؛ در واقع سر کار خودت برمیگردی. بنابراین نوعی به نظر میآید تفسیر یوسف این است که این چیزی که در خواب دیدی چیزی واقعی است؛ یعنی واقعاً همین اتفاق انگار در آیندهٔ نزدیک برایت میافتد: که دیگر در زندان نیستی و داری کار خودت را انجام میدهی. ولی رویای دوم را چنین تفسیر میکند که تو مصلوب میشوی، اعدام میشوی و پرندهها از مغز سرت میخورند؛ به دلیل اینکه زیاد مثلاً کسی را که تفسیر بالای سرش نگه میداشتند برای چنین چیزهایی متلاشی میشد و طبیعی است پرندهها مغز انسان را دوست دارند اگر بتوانند جمجمه را بشکافند. در واقع میخواهم بگویم همانقدر که رویای دوم نسبت به رویای اول نمادینتر است، معنایش دورتر از آن متنی است که در رویا واقعاً دیده شده؛ مثل اینکه معنای رویای اول تقریباً همان چیزی است که در رویا بهعنوان چیز رئال دیده شده و معنای رویای دوم چیزی خیلی دورتر است: نان نماد است از مثلاً مغز؛ آن چیزی که توسط پرندهها خورده میشود نان به معنای واقعی نیست بلکه مغز این آدم است که خورده میشود. ولی در رویای دوم هم چیزی وجود دارد که به حقیقت پیوسته: آنم اینکه پرندهها به هر حال به سر این آدم دارند نوک میزنند؛ منتها چیزی که در رویا هست این است که به نانی که روی سرش هست دارند نوک میزنند؛ ولی آن تعبیری که یوسف میکند — اتفاقی که واقعاً میافتد — این است که پرندهها به مغز سرش، به خود سرش و مغزش دارند نوک میزنند. این یک قاعدهٔ کلی است: یعنی باید انتظار داشته باشید هرچه رویا نمادینتر باشد، آن معنایی که نهایتاً تفسیر میکنید و درمیآورید دورتر شود از آن اتفاقی که در رویا دیدید؛ و اصلاً معنای نمادگرایی همین است. یعنی مثلاً فرض کنید تفسیر رویای پادشاه این نیست که تو روزی هفت گاو میبینی که هفت گاو را میخورند.
هفت گاو و هفت سنبله
وقتی اینقدر چیزی عجیبوغریب است، تفسیرش احتمالاً — احتمالاً میدانید دیگر — خیلی معروفترین رویای تاریخ واقعاً است: که تفسیر یوسف این است که هفت سال فراوانی و هفت سال خشکسالی؛ در واقع محصولات سال فراوانی را سالهای خشکسالی دارند میخورند؛ و اینها به صورت گاو؛ اصلاً گاوی در بین نیست. حداقل در رویای دوم پرندهها نوعی واقعی بودند؛ عناصر نمادینی وجود داشت؛ ولی در رویای بعدی اصلاً نه گاوی هست نه خوردن به معنای اینکه حیوانات همدیگر را میخورند؛ خیلی استعاری و نمادین است؛ یعنی آن چیزی که نهایتاً به آن میرسیم واقعاً تشخیصش به نظر میآید سختتر است. بعد احتمالاً میدانید اکثر آدمها اگر رویای مهمی ببینند گرایش طبیعیای در آنها وجود دارد که فکر کنند آن چیزی که دیدهاند — اگر ببینند مردن، فکر کنند دارند میمیرند؛ اگر ببینند مثلاً کاری دارند میکنند، مثلاً کسی دیگر مرده — نگران میشوند، میروند صدقه میدهند، میگویند شاید طرف مثلاً دارد میمیرد؛ نوعی آدم انگار دوست دارد همان را باور کند. یعنی گرایش طبیعیاش این است که همان چیزی را که دیده فکر کند واقعی است. چه چیزی تعیین میکند که ما این گرایش واقعاً درست است یا غلط؟ خود متن رویا تا حد زیادی این را تعیین میکند: رویاهایی که خیلی عجیبوغریباند، آدمهای ناآشنا، موجودات غیرعادی در آن هست، داستانی که اتفاق میافتد. ممکن است شما در فضای کاملاً رئال رویا را میبین
ميبينيد ولی داستان سوررئال است؛ یعنی چنین اتفاقی نمیافتد. آن آدمی که مثلاً در خواب دارید میبینید که دارد دزدی میکند، به نظر نمیآید آدم دزدی باشد که مثلاً بخواهد واقعاً دزدی کند. مثلاً فرض کنید رویایی در همین کتاب نقد شده که کسی خواب دیده به اصطلاح دوست دخترش کیفش را برداشته دزدی کرده؛ مثلاً این فردا برود کیفش را جایی قایم کند از دست این، مبادا طرف بیاید مثلاً بدزدد. ببینید، کلاً این گرایش به تفسیر رئالکردن، گرایش کاملاً اشتباهی است؛ مگر در موارد خاصی. بگذارید کلاً به شما بگویم که این سه رویا — دو رویای زندانی و پادشاه — رویای دوم متداول است؛ رویای پادشاه غیرمتداول است به دلیل اینکه پادشاه در آن حضور ندارد؛ این رویاها کمیاباند؛ و آن مقدار نمادگرایی هم که در رویا هست — اینکه هیچ چیزی رئال نباشد — کمتر پیش میآید؛ ولی اگر پیش بیاید این رویاها رویاهای مهمیاند.
عمق رویا و سطح سمبولیسم
کلاً فکر میکنم سطح نمادگراییِ رویا تا حد زیادی به اهمیت و عمیق بودن رویا مربوط میشود. دقت میکنید؟ اگر مثلاً فرض کنید رویای خیلی رئالی ببینید، کمتر احتمال دارد این دارد به چیزی خیلی عظیم در زندگی شما اشاره میکند؛ ولی رویاهای نمادین هرچه نمادگراییشان عمیقتر باشد به نحوی به وقایع — مخصوصاً وقایع روانی که به اعماق وجودتان برمیگردد — مربوط میشود. اینجا این رویای زندانی دوم رویایی نمونه است: یعنی وجوه رئال دارد، وجوه نمادین دارد و نهایتاً اگر بتوانید کشف کنید نمادگراییاش چیست، به معنای خیلی روشن و مشخصی میرسید.
یکی از حاضران: در متن اشاره نشده که ایشان نانوا بوده؟
نه، اشاره نشده؛ نه اولی نه دومی؛ هیچکدام. پیشهٔ اولی؟ آره، فکر میکنم؛ بعداً — برای اینکه — من دارم فکر میکنم در ریشهٔ متن واقعاً صراحتی هست که ساقی بوده. ولی به هر حال به نظر میآید دومی را میگویند نانوا بوده؛ ولی در تفسیر خیلی مسئلهٔ نانوابودن مهم نیست؛ و اینکه آیا نانوابودن نماد خاصی باشد یا مثل اولی مثلاً اگر کارش چنین خراب میداد، خرابکاری نماد نباشد؟ فکر میکنم مهم نیست؛ برای اینکه نان — ببینید اگر کسی خواب ببیند دارد نان میپزد خیلی مهم است که بدانیم نانواست یا نه؛ ولی حمل کردن نان بر سر در حالی که پرندهها دارند از آن میخورند خیلی مهم نیست که طرف نانواست یا شغلش چیز دیگری است؛ این کاملاً نمادین است؛ نانواها نان را روی سرشان نمیگذارند و پرندهها مثلاً از نان نخورند. خیلی در رویای دوم هرچه رویا نمادینتر است مهم نیست و کمتر اهمیت دارد که کی هستید و تجربههای شخصیتان چیست. ولی یک رویای رئال — برای اینکه درک کنیم چقدر داستانش رئال است یا رئال نیست — بستگی دارد به اینکه چه شغلی مثلاً دارید: تو اگر مثلاً فرض کنید آدمی که اصلاً گواهینامهٔ رانندگی ندارد و رانندگی نمیکند اگر خودش را پشت فرمان ببیند که دارد رانندگی میکند، این به اصطلاح معنایی میشود تا اینکه کسی اصلاً رانندهٔ کامیون است و خودش را پشت همان کامیون خودش ببیند، یا برعکس.
