او میگوید حرفهای جلسهٔ قبل را میتوان دیدگاههای پسایونگی نامید و میکوشد سهگانهٔ فرویدی را در نظریهٔ یونگ حفظ کند. سلف را جانشین اید میکند، به دو پرسش ایمیلی دربارهٔ آنیما و دشواری فردانیت پاسخ میدهد و ایگو و سوپرایگو را در دو دیدگاه مقایسه میکند. سپس به احساس گناه، عرفان و دین، و پرسشهایی دربارهٔ همجنسگرایی و لیبرالیسم میرسد و با نقش سلف در تثبیت عقاید و برنامهٔ جلسات بعد تمام میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
دیدگاههای پسایونگی و اصلاح نظریه
در جلسهٔ قبل حرفهایی زدم که اگر بخواهیم اسمی برایشان بگذاریم باید بگوییم دیدگاههای پسایونگی — که میگویند این اصطلاحات وجود دارد، و نباید با «پستیونگی» اشتباه شود — مثلاً نئویونگیها، مثلاً افکارشان. یونگ کلاً نظریهپرداز خوبی نبوده — من تقریباً در هر جلسهای به این موضوع اشاره میکنم، چون شخصاً خیلی مشکل دارم با این مسئله — و آدمهایی که بعد از او آمدند بعضیشان نظریهپردازهای بهتری بودند و به هر حال اصلاحاتی انجام دادند. من بیشتر به نوعی اصلاحات و مثلاً بسطدادن نظریهٔ یونگ علاقهمندم که بتوان تلفیقهایی از نظریهٔ فروید و یونگ ارائه کرد. فکر میکنم این هدف خیلی مهمی است و به هر حال بعضیها دنبال چنین کاری هستند. منتها متأسفانه — و این را هم بارها گفتهام — فضای اختلافات میان مکتبهای روانکاوی به شکل خیلی بدی است؛ یعنی واقعاً اینها یک سری مکتبهای رقیباند که کاملاً در صدد نفی یکدیگرند، بیشتر از اینکه بخواهند مثلاً اجازهٔ تلفیق نظریهها را بدهند. کسانی که به نوعی نظریههای بینابین ابراز میکنند در اقلیت مطلقاند. در جلسهٔ قبل صحبتهایی کردم که فکر میکنم قسمت اصلیاش این بود که یادآوری کردم سهگانهٔ فرویدی چه بود و چقدر خوب بود، و در یونگ وقتی میخوانید اصولاً این سهگانه را بهطور رسمی نمیبینید — دستکم من هیچوقت ندیدهام که یونگ چنین تحلیلی بدهد. ممکن است وجود داشته باشد؛ هر وقت من میگویم در یونگ چیزی هست یا نیست، من فقط بخشی از آثار یونگ را دیدهام و حجم آثار یونگ خیلی زیاد است. شاید اگر روزی آدم مجموعهٔ آثارش را به شکل فایل PDF در اختیار داشته باشد بتواند جستوجو کند ببیند که هست یا نیست — مثلاً واژهٔ سهگانه را جستوجو کند ببیند پیدا میشود یا نه — یا مثلاً ایندکسی داشته باشد که بشود به آن مراجعه کرد. من متأسفانه چنین امکان فعلاً ندارم؛ بنابراین همیشه با شک و تردید این حرف را میزنم. فکر میکنم این شیوهٔ بیان سهگانهٔ فرویدی به زبان یونگی از نظر من خیلی بدیهی است که باید همانطور که گفتم باشد.
تکرار سهگانه: سلف بهجای اید
بنابراین انتظار دارم اگر یونگ دربارهٔ این سهگانه حرفی زده باشد، نزدیک به همان چیزی باشد که جلسهٔ قبل مطرح کردم؛ ولی به هر حال مرجعی ندارم که به شما معرفی کنم و بگویم دقیقاً نظریهٔ یونگ همین است یا نه. فقط بگذارید مختصر تکرار کنم، چون فکر میکنم آن ایدهٔ اصلی — که احساس من این است — این بود که اجباراً اگر بخواهید آن سهگانه را حفظ کنید باید اید را کنار بگذارید و سلف را جانشینش کنید؛ چیز دیگری در نظریهٔ یونگ وجود ندارد که بخواهید جانشین اید بکنید. با توجه به پیچیدگی سلف نسبت به اید — اید موجودی بسیار ساده و یکبعدی است — شاید بخشی از زیبایی سهگانهٔ فرویدی هم از همینجا میآید که آن بیس ایدش خیلی چیز سادهای بود؛ در حد مثلاً یک موجودیت فیزیکی که میخواهد در مینیمم انرژی بماند. و سلف وقتی یونگ دربارهاش صحبت میکند، دستکم در ظاهر به نظر میآد موجود خیلی پیچیدهای است و طبعاً آن سادگیای که سهگانهٔ فرویدی دارد از بین میرود؛ ولی سادگی در جایی خوب است به شرط اینکه مدل خوبی — مدل ساده — ارائه بشود. اگر مدل را پیچیده کنید و نشان بدهید که این مدل با واقعیت بهتر تطبیق میکند، پیچیدگی به نوعی توجیه میشود.
سلف بهعنوان مرکز روان در یونگ
به هر حال از روی یادآوری بگویم — و ضمناً میخواهم به این سؤالهایی که پرسیده شده جواب بدهم و از شما هم میخواهم اگر سؤالی در این مورد دارید بپرسید — ایدهٔ اصلی این بود که مرکز روان از نظر یونگ، اگر واقعاً بخواهیم واژهٔ مرکز را به کار ببریم، سلف است؛ چیزی که همه چیز را در واقع تحت کنترل دارد و خودش از دیدگاه یونگ یک آرکتایپ اصلی است. چیزی که میتوانید به سلف نسبت بدهید به جای آن ایدهٔ سادهٔ فرویدی — که مثل رفتن به مینیمم انرژی یا رسیدن به ماکسیمم لذت یا حداکثر حداقلِ تنش است و در مورد اید به کار میرود — این است که به جای لذتطلبی، نوعی کمالگرایی در سلف هست؛ یعنی مسیری برای رشد بهطور ژنتیک یا با هر تعبیر دیگری بهطور ذاتی در سلف تعبیه شده، انگار که سلف میداند آن مسیر چهطور باید طی شود و کنترلکنندهٔ همهٔ رفتارهای انسان است برای اینکه آن مسیر رشد طی بشود، و در مرکز روان همین انگیزهٔ اصلی قرار گرفته است. پس چارهای نیست بهغیر از اینکه سلف را جانشین اید بکنیم و تصور اولیهٔ ما این باشد که انسان به دنیا میآید با میل به رشد، و این میل اصلی انسان است که میخواهد آن مسیر رشد را طی کند. اگر مثلاً فعالیتهای کودک را میبینید که غذا میخورد، برای اینکه در آن سن — در ماههای اول تولد — همان شیری که میخورد مطابق با دستور سلف، بهترین کاری است که میتواند در جهت رشدش بکند، چون هنوز رشد جسمانیاش تکمیل نشده؛ و همینطور در مراحل مختلف زندگی که طی میکند، دستورالعملهای جدید سلف به او فشار میآورند که یک سری کارها را انجام بدهد. طبعاً چنین موجودی با پیچیدگی بیشتری که دارد میتواند جانشین آن تصوری باشد که ما از اید داریم. قبلاً توضیح دادهام که از نظر شباهت ظاهری، شاید میان آرکتایپهای مختلف، شدو ویژگیها و ظاهر شبیهتری به اید دارد؛ ولی به هیچوجه مناسب نیست که برای بیان سهگانه شدو را به جای اید بگذارید، برای اینکه مهم این نیست که ظاهرِ اید طبق توصیف فروید چگونه است؛ آنچه مهم است این است که فروید احساس میکند این مرکز روان است — و تصور فروید از اینکه خواستهٔ اصلی انسان در زندگی چیست، با تصور یونگ کاملاً فرق دارد و تفاوتش دقیقاً میان همین تصوری است که ما از اید و سلف داریم.
آنیما و شباهت ظاهری به اید
یکی از سؤالهایی که با ایمیل از من پرسیدهاند — و سؤال بهجایی هم هست از این جهت — این است که خیلی جاها به نظر میآد آن چیزی که در آرکتایپهای یونگ شبیه اید است، مثلاً برای مرد، آنیماست؛ برای اینکه مبدأ شور زندگی است اصولاً و بنابراین شباهتهایی پیدا میکند به ویژگیهایی که برای اید ذکر کردهایم. این هم درست است: همانطور که شدو شباهتهایی دارد، آنیما هم گاهی در توصیفهای یونگ شباهتهایی پیدا میکند به توصیفهایی که ما از اید در ذهن خودمان داریم؛ در واقع مرکز انرژی روانی و لیبیدو، و از این جهت هم شبیه اید است که — اگر یادتان باشد — در دیدگاه فروید وقتی حرف از انرژی روانی و لیبیدو میشد که توسط اید به وجود میآمد، معطوف به جنسیت بود. بنابراین مثلاً باید انتظار داشته باشید که آنیما در مرد جانشین اید بشود، برای اینکه هویت جنسی دارد. ولی باز این همان مشکلی را دارد که دربارهٔ شدو وجود دارد: از نظر ویژگیهای ظاهری درست است، آنیما شباهتهای جالبی به اید دارد همانطور که شدو دارد؛ ولی چیزی که باید بگردیم پیدا کنیم این است که اگر تصور فروید این است که ذات انسان بهطور طبیعی اید است و بعد احساسش این است که این اید وارد جهان میشود و متعلقات جدیدی پیدا میکند، باید ببینیم ذات انسان از نظر یونگ چیست. از نظر یونگ واقعاً مرکز روان سلف است؛ نه آنیماست و نه شدو — اینها مثل کارگزارهای سلفاند و سلف سعی میکند آنها را کنترل کند. بنابراین ما در دیدگاه یونگ روانِ کمی پیچیدهتری داریم؛ ولی نهایتاً اگر بخواهیم چیزی را جانشین اید بکنیم چارهای نیست بهغیر از اینکه سراغ سلف برویم، به دلیل اینکه ویژگی اصلی اید مرکزیتش است، نه توصیفات و ویژگیهایی که فروید به آن نسبت میدهد — مثلاً ویژگی جنسی داشتن یا عاملِ شور زندگی بودن، یا مثلاً مانندِ Shadow که در توصیفهای یونگ از Shadow شباهتهای زیادی به توصیفهای فروید از Id میبینید: نوعی مبدأ غرایز حیوانی و انرژی حیوانی در Shadow قرار دارد. به هر حال فکر میکنم این انتخاب Self بهعنوان جایگزین Id کاملاً واضح و غیرقابل اجتناب است.
رشد، لذت و مسیر فردانیت
تصور ما از سهگانهٔ یونگی — اگر بتوانیم چنین اصطلاحی را به کار ببریم — این است که انسان با مرکزیت Self وارد جهان میشود و شروع میکند آن کارهایی را که Self از او میخواهد انجام بدهد. در ابتدا، قبل از اینکه فرهنگ و جهان خارج دخالتی کرده باشند، در ماههای اول همهٔ خواستههای Self با خواستههای Id به معنای فرویدی یکسان است؛ برای اینکه هر چیزی که در جهت رشد است، لذتبخش هم هست. من قبلاً مثل یک اصل موضوع گفتهام که فرض کنید بیشترین چیزی که به آدم در طی کردن فرایند رشد کمک میکند، لذتبخشترین چیز هم هست. اگر چنین تصور کنید — فکر میکنم تصوری کاملاً طبیعی و معقول است — آنوقت میتوانید بگویید در کودکی، علت اینکه کودک همهجا به نظر میآید دنبال لذت است، از یک دیدگاه دیگر این است که همیشه دنبال رشد خودش است؛ موضوع این است که این دو با هم منطبقاند: لذت بردن و رشد کردن. و مشکلی که در فرایند رشد انسان به وجود میآید این است که لذت بردن از رشد کردن جدا میشود؛ به دلیل مثلاً پدیدهٔ Fixation: شما در مرحلهای از چیزی بیش از اندازه لذت میبرید، یا آن لذتی را که در آن مرحله باید ببرید نمیبرید. و با پدیدههای شبیه Fixation، با اینکه باید از آن مرحله گذشته باشید — مثلاً آدمی را در نظر بگیرید که پیر شده ولی هنوز میخواهد از غذا خوردن لذت ببرد؛ هر کاری بکند دیگر آن لذتی را که یک کودک بهطور خالص از غذا خوردن میبرد — که وجودش واقعاً سرشار از لذت میشود و به حالت اشباع میرسد — یک آدم مسن نمیتواند ببرد. ولی آدمهایی هستند که میخواهند این کار را بکنند؛ یعنی همچنان تا سنین پیری غذا خوردن برایشان انگار لذت اصلی زندگی است، و طبعاً دیگر هیچوقت به آن حالت اشباع لذت نمیرسند؛ مثل یک سراب میماند برایشان، مثل خاطرهای از دورانی که غذا چقدر لذتبخش بود، و حالا مدام سعی میکنند غذا را پیچیده و متنوع کنند و انواعوقسام فرهنگهای جدید غذا خوردن و غذا درست کردن را دست بدهند؛ ولی واقعیت این است که آدمی در سنی که جسمش به این غذاها نیازی ندارد و رشد جسمانیاش تکمیل شده، دیگر هیچوقت با غذا خوردن اشباع نمیشود. همینطور و بیشتر از این، غریزهٔ جنسی: غریزهٔ جنسی هم در فرایند رشد مراحلی را باید پشت سر بگذارد و در سنی، در شرایط روانیِ خاص، ممکن است حالت اشباع لذت پیش بیاید؛ ولی دیگر نمیشود این را تا آخر عمر ادامه داد؛ یعنی مکانیسمهای روانی دیگر قابلیت اشباع توسط لذت جنسی را ندارند. اینجور لذتها برای خودشان انگار تاریخ مصرفی دارند. مشکلی که پیش میآید این است که شما به دلیلی — واضحترینش چیزهایی مثل Fixation که فروید دربارهاش صحبت میکند و به نظر من پدیدهٔ خیلی مهمی است که فروید به آن اشاره میکند — در فرایند رشدتان اختلالی ایجاد میشود؛ و بیشتر از حتی این Fixation، پدیدههای فرهنگی: تصور کنید در سنی به جایی میرسید که باید فرهنگی به شما از بیرون برسد و سیگنالهایی هم از درون دریافت میکنید که توسط فرهنگ تقویت بشوند تا رفتارهایی داشته باشید که باعث رشدتان بشود.