رئالیسم رویا و زمینه زندگی
حالا ببخشید، یک حالت متوسط: کسی راننده است ولی رانندهٔ ماشین مثلاً سواری شخصی است و حالا خودش را پشت فرمان یک کامیون یا هواپیما میبیند. خلاصه اینکه اینکه کسی پشت فرمان هواپیمایی حتی بنشیند سوررئال نیست؛ در آدمها پشت فرمان هواپیما خلبانها مینشینند؛ ولی اگر آدمی که خلبان نیست ببیند، اینجا این داستان برای این آدم رئالی نیست. اینکه شما نمیتوانید این را بفهمید — فروید تأکید میکند — فروید اصولاً رویا را با استفاده از تداعیهای خود شخصِ رویابین تعبیر میکند؛ بنابراین چنین نیست که بتوانید برای فروید رویای نفر دیگری را نقد کنید و بگویید معنایش چیست؛ خیلی احتمالش کم است که فروید چنین چیزی اصلاً پاسخ دهد و معنادار بداند این کار را. یونگ با درصدی بیشتر ممکن است برای رویاها معناهای عمومی و ثابتگرا داشته باشد ولی باز به هر حال جنبههایی از رویا واقعاً به اینکه این آدم کی بوده که این خواب را دیده، جنسیتش چه بوده، چه سنوسالی دارد، چهکاره است، چگونه زندگی میکند مربوط است. مثلاً فرض کنید رویایی ببینید دربارهٔ خانوادهٔ خودتان: واقعاً کمی جنس رابطهٔ خانوادگی شما باید روشن باشد تا بفهمیم اصلاً آن چیزی که آنجا مثلاً میگذرد. اگر کسی خواب ببیند پدرش دارد مادرش را کتک میزند، من باید بدانم این کسی که این خواب را دیده واقعاً چنین صحنهای را دیده یا نه؛ مثلاً پدر و مادرش رابطهشان خیلی با همدیگر خوب است و یک دفعه در خواب دیده — این حتی تعیین میکند که این رویا مربوط به خانواده است یا نه مربوط به خانواده نیست و پدر و مادر نمادیناند. دقت میکنید؟ این داستان رویا و زندگی شخصی — اینکه چقدر تطبیق دارند — تعیین میکند که این هست یا نیست، من چقدر باید دنبال معانی نمادین بگردم. اگر یادتان باشد در آن جلسهای که دربارهٔ این بحث کردم مثالی زدم که زنی خواب دیده کودکی را — بچهای را — دارد که فراموشش کرده و به او مثلاً نرسیده و گرسنه است و بعد مدتی یادش افتاده و فکر میکند ممکن است مثلاً در حد مرگ گرسنه مانده باشد. اینکه این زن بچه دارد یا نه و اینکه فضایی که در رویا هست فضای واقعی خانهٔ خودش و آدمهای واقعی هست یا نیست، اینها تعیین میکند که من این رویا را — این کودک را — باید نمادین بگیرم یا کودکی واقعی؛ و حتی اگر میخواهم کودک نمادین بگیرم در چه سطحی باید نمادین بگیرم. موضوع این است که حتی تفسیر نمادین مراتبی دارد، لایههایی دارد.
اشخاص آشنا در رویا
من این مثالی که برایتان زدم — مثلاً پدر — پدرِ خودتان در رویایتان میتواند پدرتان باشد، به شرط اینکه ماجرایی در خانوادهٔ خودتان دارید خواب میبینید. غیر از پدرتان مثلاً اشخاص دیگری هم که آشنا هستند هستند و داستان هم داستان خیلی عجیبوغریبی نیست. پدر میتواند نمادی از سنت به معنای سنت اجتماعی و فرهنگی در جامعهٔ شما باشد. و من این مثال را آن جلسه زدم که پدر میتواند جانشین خدا باشد؛ مثال از خود یونگ است که رویا چنین است: دختری خواب دیده پدرش موجودی غولآساست؛ این را گرفته و دارد — در حالی که در مثلاً مرغزاری هستند و باد میوزد — دخترش را مثلاً میچرخاند. این دیگر پدرش نیست که ها؟ موجود غولآسایی که چنین کاری میکند، در واقع پدر ابعادی ماوراءالطبیعه اینجا پیدا کرده. حالا به همان معنایی که یونگ اشاره میکند خدا — حالا نه به معنای مذهبیاش، به همان معنای روانی که یونگ معتقد است در همهٔ آدمها به اصطلاح نوعی تصور از موجودی قدرتمند مثلاً خداگونه وجود دارد — که این را فروید هم به نحوی؛ فروید چنین فکر میکند که اصلاً خدایی که در مذهب به وجود آمده به نحوی فرافکنیِ پدر است و همین چیزی است که از نظر روانی میتواند تصعیدشدهٔ پدر باشد.
بله. یونگ اصلاً — فکر میکنم بد نیست الان تکلیف این موضوع را روشن کنیم — من اصلاً وارد این بحث نمیشوم که یونگ چقدر اعتقادات مذهبی دارد یا ندارد؛ برای اینکه — بله، لازم نیست — من وارد بحث نمیشوم برای اینکه پاسخ روشنی ندارم برای این موضوع. بگذارید یک بار این را بگویم و تمامش کنم؛ برای اینکه خیلی این مسئله مطرح است که یونگ — حرفهایی که میزند — آدم مذهبی است یا نیست. حداقل به طور واضح و بدیهی یونگ تا حدود زیادی مثلاً تا چهل، پنجاهسالگی نه فقط مذهبی نیست، کاملاً ملحد است؛ همهٔ این حرفها را هم میزند. یعنی مثلاً همین مقالهای که نوشته — حالا این مقالهای است در اواخر عمرش نوشته — من متنهایی از یونگ خواندهام که رسماً الحاد خودش را اعلام میکند؛ کلاً در اروپا از کلیسا متنفر بودند؛ خیلی دست به مذهبی بودن و نبودن به معنایی که ما میفهمیم نمیداد. منظورم اینجا این است که خدا و ماوراءالطبیعه و اینها را قبول داشته یا نه: بخش عمدهای از زندگیاش بدیهی است قبول نداشته و رسماً هم میگوید قبول ندارد.
یونگ و مفاهیم مذهبی
بعد کاملاً بدیهی است هرچه سنش بالاتر رفته به نحوی به مفاهیم مذهبی نزدیکتر شده. من هیچجا ندیدهام رسماً اعلام کند که به چیزی اعتقاد پیدا کرده؛ بهعنوان مثلاً — این را نگویم واقعاً — نوعی به نظر میآید حداقل این نکته که نوعی سیری دارد در فکر خودش که من نمیتوانم واقعاً قضاوت کنم جایی هست که اعتقاد پیدا کرده باشد به اینکه مثلاً خدا وجود دارد یا ندارد؛ نمیدانم واقعاً به چنین چیزی اعتقاد پیدا کرده یا نه. یک چیز ثابتی ولی در یونگ هست: همیشه برای مذهب به معنایی احترام قائل بوده. من یک بار گفتم اینکه مذهب نوعی مثل ایدئولوژی است که به طور طبیعی نیازهای خیلی عمیق روانی بشر را رفع میکند و اصلاً برای همین به وجود آمده؛ در اوج الحادش هم این حرف را میزند، ها؟ اینکه نمادهای مذهبی مثلاً مسیح، نمیدانم، شعائر مذهبی، اینها مجموعهای از رفتارها هستند که عمیقاً تسلیبخشاند، عمیقاً کمبودهای روانی انسان را — کمبودهای خیلی عمیق روانی انسان را — به نحوی جبران میکنند. بنابراین یونگ در سراسر عمرش — اگر در اوج الحاد بوده یا حالا شاید اواخر عمرش اعتقاداتی پیدا کرده — همیشه حرفی ثابت زده که به این راحتی نمیشود مذهب را کنار گذاشت. مذهب — همانطور که سیر تکامل مثلاً جانوران در طی میلیونها سال چیزهایی را به وجود آورده، مثلاً از نظر جسمانی — و من نمیتوانم تصمیمی شبهتصمیم بگیرم که مثلاً گوش مردم را بردارم با چیزی عوضش کنم — مذهب چیزی است که در طی قرون و اعصار متفاوت این ادیان به وجود آمدهاند و اگر میبینید مسیحیت مثلاً یا اسلام یک رشته ادیان خیلی شیوع پیدا کردهاند یا بودیسم، موفقیتشان دقیقاً نشاندهندهٔ این است که چیزهای عمیقی را دارند پوشش میدهند. یونگ در سراسر عمرش از جوانیاش این حرف را زده تا آخر عمرش که مذهب را نمیشود به این راحتی کنار گذاشت، مگر اینکه جایگزینی برایش داشته باشید؛ و معتقد بود اگر با مذهب مبارزه شود — آنطور که احساس میکرد در اروپا دارد میشود — بهشدت ناامنی به وجود میآید برای روان انسان؛ بدون مثلاً شعائر دینی، بدون نمادپردازی دینی؛ و یونگ بارها روی این تأکید کرده که عمیقترین دلیل به وجود آمدن فاجعههایی مثل جنگ جهانی اول و دوم همین است: اینکه آدمها وقتی دین را واقعاً از دست دادند، میروند مثلاً به چیزهای عجیبوغریبی مثل ناسیونالیسم معتقد میشوند.