فرهنگ، سیگنال درونی و آرکیتایپ
غالباً فرهنگهایی که وجود دارند درست برعکساند — چون قبلاً فکر میکنم کموبیش مفصل در این مورد صحبت کردهام، دیگر نمیخواهم تکرار کنم. اصولاً فرهنگها برای رشد فردی انسان ساخته نمیشوند؛ فرهنگها ساخته میشوند — مثلاً الان ما در فرهنگ کاپیتالیستی زندگی میکنیم که این فرهنگ وابسته به این نوع جامعهٔ کاپیتالیستی ساخته شده برای اینکه ماکسیمم کار و بهرهوری را از انسانها در محیط کار بگیرد. بنابراین چنین نیست که فکر کنید فرهنگ موجود در جهان در دورهای حتی چنین بوده که پیامهای بیرونی و پیامهای سلف یکی شده باشند؛ واقعیت این است که چنین نیست، و برعکس حتی به نظر میرسد — و میتوان مطلقاً این حرف را زد — که همیشه پیامهای بیرونی نوعی ضدیت با پیامهایی که سلف میدهد دارند. حداقل فکر کنم فقط دوران کودکی خوش میگذرد، برای اینکه در آن دوران پیامهای همهٔ فرهنگها مشابه پیام سلف است: بچه باید غذا بخورد، و فرهنگ — حالا چه بخواهید از او کارگر بسازید، چه عارف، چه هر چیز — فعلاً باید غذایش را بدهد بخورد. بنابراین یکیدو سال و سه سال اول زندگی خیلی خوب است؛ همه چیز مطابق میل انسان است و فرهنگ هم تقویت میکند، و همینطور که جلو میروید جدا میشود. یعنی به دوران بلوغ که نزدیک میشوید، سلف راه دیگری از شما میخواهد و قطعاً فرهنگی که بیرون است و واقعیتهای اجتماعی، چیز دیگری از شما میخواهد؛ مثلاً شما باید در کنکور شرکت کنید. مطمئناً سلف از شما نمیخواهد که رتبهٔ خوبی در کنکور بیاورید، ولی جامعه از شما میخواهد، پدر و مادرتان از شما میخواهند؛ فرهنگی که الان وجود دارد، در اوج دوران نوجوانیتان نگرانی اصلیتان این است که باید در کنکور نمرهٔ خوبی بیاورید. سلف اصلاً فکر میکنم این را خوب نمیفهمد که این کنکور چیست؛ فکر میکنم در ژنتیک شما امتحان کنکور تعبیه نشده باشد که در این سن چنین فعالیتی باید انجام بدهید. همینطور فکر میکنم تصورش را دارید که چهطور میشود که ما وارد روندهایی میشویم که کاملاً در خلاف چیزی که از درون سلف از ما میخواهد حرکت میکند. بهعلاوه اینکه شما بهطور مداوم با رفتارهای اشتباهی که میکنید و پیامهای اشتباهی که از بیرون میگیرید، آرکتایپهایتان هم تغییر شکلهایی در این روندها پیدا میکنند و ناخودآگاه شخصیتان شکل میگیرد. یعنی به نظر میرسد وقتی به پیامهای سلف گوش نمیدهید — که هیچکدام از ما گوش نمیدهیم؛ ندادیم، چون همهمان در کنکور شرکت کردیم — وقتی دارید چنین رشد میکنید، اختلالهایی در رشدتان به وجود میآید و طبعاً وارد دورههایی میشوید و به بنبستهایی میرسید؛ مثلاً در سنی ممکن است کاری که در جهت رشد خیلی لذتبخش بوده را انجام نداده باشید چون کارهای دیگری انجام میدادید. بهطور مداوم وقتی رفتارهای اشتباه میکنید، یک سری زبالهها را در نزدیکی جزیرهٔ خودتان میریزید و این ناخودآگاه شخصیتان ارتباطتان را با سلف بهطور مداوم تضعیف میکند. و طبیعی است — و من فکر میکنم یونگ روی این مسئله خیلی تأکید دارد — که وقتی به پیامهای سلف و پیامهای ناخودآگاه و رؤیاهایتان توجه نمیکنید، اینها بهطور طبیعی سیگنالهای زیادی هم صادر نمیکنند. من این را یک بار از یونگ نقل کردهام که گفته تجربه به من ثابت کرده که همیشه وقتی بیماری پیش من میآید و من در همان جلسهٔ اول از او میخواهم که از امشب شروع کن رؤیاهای خودت را یادداشت کن، همیشه اولین رؤیایی که برای من میآورد، مهمترین رؤیایی است که در تحلیل وضعیت این آدم به درد میخورد؛ یعنی وقتی این حس به وجود بیاید که پیامها ارزشمند تلقی میشوند، بهطور طبیعی این مکانیسمها فعال میشوند و بیشتر فعالیت میکنند. باز جملهای را هم از یونگ نقل کردهام که از طایفهای از سرخپوستان نقل میکند که در شمال آمریکا زندگی میکردند — احتمالاً هم منقرض شدهاند یا اگر نشدهاند فکر نمیکنم دیگر از این حرفها بزنند — در توصیفشان این بود که در درون هر انسانی مرد بزرگی زندگی میکند که راهها را به او نشان میدهد، و هرچه شما بیشتر به حرفهای این مرد بزرگ گوش بدهید، بیشتر با شما حرف میزند. از نظر یونگ این مرد بزرگی که آنها از او حرف میزنند دقیقاً چیزی مثل همان سلف یا آرکتایپهای پیچیدهٔ سطح بالاست.
ضرورت وارد کردن سهگانه به نظریه یونگ
فکر میکنم در این توصیفی که میکنم، برای نگه داشتن آن سهگانه اولاً از نظر من ضروری است که آن سهگانه را وارد تئوری یونگ بکنیم، برای اینکه خیلی چیز مفید و خوبی است و به آن شکلی که در تئوری فروید هست اصلاً در تئوری یونگ معنا ندارد؛ و حتماً باید این جایگزینیِ اید با سلف انجام بشود. و وقتی سلف جای اید مینشیند، اوضاع کمی پیچیده میشود؛ برای اینکه دستورات سلف ذاتاً در جهت لذت بردناند ولی از جایی به بعد دیگر نیستند؛ برای اینکه اگر اختلالی در ارتباط شما با سلف در دورهای از زندگیتان پیش بیاید، از آن جریانی که بهطور طبیعی شما را پیش میبرد عقب میافتید. مثلاً فرض کنید در دورهای که باید غذا بخورد، بچهای به اندازهٔ کافی غذا نخورده باشد. حالا وارد مرحلههایی شده که دیگر به نظر میآید باید کمکم علاقهاش به غذا خوردن و اشباع شدن با لذت غذا سلب شده باشد؛ ولی اگر واقعاً بچهای در آفریقا، در این قحطیها به دنیا آمده باشد، ممکن است تا آخر عمرش دچار این مشکل باشد که وقتی غذا میبیند نمیتواند جلوی خودش را بگیرد؛ یعنی از سنی به بعد باید لذت غذا خوردن برایش کم شود ولی یک جور حرص و ولع نسبت به غذا خوردن دارد، برای اینکه قبلاً اختلالی در رشدش ایجاد شده است.
سوال دوم: فردانیت و طریقت عرفانی
سؤال دومی هم که با ایمیل پرسیدهاند این است: به نظر نمیآید که — اگر منظور از سلف و فرایند فردانیتِ یونگ، دستورات سلف و روند فرایند فردانیت باشد که چیزی شبیه عرفای هند است — آنها برای طی فرایند فردانیت چندان لذت ببرند؛ به نظر میآید برعکس، دارند لذت بردن را میگیرند. دقت میکنید؟ و همیشه هم فکر میکنم یونگ روی این تأکید میکند که فرایند فردانیت فرایند خیلی دشواری است؛ بنابراین سلف دارد ما را به ورطهای میاندازد که نهتنها لذت نمیبریم، بلکه دچار مشکلاتی میشویم و دشواریای را باید تحمل کنیم. فکر میکنم اگر این سؤال را از خود آن آدمهایی که در هند هستند بپرسید، میگویند میزان دشواریاش به وضعیت خود شما بستگی دارد؛ یعنی اگر از اول بهطور طبیعی در محیطی باشید و به این دستوراتی که آنها میگویند عمل کنید، هیچوقت احساس دشواری نمیکنید؛ بهطور طبیعی میل شما به غذا خوردن باید در سنی کم شده باشد، و وقتی چنین نیست، آنها مجبورند دستوراتی بدهند که مثلاً مدتی خیلی روزهداری کنید تا به حالت طبیعی برگردید. در واقع همهٔ ما نوعی از حالتهای طبیعی خارج میشویم و برای برگشتن به حالتهای طبیعی لازم است سختیهایی را تحمل کنیم. وگرنه فکر میکنم تصور همین عرفای شرقی هم این است که میزان سختیای که تحمل میکنید نوعی برمیگردد به اینکه چقدر عقب افتادهاید و باید با روشهای کمی پیچیدهتری به مسیر رشد برگردید. در عین حال فکر میکنم همیشه این هم چیز مهمی است که تصور مردم از اینکه عرفا چقدر رنج میکشند، کاملاً تصور غلطی است؛ از بیرون که نگاه میکنید چنین به نظر میآید، ولی فکر نمیکنم گزارش خودشان خیلی چنین باشد. مثل این است که شما خیلی به غذا علاقهمند باشید و بعد ببینید اینها زیاد غذا نمیخورند یا غذاهای خیلی ساده میخورند، و پیش خودتان فکر کنید اینها بدبختها عجب زجری میکشند؛ در حالی که آن آدم این احساس را ندارد. یعنی نوعی فکر میکنم این تمرینهای سنگین تمرکزی که در عرفان شرقی هست از بیرون خیلی وحشتناک ممکن است به نظر برسد، ولی فکر میکنم اگر آنها در کارشان موفق باشند بینهایت لذت میبرند. مثل چیز دیگری است؛ مثل اینکه شما که ورزشکار نیستید به کسی که بدنسازی کار میکند نگاه کنید و به نظرتان بیاید او وقتی وزنهها را بلند میکند فریاد هم میزند؛ طرف به نظرتان میآید چقدر بدبخت و رنجور است و چه رنجی را تحمل میکند، ولی قبول دارید آدمی که بدنسازی میکند به شدت نوعی لذت میبرد از اینکه در مسیری پیش میرود؛ حتی اگر اوضاع خوب پیش برود، فریاد زدنش هم نوعی همراه با لذت است؛ اینکه امروز وزنهای را بلند میکند که دیروز نمیتوانست، برایش لذتبخش است. حالا نمیخواهم از این نوع تمرینهای عجیبوغریب بدنسازی حمایت کنم، ولی در چیزهای عرفانی هم چنین است: درست است که تمرینهای تمرکز ممکن است خیلی سخت و دشوار به نظر برسند، ولی همراه با لذتی فوقالعاده هم هستند. فکر میکنم دستکم ما در عرفان ایرانی خودمان عرفا را معمولاً خیلی شاد و سرخوش میبینیم؛ چنین نیست که آدمهای خمود و بیچاره و بدبختی باشند که در حال زجر کشیدناند.
مراتب لذت و راهنمای عرفانی
من سعی کردم دو سؤالی را که ازم پرسیده بودند جواب بدهم، بهعلاوه اینکه یادآوری کردم که اصولاً وقتی سلف را جای اید میگذارید و فرض میکنید که تا جایی — دستکم — خواستههای سلف با خواستههای اید به معنای فرویدی یکی است و رشد کردن لذتبخش است، این تئوری علاوه بر پیچیدگیای که دارد، در مرحلههایی نوعی با تئوری فرویدی منطبق میشود. دو سؤالی که جواب دادم یکی این بود که آنیما از جهاتی شبیه اید به نظر میرسد — من تصدیق میکنم که به دلیل وجود ویژگی جنسیت در آنیما و به دلیل وجود آن حس شور زندگی، شباهتهایی به اید دارد و شدو هم شباهتهایی به اید دارد — ولی به هیچوجه نمیشود اینها را جایگزین اید کرد؛ برای اینکه ویژگی اصلی اید در آن سهگانه این است که مرکز روان و ذات انسان است که فروید توصیف میکند، و شما باید حتماً به جای آن توصیفِ اید، سلف و میل به رشد را بگذارید. این یک نقطه. نقطهٔ دوم هم اینکه اگر سیگنالهای سلف در جهت رشد است و رشد با لذت یکی است، چهطور ممکن است فرایند فردانیت فرایندی خیلی دشوار و زجرآور باشد؟ جوابش این است که شما در طول زندگیتان اینقدر دچار انحرافهایی شدهاید — حاصل از رفتار خودتان، حاصل از فرهنگ؛ معمولاً فرهنگ رفتارهای غلط را هم نتیجه میدهد — که از مسیر رشد دور افتادهاید و برگشتن به مسیر رشد ممکن است زجرآور باشد. مثلاً بهطور غیرمعمولی به غذا توجه دارید و باید جلوی این توجه را بگیرید تا وارد مراحل بعدی رشد بشوید. ببینید، ویژگی طی کردن مراحل رشد اصولاً در عرفان هم همینطور ترسیم میشود؛ در یک کلام میتوانید بگویید عارف تمرین میکند که چیزهایی را که در زمان حال از آنها لذت میبرد کنترل کند و لذت خیلی زیادی نبرد، برای اینکه بتواند به لذتهای بالاتر دست پیدا کند. من فکر میکنم واقعاً دستکم عرفایی هستند که کل مسیر عرفان را — حالا به معنای خیلی شرقیاش یا شرق میانه فرق نمیکند — چنین در نظر میگیرند. انگار من این را واقعاً یک موقعی در کتابی خواندهام و فکر میکنم توصیف خیلی درستی است که میشود گفت عرفا توصیههایی میکنند که چهطور میشود بیشترین لذت را از زندگی برد، و نکتهٔ اصلی این است که شما باید لذتهایی را کنار بگذارید تا به لذتهای سطح بالاتر برسید؛ موضوع این است که این لذتها مراتبی دارند، از لذت غذا خوردن شروع میشوند تا لذتهای خیلی عمیق و غیرقابل توصیف، و تا وقتی شما سرگرم لذتهای یک مقطع هستید، انگار نمیتوانید به لذتهای سطح بالاتر برسید، و طبعاً باید کنترلی اینجا وجود داشته باشد. این متنی که من میگویم در واقع میخواست توصیف کند که چرا در تمام نهضتهای عرفانی توصیه میشود کسی که میخواهد راه عرفان را طی کند باید رهبری داشته باشد، راهنمایی داشته باشد. میگفت کار اصلی راهنما دقیقاً همین است که به این آدم بگوید در هر مرحلهای چقدر میتواند لذت ببرد؛ اگر خیلی لذت ببرد، همانجا دیگر اصلاً گیر میکند و نمیتواند بالاتر برود؛ و اگر اصلاً لذت نبرد هم مسیر خیلی خستهکنندهای را طی میکند، برای اینکه مدام کارهایی میکند و خودش را از لذت بردن محروم میکند. اینکه آدمی که از بیرون نگاه میکند و این مسیر را طی کرده بتواند حال این آدم را تشخیص بدهد که در هر مرحلهای از چه چیزهایی چقدر میتواند لذت ببرد — بنابراین واقعاً بعضی از این نهضتهای عرفانی توصیفهایشان همین است؛ انگار دارند به طرف تمرین میدهند برای بیشتر لذت بردن، به معنایی. یعنی میشود نوعی معادل دانست میان طی کردن مسیر عرفان، رشد کردن و لذت بردن؛ همهٔ اینها را میشود با هم معادل دانست. منتها مسئله این است که دستکم در ابتدای راه باید از این لذتها صرفنظر کنید؛ بنابراین زجری باید بکشید و تمریناتی بکنید. فکر میکنم در تمام نهضتهای عرفانی — و توصیفات یونگ همیشه چنین است — موانعی وجود دارد که باید طیشان کنید تا به مسیری برسید که از جایی به بعد ممکن است دوباره کاملاً لذتبخش بشود. من آمادهام اگر کسی سؤالی دربارهٔ تطبیق این سهگانه با آن سهگانه داشته باشد جواب بدهم؛ این دو سؤالی که جواب دادم با ایمیل از من پرسیده شده بود و طبعاً مقید شدم بهشان جواب بدهم. فکر میکنم سؤالهای طبیعیای هم بودند؛ یعنی هیچکدام از آن نوع نبود که بگویم به چنین سؤالهای طبیعیای جواب نمیدهم.