شعائر کمونیستی و دینی
جایی در مقالهٔ خیلی معروفی یونگ مراسم گردهماییهای کمونیستها را با شعائر دینی مقایسه میکند: آنها هم خلاصه مثلاً در میدان سرخ که محلی مقدس است جمع میشوند، پرچمهایی که نماد چیزهایی است حمل میکنند، شعارهای خاصی میدهند که کاملاً مثل شعائر دینی ثابتاند و نوعی روح جمعی مثلاً پیدا میکنند، اهداف مشخصی و تخلیه میشوند. بنابراین چنین نیست که مثلاً مسیحیت را گذاشتید کنار بتوانید چنین چیزهایی را کنار بگذارید؛ در اوج الحاد هم که باشید باز خلاصه مردم جایی جمع میشوند و شعائری انجام میدهند؛ منتها فرقش چیست؟ فرقش این است که ادیان در طی صدها و هزاران سال به وجود آمدهاند و خیلی با مسائل عمیق روانی انسان منطبق شدهاند، در حالی که این ایدئولوژیهای ساختگیِ جدید — جدید — خیلی باید فکر شود که چطور میتوانند آن امنیتی که مذهب در نظر روانی ایجاد میکند را ایجاد کنند. بنابراین به جای اینکه این بحث را کلاً ببندیم — من واقعاً اگر پاسخ مشخص داشتم شاید روزی نیمساعت بحث میکردم — من نمیدانم اعتقادات یونگ مثلاً اواخر عمرش چیست؛ بعضیها ادعا میکنند که واقعاً اواخر عمرش به نظر میرسه که دیگر مثل آدمی دیوانه شده. فکر نمیکنم؛ فکر میکنم کسانی که میگویند یونگ اواخر عمرش دیوانه شده بود — نه، فکر میکنم خیلیها یونگ را از همان اول هم دیوانه میدانستند. آره آره؛ اینکه مثلاً بگذریم. فکر میکنم یونگ سیری صعودی به سمت پذیرفتن حتی بعضی چیزهای مذهبی داشته و نمیدانم اعتقادات مذهبی پیدا کرده یا نه؛ واقعاً نمیدانم؛ هیچجا ندیدهام بشود صراحتاً از آن نتیجه گرفت. ولی خیلی دیگر به بودیسم نزدیک شده، به هندوئیسم و بودیسم؛ یعنی اواخر عمرش واقعاً نوعی به نظر میآید مثل آدمی که اعتقاد دارد دارد دربارهٔ این ادیان شرقی صحبت میکند. چیزی که واضح است این است که تا قسمتی واقعاً میتوانم برایتان متنی بیاورم که بهصراحت میگوید من ماتریالیستم؛ مثلاً در سن چهل، پنجاهسالگی نوشته؛ و متونهایی که اواخر عمرش نوشته شکبرانگیزند که این دیگر واقعاً انگار مفاهیم دینی را دارد نوعی میپذیرد.
آره؛ نه، منظورم از بهطور واقعی این است: آن چیزی که مفیدتر است این است که یک نفر این شواهد را بداند و این را انجام بدهد و بداند که اینها مابهازای خارجی ندارند. دقت میکنید؟ یعنی شما بروید کارهایی مثلاً مثل شعائر مسیحی را انجام دهید ولی اعتقاد نداشته باشید
که واقعاً حالا مسیحی بوده، این مسیح خدا بوده و این حرفها. دقت میکنید؟ یعنی اینکه این شعائر به چیزی در عالم خارج به معنای واقعی کلمه اشاره میکنند را چنین نیست که بگوید این اعتقاد مفید است. دقت میکنید؟ کمی به نظر عجیبوغریب میآید ولی به هر حال حداقل در نیمهٔ عمرش احترامی که برای مذهب قائل است نه بهعنوان چیزی که دربارهٔ واقعیت صحبت میکند، بهعنوان ابزاری که بشر آن را به وجود آورده و خیلی مفید است؛ چنین نگاه میکند به دین بهعنوان آیینهای دینی و نمادگرایی دینی خیلی ارادت دارد؛ معتقد است این علم جدید و این ایدئولوژیهای جدید که نمادزدایی میکنند ذهن بشر را، اینها به هیچ وجه مفید نیستند و پاسخگوی نیازهای عمیق روانی بشر نیستند. اینکه دین نمادین شده و تمام مثلاً اسطورهها و فرهنگهای قدیمی پر از نمادگرایی است، از نظر یونگ این لازم است؛ چنین نیست؛ آیین لازم است؛ شعائر و آیینها لازماند؛ نمادگرایی لازم است؛ لازم است که شعائر و آیینها نمادین باشند و اینها چیزهایی نیست که بتوانید به راحتی مثلاً جایش به مردم کتاب بدهید بخوانند، سخنرانی برایشان بکنید و اینها ارضا شوند. نیازهای بسیار عمیقی به طور ناخودآگاه در انسان وجود دارد که توسط فرهنگهای کهن از جمله ادیان به طور طبیعی ارضا میشدند و بنابراین آنها چیزهای قابل احترامیاند و اگر اینها را یک دفعه از بشر بگیرید بشر دچار فاجعه میشود. از جمله قرن بیستم نمونهٔ واضحی است که اگر شما جهانی بدون نماد، بدون شعائر، بدون آیینهای دینی — یا حالا به نحوی دیگر آیینهای جمعی دیگر — داشته باشید، بشر نوعی موجود وحشی میشود و آن ناامنیهایی که در درونش واقعاً هست را به نحوی خالی میکند؛ حالا به صورت جنگ یا هرگونه قساوتی ممکن است دربیاید. و این را تمامش کنیم. کلاً فکر میکنم واقعاً چون نمیدانم و شاید به دلیلی که اصلاً به نظر من جالب نیست، مهم نیست؛ من اصلاً فکر نمیکنم مهم باشد یونگ واقعاً مذهبی بوده یا نه. حرفهای یونگ کاملاً مستقل از این است.
همین نکتهای بود که گفتم ممکن است مشکلاتی برای سالن امتحانات به وجود بیاید؛ جای خیلی امنی نیست.
نه؛ منظورم این است: رد کردن این نظریه که میگوید پدر بزرگتر است — یعنی وارد کردن این نظریه که پدر بزرگتر است. آره.
اعتقاد مذهبی و روانکاوی
نه، میگویم این یونگ چطور میتواند این را رد کند و بگوید به طور طبیعی و بهعنوان پدیدهای انسانها میخواهند بگویند که قدرتی… مثلاً چیزی — همین چیزی که واقعاً انسان نیاز دارد. یونگ به چیزی که فروید میگوید اعتقاد ندارد. یونگ به چیزی که فروید میگوید اعتقاد ندارد. ولی پاسخ شما را چنین میدهم که مهم نیست الان شما به این معتقد باشید یا نباشید؛ اینکه مکانیسمی که پدر تبدیل به خدا میشود چیست، مهم این است که بشر آره، نیاز دارد به اینکه چنین چیزی را واقعاً تصور کند؛ همانطور که به طور طبیعی به وجود آمده؛ کسی به بشر مفهوم خدا را تحمیل نکرده. فروید هم این را نمیگوید. نه، چنین نیست.