سوپرایگو و ایگو در دو دیدگاه
بگذارید به نقطهای اشاره کنم که فکر میکنم از جهاتی مهم است. بیایید به وضعِ سوپرایگو به توصیف فروید نگاه کنید و بعد ببینید این سوپرایگو و ایگو در این دیدگاه چه تفاوتها و پیچیدگیهایی پیدا میکنند. به ایگو در دیدگاه فرویدی که نگاه میکنید به هیچوجه نمیتوانید بگویید که — بگذارید خیلی با صراحت بگویم — چه تفاوتی اینجا وجود دارد که از نظر من تفاوت مثبتی است: شما در نظریهٔ فروید به چیزی تحت عنوان عقل — رفتار معقول و عقلی — میتوانید به چشم چیزی مشترک میان انسانها نگاه کنید؛ ولی در آن سهگانه میبینید ایگو تنها کاری که میکند این است که میان چیزهایی که با هم تضاد دارند — برای لذت بردن — میانجیگری میکند، و برای خودش ممکن است عقایدی هم بسط بدهد که میانجی میان فرهنگ و سوپرایگو و خواستههای اید و واقعیت بیرونی باشد. اینکه سوپرایگو چیزی میگوید درست است یا غلط، اصلاً در قاموس فرویدی خیلی معنا ندارد. من نمیتوانم بگویم ایگوی من ایگوی معقولی است یا نیست؛ ایگو مثل یک نرمافزاری است که چنین نوشته شده که خواستههای اید را با این دو چیزی که مزاحمش هستند سعی کند تطبیق بدهد. قبلاً اشارهٔ مختصری کردهام و میخواهم کمی بیشتر بسطش بدهم: با این توصیفی که میکنم واضح است که اصطلاح کودک، والد و بالغ نزدیکتر میشود به چیزی که در نظریهٔ یونگ از سهگانه پیدا میکنیم. من مخصوصاً روی این تأکید دارم که وقتی از واژهٔ بالغ استفاده میکنید بار مثبتی دارد. این جانشینگذاری ایگو در سهگانهای که برن مطرح کرده — که خیلی هم پاپولار شده؛ از مردم کلمهٔ سوپرایگو را نمیشنوید ولی والد و بالغ را خیلی میشنوید — ممکن است آدمهایی که کتاب وضعیت آخر را خوانده باشند معمولاً خیلی لذت ببرند از اینکه با استفاده از این سهگانه تحلیلهایی ارائه بدهند. در دیدگاه یونگی چیزی وجود دارد و آن این است: ایگو — که همان کاری را میکند که فروید میگوید، یعنی میان میل به لذت بردن و چیزهایی که از بیرون و درون با هم تضاد دارند سعی میکند میانجیگری کند — نهایتاً میتوانیم بگوییم ایگویی که منطبق میشود با خواستههای سلف — یعنی انگار یک سری افکار و عقایدی را در خودآگاهی خودش پیدا میکند که منطبق با خواستههای سلف است —، الان یک ایگوی خوب است؛ و ایگویی که چنین نیست، ایگوی خوبی نیست. ببینید، میخواهم بگویم اصلاً در قاموس فرویدی ایگویِ خوب آنی است که میانجیگری را خوب انجام میدهد؛ حالا هر چقدر هم بخواهد به عقایدِ خودآگاهِ عجیبوغریبی رسیده باشد، مهم این است که تونسته باشد به طور مقطعی و خیلی لوکال لذت را بهینه کرده باشد. چنین نیست که بگویید عقایدی دربارهٔ خود آدم وجود دارد — دربارهٔ خودش، جهان خارج و غیره — یا مثلاً فرامین اخلاقیای وجود دارد که اینها خوبند و درستاند و یک سری عقاید و فرامین اخلاقی دیگر غلطاند؛ برای اینکه چیزی وجود ندارد بهغیر از اینکه بهطور لوکال بخواهیم این لذت را ماکسیمم و مینیممِ تنش بکنیم. و در دیدگاه یونگی چنین نیست: شما در آن سلفی که جانشین اید کردید یک مجموعه دستورالعمل دارید برای اینکه چه کاری باید کرد و چه کاری نباید کرد؛ و ایگویی که خودش را با سلف منطبق کند — یعنی رسیده باشد به فرایند فردیتی که تعیین کرده است — این ایگوی ایدهآل است، درست؟ که رشد را سعی میکند ماکسیمم بکند. و ببینید، این مفهوم ایدهآلبودن ایگو مستقل از این است که جهان خارج چه میخواهد و سوپرایگو چه میخواهد؛ یعنی ایگوی ایدهآل ایگویی است که میانجیگری نمیکند، بلکه نیازهای درونی خودش را کشف میکند، و بنابراین موجودی است که تا حدود زیادی ممکن است مخالف جهان خارج و مخالف سوپرایگو رفتار کند. ایگوی فرویدی منفعل است؛ میانجی میان خواستههای قدرتمند بیرون و خواستههای درون، و فقط سعی میکند این دعوا را بدون خونریزی ختم کند. چنین نیست که حسی نسبت به ایگوی فرویدی داشته باشید؛ اگر بشود صفت خوبی به ایگوی فرویدی نسبت داد، ایگوی خوب ایگویی است که خیلی زیرک باشد.
سیاست ایگو و سازش با بیرون
بتواند درون و بیرون را با زیرکی، با سیاستی — با اینکه هماهنگ نیستند — جوری پیش ببرد؛ مثلاً اگر بتواند پدر و مادر خودش و فرهنگ را جوری دور بزند و زیرآبی برود و هم لذتش را ببرد هم از آسیبهایی که ممکن است از بیرون به او برسد جلوگیری کند. صفتی که میشود به ایگوی خوب فرویدی نسبت داد، زیرکی و سیاستمدار بودن است.
در حالی که در یونگ نوعی ویژگی استقلال است: اینکه انگار به خواستههای سوپرایگو و تمام واقعیتهای بیرونی که مزاحم رشد هستند پشت کند، بیاید واقعاً نگاه کند ببیند نیازهای واقعی در درونش چیست و آنها را دنبال کند؛ بنابراین زیرکی به خرج نمیدهد و سیاستی هم به خرج نمیدهد؛ بیشتر موجودی مستقل است که سعی میکند درون خودش را کشف کند. همینجا نوعی حس درونگرایی در یونگ وجود دارد — خود یونگ میگوید یکی از دلایل عمدهٔ اختلاف میان من و فروید این است که من آدم درونگرایی هستم و فروید آدم برونگراست — و خودش در جوانی وقتی اختلاف پیدا کرده بودند سعی کرد نشان بدهد که این چقدر واقعیت دارد؛ یعنی درونگرا بودن خودش چقدر تأثیر گذاشته و اختلاف ایجاد کرده. من نمیخواهم بگویم از خودش دفاع میکند یا به فروید برچسبی میزند؛ به نوعی آن حسِ ایگوی خود فروید — این حالت میانجیگری کردن — را در خود فروید میبینید: فروید آدمی است که خودش شخصاً با تمام موازین آکادمیک نوعی سازش میکند، و علت موفقیتش همین است؛ برای اینکه چنین نیست که نظریهاش را جوری بیان کند که خیلی قابلقبول نباشد؛ بهشدت از فرهنگ و سنت آکادمیک پیروی میکند و در عین حال حرفهای خودش را هم میزند. دقیقاً چیزی که در فروید میبینید نوعی زیرکی و سیاستمدار بودن برای پیش بردن کار خودش در اجتماع است: در مدتی محدود موفق میشود نهضتی را راه بیندازد و رهبری کند، و اینها همه نتیجهٔ برونگرا بودنش است؛ یعنی شخصیت اجتماعی موفقی است و میداند در جامعه چهطور باید رابطه برقرار کند. البته یهودی بودنش هم احتمالاً به این پیشرفتهایش کمک کرده، برای اینکه جامعهٔ یهودی همهجا حضور دارد و به هر حال از اعضای خودش بهطور غیررسمی حمایت میکند. ولی یونگ درست برعکس است: یونگ آدمی است که در روابط بیرونی واقعاً دستوپاچلفتی و بیسیاست است و به هیچوجه آن حالت سازشکاری را ندارد. برعکس، چیزی که در یونگ میبینید این است که بینهایت متوجه درون خودش است، متوجه مثلاً نیاز به کشف حقیقت و اینها؛ اصلاً برایش مهم نیست که مردم به حرفهایی که میزند چه تعبیری بکنند یا نکنند. به نظر میآید ایگوی فروید خیلی نزدیک به آن ایدهآلی است که از نظریهٔ خودش برمیآید، و ایگوی یونگ هم خیلی نزدیک به چیزی است که در نظریهٔ خودش درمیآید؛ یعنی بهشدت به نیازهای درونی خودش و به کشف حقیقت میپردازد تا مثلاً به اثر اجتماعی حرفهایش توجه کند. و این خیلی طبیعی است، برای اینکه فکر میکنم یک روانکاو بهطور طبیعی خودش را مدل میکند؛ یعنی آن موجودی که واقعاً در دسترسش است و میتواند با دقت بررسیاش کند، بیشتر از هر کسی خودش است. بنابراین دور از ذهن نیست که فروید نمونه و مثال خوبی برای نظریهٔ خودش باشد و یونگ هم به نوعی جایی مثال خوبی برای نظریهٔ خودش باشد.
تفاوت ایگوی فرویدی و توجه یونگی به درون
این نکتهای است که فکر میکنم در این حرفهایی که میزنیم نکتهٔ اساسی است: نوعی عقل به معنای سنتی میتواند در نظریهٔ یونگ وجود داشته باشد. کمتر میبینید که یونگ از چنین اصطلاحی استفاده کرده باشد و مثلاً حرف از عاقل بودن یا بالغ بودن به آن معنا زده باشد، ولی موضوع این است که این نظریه چنین مفهومی را بهطور طبیعی در خودش میپذیرد. چنین نیست که موفقیت ایگوها فقط بهطور لوکال در زندگی خودشان باشد؛ ایگویِ موفق یک چیز است، و آن این است که چون خواستههای سلف در همهٔ انسانها بهطور بسیار نزدیکی به هم شباهت دارد، بنابراین همهٔ آدمهایی که ایگوی مثبت و خوبی دارند — ایگو در واقع آدمهایی هستند که نیازهای رشد خودشان را تشخیص میدهند — و این نیازهای رشد در همه یکسان است. بنابراین میتوانید بگویید آدمِ عاقل و بالغ به معنای مثبتی یعنی چه و عقل اصولاً یعنی چه. قبلاً به این نکته تذکر دادهام که انگار از دیدگاه یونگ یک فرهنگ ایدهآل میتواند وجود داشته باشد — آن فرهنگی که پیامهایی که میدهد منطبق با پیامهایی است که از درون میآید — در حالی که اصلاً در دیدگاه فرویدی نمیتوانید از فرهنگ خوب و بد حرف بزنید. یونگ به همین دلیل وقتی چنین نگاه میکند، فرهنگ شرق و غرب را با هم مقایسه میکند و میگوید این فرهنگ خیلی پیشرفتهتر از فرهنگ غرب است؛ برای اینکه معیاری برای خودش دارد: کدام فرهنگ انطباق بیشتری با مقتضیات رشد بشر دارد. فرهنگ غرب که اصولاً این مفهوم در آن وجود ندارد — این ادعا اصلاً در آن وجود ندارد — و به نوعی فرهنگی است که بیشتر به محیطهای کار و محیطهای اجتماعی میپردازد تا فرد، و طبعاً از نظر یونگ فرهنگِ منحطی حساب میشود.
نکتهٔ دوم — چیزی که در دیدگاههای یونگی میتواند رسمیت و معنایی اصیل پیدا کند — این است که در تئوری یونگ میتوانید مفهوم گناه را به معنای اصیل داشته باشید؛ یعنی بگویید هر کسی که به مقتضیات رشد خودش عمل نکند در واقع مرتکب اشتباه شده، مرتکب گناه شده، و تا حدود زیادی این مفهوم مشترک بشری است: کارهایی وجود دارد که اگر انجام بدهید رشدتان متوقف میشود، بنابراین میتوانید اینها را به معنایی دینی گناه بنامید. و چیزی که میخواهم به آن اشاره کنم — و به نظر من خیلی مهم است — این است که احساس گناه در دیدگاه یونگ معنایی اصیل پیدا میکند: شما به معنایی اصیل احساس گناه میکنید برای اینکه کاری کردید که رشد خودتان را به تعویق انداخت و از سیگنالهایی که از درونتان میآمد پیروی نکردید و کارهای دیگری کردید؛ بنابراین نوعی دچار حس گناه میشوید. در حالی که در دیدگاه فرویدی احساس گناه به هیچوجه نمیتواند اصیل باشد؛ همیشه معنایش این است که با سوپرایگو مخالفت کردهاید. فروید همیشه چنین نگاه میکند: این آدمهایی که احساس گناه دارند، چرا دارند؟ چون از بیرون بهشان فرامینی داده شده و اید که اصولاً اخلاق و این چیزها را نمیشناسد؛ بنابراین چیز اصیلی نمیتواند باشد. فقط چنین است که باید و نبایدهایی از بیرون به انسان تحمیل شده تحت عنوان اخلاق، دین یا هر چیز دیگری، و شما وقتی به آنها عمل نمیکنید دچار حالتی میشوید که به آن میگویند احساس گناه. در تئوری فروید نمیتواند اصیل باشد، ولی در تئوری یونگ میتواند — نه اینکه احساس گناه هر کسی همیشه اصیل باشد؛ چون خیلی وقتها احساس گناه واقعاً چنین به وجود میآید که چیزی به شما تلقین کردهاند؛ در دیدگاه یونگ هم چه اگر دستورات سلف را عمل نکنید چه دستورات سوپرایگو را، حس گناهی برایتان به وجود میآید. آن قسمتی که مربوط به دستورات درونی سلف است — که دستورات اصیلیاند که باید از آنها پیروی کرد — واقعاً نوعی احساس گناه به معنایی اصیل وجود دارد؛ ولی احساس گناهی هم هست که مربوط میشود به اینکه به شما تلقین کردهاند مثلاً باید چنین زندگی کنید، و اگر نکنید نوعی احساس گناه بهتان دست میدهد. نکته این است که در دیدگاه فرویدی اصلاً حس گناه اصیل ندارید؛ همهٔ احساسهای گناه نوعی تحمیلی و تلقینیاند، نتیجهٔ تلقیناند.
احساس گناه در فروید و یونگ
و من به این دلیل میگویم این موضوع مهم است که در یکیدو دههٔ اخیر رواندرمانی — که میدانید احتمالاً خیلی دور شده از روانکاوی؛ یعنی الان در کلینیکهای مشاوره و رواندرمانی اگر صد تا هم بروید یک نفر پیدا نمیکنید که به فروید و یونگ و اینها پایبند باشد؛ معمولاً مشاوران از روشهای رواندرمانی رفتاری و شناختی استفاده میکنند یا تلفیقی از این دو دیدگاه که الان خیلی متداول است — در یکیدو دههٔ اخیر توجه فوقالعادهای در رواندرمانی، در همان معنای متعارفش که دیگر خیلی در دیسیپلین روانکاوی نمیگنجد، به احساس گناه شده؛ یعنی خیلیها به این نتیجه رسیدهاند — و خیلی شیوع پیدا کرده — که منبع اصلی همهٔ مشکلات روانی مردم احساس گناه است و رواندرمانگر باید این احساس گناه را از بین ببرد. حالا چهطور میخواهد از بین ببرد، من کاری به شیوههایی که به کار میبرند ندارم — معمولاً شیوههای شناختی است: نوعی سعی میکنند به طرف نشان بدهند که این احساس گناه مثلاً احساس اصیلی نیست، درست فکر نمیکنی، و طرف را قانع کنند که احساس گناه نداشته باشد؛ یعنی معمولاً سعی میکنند این احساس گناه را جوری دور بزنند. ولی به نظر من این نکته خیلی مهمی است که بهطور تجربی طی این سالها که رواندرمانی از نظر تجربی پیشرفته کرده — به دلیل اینکه مراجعهکنندهها زیاد شدهاند و آدمهای عادی هم یاد گرفتهاند به مشاور رجوع کنند — این مرکزیت پیدا کردن مفهوم گناه و احساس گناه، نکتهٔ مهمی است. و در نتیجه میخواهم بگویم این تفاوتی که میان احساس گناه در تئوری یونگ و فروید هست، در شرایط حاضر خیلی مهم است که به آن توجه شود: اگر اعتقاد داشته باشید بعضی از احساسهای گناه اصیلاند، آنوقت نمیتوانید کسی را که احساس گناه دارد قانع کنید که احساس گناه نداشته باشد. دقت میکنید؟ اگر حرف فروید درست باشد، همهٔ احساسهای گناه را با حرف زدن میشود در طرف برطرف کرد: طرف به او تلقین کرده که نباید این کار را بکند، آن کار را کرده و نتیجهاش این است که دچار احساس گناه شده؛ بگویید آقا این احساس گناه نتیجهٔ همین تلقین است، این خیلی هم حرف درستی نبوده و معنی نداشته، حالا از بچگی به تو چنین گفتهاند، اصلاً آن فکر را کنار بگذار، آن سیگنالی که از بیرون به تو رسیده را پاک کن، احساس گناهت برطرف میشود. من فکر میکنم واقعیت این است که برطرف نمیشود؛ یعنی احساس گناه در بعضی از آدمها به حدی عمیق است که هر چقدر هم بخواهید از بیرون تلقین کنید که آن دستورالعملی که از آن تخطی کردی چیز مهمی نبوده، طرف بهطور ذاتی در رؤیاهای شبانهٔ خودش کابوس میبیند؛ یعنی به جوری که در اختیار خودش نیست، بهطور مداوم دچار آن احساس گناه است. اینها همان جاهایی است که این گناه تخطی از فرمان سلف بوده، نه چیزی از بیرون. ببینید، من مدام چیزهایی میگویم که به معنایی تکرارند، و آن این است که عادت کنید که در تئوری یونگ — برخلاف تئوری فروید — نوعی فرهنگ درونی درست وجود دارد، چیزی که اصلاً در آنجا تصوری از آن وجود ندارد؛ بنابراین مثلاً تطبیق پیدا کردن فرهنگ بیرون با فرهنگ درونی نوعی معنا دارد. این چیز خیلی جدیدی است، و همهٔ اینها نتیجهٔ این است که در تئوری یونگ مفهوم رشد وجود دارد و چیزی مثل سلف وجود دارد که آن رشد را کنترل میکند؛ بنابراین باید و نبایدهای درونیای وجود دارند که توسط سلف صادر میشوند و باید از آنها پیروی کنیم، وگرنه مکانیسمهای روانیمان چنین به هم میریزد. مثل این است که بگویید شواهد خیلی سادهای وجود دارد که حرف یونگ درست است. حالا بیایید مثلاً به فرهنگ غذا خوردن — همان مثالی که قبلاً زدم — نگاه کنید: نمیشود گفت در فرهنگ غذا خوردن درست و غلط وجود ندارد؛ هر چیزی را نمیتوانید بخورید. اگر در فرهنگی به دنیا بیایید — مثلاً مسائل ساختمونی را بهتان بگویم — باید بخورید؛ چنین نیست که بتوانید هر چیزی را بخورید، چون آنها از بیرون به شما میگویند و بدنتان واکنش نشان میدهد.
فرهنگ، خوراک و محدودیتهای واقعی
دقیقاً تصور یونگ همین است: روان انسان مقتضیاتی دارد؛ در هر فرهنگی این آدم را بگذارید و هر کار عجیبوغریبی از او بخواهید — مثلاً به او بگویید حتماً باید در دوران نوجوانی در کنکور شرکت کنی و این مهمترین چیز است — چنین نیست که روان شما عکسالعمل نشان ندهد؛ دچار عقبماندگیهایی میشود، مشکلاتی پیدا میکند، و بعد هم شما را گرفتار میکند: در رؤیاهایتان غول و اژدها و دیو شما را میخورند — نمیدانم — شب میخوابید و صبح بیدار میشوید و دچار اضطراب و التهاب هستید؛ مشکلات روانی چنین به وجود میآید. دقیقاً از دیدگاه یونگی، اکثریت آدمهایی که دچار مشکلات روانی حادند مثل آدمهاییاند که مسائل ساختمونی را خورده باشند؛ بنابراین باید معدهاش را یکجا شستوشو داد و به او گفت اصلاً اینها را نخور. نوعی آدم به هر چه میخورد هم عادت میکند، و بعد ترکِ آن عادت هم اینرسیای دارد. آدم بیمار روانی را واقعاً به راحتی نمیتوانید هم از عادتهایش جدا کنید — آدمی که کارهایی میکند که طبق فرهنگی که به مقتضیات درونیاش تعهد نداشته آن کارها را انجام داده و دچار بیماری شده. من یک بار این مثال را گفتهام — فکر میکنم مثال خیلی جالبی است — که یونگ میزند تا بتوانید این حس یونگ را نسبت به آدمِ بیمار درک کنید. یادم نیست به چه مناسبتی گفتهام: یونگ در کتاب «روانشناسی و دین»اش — که کتاب وحشتناکی از خودش است — فکر میکنم در مقدمهاش میگوید بعضی از این واقعیتهایی که میگویم، چون خیلی بر خودمختاری ناخودآگاه تأکید دارد و ما اصولاً خیلی دوست داریم فکر کنیم خیلی به خودمان مسلطیم؛ شما این کتاب را که میخوانید نوعی احساس بدی بهتان دست میدهد که انگار اصلاً نمیدانید در درونتان چه خبر است و خیلی چیزهایی که در زندگی پیش میآید از جاهای دیگری سرچشمه میگیرد. حالا بگذریم؛ جایی این مثال خیلی جالب را میزند که آدمی آمد و به من گفت من سرطان روده دارم.
بیماری، رواندرمانگر و همجنسگرایی
دقیقاً — بارها در کلاس فکر میکنم این مثال را گفتهام. میگوید آدمی آمد پیش من گفت من سرطان روده دارم. من به او گفتم اشتباه آمدهای؛ من رواندرمانگرم، شما باید به متخصص گوارش مراجعه کنید. گفت نه، اجازه بدهید فکر کنم؛ من چیز میفهمم، سرطان روده دارم؛ رفتم، همان آزمایشها را هم کردم؛ میدانم ندارم، ولی این فکر دست از سر من برنمیدارد. گفتم آها، اگر این است، مشکلتان دقیقاً همین است؛ جای درستی آمدهاید. میگوید به او گفتم پس اگر این فکر را نمیتوانی از خودت دور کنی و همهٔ آزمایشها را هم انجام دادهای، روانت واقعاً سرطان روده دارد. و این مثل این است که فکر کن روانت مثل شبحی است که روده دارد و آنجا غدهای وجود دارد؛ یعنی مکانیسمهای روانیتان اختلالی پیدا کرده که این سیگنال — اینکه تو سرطان روده داری — از درون مدام صادر میشود؛ گیری جایی وجود دارد. فکر کن یک رودهٔ روانی داری و آن روده واقعاً سرطان گرفته، که نمیتوانی از این فکر دست بکشی. وگرنه به تو گفتهاند نداری. اگر مشکل درونیای نباشد، شما که فکر میکنید مشکل بیماری دارید، میروید دکتر، آزمایش میدهید، بهتان میگویند ندارید؛ شما هم میگویید چقدر خوب، ندارم. ولی اگر باز شب آمدید خانه و دیدید نه، باز فکر میکنید دارید، این دیگر به چیزی در ناخودآگاهتان برمیگردد که دارد این سیگنال را صادر میکند؛ و خودآگاهیتان هم — با اینکه پزشکِ موجود، قدرتمندی است و سیگنالی که به شما میدهد سیگنال قوی است و به تمام محیطهای آکادمیک دنیا وصل است و از همهٔ آنجا انرژی میگیرد — اگر با وجود این، این سیگنال نتواند سیگنال درونیتان را خنثی کند، معلوم است ببینید آنجا سیگنال درونی چقدر قوی است. پس اختلال روانی به وجود آمده و دارد این سیگنال را تولید میکند؛ باید بروید پیدا کنید آن سرطانتان را در قسمت روانیتان ببینید چیست. ببینید، این دقیقاً تصور یونگ از آدمِ بیمار است: بیمار روانی به سرش بلایی آمده؛ مکانیسمهای روانیاش — همانطور که جسم دچار اختلال میشود — دچار اختلالی شده است. نه اینکه صرفاً بیایند به او بگویند مثلاً احساس گناه نکن، بیخود داری احساس گناه میکنی.