بله؟ پدر خودش را اول تحمیل میکند، قوانین خودش را، بعداً مثلاً همین پدر تبدیل میشود به چیزی خیلی مهم. در دیدگاه فروید هم به وجود آمدن مفهوم خدا مفهومی نیست که موجوداتی از آسمان، از کرات دیگر به ما داده باشند؛ بشر طی فرایندهایی این عمل را انجام داده و نیاز داشته انجام دهد؛ آرامشبخش بوده برایش که مثلاً فرض کنید تصویر پدر را — بعد از آن فرایندهای عجیبوغریبی که فروید دربارهاش صحبت میکند، من یک بار گفتهام در این جلسات که چیست — تبدیلش کند به تصویر خدا. مهم — میخواهم بگویم مهم — یونگ این حرفهای فروید را قبول ندارد؛ ولی حتی اگر قبول داشته باشد فرق نمیکند مکانیسم چه بوده؛ همچنان یونگ میگوید چون فرایندی طبیعی بوده که به اینجا رسیده، پس به این راحتی نمیتوانید تصویر خدا را از مثلاً فرهنگ بشر حذف کنید.
درست است، ولی منظورم این بود که مثلاً یونگ برای ارائهٔ نظریهاش این حرفهای فروید را قبول ندارد. ولی حتی اگر قبول داشته باشد بفهمد مکانیسم چه بوده، همچنان میگوید چون فرایندی طبیعی بوده که به اینجا رسیده، پس به این راحتی نمیتوانید تصویر خدا را از انسان و فرهنگ بشر حذف کنید. درست است؛ ولی من باید بپرسم که مذهب برای یونگ اعراضی ندارد و خودش را رد میکند؛ پس خود یونگ برای خودش باید میپرسید که مذهب چه شده که این را چطور جا بیندازد با اینکه مذهب را رد میکند؛ یعنی چه توجیهی داشته که مذهب را رد نکند؟ اصلاً شیوهٔ برخورد رویا با مشروطیات روانی — ما هنوز خیلی واردش نشدهایم؛ شیوهٔ برخورد رویای یونگ با این مسئله — رویای یونگ مثلاً از این چیزهای نمادین از ریشه متفاوت است با رویای فروید؛ بنابراین نمیتوانید — شما نمیتوانید — این روش فروید را در سیستم یونگی بنشانید؛ این برای حرفهای دیگر است. لازم نیست یک تئوری جزء به جزء تئوری قبلی را رد کند؛ میتواند بگوید من منسجمترم، بهترم، بهتر کار میکند؛ اگر هم تناقضی داشته باشد چند سالی بیشتر دوام نکشیده است؛ با اینکه آدمی که مستریم دارد کار میکند حرفهای خودش را دارد؛ آن حرفها در همین تئوریها نمیگنجند، رد هم نمیشوند؛ آن معنایی که شما میخواهید. من دارم به طور طبیعی دربارهٔ ایدههای یونگ صحبت میکنم؛ بنابراین اینها را به من نسبت ندهید، به یونگ نسبت دهید. ولی من از طرف مخالف هم بگویم؛ خیلی سریع حرف زدید؛ حرفهایی هم بگذارید… بگذارید فقط چند چیز کلی به شما بگویم: تمام حرفهایی که شما میزنید را دارم از طرف یونگ میگویم؛ همهاش در واقع همان اعتراض ضدِ بسیار زیاد و تقدسگرایی برای تفکر خودآگاه است. به شما بگویم: تمام حرفهایی که شما میزنید را دارم از طرف یونگ میگویم؛ همهاش در واقع همان اعتراض ضدِ بسیار زیاد و تقدسگرایی برای تفکر خودآگاه است. ضد بسیار زیاد و تقدسگرایی شدن برای تفکر خودآگاه.
تفکر خودآگاه و تقدسگرایی
مثلاً شعائر نوعی چیزهایی هستند که باعث میشوند ما مثلاً به نحوی فکر نکنیم؛ نوعی اینکه فکر کردن، تفکر — الان ما در دورانی داریم زندگی میکنیم؛ بد نیست این را بفهمید که چرا اینقدر یونگ موجودی است که از مجامع آکادمیک او را نوعی طرد کردهاند — حرفی که میزند از ریشه و اساس ضد تمدن غرب است. تمدن غرب که ریشهاش به یونان برمیگردد اساساً ریشهاش توجه عمده به مسائل خودآگاهی است، به تفکر و تحقیر کردن عواطف و هر چیزی که ناخودآگاه است از جمله رویا و حالا هر چه میخواهد باشد: سایه. شما تمام مفاهیمی مثل روشنگری — همهٔ این چیزهایی که در غرب لحظههای مقدس به اصطلاح تاریخ تمدن غرب را میسازند — از نظر یونگ رفتن به انحراف است. دقت میکنید؟ شما نوعی مطابق مد مثلاً قرن بیستم دارید حرف میزنید؛ همان چیزی که یونگ با آن مخالف است. خوب است این را بدانید: یونگ دقیقاً همین را میخواهد بگوید؛ میخواهد بگوید اینجور نگاه کردن به دنیا انحراف است؛ توجه نکردن به ناخودآگاه و آن چیزهای عمیقی که بدون تفکر واقعاً وجود دارند و برتری دادن به چیزهای خودآگاه کاملاً انحرافی است. نه اینکه خودآگاه چیز بدی باشد؛ این آمیزهای از ناخودآگاه و خودآگاه خوب است. دقت میکنید؟ اگر مثلاً بگویید شعائر باعث میشوند ما فکر نکنیم، یونگ ممکن است بگوید بله، آفرین، درست فهمیدی مثلاً؛ دقیقاً خوبیشان همین است. مثلاً شما نوعی میگویید که بدیهی است اگر چیزی باعث شود من فکر نکنم و از حالت خودآگاهی بیرون بیام، این واضح است که بد است. از نظر یونگ واضح نیست که بد باشد بلکه برعکس؛ اینکه شما تمام مدت بخواهید فقط مثلاً با تفکر زندگی کنید — تفکری که نوعی بیسش زبان قراردادی است که ما به وجود آوردیم — کاملاً موجودی ناقصالخلقه میشود؛ کما اینکه از نظر یونگ تمام این تمدن غرب به سمت موجوداتی ناقصالخلقه رفته؛ اصلاً این آدمها آدم حساب نمیشوند از نظر یونگ؛ این چیزی است که در تمدن غرب ساخته شده. دقت میکنید؟ برای همین یونگ نوعی مدام میرود به هر حال به فرهنگهای پنج هزار سال قبل؛ چون به نظرش میآید آنها فرهنگهای طبیعیتر و مفیدتریاند تا این چیز عجیبوغریبی که ما در قرن بیستم مثلاً ساختیم.