یک نمونهٔ خیلی واضح که خیلی هم شهرت پیدا کرده — من چند بار به این موضوع اشاره کردهام — این تفاوت میان کتابهای کلاسیک رواندرمانی در یکیدو دههٔ اخیر با قبل است: قبلاً صددرصد کتابها همجنسگرایی را جزو بیماریهای روانی طبقهبندی میکردند؛ همینطور بهتدریج کتابهایی به وجود آمد — از این کتابهای تکست، کاتالوگهای بیماریهای روانی — که دیگر همجنسگرایی در آنها نبود. من یک بار گفتهام که در اوایل دههٔ نود فکر میکنم طبق آمار، پنجاه درصد کتابهای تکست دیگر همجنسگرایی را بهعنوان بیماری روانی طبقهبندی نمیکردند، و طبعاً با این فشاری که الان در دنیا وجود دارد باید این پنجاه درصد خیلی کمتر هم شده باشد — آنهایی که بیماری روانی میدانند. و غالباً من واقعاً در کتابهای تکست رواندرمانی دیدهام که مینویسند وظیفهٔ رواندرمانگر در برخورد با فرد همجنسگرا — که به دلیل عذاب وجدان، همجنسگرایی معمولاً با حالتهای خیلی شدید احساس گناه همراه میشود و طرف از نظر روانی دچار اختلال میشود — این است که با این احساس گناه مقابله کند، نه با تمایل طرف به همجنسگرایی؛ یعنی وقتی شما تصور میکنید آن بیماری نیست و آن اشکال ندارد، این احساس گناه است که اشکال ایجاد میکند و این آدمها دچار اختلال میشوند. و چنین نیست که همجنسگرایی واقعاً چیز بدی باشد؛ فرهنگ چون به این آدمها گفته — سوپرایگویشان بهشان گفته — که این بد است، طرف که این کار را میکند احساس گناه میکند؛ بنابراین یک احساس گناه کاذب است و باید با آن مقابله کرد. دقیقاً ببینید از دیدگاه فرویدی همهٔ احساس گناهها کاذباند: همه در اثر مخالفت با فرمان سوپرایگو به وجود میآیند و فرمان سوپرایگو هم خوب و بد ندارد؛ چیزی است که در فرهنگ ایجاد شده — مثلاً از بچگی به شما گفتهاند این کار را بکن، آن کار را نکن. خوب و بد از نظر فرویدی به لذت برمیگردد: کار لذتبخش خوب است، کاری که لذتبخش نباشد خوب نیست؛ این یک دید کلی است اگر بخواهید از نظر فرویدی خوب و بدی دربیاورید. فکر میکنم به اندازهٔ کافی دربارهٔ این سهگانه صحبت کردهام و اینکه چهطور میشود این سهگانه را یونگی کرد و چه تفاوتهایی ایجاد میشود. تأکید من این است که وقتی یونگی نگاه میکنید، هم مفهوم بالغ به معنایی مثبت پیدا میکند — ایگو، خودآگاهیای که آگاهیهایش نزدیک به آگاهیهای سلف است، بنابراین انگار به حقیقت و به خودشناسی رسیده — و مفهوم خیلی والایی پیدا میکند، در حالی که در فروید نوعی ایگوست؛ ایگویی که میانجیگری میکند میان چیزهایی که هیچکدامشان درست و غلط به آن شکل ندارند. و این مفهوم گناه و احساس گناه در قاموس یونگی معنا پیدا میکند و دقیقاً حتی به مفهوم دینی نزدیک میشود.
مفهوم گناه در قاموس یونگی
چون اگر قبول کنید دین دیسیپلینی است که هدفش رشد کردن است — حالا ممکن است همه این را قبول نداشته باشند — واژهٔ دین را به کار نبریم؛ دستکم اگر بگوییم عرفان، فکر میکنم همین است. عرفان یعنی طریقتی که شما را به حقیقت میرساند و باعث رشد روانیتان میشود؛ منتها طبعاً در عرفان بیشتر آن جنبهٔ شناختی مهم است. و اگر عرفان را به جای دین به کار ببرید و کلمهٔ گناه را — به آن معنایی که عرفا میگویند — به کار نبرید، میشود مثلاً واژهٔ خطا را به کار برد: شما در طریقت و سلوک میتوانید دچار اشتباه و خطا شوید و اینها هم واقعیت دارد؛ چنین نیست که مثلاً در این فرهنگ با آن فرهنگ فرق کند. به مقتضیات رشد خودتان در شرایطی عمل نمیکنید، به سیگنالهایی که از درونتان میآید عمل نمیکنید و دچار احساس گناه میشوید؛ و به هیچوجه هم نمیتوانید احساس گناه را از نظر یونگ از خودتان دور کنید، مثل همان موضوع سرطان و اینها. به یک آدم همجنسگرا هر چقدر هم بگویید احساس گناه نداشته باش، شب باز رؤیاهای وحشتناک میبیند، برای اینکه مطابق با غرایز و طبیعت خودش رفتار نمیکند. در پاسخ به پرسشی که شد — دربارهٔ مسیحیت و پروتستانیسم — بگویم: حتی آنجا هم من گفتهام نوعی فکر میکنم مسیحیت، حتی مسیحیت پروتستانی، به خاطر این مفهومِ رشد نیست؛ نوعی راهنماست، یعنی اخلاق — و اخلاق در مقابله با رشد است. من هم دین را نمیگویم، میگویم عرفان؛ برای اینکه دین هرچند ممکن است در سرچشمههای خودش توجه به رشد فردی داشته باشد، همهٔ ادیان بعد از مدتی تبدیل به نهادهای اجتماعی میشوند و اصلاً راه دیگری میافتند. این نکتهای است که وجود دارد؛ برای همین وقتی آدم از دین صحبت میکند نوعی مسامحهآمیز سخن میگوید؛ شاید عرفان بهتر باشد گفت، اصلاً حرف از طریقت زد. یونگ به نوعی در نظریهٔ خودش به این رسیده که ما طریقتی را باید طی کنیم: فرایند فردانیت چیزی شبیه طریقت عرفان است؛ اینکه باید این مراحل را پشت سر بگذارید و به جایی برسید — جایی که ایگویتان منطبق شده باشد با سلفتان. مرکز خودآگاهیتان با مرکز واقعی روانتان یکی شده؛ بنابراین شما دیگر موجودی جداافتاده از جهان نیستید و خودآگاهی در ناخودآگاهیِ درون خودتان جای گرفته است.
فردانیت بهمثابه طریقت
حالا دین — دین عالمهچیز پدیدهٔ اجتماعی است؛ آدم خیلی وقتها وقتی حرف از دین میزند، تصوراتی در ذهن آدمها میآید که خیلی دور از آن چیزی است که ما اینجا از آن صحبت میکنیم. ولی به هر حال ببینید، علت اینکه یونگ مقداری با دین مهربانتر از فروید است این است که یونگ در دین نوعی چیزی شبیه طریقت میبیند؛ یعنی کلاً معتقد است مفاهیم دینی خیلی نزدیک به مفاهیم — نوعی مثل اسطورههای پیشرفته — منطبق با بعضی از نیازهای درونی و آرکتایپهای درون است. مثلاً اینکه مسیح نماد سلف است، نظر یونگ خیلی ارزشمند است؛ همانطور که بودا نماد سلف است. اینکه شما در مسیحیت — با وجود اینکه کلیسا دارد و نمیدانم هزار جور دنگوفنگ که ربطی به طریقت عرفانی ندارد — مفهوم اصلی و مرکزی مسیحیت، مسیح است و مسیح از نظر یونگ دقیقاً یعنی سلف؛ نوعی توصیف خیلی زیبا از آن چیزی است که سلف به دنبالش است. بنابراین نوعی احساس میکند که چیزی باارزش است. نسبت به مثلاً اخلاقیات مدرن که معطوف به این است که آدم چهطور میتواند بهتر کار کند و این حرفها، مطمئناً از نظر یونگ همین دینِ مسیحیت با همین شکل فعلیاش — هر چقدر هم بخواهد منحرف باشد و جنبههای اجتماعی عجیبوغریب داشته باشد — باز هستهٔ مرکزی جالبی دارد، و در عین حال چیزهای مضری هم در آن هست؛ مثلاً یونگ همیشه میگوید در مسیحیت شدو نوعی سرکوب میشود: ما مثلاً سعی میکنیم آن جنبههای حیوانی خودمان را اصلاً نبینیم؛ بنابراین اختلالهایی از این قبیل هم ایجاد میکند. ولی خلاصه مسیح در آن هست. خیلی چیزها — چیزهایی مثل گناه و عقل و این حرفها — که به نوعی در نظریهٔ فروید نیستند، با تغییراتی در نظریهٔ یونگ ظاهر میشوند و در ادیان وجود دارند.
ادیان، عرفان و پستمدرنیسم
در واقع میشود فرض کرد که ادیان، نهضتهای عرفانیِ تحریفشده و اجتماعیشده هستند که سیاست و هزار چیز دیگر هم در آنها وارد شده است. بله. دربارهٔ همان احساس گناه — اینکه چطور از هم تمیز داده میشود — پرسش خوبی شد. من میخواهم بهطور تجربی نشان بدهم که بعضی از احساسهای گناه با بعضیهای دیگر فرق میکنند؛ مثلاً گناههایی که از تلقینهای بیرون میآیند خیلی وقتها با ناامیدی همراه میشوند، ولی آنهایی که اصیلاند بعضی وقتها چناناند که به تغییر و عمل منجر میشوند. این سؤال خیلی خوبی است و فکر میکنم جواب یونگی خیلی طبیعی برایش این است که رؤیاهای شما دقیقاً ملاکهای خوبی هستند برای تشخیص اینکه این احساس، احساس گناهِ کاذبِ ناشی از نوعی اخلاقِ تعلیمدادهشده توسط سوپرایگو است یا نه؛ وقتی شما این احساس گناه را دارید، سلف در جهت جبران احتمالاً رؤیاهایی برای شما تولید میکند که برعکساند. مثلاً فرض کنید کاری را انجام میدهید با احساس گناه خیلی زیاد، و در رؤیا میبینید که دارید همان کار را انجام میدهید و فضای رؤیا خیلی هم شاد است — درست برعکس. یعنی سلف کار خودش را در رؤیا نشان میدهد؛ بر حسب عکسالعملی که نسبت به کارهای شما در رؤیا نشان داده میشود، مشخص میشود که این احساس گناهی که دارید چیزی اصیل است یا اصیل نیست. فکر میکنم اینها بهطور تجربی قابل بررسیاند: اینکه اصلاً ما احساس گناه اصیل و غیراصیل داریم یا نه. کلاً در دیدگاه فرویدی چیزی اصیل وجود ندارد؛ هیچ چیز فرهنگی اصیل وجود ندارد؛ همهٔ فرهنگها را میشود گفت فرهنگهای کاذب، و چنین نیست که بتوانید خیلی از فرهنگ خوب و بد حرف بزنید؛ ولی ممکن است بتوانید از فرهنگ کارا و فرهنگ ناکارا حرف بزنید — کارایی چیزی است که در نظر فرویدی معنا دارد: فرهنگ یا سوپرایگو یا ایگویی که به اید به اندازهٔ کافی مجال بدهد، کارایی خوبی دارد برای اینکه آدمها بتوانند لذت ببرند. به هر حال خوب و بد به آن معنا وجود ندارد. مجدد تکرار میکنم که این دقیقاً همان دلیلی است که میگویم یونگ به مدرنیسم نزدیکتر است تا به پستمدرنیسم و فروید به پستمدرنیسم نزدیک است. پستمدرنیسم اصلاً همین تصور اساسیاش است که همه چیز نوعی کاذب است؛ یعنی نمیتوانیم فرهنگ اصیل داشته باشیم؛ حقیقتی وجود ندارد؛ چیزی وجود ندارد که دنبالش باشید و مقایسه کنید و بگویید این فرهنگ به حقیقت نزدیکتر است؛ هر کسی برای خودش حقیقت خودش را میسازد. خیلی نزدیک به تصورات فروید است و دور از تصورات یونگی.
در پاسخ به اعتراضی که شد — اینکه چرا میگویید یونگ به مدرن نزدیکتر است — بگویم: یونگ در واقع از مدرن هم فراتر میرود، برای اینکه به فرهنگ هندی و چینی و فرهنگهای شرقی نزدیک میشود. ولی میگویم نزدیکتر است برای اینکه شما در فرهنگ مدرن حرف از عقل دارید؛ منتها عقلش عقل یونگ نیست. دقت میکنید؟ تفاوت فرهنگ مدرن و فرهنگهای پیش از مدرن این است که معنای عقل عوض شد؛ این عقل شد چیزی — حالا بخواهید اسمش را بگذارید عقل ابزاری یا نه — عقل حسابگر است. تصور آدمهای مدرن این است که حقیقتی در جهان وجود دارد که میتوانید با عقلِ استدلالی — با این عقلِ مجرد، بدون آن سوفیا و آنجور چیزهای دیگری که ملحقات عقلاند — یعنی با کنار گذاشتن آن سهم زنانهٔ عقل، عقل را کاملاً مردانه و ریاضی در نظر گرفتن؛ همان عقلی که فیلسوفها به آن متکیاند، استدلالِ مجرد و انتزاعی — کشف کرد. این چیزی است که مبنای مدرنیسم است: اینکه این عقل وجود دارد، در همهٔ آدمها مشترک است و حقیقت با او کشف میشود. دقت میکنید؟ به هر حال این به دیدگاه یونگ نزدیکتر است. شما میگویید اصلاً عقل وجود ندارد که مدرنیسم چنین باشد؛ اصلاً چیزی به اسم عقل در آن وجود ندارد. میشود گفت حتی عقل را هم دارد. نه، محتوایشان قطعاً با هم تفاوت دارد. یونگ دشمن فرهنگ مدرن و فرهنگ غربی است — به همان معنای مدرن. اختلافش سر این است که اینها چیزی اشتباه را به جای عقل گرفتهاند و از عقل به معنای واقعیاش — که مثلاً در شرق وجود داشت — پیروی نمیکنند؛ اینها همان عقل ابزاری و حسابگر و مجردِ بدون سهم زنانهاند؛ همهٔ اینها ایرادهایی است که یونگ در فرهنگ غربی میبیند. ولی بالاخره یونگ حرف میزند از اینکه درست و غلط وجود دارد؛ منتها اختلافش با مدرنها این است که درست و غلط چیست و عقل چیست. ولی پستمدرن کلاً زیر همهٔ این چیزها زده: اصلاً عقل چیست؟ اصلاً عقلی وجود ندارد. کلاً چنین است که هر آدمی برای خودش — کاملاً فرویدی است دیگر: انگار یک زندگی شخصی دارد و در این زندگی شخصیاش هم انگار فرهنگی برای خودش ابداع میکند. اصلاً معنا ندارد بگویم فرهنگِ این آدم؛ فرهنگش برآیند خواستههای ایدش با خواستههای سوپرایگو و واقعیتی است که در آن زندگی کرده؛ اگر همین آدم جای دیگری بود، به فرهنگ دیگری میرسید؛ برای اینکه در فروید سیگنال درونی وجود ندارد که عکسالعمل نشان بدهد که الان این فرهنگ درست است یا غلط. همه چیز آنطور است که شما در شرایطی به دنیا میآیید، یک سوپرایگو و یک واقعیت دارید و خواستههای درونیای دارید که خیلی شبیه هماند — میخواهید در مینیمم تنش زندگی کنید — و بر این اساس ایگویتان چیزهایی از سوپرایگو میگیرد، چیزهایی را نقش میکند، چیزهایی میسازد و تبدیل میشود به فرهنگ شخصی خودتان. این دقیقاً نزدیک به تصور پستمدرنها از وضعیت زندگی انسان است و اینکه اصولاً مفاهمهای نمیتوانید داشته باشید: من چهطور میتوانم حرفهای خودم را به شما ثابت کنم که درست است، شما چهطور میخواهید به من ثابت کنید؟ بنابراین راهها برای مفاهمه بسته است؛ بگذارید هر کسی برای خودش حرف خودش را بزند و فکر خودش را بکند. این کاملاً غیر یونگی است؛ یونگ به معنایی به اصالتهایی در نظریهٔ خودش معتقد است.
در پاسخ به پرسشی که دربارهٔ زیستشناختیبودن همجنسگرایی شد بگویم: ببینید، این شایعهای است که بهطور مداوم توسط این جریانِ همجنسگرایی منتشر میشود — جریانی که در دنیا بهطور وحشتناکی روزبهروز قویتر میشود. در کشور ما به دلیل تهدیدهایی که وجود دارد چنین نیست، ولی در دنیا اینها به شدت فعالاند: کلوبهای خودشان را دارند، احزابی دارند که از آنها حمایت میکند، و بهطور مداوم قانونهایی در جهت آزادی عمل خودشان با استفاده از اهرمهای سیاسی تصویب میکنند. این خیلی موضوع جدیای شده در دنیا: هم از طریق رسانهها و هم احزاب فشارهایی وارد میکنند، مدام سنگرهایی را فتح میکنند و طبعاً فرهنگی هم برای خودشان ایجاد میکنند. تبلیغاتشان که در رأسش هست این است که همجنسگرایی چیزی بیولوژیک است. آمار — این را واقعاً از یک منبع علمی میگویم — این است که همجنسگراییهایی که منبع بیولوژیک دارند فکر میکنم یک در یک میلیون یا یک در ۱۰۰ هزار در انسانهاست؛ یعنی از انسانها یک در ۱۰۰ هزار یا یک در یک میلیون امکان دارد اختلالهای بیولوژیک همجنسگرایی یا مثلاً میل به ترنسسکشوالیتی — اینکه بخواهید جنسیت عوض کنید — وجود داشته باشد، و بقیهاش به نظر میآید نتیجهٔ زندگی آدمهاست که این گرایشها به وجود میآید. همانطور که فروید — اتفاقاً فروید هم به شدت همجنسگرایی را بهعنوان انحراف نگاه میکند — میگوید ویژگیهای خانواده است که آدمها را به سمت همجنسگرایی میکشاند؛ به صورت یک اختلال، نه یک چیز بیولوژیک. منتها وقتی آدمی انحراف به سمت هر چیزی پیدا میکند — از جمله همجنسگرایی — بعد بیولوژیاش خودش را نوعی تطبیق میدهد؛ مثلاً اگر غذاهای عجیبوغریب بخورید و مدام بخورید، معدهتان و رودهتان — میبینید — سعی میکند اینها را هضم کند و خودش را تطبیق بدهد. همجنسگرایی هم چنین است: کمکم ممکن است در اثر رفتارهای همجنسگرایانه ویژگیهای بیولوژیک پیدا کند، یعنی بیولوژیاش خودش را با این نوع رفتار تطبیق بدهد. ولی اینکه از اول اختلال بیولوژیکی بوده که او را به این سمت کشیده، فکر میکنم کاملاً حرفی است که جنبهٔ تبلیغاتی دارد و خیلی مبنای علمی ندارد؛ و اینکه مثلاً سطح هورمونهای یک آدم با آدمهای دیگر فرق دارد، اینها همه حرفهای درستی است. ببینید تفاوت آدمهایی که طرفدار همجنسگراییاند با آنهایی که مخالفاند این است: مخالفان میگویند تا یکیدو دهه قبل همهٔ دانشمندها و روانکاوها در همهٔ شعبهها همین دیدگاه را داشتند که این نوعی زمینهٔ انحراف است که اگر طرف زندگی نرمال جنسی را پی بگیرد برطرف میشود؛ یعنی مردی را تصور کنید با سطح هورمون پایین و ویژگیها و تمایلات همجنسگرایانه که احتمالاً به دوران کودکیاش برمیگردد؛ اگر این آدم بهطور طبیعی بیفتد در آن کانال که ازدواج کند و زندگی تشکیل بدهد، بعد از چند سال که میبینیدش میبینید آن اختلالش خیلی کم شده، سطح هورمونهایش بالا رفته، و بیولوژیاش اگر انحرافهایی هم در آن به وجود آمده بود دارد اصلاح میشود. ولی طرفداران همجنسگرایی چنین نگاه نمیکنند. در پاسخ به سخن حاضری که گفت بالاخره وضعیت بیولوژیک ما تحت تأثیر رفتارهای ماست — بله، این حرف درست است؛ اینکه خلاصه وضعیت بیولوژیک ما تحت تأثیر رفتارهای ما قرار میگیرد کاملاً چیزی عمومی است: چه رفتارتان درست باشد و چه مبتلا، وضعیت بیولوژیکتان سعی میکند خودش را با آن هماهنگ کند. من میگویم تصور این آدمها این است: کسی که چنین زمینهٔ انحرافی دارد اگر زندگی نرمالی بکند، آن زمینهٔ انحرافی در او از بین میرود؛ احساس گناهی هم در او به وجود نمیآید و میتواند زندگی طبیعی داشته باشد؛ و آنهایی که این انحراف را پی میگیرند، وضعیت بیولوژیکشان هم ممکن است روزبهروز بدتر شود؛ مثلاً ممکن است حتی هورمونهای مردانه در مرد همجنسگرا به حداقل ممکن برسد بعد از اینکه این کار را میکند و رفتارهای جدیدی هم از خودش نشان بدهد که قبلاً نشان نمیداد. ولی این همیشه به حالت آرام نمیرسد؛ یعنی تصور آدمهایی که این را بیماری میبینند این است که آن اختلالهای احساس گناه و اختلالهایی که در زندگیاش به وجود میآید قابل رفع نیست؛ چنین نیست که بعد از مدتی این آدم را ببینید که حالتی مستقر پیدا کرده؛ همیشه نوعی احتیاج دارد به اینکه — حالا بگذارید بگویم به چه چیزی احتیاج دارد، ولی از جای دیگری شروع کنم؛ من میخواستم یک چیز کلی بگویم که بعدش شاید بهعنوان مثال برمیگردم به این حرف.
مراجع، درمان و احساس گناه
وقتی آدمی میآید پیش من بهعنوان یک دکتر، آیا آن وقت میخواهد درمان بشود؟ واقعاً نه لزوماً؛ وقتی میرود دکتر لزوماً نمیخواهد درمان بشود؛ ممکن است بخواهد از دست یک سری کابوسها رها بشود، بخواهد از دست احساس گناه خودش رها بشود. قبلاً — نه؛ ببینید — رواندرمانی چنین برخورد میکرد که باید این آدم را از همجنسگرایی دور کنید، ولی الان — مثلاً — چنین میگویند. اینکه کدام رویکرد بهتر جواب میدهد یا نه، فکر میکنم باید یک مقایسهٔ تجربی کلی کرد؛ اینها بحثهای سادهای نیستند و شما به راحتی نمیتوانید ثابت کنید که چیزی انحراف روانی است یا نه. ملاک چیست؟ چرا؟ ببینید، اگر نظرتان این باشد که این یک انحراف روانی است — مثلاً فرض کنید آدمی مرتکب قتل میشود و انحراف روانیاش این است که دوست دارد آدمها را بکشد — بیاید پیش یک رواندرمانگر و او سعی کند احساس گناهش را برطرف کند؟ نه؛ غریزه؛ غریزهٔ قتل؛ یعنی چه چیزی ممکن است؟ مثلاً این قاتلهای زنجیرهای چه میکنند؟ دوست دارند یا احساس اجبار میکنند که باید این کار را انجام بدهند؛ به هر حال گرایش دارند مثلاً زنها را بگیرند بکشند یا بچهها را بکشند. چنین آدمهایی وجود داشتهاند: آدمی در افغانستان سیوچند تا دختربچه خورده بود؛ میکشت و میخورد. این آدم از نظر روانی — حالا بیاید دکتر و دکتر سعی کند احساس گناهش را بردارد؛ بگوید آقای دکتر، مشکل من این است که بچهها را که میخورم شب خوب خواب نمیبرم؛ بعد دکتر هم بگوید پسر جان اصلاً فکر این چیزها را نکن. ببینید، اساساً تشخیص اینکه چه چیزی اختلال است یا نیست جنبهٔ علمی دارد: آیا همجنسگرایی — اینکه جسم یک آدم، آناتومیاش مردانه و فیزیولوژیاش تا حدود زیادی مردانه باشد ولی از نظر روانی رفتارهای زنانه داشته باشد — اختلال است یا نه؟ یعنی اگر بیایید آگاهی این آدم را درست کنید طوری که این عدم انطباق میان نیازهای روانی و نیازهای فیزیولوژیک و آناتومیک کانفلیکت ایجاد نکند و طرف را اذیت نکند — تصور سنتی این بود که چون جسمش یک ساز میزند و آناتومی و فیزیولوژیاش یک ساز دیگر میزند و روانش ساز دیگری میزند، یعنی نوعی نیازی احساس میکند که منطبق با فیزیولوژیاش نیست، این آدم هیچوقت نمیتواند به وضعیت مستقر برسد؛ همیشه مثل چیز دیگری، برای قسمتهایی مثبت و قسمتهایی منفی، جایی کانفلیکتهایی ایجاد میکند. و حالا شما بخواهید احساس گناهش را از بین ببرید یا نبرید، به هر حال این جسم با این روح انگار تغییر نمیکند. این آدمی که دوست دارد — مردی که دوست دارد زن باشد، مثل آن قاتل زنجیرهای فیلم «سکوت برهها» — مردی است که مراجعه کرده و سعی کرده تغییر جنسیت بدهد و در آزمونهای پزشکی رد شده است.
اختلال جسمی، هویت و انتخاب
یعنی پزشکها تشخیص دادند که این از آن مواردی نیست که بشود تغییر جنسیت داد و طبیعی باشد. واقعیت این است که آدمهایی وجود دارند که وقتی به دنیا میآیند اختلالهایی در جسمشان هست که با عمل جراحی برطرف میشود؛ طرف واقعاً زن است یا مرد، ولی مثلاً وضعیت آناتومیاش در حالتی پنهان مانده که میشود با جراحی حلش کرد. اینها حالتهای خیلی استثناییاند. این آدمی که قتلهای زنجیرهای مرتکب میشود چنین آدمی است: دوست داشته زن بشود ولی نگذاشتهاند جسمش را تبدیل به جسم زن بکنند؛ گفتهاند نمیشود. حالا نوعی زنها را میگیرد و پوست میکند که برای خودش لااقل پوست زنانه درست کند؛ هدفش همین است: کلاً خیاطی میکند با پوست قربانیهایش و دارد برای خودش لباسی از پوست زن درست میکند؛ این جانشین آن میلش به تغییر جنسیت شده است. این آدم در آن داستان آدمی است که میخواسته تغییر جنسیت بدهد ولی پزشکها ردش کردهاند؛ یعنی واقعاً فیزیولوژی و آناتومیاش جواب نمیدهد به این میل روانیاش؛ میل روانیاش چیزی کاذب است و واقعیت این است که مرد است. اینکه چرا با مرد بودن خودش راحت نیست و میخواهد زن باشد — فکر میکنم دیدگاه کلاسیک ما این بود که این باید مداوا شود؛ باید دید ذهنیت این آدم از کجا منشأ میگیرد که نمیخواهد مرد باشد، از مرد بودن خودش متنفر است و میخواهد زن باشد؛ جسمش و فیزیولوژیاش همه سازی میزنند که این مرد است و کاری هم نمیتواند بکند. بعضی از آدمها که در حالتهای بینابینیاند را میشود با تزریق هورمون — مثلاً تقویت هورمون زنانه — کمکم آماده کرد و بعد با یک عمل جراحی حتی آناتومی را هم تغییر داد و طرف از مرد به زن تبدیل بشود؛ ولی باید ویژگیهایی داشته باشد که در آزمایش نشان بدهد این امکان وجود دارد یا نه. تعداد آدمهایی که در دنیا چنین عملهایی میکنند کم است؛ شاید واقعاً همان یک در میلیون درست باشد: کسانی که این ویژگی را دارند که جسمشان کاذب حرف غلط میزند و روانشان درست میگوید؛ یعنی به دلیلی — مثلاً بعضیها در شرایط شکلگیری جنسیت در جنین — اختلالی در مثلاً ژن اکسپرشن به وجود میآید ولی طرف آن ظاهر آناتومیک مرد یا زن را به خود نمیگیرد، در حالی که همهٔ چیزهای دیگر در بدنش — وضعیت هورمونهایش — درست است و این را میشود با تغییر آناتومی حل کرد؛ گاهی اوقات اول کمی فیزیولوژی را دستکاری میکنند، هورمونها را، بعد آناتومی را تغییر میدهند. این موارد کم است. حرف این است: اینکه وضعیت جسمانی و فیزیولوژی با خواستهٔ روانی هماهنگ نباشد، آیا با تغییر احساس گناه و برطرف کردنش میشود طرف را به حالت مستقر رساند؟ پسزمینهٔ کلاسیک ما این بود که نه: اگر طرف مرد است باید با مرد بودن خودش کنار بیاید، راحت باشد و دنبال اینکه زن بشود نباشد؛ رفتارهای زنانه نداشته باشد. ولی الان چنین نمیگویند؛ الان به نظر میآید تحت فشارها و تبلیغات این کمکم دارد برطرف میشود؛ میگویند گرایش غیرطبیعی نیست؛ یعنی طرف با وجود اینکه جسم مردانه دارد ولی روان زنانه دارد، خواستههای زنانه دارد و اشکالی هم ندارد؛ شما سعی کنید آن فرهنگی را که به او فشار میآورد که تو داری گناه میکنی یا کار اشتباه میکنی برطرف کنید؛ این آدم میتواند زندگی خودش را ادامه بدهد. نه فقط قوانین، محیطهای آکادمیک هم تحت تأثیر این گرایشها هستند: اولاً در خودِ محیطهای آکادمیک آدمهایی هستند که خودشان دچار اینجور انحرافها هستند، بنابراین طبعی است. وقتی چیزی شیوع پیدا میکند کمکم در جامعه انحرافی میشود؛ الان درصد آدمهای همجنسگرا نسبت به مثلاً یک قرن قبل فکر میکنم افزایش وحشتناکی داشته. مُد است اصلاً. ببینید، الان یک هنرپیشهٔ هالیوود برای اینکه خودش را به تیتر اخبار ببرد ادعای همجنسگرایی میکند. بعد مثلاً این گروه خوانندههای راک تَتُو را میشناسید؛ اینها اخیراً تکذیب کردند: همجنسگرا نیستند و فقط به این دلیل که تهیهکننده بهشان گفته بود بگویید ما لزبین هستیم میگفتند. دخترند که با هم آن گروه را تشکیل دادند، خیلی هم موفق بودند در سالهای اخیر و تمام کلیپهایی هم که میساختند رابطهٔ همجنسگرایانهشان را نوعی در آن نشان میدادند، برای اینکه مد بود و اینها همینطور معروف شدند؛ الان هم گفتهاند اصلاً بابا، هیچوقت چنین خبری نبوده؛ ما همهمان نرمال زندگی میکنیم؛ این اِیمیج هنریمان است که چنین رفتار میکنیم. این نشان میدهد اوضاع چهطور است: طبعی است وقتی چیزی مد میشود — آدمها طبیعیاند، نه جسمشان مشکل دارد نه روانشان — طرف به دلیل اینکه مُد است به دنبالش میرود، مثلاً تجربهاش میکند، نوعی احساس میکند ممکن است آدم موفقتری بشود. دقیقاً، اصلاً هالیوود؛ سینمای هالیوود الان مبلغ سفتوسخت همجنسگرایی و طبیعینشاندادن آن است. فیلمی هست به اسم American Beauty که کلی اسکار گرفته؛ حسی که در آن نسبت به همجنسگرایی وجود دارد را ببینید: دو همسایه هستند، دو مرد که با هم زندگی میکنند، چقدر آدمهای جالبیاند؛ ورزشکارند، جاهایی برتریشان را حتی در فیلم میبینید و طرف از آنها کمک فکری میگیرد؛ و بعد آن آدمی که به شدت نسبت به همجنسگرایی عکسالعمل خشن نشان میدهد، آخرش معلوم میشود خودش گرایشهای همجنسگرایانه دارد. دقت میکنید؟ کاملاً فیلم نسبت به همجنسگرایی حسی دارد که آدم وقتی نگاه میکند: مخالفان همجنسگرایی آدمهای پستیاند که اصلاً خودشان دوست دارند ولی جلوی خودشان را گرفتهاند، و آنهایی هم که جلوی خودشان را نگرفتهاند آدمهای نرمال و خوب و مهربانیاند. کلاً چنین است؛ یعنی الان در دنیا جو تبلیغاتی و فشاری هست که دارد ترویج میشود.