یونگ خلاف جریان آکادمیک
بنابراین میخواهم بگویم بیس تفکر شما اصولاً این است که همانطور نگاه میکنید که به ما آموزش دادهاند؛ یونگ درست دارد برخلاف همهٔ تمایلات آکادمیک ما حرف میزند؛ برای همین فهمیدن فضای فکری یونگ خیلی سخت است؛ تئوری یونگ ثقیل است برای اینکه نوعی خلاف جریان دارد شنا میکند یونگ؛ طبیعی است یونگ را در محیط آکادمیک راه ندهند؛ غربیها اصولاً احساس میکنند اصلاً یونگ به آنها توهین کرده؛ یونگ با صراحت میگوید باید برویم دوزانو بنشینیم از شرقیها چیزی یاد بگیریم؛ مثلاً ما اصلاً کاملاً موجوداتی منحرف شدهایم و به درد هیچ چیزی؛ فرهنگ ما به درد هیچ چیز نمیخورد؛ همه را بگذاریم کنار، دوباره برویم؛ من حرفم این است بعضی جاها اغراق میکنند ولی بعضی جاها با صراحت این حرف را میزند که آنها فرهنگهای برتری هستند نسبت به فرهنگهای ما؛ ما نوعی منحرف شدیم؛ به دلایلی که مثلاً فرض کنید ساینس به وجود آمد، نوعی تکنولوژی به وجود آمد و اینها نوعی زندگی مادی را به نظر میآید ارتقا میدهد و ما بهشدت از معنویت، از آن چیزهای عمیقی که احتیاجات عمیقی در روان ما بوده واقعاً فاصله گرفتیم؛ تمدن غرب ظاهریترین احتیاجات ما را رفع میکند. و اجازه بدهید — اجازه بدهید — این یک نکته: میخواهم بگویم اصولاً بیس حرفی که دارید میزنید دربارهٔ مثلاً اعتراض به اینکه چرا یونگ به شعائر و نمادگرایی دینی — که خیلی متفکرانه نیست و حتی وقتی واقعاً شعائر انجام میدهند، شعائرِ تکراری اصلاً ویژگیاش این است که شما لحظهای از حالت تفکر و خودآگاهی خارج شوید — از نظر یونگ خوبیاش همین است؛ خوبیاش این است که شما تفکر خودآگاهانه را — به معنایی که ما میشناسیم که در حیطهٔ زبان، مثلاً زبان قراردادی، صورت میگیرد؛ چیز فرماله — بتوانید لحظههایی از آن رها شوید. این رهایی از خودآگاهی و نوعی از نظر یونگ وصل شدن به اقیانوس عظیمی از حقایقی است که در درون ما وجود دارد. دقت میکنید؟ عرفا چطور به مسئلهٔ کشف حقیقت نگاه میکنند؟ چنین نیست که شما تفکر کنید و حقیقت بریزد. کارهایی میکنند؛ مثلاً فرض کنید همهٔ نهضتهای عرفانی در سراسر تاریخ تکرار ذکر در آنها هست. تکرار ذکر چه فایدهای دارد؟ یک فایدهٔ خیلی سادهٔ زبانشناختیاش این است که شما را در حالتی بیخودی به اصطلاح قرار میدهد. موضوع این است که از نظر عرفا آن به اصطلاح دستگاه شناختی ما مثل آینهای است که اگر ما جلویش را نگیریم با این افکار مثلاً که به ما تلقین کردهاند، حقیقت در آن بازتاب پیدا میکند. بنابراین نوعی هم یونگ و هم عرفان به طور کلی و هم ادیان همیشه چنین بودهاند که خیلی آنطور که در تمدن غرب بود به تفکر خودآگاه بهعنوان چیزی مقدس و تنها عاملی که نمیدانم ما را به حقیقت میرساند نگاه نکردهاند؛ به هیچ وجه چنین نگاه نکردهاند؛ یونگ ضد چنین نگاهی است. بنابراین ایرادی که شما میگیرید از یک نظر میخواهم بگویم روح تمدن غرب واقعاً در آن هست که یونگ صراحتاً ضدیت دارد با آن و صراحتاً تمدن غرب هم با یونگ ضدیت دارد. یعنی اجازه بدهید. نکتههای دیگری که گفتید همهاش غلط است؛ در واقع یک رشته فکتهای تاریخی گفتید که همهاش اشتباه است: مثلاً تقریباً الان بدیهی است که هیچ جامعهای مادرسالار نداشتیم؛ این غلطی که میگویید — خیلی از منابع تاریخی — فکر میکنم الان جزو بدیهیات است که آن تحقیقاتی که در نیمهٔ اول قرن بیستم انجام گرفت — مخصوصاً آدم فرانسوی معروفی که… بگذارید فقط برای اینکه متوجه شوید از چه حرفهایی حرف میزنم. فقط برای اینکه متوجه شوید از چه حرفهایی حرف میزنم.
که این مسئله به اصطلاح لوس شده؛ سیمون دوبووار رهبر مثلاً موج دوم فمینیسم است و طبعاً باید خیلی خوشش بیاید از اینکه دورهای در تاریخ بشر مادرسالاری بوده. جایی در کتاب «جنس دوم»ش میگوید آن تحقیقات مادرسالارانه هم که دیگر کار به جایی رسیده که فقط برای خنده خوباند. یعنی اصولاً فکتها چنین بود. ببینید نمیخواهم وارد جزئیات حرفهایتان شوم؛ ولی فکتهای اجتماعیتاریخی که آوردید — مثلاً ارتباط دادن واقعاً مسیحیت با نمیدانم ویژگیهای امپراتوری روم، در حالی که مسیحیت بهشدت در فرهنگ یهودی به وجود آمده و هیچ ارتباطی با فرهنگ هلنیستی به طور مستقیم دستکم نداشته — بگذارید واردش نشویم. شما چیزی را مثل خیلیها اشتباه میگیرید: اینکه تاریخ تصور مسیحیت را اگر نگاه کنید بعداً به جامعهٔ رومی، به فرهنگ هلنیستی و خیلی چیزهای دیگر ربط پیدا میکند و این مسیحیت تحت تأثیر آن فرهنگها تغییر شکل میدهد. دقت میکنید؟ مسیحیت چیزی بهشدت در جامعهٔ یهودی و فرهنگ به وجود میآید؛ ولی چون وقتی میرود مثلاً بعد از سهچهار قرن مستقر میشود در امپراتوری روم — مثلاً امپراتوری روم مسیحی میشود — بعد میبینید مثلاً مسیحیت قرن چهارم تفاوتهایی دارد با مسیحیت قرن اول؛ بعد میبینید سه قرن که میگذرد بنا به تغییرات تاریخی این ادیان و همهٔ فرهنگها تغییراتی میکنند.
اخلاق مسیحی و تاریخ
معمولاً این اشتباه پیش میآید که آها مثلاً چیزی که الان مسیحیت — آره الان مسیحیت به نظر میآید اخلاق مسیحی اخلاقی است که خیلی به درد این میخورد که بزنند در سر آدمها و آدمها حرف نزنند. درست؟ ولی بعد تاریخ نشان میدهد بعضی از طرفداران مسیحیت در قرن اول آدمهای شورشی بودند. دقت میکنید منظورم چیست؟ اینکه مسیحیتی که الان شما دارید میشنوید تحت تأثیر تاریخ تغییر شکل داده. اینکه من الان کتابهای خیلی پیچیدهٔ امروزی را بخوانم، عقاید منسجم مسیحی، یهودی یا اسلامی الان را بخوانم و بخواهم نتیجه بگیرم که منشأش چی بوده که به وجود آمده، کاملاً اشتباه است؛ من باید ببینم چیزی به وجود آمده، متنهای ابتدایی را بخوانم ببینم این چه بوده، اخلاقش چگونه بوده، نگاهش به دنیا چگونه بوده؛ نه اینکه بیایم مثلاً مثل اینکه شما تشیع را در حال حاضر نگاه کنید و بخواهید بگویید این تشیع چرا به وجود آمده.
مارکس و آرمان اجتماعی
ببینید اینکه ایدئولوژیها اگر بتوانند به چیزهای بدی تبدیل شوند به درد نمیخورند — فکر میکنم حکم کلیای میشود داد که همهٔ ایدئولوژیها میتوانند به چیزهای وحشتناکی تبدیل شوند — مارکسیسم ایدئولوژی بسیار روشنفکرانهای است که به نظر من یکی از قویترین ایدئولوژیهای متفکرانهای است که در تاریخ به وجود آمده؛ از نظر قدرت تحلیلیای که مارکس در مسائل اجتماعی دارد… اصلاً مارکس؛ مارکسی که بدون شک از بزرگترین نوابغ دو سه قرن اخیر است که بدون شک از بزرگترین نوابغ دو سه قرن اخیر است؛ خیلی جالب است که الان اکثریت، همچنان اکثریت متفکرین روشنفکر اروپایی خودشان را مارکسیست میدانند. شما دقیقاً به آن فضای آکادمیک احمقانهای اشاره میکنید که در واقع در دانشگاههایی که اقتصاد مثلاً درس میدهند، اقتصاد کاپیتالیستی درس میدهند، این چرندیات را میگویند که مثلاً مارکس رد شد و فلان و اینها. همین الان شما در اروپا بروید فهرستی تهیه کنید از روشنفکران اروپایی — آنها همهشان؛ یعنی همین الان بروید روشنفکران بزرگ اروپا را فهرست تهیه کنید بیاورید، خیلی مغرضانه نباشد؛ مطمئنم هر کاری بکنید نصف بیشترشان ادعای مارکسیستیشان را دارند.
یکی از حاضران: یک عبارتی گفتید که همه متفکرها میگویند همهاش مزخرف بوده، مارکسیسم. آن متفکرهایی که به آنها اشاره میکنید، مثلاً استادهای دانشگاههای مثلاً اقتصاد و اینها که محیطهای آکادمیکاند معمولاً آدمهایی هستند که فکر نمیکنند؛ چیزهایی خواندهاند و همان را پس میدهند. در واقع دارند چه میکنند؟
این چیزی که در جوامع آکادمیک هست این است که همین اقتصادی که هست — بابا اقتصاد کاپیتالیستی، حالا ما چه کنیم؟ — دقت میکنید؟ ببینید فرق مارکس و مارکسیستها با آدمی که استاد دانشگاه است و اقتصاد درس میدهد این است که مارکس — به فکرِ آدمی که آرمانهایی دارد و میخواهد جامعه را به سمتی ببرد — فکر میکند وظیفهاش این است که تغییراتی ایجاد کند. محیط آکادمیک اصولاً دنبال این نیست که تغییرات ایجاد کند. یعنی الان شما از یک اقتصاددان به طور طبیعی باید انتظار داشته باشید دربارهٔ اقتصاد کاپیتالیستی بحث کند؛ چون اقتصادی که متداول است در دنیا همین است. در سراسر دوران حیات مکتب فرانکفورت بهشدت مدعی بودند که مارکسیستاند؛ هنوز هم مارکسیستاند؛ به هیچ چیزی هم نمیخندند. شما ظاهراً دوست دارید به مردم بخندید. به هیچ چیزی نمیخندند و بهشدت معتقدند که واقعاً آن اتفاق وحشتناکی که شما میگویید برای مارکسیسم افتاد… — نه، دیگر حرف نزنید؛ خیلی پراکنده صحبت میکنید؛ خیلی پراکنده صحبت میکنید و قبول کنید حرفهایتان اصلاً مستقیماً به بحثهایی که الان داریم ربطی ندارد. فقط نکتههایی که در حرفهایتان بود این بود که به نظر من نکتهٔ اساسیاش این است که شما دقیقاً از موضع آکادمیک غربی نگاه میکنید به مطالب؛ فکر میکنید چیز خوبی است و فکر میکنم خیلی مهم است که کسی که دارد یونگ میخواند لااقل شک کند در اینکه این فضای آکادمیک سرشار از تقدس تفکر و این حرفها چیز به اصطلاح مقدسی است؛ بلکه برعکس. فکر میکنم در نگاه آدمی مثل یونگ نهتنها مقدس نیست، نوعی پوچ است. و واقعاً اینقدر تندوتند حرفهای اشتباه میزنید که آدم نمیداند از کجا شروع کند. این چیزی که دربارهٔ بودیسم میگویید — مثل حیوان بودن و این حرفها — فکر میکنم واقعاً غلط است؛ و اینکه نمیدانم منشأ بودیسم جنگهایی بوده که آنجا واقعاً اتفاق میافتاده و اینها — این هم نوعی کمتر میشود — حرفهایی تا این حد غلط زد؛ معمولاً هر حرفی خلاصهاش حقیقتی در آن هست ولی این حرفهایی که میزنید تقریباً صددرصد غلطاند. و اینکه بودیسم واقعاً چگونه است — بگذارید با نکتهای که داشتید حرف میزدید به ذهنم رسید: شما خیلی به ایدئولوژی و فرهنگی که نگاه میکنید نگاه اجتماعی دارید؛ مثلاً بودیسم را برای اینکه مردم مینشینند سر جای خودشان، مثلاً انقلاب نمیکنند یا مثلاً تحرک اجتماعی ندارند. به جهنم که ندارند؛ یعنی این ملاک که یک فرهنگ خوب است یا بد و شرطش این باشد که چقدر از نظر اجتماعی مردم را به تحرک میاندازد یا نه — بوداها دنبال چیز دیگریاند؛ دنبال رشد فردی خودشاناند — و یونگ معتقد است چرا به بودیسم اینقدر ارادت دارد یا به هندوئیسم؟ آن چیزی که در فرهنگ غرب — فرهنگ پستغرب از نظر من؛ دارم با زبان یونگ صحبت میکنم؛ جایی جایی یونگ نشسته؛ شاید واقعاً خودم چنین تعبیری را نپسندم — ولی آن چیزی که در این فرهنگ واقعاً نیست و فراموش شده برای همان نوعی حالتِ پست پیدا کرده: رشد فردی است. همهاش واقعاً مسائل شده تبدیل به مثلاً پیشرفت اقتصادی و مفهوم پیشرفت به آن معنایی که یک بودایی میفهمد که چه وقت در زندگی خودش پیشرفت کرده، کاملاً در فرهنگ غرب نابود شده. بگذارید این بحثهای شما را به نحوی حالتی میشود خصوصی ادامه دهیم؛ ولی به هر حال با این سرعت حرفهای غلط نزنید. بگذارید — اگر پرسشی دارید که مربوط به پرسش است من بگیرم بگویم.
آها خیلی ممنون. نه، قبل از اینکه به رویا برگردیم یک پرسش دیگر دربارهٔ همین گفتم که هدف ما برگشتن به رویاست. پرسشی از شما دارم: گفتم قبل از پدرسالاری، مادرسالاری… — چیز دیگری؛ مادرسالاری — نمیتوانم پاسخ بدهم. اگر پرسش نوعی انحرافی باشد یعنی از بحث خودمان دور میشویم؛ میگوییم این واقعاً موضوع مادرسالاری، پدرسالاری دیگر هیچ ربطی نداشت. ایشان هم چیزی در حرفهایش داشت؛ میتوانید بعد از جلسه از من بپرسید؛ نظرتان را بپرسید. بفرمایید.
یکی از حاضران: این فضای رئالیستی و نمادین در رویا که دربارهاش صحبت کردیم — میدانید — حس یا سابجکتیویتهٔ خود فرد هم میتواند چنین کند — میدانید حس یا سابجکتیویتهٔ خود فرد هم میتواند چنین کند؛ ممکن است صحنهای خیلی عادی باشد، خیلی واقعی، روزمره اتفاق میافتد، ولی فردی که در آن صحنه است حس غریبهبودن را پیدا میکند؛ این اصلاً در آن محیط آشنا نیست؛ یعنی احساس میکند که این ناآشناست ولی اتفاقاتی میافتد که در دنیای واقعی اتفاق میافتد.
بگذارید… ببخشید؛ معنای حرف شما میتواند این باشد: من چیزی رئالیستی ببینم ولی در فضایی که فضای معمولی زندگی من نیست؛ مثلاً خودم را در محیطی مثلاً قرونوسطایی ببینم ولی اتفاقهایی که دارد میافتد و آدمهایی که آنجا حضور دارند همه آدمهای رئال باشند.
یکی از حاضران: نه، حرف من کمی… یکی اینکه من در خانه… معنایش میتواند این باشد: من همه چیز واقعی است ولی من احساس خوبی ندارم؛ احساسم نمیکند که این واقعی است.
آره آره؛ این آن یکی است. آها. فضایی داریم این را. یعنی اصلاً همه چیز واقعی است ولی احساسم آن نیست که در آن محیط واقعی دارم.
بگذارید پاسخ ندهم؛ برای اینکه این مثل چیزی است… نوعی من در عمرم چنین رویایی از کسی نشنیدهام چنین رویایی از کسی نشنیدهام؛ باشد، جالب است. ولی میخواهم بگویم یعنی در قواعد کلی لازم نمیبینم به چیزی در این حد عجیب اشاره کنم که ممکن است یک رویا… — نه عزیز من؛ عجیب بودن به معنای متنِ رویا عجیب باشد، نه اینکه آن اتفاقی که میافتد. یعنی من چیزی را کاملاً به صورت رئال ببینم، خودم هم باشم، آدمهایم رئال باشند؛ این مثل قطعهای از واقعیت است ولی حسی که در رویا دارم این است که انگار مثلاً اینجا چیزی غیرواقعی وجود دارد. در واقع آن متن نیست که اینجا مطرح است؛ اینجا حس شما نسبت به آن متن است که نوعی غیرعادی است. بگذارید میخواهم بگویم الان خیلی مهم است؛ الان دارم میگویم متن رویا را وقتی دارم میبینم میتواند رئال باشد، میتواند غیررئال؛ شما چیزی خیلی ذهنیتری را دارید میگویید، سابجکتیو را دارید میگویید: اینکه ممکن است کسی متنی را کاملاً رئال تعریف کند ولی بگوید من نسبت به آن حس سوررئال داشتم وقتی خواب میدیدم. نکتهٔ جالبی است؛ نکتهٔ جالبی است ولی فکر میکنم نوعی خارج از این بحثی است که دارم میکنم. حالا اگر آن رویای خاص را برایم تعریف کنید ممکن است آنقدر جالب باشد که جایی به آن اشاره کنم.