در پاسخ به استدلال لیبرالی که مطرح شد — اینکه دو آدم در مسئلهای خصوصی میخواهند با هم زندگی کنند و چه ربطی به بقیهٔ مردم دارد و چه حقی دارند مردم که در این رابطهٔ خصوصی دخالت کنند، حتی چه حقی دارند رواندرمانگرها که بیایند بگویند شما منحرفید و فشار فکری وارد کنند — من مثالی از ماجرای قضایی معروفی میزنم که چند سال پیش در اروپا پیش آمد؛ در آلمان اگر اشتباه نکنم — یادم نیست، آلمان، اتریش، همین حوالی. دادگاهی چندماهه با سر و صدای خیلی زیاد: مردی در اینترنت اطلاعیه داد که من خیلی میل دارم یک نفر را بخورم و هر کسی میل دارد خورده بشود به من اطلاع بدهد. نه یک نفر؛ چندین نفر ابراز آمادگی کردند که ما هم خیلی میل داریم خورده بشویم.
تمثیل آدمخواری و رضایت
او از میان آن آدمها یکی را که به نظرش مناسبتر میآمد انتخاب کرد و خورد. بعد این آدمها را گرفتند و محاکمه کردند — و دقیقاً همین حرف شما: دو آدماند در رابطهای شخصی و خصوصی؛ این میخواسته خورده بشود، آن هم میخواسته بخورد، او را خورده، اصلاً به کی ربط دارد؟ کی اینجا حامی آن آدمی است که خورده شده؟ از نظر قضایی دقیقاً یک عده همین حرف را میزدند از دیدگاه لیبرال: رابطهٔ شخصی میان دو نفر بوده، با رضایت کامل؛ و اگر بگویید آن آدم بیچارهٔ بیماری بوده که دوست داشته خورده بشود، این سوءاستفاده کرده از وضعیت او.
مدعیالعموم، لیبرالیسم و رضایت ظاهری
وضع این نیست که کسی اینجا شاکی باشد: آن آدمی که خورده شده شاکی نیست، چون خورده شده؛ ممکن است کسبوکاری هم نداشته باشد؛ ولی یک دادستانی هست — میگویند وکیل مدافع مردم، مدعیالعموم — که اینجا وجود دارد و مدعیِ این آدم است که این از ضعف و مشکل روانی آن آدم سوءاستفاده کرده، طرف را خوردهای و من مدعیام؛ تو باید جواب بدهی. اینجا اختلاف لیبرالیستی است در اینکه آیا بیمار است یا نیست، منحرف است یا نه، دخالت در اینجا صورت میگیرد یا نه؛ این که راضی است. دقیقاً سرمایهدار هم همین استدلال را میکند: این کارگری که پیش من کار میکند با دستمزد کمی راضی است؛ اینجا مدعی کیست؟ خودش هم که چیزی نمیگوید؛ مثلاً کمونیستها میآیند اتحادیه درست میکنند و تحریکش میکنند که تو باید ناراضی باشی؛ این دارد پیش من کار میکند و چون از وضعیتش راضی است، اختشاشی نمیکند. واقعیت این است که اکثریت کارگرها معمولاً این اتحادیهها را خودشان تشکیل نمیدهند؛ آدمهای دیگری که روشنفکرترند میآیند تحریک میکنند. ببینید، آدمی که دارد کار میکند — چرا در این جلسه مثالها به این سمت فجیع شدند؟ چون شما از چیزی فجیع دفع میکنید و من مجبورم مثالهای فجیعتر بزنم تا آن مشکل و مسئله روشن بشود. ببینید، کارگرها در شرایطی به نان و آب محتاجاند؛ وقتی کاری میگیرند کلاً خوشحال میشوند: در حالت رقابتی که کار کم است، کارگر مکزیکی که از مرز گذشته در آمریکا کار سیاه میکند و بیبیمه است، واقعاً راضی است؛ افغانیهایی که در ایران کار ساختمانی میکنند، کسی بهشان کار بدهد بالا میآورند و ناراضی نیستند. کی بیاید ادعا کند و مدعیالعموم بشود؟ میگویند اما این طرف با رضایت دارد کار میکند. اصولاً در خیلی از کشورهای سرمایهداری واقعاً کارگرها ناراضی نیستند؛ آدمهای دیگری ناراضیاند که چرا اینها چنین رفتار میکنند. و اینکه کدام آدم راضی است یا ناراضی، برنمیگردد به خودِ آن احساس رضایت. کشورهای لیبرالیست هم جلوی خیلی چیزها را میگیرند: جلوی خرید و فروش را میگیرند، جلوی قتل را میگیرند؛ در آمریکا میتوانید همجنسگرا باشید ولی نمیتوانید به مالکیت افراد تجاوز بکنید؛ مثلاً گناه نابخشتدنی است. به هر حال شما دیدگاههایی دارید، باید و نبایدهایی دارید در یک محدوده؛ میگویید این چیزها غلط است و نباید باشد، برای تمدن و برای بشریت مضره، و جلویشان را میگیرید؛ آن چیزها را نمیگیرید. این اصلاً کلاً نوعی سلاح تبلیغاتی است: چون تعداد محدودیتهایی که تمدن غرب میگذارد کمتر مثلاً از تمدنهای دیگر است، از سلاحی استفاده میکنند به اسم آزادی و لیبرالیسم؛ یعنی هر جا که اختلاف هست میگویند ببینید ما آزاد گذاشتیم، شما نذاشتید؛ پس ما آزادیخواهیم، شما نیستید. خود تمدن غرب هم محدودیتهایی دارد یا نه؟ تمدن غرب و جامعهٔ غرب در جهت اداره کردن محیطهای کار و افزایش تولید آمده و به رشد فردی هیچ کاری ندارد؛ شما اگر به رشد فردی انسان کار داشته باشید خیلی چیزها ممنوع میشود و محدودیتها خیلی زیاد میشود تا هر کاری نکنند.
محدودیت تمدن و رشد فردی
یک سری چیزها را به اصطلاح باید رعایت کنند برای اینکه اگر نکنند به رشد فردی دیگران ضرر میرسانند. ولی محدودیتهای آن طرف در این جهت است که کاری نکنید که به محیط کار آسیب برسد؛ و محیط کار آسیبپذیریاش خیلی کم است نسبت به یک روان مثلاً ظریفِ انسان. بنابراین این رویه در برخورد با فرهنگهایی که هنوز به رشد فردی انسان اهمیت میدهند — همهٔ فرهنگهای دینی، فرهنگهای قدیمیتر، فرهنگهای شرقی، که اینها همه به رشد فردی انسان به هر حال اهمیت میدهند و برایشان ملاک است — ممنوعیتهای بیشتری دارد. واژهٔ خیلی خوبی در اینجا هست به اسم لیبرال بودن و آزادیخواه بودن که هر جا اختلاف میشود غربیها ادعا میکنند: شما لیبرال نیستید، ما هستیم؛ در حالی که خود غرب هم محدودیتهای خودش را دارد. مثلاً موضوع حجاب را نگاه کنید: اینکه حدِ لباس پوشیدن چیست. چنین نیست که غربیها حدی برای لباس پوشیدن نداشته باشند. الان کلی، در کنار این انجمنهای همجنسگرا، انجمنهایی هستند که روزبهروز قدرتمندتر میشوند به اسم نیودیستها — کسایی که طرفدار پابلیک نیودیتیاند، یعنی آدمها بتوانند برهنه در جامعه ظاهر بشوند. میبینید که غرب دیگر لیبرال نیست؛ برای اینکه احساسشان این است — و احساس درستی هم هست — که این به محیط کار آسیب میرساند: اگر مردی بخواهد برهنه در محیط کارش ظاهر بشود، زنها بخواهند برهنه ظاهر بشوند، کار ممکن است تعطیل بشود و آسیب ببیند؛ پس جلوی این را میگیرند؛ ولی تا حدی از لباس پوشیدن که در حدی است که به کار لطمه نمیخورد میگویند این حد خوبی است؛ در واقع حدی میگذارند. یک فرهنگ دینی احساسشان این است که حد باید بیشتر باشد، برای اینکه میزان آسیبپذیری روانی انسان در مقابله با اینجور پدیدهها بیشتر از محیط کار است. لیبرالیسم — من یک بار در جلسههای شریف خواستم به صورت قضیه ثابت کنم که هر جا از لیبرالیسم و آزادیخواهی استفاده میشود دقیقاً استدلال مخدوش است: همیشه اختلاف سرِ اختلاف عقیده است، سر اینکه حد را کجا بگذارید؛ آنها حدشان کمی پایینتر است و به کسی که حدش بالاتر است میگویند تو آزادیخواه نیستی. هیچکس، هیچ تمدنی نمیتواند — به همان دلایلی که فروید میگوید — آزادیخواهِ مطلق باشد: باید جلوی قتل را بگیرد، باید جلوی تجاوز به مالکیت را بگیرد؛ باید و نبایدهایی وجود داشته باشد. لیبرالیسم اصلاً به معنای آزادی مطلق معنا ندارد. بنابراین اختلاف سر این است که ما به کجا میخواهیم برسیم و محدودیتها را کجاها باید بگذاریم؛ اگر رشد فردی ملاک نباشد — کما اینکه در غرب نیست — محدودهٔ ممنوعیتهایتان خیلی کوچک میشود و بعد میتوانید حرف از لیبرال بودن خودتان بزنید. به هر حال این کاملاً کاذب است؛ فقط مسئله این است که شما دنبال چه رشدی هستید: رشد سرمایه؟ محدودیتهایتان کافی است همین باشد که طرف برهنه ظاهر نشود و لباسش کمی باشد؛ هر کسی — نمیدانم — میخواهد در خانهاش همجنسگرا باشد، باشد؛ کی کار دارد؟ مثلاً این خوردن هنوز چیز دیگری است؛ به نظر میآید اگر جلویش را نگیرید — اگر حکم قضایی نمیدادند و محکوم نمیکردند به چند سال زندان — قبول دارید خیلی بلبشو ایجاد میشد و چهطور بعد باید در دادگاهها ثابت میکردید که این آدم مقتول راضی نبوده یا بوده؟ چهطور میخواهد ثابت کند؟ طرف ادعا میکرد خودش آمده و گفته من را بکش. فیلم معروفی هست — «آنها به اسبها شلیک میکنند یا نمیکنند» — که زمانی خیلی فیلم چیزی بود، فیلم جوانپسند مثلاً دههٔ ۶۰ و ۷۰؛ آخرش دختر و پسری که با هم در مسابقهٔ ماراتن رقص شرکت کردهاند، دختر از پسر میخواهد که مرا بکش و پسر این کار را میکند. یادمه آخرش پلیسی که تعریف میکرد میگفت آره، اینها به تو گفته بودند و تو هم پسر خوبی بودی و این کار را کردی. میشود اینجور ادعا را بعداً در دادگاهها مطرح کرد. حالا در آن فیلم واقعیت داشت؛ یعنی آن دختر تقاضا کرد که مرا بکش و او هم این کار را کرد. به هر حال اگر بخواهیم رضایت و عدم رضایت طرفین را در مسئلهٔ قتل بیاوریم، برای همجنسگرایی هم چنین وضعیتی وجود دارد. یعنی اینکه شما این را کلاً چیز مضری میدانید یا مفید: در محیطهای کار مضر نیست؛ خانواده وضعش چهطور باشد؟ من بارها این حرف را زدهام که اصلاً اتفاقاً خانواده — خیلی رابطههای رمانتیک و عاشقانه وجود داشته باشد ولی برای محیطهای کار مضر است. بهتر است آدمها با همدیگر رابطهٔ جنسی داشته باشند ولی خیلی عاشق همدیگر نشوند، برای اینکه حواسشان پرت میشود؛ برای همین فرهنگ غرب به همین سمت رفته که چنین بهتر میشود کار کرد. قبلاً هم یک بار نقل کردهام و مجدداً نقل میکنم از یکی از دانشجوهای ما که الان رفته کاناداست: میگوید هفتههای اولی که آنجا بودیم کلاسهایی برایمان گذاشتند؛ روانشناسها و مشاورها آمدند برای دانشجوها سخنرانی کردند و یکی از موضوعها این بود که با همدیگر رابطه داشته باشید، پسرها و دخترها، خیلی خوب است ولی تعهد ایجاد نشود؛ رابطه که به تشکیل خانواده و بچه بینجامد دیگر نمیتوانید خوب درس بخوانید. راست میگوید: اگر ملاک درس خواندن و کار کردن است، بهتر است آدمها رابطهٔ سطحی داشته باشند؛ نیازشان که از نظر فیزیولوژیک اذیتشان میکند جوری رفع بشود و فکرشان هم آزاد باشد برای درس خواندن؛ که طرف بخواهد خیلی رمانتیک بشود، دیگر نه ریاضیدان درمیآید نه مهندس، نه فردا میتواند سر وقت برود سر کار و سر وقت برگردد و با زندگی ماشینی خیلی تطبیق نمیکند. فرهنگ غرب، فرهنگ کار و افزایش سرمایه است و آن لیبرالیسم و اینها هم یک جنبهاش کلک زدن است واقعاً: چون مواظب چیزی هستند که خیلی سفت است و راحت نمیشکند، محدودیتهایشان کمتر است؛ در شرق مواظب چیزی هستند که خیلی ظریف است: هزار جور باید بگویند اینور نرو، آنجور نکن، زمین نخور؛ بنابراین چنین محدودیت بیشتری میگذارند. حالا اسمش را میشود گذاشت اینها لیبرالاند، اینها لیبرال نیستند؛ موضوع این است که هر دو محدودیت دارند و بحث جای دیگری است که باید سرش بحث کرد: چه چیزی بیماری است و چه چیزی بیماری نیست؛ مثلاً میگویند منحرف است. ما همه منحرفیم؛ ما منحرف شدیم. در پاسخ به استنادی که به کتابهای فروید شد بگویم: نه، چنین نیست؛ برای اینکه در همهٔ این حرفهایی که میزنید، اینجا فرهنگ سرکوب نمیکند، واقعیت را سرکوب میکند؛ همهٔ اینها در دیدگاه فرویدی مراحل رشد جنسیاند که باید بهطور طبیعی طی بشوند؛ مثل اینکه فروید میگوید همه در شروع دوجنسیاند و بعد در یک فرایندی جنسیت پیدا میکنند؛ مهم این است که آن فرایند طبیعی است، تحمیلی نیست و در همه جای دنیا وجود دارد. بگذریم.