میخواستم همین را بگویم. پس حالا از این بگذریم. میتواند این حقش هم این باشد؛ ممکن است این صدا کاملاً سوررئال باشد؟ مهم نیست؛ اینکه احساس میکند که این حس، این حسِ غریبی بود. آره. آره. ولی کلاً اینکه حسهای آدم موقع اینکه رویا را میبیند چقدر مهم است — که من از کسی بپرسم تو چه حسی داشتی — خیلی وقتها مهم است؛ برای اینکه مثلاً مهم است طرف چقدر وحشت کرده، طرف چقدر تحت تأثیر قرار گرفته. انتها وقتی واقعیتی را در رویا میبینید که مثلاً — بگذارید این نمونهٔ خیلی ساده را بگویم؛ فکر میکنم قبلاً هم به آن اشاره کردهام در آن جلسهای که دربارهٔ ظاهر شدن بیماریها در خواب صحبت میکردم — من میتوانم واقعیتی را در رویا ببینم؛ ببینم مثلاً شکمم پاره شده و دارد از آن خون میآید و کاملاً احساس خونسردی در رویا داشته باشم، اصلاً نترسم؛ و برعکس میتوانم همین صحنه را ببینم و چنان بترسم که مثلاً انگار در عمرم تا حالا چنین چیزی را تجربه نکردهام؛ ترسی را تجربه نکردهام. و جالب این است که وقتی خونسردم به احتمال زیاد این نشانهٔ بیماری است؛ وقتی میترسم باید تعبیر نمادین بکنم. من این را — بهعنوان این مثالی که قبلاً دربارهاش صحبت کردم — اینکه حس من چیست، آن لحظه ترسیدم یا نترسیدم، در نحوهٔ برخورد من با این رویا تأثیر میگذارد.
آره، میخواستم بگویم تأثیرش چیست.
قطعاً از هر آدمی که رویایی میبیند باید احساساتش را پرسید: ترسیده یا نه؟ شاید خوشش آمده. اینکه حسش در رویا چیست بهشدت مهم است؛ مثلاً شما میخواهید ببینید واقعیتی را در رویا میبینید، اینکه حس خوشی بهتان داده در رویا یا نه؛ مثلاً فرض کنید خودتان را در رویا میبینید — مثال خیلی واضح — که دارید کاری را میکنید: اگر بهشدت احساس بدی داشته باشید در رویا مثل این است که اگر بخواهید تعبیر کنید بگوییم اگر پیامی این رویا برای شما دارد، اینکه این کار را نکن. ولی اگر حستان در رویا وقتی دارد این کار را میکنید خوب است و رویا هم رویایی به اصطلاح «پایان خوش» است، مثل این است که رویا دارد تشویق میکند که این کار را بکن. بنابراین اصلاً کاملاً میتواند قرینهٔ به اصطلاح منفیِ آن دیگری باشد بر اساس اینکه احساستان موقعی که رویا را میبینید چیست: ترس است، شادی است یا چیز دیگری. ولی آن مفهوم رئال بودن و غیررئال بودن را بگذاریم کنار؛ من الان فعلاً دربارهٔ این بحث میکنم: متنی که واقعاً جلوی آن میگذارند، سطحِ نمادین بودنش. اینکه من در چه لایهای باید این را نمادین فرض بکنم — نکتهٔ مهم این است که میتواند نمادین نباشد تعبیر، در حالتهای خاص؛ میتواند نمادها لایههای مختلف داشته باشند
کتابهای علمی تعبیر خواب
من این کتاب را آوردهام که امروز معرفی کنم به شما؛ و مهمترین حسن این کتاب — چند کتاب در بازار کتاب بوده و حالا نمیدانم بعضیهاشان هست، بعضیها نیست — که یک مجموعهای از نمادهای رویا را با معناهایش سعی میکنند در آن بگویند. اکثرشان کاملاً کتابهای انحرافیاند مثلاً؛ نوعی از این کتابهای تجاری که اگر مثلاً عنکبوتی خوب است، اگر مثلاً فلان سفر میروید؛ از این چیزها دیدهاید. حداقل سهچهار کتاب هست که چنین نیست؛ یعنی کتابهاییاند که علمیاند؛ به معنایی به هر حال در محیطی مثلاً روانکاوی یا چیزی نوشته شدهاند، نه برای فروش بیشتر مثلاً. معمولاً اگر یک رشته نمادها را بنویسید و همهشان هم تعبیرهای خوب داشته باشند، یا اگر مثلاً قارچ ببینی مثلاً نامه بهتان میرسد؛ از این چیزها دیگر به هر حال. این کتاب، یکیاش کتابی است که الان همراهم نیست؛ از آدمی به اسم چتوین، به اسم «فرهنگ تعبیر خواب». مطمئنم چاپش تمام شده؛ برای اینکه از آن انتشاراتی که چاپ کرده یکیدو سال پیش پرسیدم گفت دیگر ندارد؛ ولی آنقدر چاپش تمام نشده که اصلاً در بازار پیدا نشود؛ یعنی تا دو سال پیش در نمایشگاه آوردند؛ ظاهراً همهاش را فروختند؛ ممکن است مثلاً تکوتوک اینور و آنور باشد. این کتاب خیلی خیلی خوبی است؛ کتاب کوچکی است؛ تعداد نمادهایش کم است ولی کتاب خیلی معتبری است؛ یعنی میشود به صحتش اعتماد خوبی کرد. اگر جستوجویی بکنید میتوانید انگلیسیاش را پیدا کنید.
آره، من میتوانم جستوجو کنم ببینم مثلاً چه بوده. جلسهٔ کتاب چه بوده؟ این کتاب — به دلیل اینکه الان دارم معرفیاش میکنم — این است که اولاً مفصلترین کتابی است که دربارهٔ نمادها هست؛ اسمش را گذاشتهاند «ده هزار تعبیر خواب» از کسی به اسم پاملا بال؛ انتشارات تندیس منتشر کرده. فکر نمیکنم اسم اصلیاش این باشد؛ عنوان اصلیاش «ده هزار رویای تفسیرشده» است؛ ولی واقعاً رویاهای تفسیرشده ده هزار تا وجود ندارد؛ مدخلهای زیادی دارد این کتاب؛ بیشترین مدخلها را در کل کتابهایی که در ایران چاپ شده این کتاب دارد. و نکتهای که الان میخواهم به آن اشاره کنم این است که چیزی اینجا رعایت شده: لایههای تفسیر یک نماد؛ دستکم تلاش کرده هر نماد را در سه لایه تفسیر کند. مثلاً فرض کنید هر مدخلی را که اینجا نگاه میکنید یک، دو، سه دارد؛ و در مقدمهاش توضیح داده به معنایی که مثلاً این سومی دیگر نوعی خیلی وقتی رویا حالت به اصطلاح معنوی پیدا میکند — چیزهایی به هر حال در سه مرحله سعی میکند که مثلاً از حالتهای طبیعیتر به حالتهای خیلی عمیقتر به نماد معنا بدهد — بنابراین این کتاب کتاب خوبی است. این کتاب را قبلاً هم معرفی کردهام؛ نصفش بعد از اینکه تئوریها را میگوید — این کتاب خیلی کم تئوری دارد؛ مقدمهٔ خیلی مختصری دارد، ولی این نصف کتاب کاملاً تئوری است، دربارهٔ اینکه رویا اصلاً چیست و چطور میشود تعبیرش کرد — و این نصف کتاب تقریباً چنان که میبینید قسمتی است که دربارهٔ نمادها و نمادهای رویا صحبت میکند و دیکشنری نیست؛ موضوعی برخورد میکند. بنابراین از نظر آموزشی این کتاب خیلی خوبی است؛ قشنگ میشود این را خواند: مثلاً فصلی دربارهٔ خوردنیها دارد، فصلی دربارهٔ حیوانات دارد؛ و بعد سعی میکند بگوید حیوانات اصلاً چطور در خواب ظاهر میشوند اول؛ بعد هم میآیند کمکم بعضی حیوانات را — با اینکه از نظر نمادین معنای خاصی میدهند — بگویند و سعی کند به شما بگوید چرا این را باید چنین از نظر نمادین معنا کرد؛ چرا آن موش آن معنا را میدهد، آن شیر آن معنا را میدهد؛ چه شباهتهایی وجود دارد که این نماد از نظر روانی جای چیزی چنین را — یک مفهومی چنین — میگیرد.
بله. جلسهٔ آینده دیگر، ها؟ جلسهٔ آینده چنین کاری میخواهم بکنم؛ یعنی الان تا جایی رساندهام که یک متن رویا را میگیرم، تشخیص میدهم این رویا در چه سطحی نمادین هست یا نیست؛ نکتهٔ اصلی این است که این نمادها یعنی چه؟ فهمیدم الان این نان نان نیست یا نمیدانم آن گاو گاو نیست؛ حالا این گاو چیست؟ داستان رویا را چطور میشود به هر حال تبدیل کرد به چیزی که هست — که مهمترین نکته این است که بفهمم نمادها هر کدام چه معنایی دارند — و بعد از آن بتوانم چنین بازسازیای انجام دهم. فکر میکنم تمام جلسهٔ آینده واقعاً همین است و حتماً مطمئن باشید به طور طبیعی قسمتهایی از این کتاب را میخوانم برایتان؛ چون برای این کار فکر میکنم این کتاب مناسبترین است؛ برای اینکه هیچکدام از این کتابها به آن صورت سعی نمیکنند توضیح دهند که چرا این نمادها چنین معناهایی دارند؛ ولی این کتاب با تئوریای که گفته تلاش لااقل میکند بگوید چرا این نمادها باید چنین معنا شوند. برای همین کتاب جالبی است. اسم این کتاب — این کتاب اسمش «رویا و تعبیر رویا» است؛ از انتشاراتی که من دارم نشر میثاق است ولی فکر میکنم بعدش انتشارات دیگری چاپ کرده و الان هم چاپش تمام شده؛ یعنی مطمئناً دیگر این نشر میثاق چاپ بعدیاش را درنمیآورد؛ فکر میکنم حقوقش را به انتشارات دیگری فروخته؛ یادم نیست. انتشارات دوم چی بود؟ مال آدمی به اسم ارنست آفت. حالا بگذریم از این بحثهایی که وسطش پیش آمد؛ فکر میکنم جلسه خیلی غیرمنسجم نبود ولی یک دفعه شاید تقصیر خود من بود که دربارهٔ اینکه بگوییم مذهبی هست، نیست؛ واقعاً ببینید واقعاً این چیزها را من از آن خارج میکنم: فروید، یونگ، لکان — اینها مذهبی هستند، نیستند — ما به این کارها کار نداریم.
هدف جلسات: روانکاوی و نقد فرهنگی
نمیخواهیم؛ ببینید هدف این جلسات این است که اجمالاً بدانیم در روانکاوی چه اتفاقهایی افتاده؛ فکر میکنم روانکاوی دیسیپلین خیلی خیلی مهمی در فرهنگ بشری شده و اینکه اینها را نوعی اعمال کنیم، به کار ببریم جایی. حالا مثلاً اگر مثلاً داریم اعمال میکنیم دربارهٔ خود مذهب — میخواهیم چیزی روانکاوانه بگوییم — شاید چیزهایی بحثها چنین مفید باشد؛ ولی چه اهمیتی دارد که مثلاً این رویا را من دارم میفهمم که معتقد به این باشم، بدانم که یونگ مثلاً خودش اعتقاد دینی داشته یا نداشته. تقریباً میشود گفت میتوانم با اطمینان بگویم بالای مثلاً نود درصد حداقل حرفهایی که یونگ زده مستقل از این است که اعتقادات شخصی خودش چه بوده، مستقل از این است که شما اعتقاد دینی خودتان داشته باشید یا نداشته باشید. همانقدر که در کلاس فیزیک از این پرسشها میپرسید — «اینشتین واقعاً خدا را قبول داشته یا نه؟» — آره؟ بله؟ به هیچ وجه چنین نیست؛ به هیچ وجه چنین نیست: کاملاً با خدا به آن معنایی که در ذهن شماست نهتنها معتقد نبوده، صددرصد مخالف بوده و مقالهای — مقالهٔ بسیار معروفی دارد که کلی شور و هیجان ایجاد کرد در محافل مذهبی که مثلاً پاسخش را بدهند — ولی به خدای غیرشخصی معتقد است؛ در واقع به خدایی مثل خدای بودیسم معتقد است، نه به خدای ادیان ابراهیمی. ، حالا فرق میکرد: مثلاً اگر بخواهم نظریهٔ نسبیت اینشتین را درس بدهم و یکی بپرسد، من واقعاً میخواهم بگویم همان احساسی را دارم که اگر نسبیت دارم درس میدهم یکی بپرسد اینشتین خدا را قبول داشته یا نه؛ تقریباً همانقدر به نظر من بیربط است که یونگ مذهبی بوده. من این را خودم گفتم برای اینکه اینقدر این حرف را میزنند. من یک بار خیلی وقتها سخنرانی دربارهٔ یونگ در دانشگاه صنعتی شریف کردم، در آن دفتر مطالعات فرهنگی؛ بعد دانشجویی چند ماه مثلاً — چند هفته، چند ماه بعدش — مرا دید، گفت شنیدهام دربارهٔ افکار یک کشیش صحبت کردی. گفتم آن کشیش… واقعاً بعضیها فکر میکنند یونگ آدمی مثلاً متأثر از مذهب بوده؛ این حرفها را هم زدهاند برای اینکه مثلاً مذهب را به نحوی نجات دهند؛ در حالی که احساسم این است که یونگ نوعی آخرین سنگر است؛ که اگر مذهب بخواهد روزی پیروز بشود باید از او فصل بخواند. به دلایلی که حالا شاید بعداً موقعی به آن اشاره کنم: مثلاً اگر دین به نحوی بخواهد غلبه کند، فروید را زود میشود از سر راه برداشت.
یونگ، مذهب و آنتیکرایست
یونگ را نمیشود از سر راه برداشت؛ یعنی نوعی برای اینکه همهٔ پدیدههایی که — پدیدههای عجیبوغریبی که ممکن است به نفع مذهب نوعی روزی شهادت بدهند — را یونگ دارد سعی میکند تعبیر ماتریالیستی از آن بدهد؛ بنابراین نوعی تقریباً از نظر پدیدارشناسی دست آدمهای مذهبی خالی میشود که بتوانند از پدیدهای استفاده کنند: شما خواب هم ببینید، آینده را هم در خواب ببینید، چیزی ثابت نمیشود؛ یونگ میگوید من توجیهاتی ماتریالیستی برای این موضوع پیدا کردم مثلاً. متوجه هستید منظورم چیست؟ چون پدیدههایی که یونگ به آنها اشاره میکند نوعی خارج از محدودهٔ علمی و آکادمیکاند و نوعی شبیه پدیدارشناسیای که آدمهای مذهبی بیشتر با آن کار میکنند — فکر میکنند این آدم مثلاً باید مذهبی باشد که این حرفها را میزند — حالا به هر حال فکر میکنم باورتان هیچ ربطی ندارد. من کلاً سعی کردم همین را بگویم ولی شما متأسفانه ادامه دادید این بحثها را؛ هیچ ربطی ندارد. نظر شما دربارهٔ مذهب چیست یا یونگ نظرش دربارهٔ مذهب چه بوده؟ یک رشته تکنیک اینجا وجود دارد، هم مثل فرمولهای نسبیت اینشتین؛ ما میخواهیم این تکنیکها را یاد بگیریم و بعد یاد بگیریم چطور میشود در مسائل نقد مثلاً فرهنگی اینها را اعمال کنیم. فقط وقتی فکر میکنم این مسائل مهم میشود که بیایم دربارهٔ مثلاً فرض کنید اینها را بخواهیم اعمال کنیم دربارهٔ شعائر دینی صحبت کنیم؛ بعد شاید کمی دربارهٔ اینکه حالا یونگ نظرش چه بوده — میشود مثلاً فرض کنید دین را قبول داشت و حرفهای یونگ را پذیرفت یا نه — فکر میکنم اگر پرسشی را بخواهم پاسخ بدهم واقعاً این است: آیا اعتقاد به دین، اعتقاد مثلاً داشتن به دینی به معنای واقعی کلمه، با اعتقاد داشتن به حرفهای یونگ تناقض دارد یا نه؟ فکر میکنم راحت نباشد توجیه کردن اینکه تئوریهای یونگ با مذهب سازگارند. حالا میخواهم بگویم نوعی برعکس: یونگ بیشتر شبیه آنتیکرایست است تا شبیه یک کشیش. حالا خدا بیامرزدش؛ خیلی حرف بدی زدم.