بگذارید نکتهای را که میخواستم بگویم ادامه بدهم. وقتی در دیدگاه یونگی به این نتیجه میرسید، چنین نگاه میکنید: بعضی از افکار و عقاید و باید و نبایدها از درون توسط سلف فورس میشوند و یک سری هم از بیرون. یعنی مثلاً چنین نگاه کنید: آدمی که عقیدهای دارد و به چیزی معتقد شده، اگر این اعتقاد منطبق با واقعیت باشد — اگر آن باید و نبایدی که به آن معتقد شده با مقتضیات درونیاش سازگار باشد — سلف انرژی میدهد؛ این گزارههایی که در ذهنتان هست — گزارههای اخلاقی، بایدها و نبایدها، گزارههای وجودی، همهٔ هستها و بایدها — فرض کنید وقتی به آنها معتقدید پشتشان انرژیای وجود دارد که ثابت میمانند؛ انگار در وجود خودمان منبع انرژی داریم که این عقاید توسط آن تثبیت میشوند. وقتی این اعتقاد با وضعیت درونی شما سازگار باشد — باید و نبایدی که با باید و نباید سلف سازگار باشد — بهطور طبیعی در درون شما نقش میبندد.
ایدههای سلف و انرژی نگهداشت
باید و نباید یا اعتقادی که به هیچوجه زمینهای در درونتان ندارد، به راحتی جایگزین نمیشود در فکر شما. احتیاج به چی دارد؟ چنین اعتقادی احتیاج دارد که مدام از بیرون انرژیهایی بیاید و آن را برای شما تثبیت کند. متوجه منظورم هستید؟ یک ایدهٔ غلط در نظام یونگی — ایدهای که با سلف سازگار نیست — به راحتی در ذهن شما نمینشیند؛ باید مدام انرژی صرف کنید که نگهش دارید. مثل اینکه فکر کنید سلف برای خودش باید و نبایدی دارد و جاهای خالیای وجود دارد؛ اگر خودآگاهی شما گزارهای داشته باشد که دقیقاً در آن محل جا بگیرد و با آن منطبق بشود — مثل جای خالیای که اعتقادتان دقیقاً آنجا نشسته — آنجا تثبیت میشود و چندان هم احتیاج ندارید فشارش بدهید که بماند. اگر جا نگیرد، برای اینکه آنجا نگهش دارید مثل اینکه مدام باید انگشتتان را رویش بگذارید که بماند؛ فعالیتی باید برای نگه داشتنش بکنید. در دیدگاه یونگی میتوانید چنین فکر کنید: برای نگه داشتن باید و نبایدهایی که درست نیستند و با نیازهای درونیتان تطبیق ندارند — برای نگه داشتن عقاید غلطتان — باید انرژی صرف کنید؛ در حالی که برای نگه داشتن عقاید درستتان نباید انرژی چندانی صرف کنید؛ آنها بهطور طبیعی سر جای خودشان قرار میگیرند، در حالی که اینها چیزهایی هستند که سر جای خودشان نیستند و مدام باید انگار کاری بکنید تا این عقاید بمانند. بهطور تجربی تأییدش را میگیرید: این عقاید سنتی را نگاه کنید؛ آدمهایی که افکار سنتی غلطی دارند باید مدام در جلساتی شرکت کنند که آن عقاید را تکرار میکنند؛ مدام باید ریفرش بشود؛ مدام باید کتابی را بخواند، دوباره بخواند؛ مدام باید جریانی از بیرون و درون انرژی صرف بشود تا چیزهایی عجیبوغریب را حفظ بکند. در حالی که آدمهایی که به چیزهای طبیعی معتقدند و طبیعی زندگی میکنند تلاشی نمیکنند برای اینکه عقایدشان را مدام در جلسهای مطرح کنند و آدمهای دیگری بیایند سخنرانی بکنند. عقیدهٔ غلط — انگار سلف میخواهد آن را از خودش دور کند؛ بنابراین مدام باید تلاش کنید که آنجا بماند؛ و نوعی در درون خودتان بخشی از انرژیتان را صرف میکنید که چیزهایی را حفظ بکنید؛ در حالی که آدمی که به چیزهای درستی معتقد است که با طبیعتش سازگار است — مثلاً میل دارد به زندگیاش ادامه بدهد، میل دارد غذا بخورد — لازم نیست در جلساتی شرکت کند که مدام تبلیغ کنند که آقا غذا بخورید، غذا بخورید؛ غذا میخورد دیگر، اصلاً فکر هم نمیکند؛ انگار این باید آنجا وجود دارد؛ بهطور طبیعی اعمال ساده از او سر میزند. این در دیدگاه یونگی چیزی را توضیح میدهد: اینکه چرا بعضی از افکار خیلی احتیاج دارند مدام فورس بشوند؛ اینها سر جای خودشان قرار نمیگیرند و درونتان انگار چیزی میآید که مدام میخواهد دفعشان کند و طبعاً از بیرون باید مدام تقویت بشوند. میخواستم این را بگویم — جای بدی آمد — این همجنسگراها الان چنیناند: حتی ممکن است آدم همجنسگرا احساس خوبی از همجنسگرایی به خودش دست بدهد، برای اینکه این جلسات زیاد وجود دارد. اگر صبح تا شب پا شوید و مثلاً بدن کسی بخارد ولی هر روز در روزنامهها بنویسند که آدمهایی که بدنشان میخارد بهترین آدمها هستند، طرف کمکم احساس خوبی هم بهاش دست میدهد؛ هر روز صبح پا میشود میگوید الحمدلله بدنم هنوز میخارد، خوب نشده. ببینید، فرهنگ — این فورسها و تبلیغات فرهنگی — به هر حال آنقدر مؤثر است که مثلاً یک انحراف مثل همجنسگرایی را — که حرف از انحرافی بودن همجنسگرایی این است که نیازهای روانی این آدم — این مردی که مثل زن میخواهد نقش زنانه را بپذیرد — با جسمش و فیزیولوژیاش سازگار نیست، بنابراین حالتی ناپایدار پیدا میکند — اگر مدام تبلیغ کنید که این خیلی بامزه و جالب است که چنین ناپایداری ایجاد شده، جسم یک جور و روان یک جور، به نظرم آدمها اصولاً آنقدر تلقینپذیرند که انحرافهای بزرگتر از این را هم بتوانند تحمل کنند. ولی دقیقاً کار فرهنگ — در دیدگاهی که فرهنگ درست و غلط دارد — این است که اگر این عدم تطبیق نیازهای روانی و جسمانی برای رشد این آدم مضر است — که هست — فرهنگ باید این را اصلاح کند؛ یعنی باید بیاید تذکر بدهد که این وضعیت خوبی نیست و باید از این وضعیت دربیاید. و نه اینکه دشواری نداشته باشد برایش: قطعاً برای آدمی که نیازهای همجنسگرایانه دارد راحت نیست که این وضعیت را کنار بگذارد؛ مخصوصاً اگر مثلاً تجربههایی هم پیدا کرده باشد و از آن رابطه لذت برده باشد، طبعاً کارش سختتر میشود. به هر حال دیدگاههای فعلی چنیناند و به نظر من با تبلیغات زیاد — همین که میبینید تبلیغات زیادی در موردش میشود: اگر این مسئله طبیعی بود، این همه احتیاج به فورس کردن و تبلیغ کردن و جلسه گذاشتن نداشت — من فکر میکنم آدم همجنسگرا مدام باید رواندرمانگرش به او بگوید که تو وضعیتت خوب است، برود مثلاً پارتنرش به او بگوید نه تو خیلی وضعیتت خوب است، در روزنامهها همین را بخواند، در فیلمها همین را ببیند تا وضعیتش تثبیت بشود. این نیازی است که وجود دارد و خود به خود تثبیت نمیشود؛ برای اینکه هر لحظه که این خودآگاهیاش را کنار بگذارد، این حرفهایی که شنیده را کنار بگذارد، واقعاً در درون خودش تضادی میبیند: تضاد میان نیاز روانیاش و نیاز جسمانیاش؛ آن چیزی که از نظر فیزیولوژیک و آناتومیک بهاش میگوید و آن نیاز روانی کاذبی که پیدا کرده.
بگذارید — برای اینکه چیزی مانده و نگفته — بگویم: فکر میکنم این جلسههایی که الان دو جلسه است — و من باز ادامهاش میدهم — که تئوری فروید و یونگ را کنار همدیگر میگذاریم، جلسههای مفیدی است؛ برای اینکه هم فروید نوعی یادآوری میشود و هم یونگ بهتر فهمیده میشود.
کاربرد نظریه و پیشنهاد فیلم برای نقد
همینطور آدم ممکن است نظریهٔ فروید را بخواند و به نظرش خیلی جالب بیاید، نظریهٔ یونگ را هم بخواند و به نظرش خیلی جالب بیاید؛ دو تا را باید کنار همدیگر بگذارید، تضادهایشان را واقعاً پیدا کنید و ببینید کجا را میشود با هم تلفیق کرد و کجا را نمیشود، و فکر میکنم نتیجهاش این میشود که محدودیتها و قدرتهای هر دو نظریه را کنار همدیگر خوب بفهمید. بنابراین فکر میکنم باز حداقل یک جلسهٔ دیگر این کار را به شکلی ادامه میدهم؛ منتها در عین حال خیلی میل دارم دربارهٔ کاربردهای تئوری یونگ — مثل همین کاری که برای فروید کردیم — سریعتر برسیم و حرف بزنیم. نمیدانم کاربردهای تئوری یونگ را از کجا شروع کنیم؛ فکر میکنم بد نباشد که همان کاری را که در مورد فروید کردیم — دو فیلم دربارهاش صحبت کردیم — در مورد یونگ هم بکنیم؛ یا اگر پدیدهای است و کسی پیشنهاد خاصی دارد — چون ادعای من این است که اگر یونگ و فروید را هر دو بلد باشیم، تقریباً هر چیزی را میشود نقد کرد؛ هم پدیدهٔ فرهنگی را هم فرهنگ را؛ از دیدگاه روانکاوانه چیزهای خوبی میشود در موردش گفت که مفید باشد. بعضی چیزها فوقالعاده ممکن است حرفهای خیلی جالبی دربارهشان بشود زد و بعضی در حد متوسط؛ ولی همیشه چیزی برای گفتن هست. بدم نمیآید از نقد هنری شروع کنیم ولی بعداً برسیم به نقدهای اجتماعی و چیزهایی که صرفاً جنبهٔ هنری و فرهنگی خالص دارند. در مورد فروید چنین نبود؛ گزینش میکردم و فکر میکردم همهجا میشود حرف خوبی از فروید زد؛ ولی الان با این دو نظریه، هر چه بیاورید فکر میکنم میشود دربارهاش حرف زد؛ ممکن است بعضیها خیلی چیزهای جالب دربارهشان گفته بشود. یعنی هیچ اثر هنری نیست که نتوانید در موردش نقد روانکاوانهٔ نسبتاً مؤثری داشته باشید؛ مخصوصاً فیلم شاید برای نقد روانکاوانه مناسبتر هم باشد.