جلسه با یادآوری فروید و ناهمگرایی نظریههای روانکاوی آغاز میشود و به مقایسهٔ رؤیا و اثر هنری نزد فروید و یونگ میرسد. بعد از لایههای خودآگاه تا ناخودآگاه جمعی در اثر هنری، نزاع قصد مؤلف و مرگ مؤلف و جایگاه فیلم میگوید. سپس پیشنهاد میکند جنینشناسی میان فروید و یونگ پل بزند و محور رشد و انحراف را با چهار کارکرد یونگ پیوند میدهد. در پایان در پاسخ به پرسشها از فیزیک، فرم و محتوا در هنر و فلسفهٔ قارهای میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
یادآوری فروید و گسست نظریهها
سعی کردم یادآوریای از فروید بکنم و احساسم این بود که لازم است. وقتی مثلاً دارید مکانیک نیوتنی میخوانید یا نسبیت میخوانید، احساسی به شما دست نمیدهد که این اصلاً دربارهٔ چیز دیگری صحبت میکند؛ تمام موضوع همان است و بر مبنای آن — در حالی که تئوری قبلیاش کامل است — دارد تغییراتی میدهد که بهتر بشود. ولی قطعاً وقتی روانکاوی فروید را میخوانید و بعد روی آن یونگ را، این احساس به شما دست نمیدهد؛ آدم گاهی احساس میکند آن دربارهٔ موجودی دیگر صحبت میکند و این دربارهٔ موجودی دیگر است. به هیچوجه این تئوری به نظر نمیآید شامل آن تئوری باشد. و معمولاً نظریههایی که در زمینههای علوم انسانی اختلاف نظر دارند، اصولاً مثل ساینس نیست که بر مبنای نظریههای قبلی پیشرفت حاصل بشود.
علوم انسانی و نبود پیشرفت انباشتی
دستکم دو قرن است که این وسوسه وجود دارد که راهی پیدا شود تا علوم انسانی را هم مثل ساینس — که برایش اصطلاح «علوم دقیقه» به کار میبریم — کنیم و وقتی یک قرن میگذرد احساس کنیم پیشرفتی حاصل شده. واقعاً چنین نیست: مثلاً هر جای علوم انسانی را نگاه کنید، مطلقاً نمیتوانید بگویید الان فلان رشتهٔ علوم انسانی در وضعیت بهتر و پیشرفتهتری نسبت به پنجاه سال قبل است. میزان تجربهها، تعداد نظریهها و مجموع این فرمولبندیهایی که داریم همیشه در حال اضافه شدن است، ولی واقعاً آن احساس که دارید پیش میروید و به نظریههای جامع و خوبی میرسید وجود ندارد. پیشرفتها به نظر نمیرسد بحثهای ایدئولوژیک باشند؛ برمیگردد به اینکه طرف مثلاً در جامعهشناسی نوعی مارکسیست است یا از نظم موجود حمایت میکند و غیره. حتی در زمینههایی مثل اقتصاد — که جزو علوم انسانی و خیلی به آن نزدیک است و درصد بیشتری از آن جزو علوم دقیقه است — واقعیت این است که بهطور پنهانی مفروضات ایدئولوژیک در نظریههای مختلف اقتصادی وجود دارد، و به همین دلیل هم علوم انسانی به توافق نمیرسد. چنین نیست که یک قرن از ابداع روانکاوی توسط فروید گذشته باشد و الان در شرایطی باشیم که روانکاوان در حالت همگرایی قرار گرفته باشند و نظریات مشترکی داشته باشند؛ قطعاً برعکس است: اگر در زمان فروید چند نظریهٔ رقیب وجود داشت، الان تعدادشان خیلی بیشتر است و فرمولبندیهای خیلی پراکندهای داریم که قابل جمع نیستند. احساسم این بود که خوب است هم فروید یادآوری بشود و هم اینکه این احساس به وجود بیاید که این دو دربارهٔ یک موضوع صحبت میکنند و برخی از اصطلاحات قابل تطبیقاند. بهعلاوه اینکه — بارها گفتهام و مجدداً هم میگویم — اصولاً در هیچکدام از این مکتبها طرفدارم؛ چنین نیست که از یکی دفاع کنم و بگویم آنها غلطاند و این جریان مجددی که الان در روانکاوی است. تمایلم این است که آزاد باشند از همهشان استفاده کرد، ولی نوعی سازگارانه استفاده کرد. چند بار گفتهام و بعد از اینکه این را گفتم به این موضوع اشاره کردهام که الان بعد از خواندن فروید و یونگ در وضعیتی قرار داریم که از هر پدیدهٔ فرهنگی که آنها دربارهاش چیزهایی گفته و نقدهای مؤثری انجام دادهاند، از دیدگاه روانکاوی حتماً میشود حقایقی در مورد یک پدیدهٔ فرهنگی بیرون کشید که بدون روانکاوی شاید ممکن نباشد؛ در حالی که وقتی آدم فقط فروید میخواند، دستکم احساس من این نیست که در مورد هر چیزی میشود به خوبی صحبت کرد.
یونگ و فروید در کنار هم
و منظورم این نیست که با یونگ میشود این کار را کرد؛ با یونگ و فروید میشود این کار را کرد. در واقع آن قسمتها را خوب است نظریهٔ فروید هم — که آزاد باشیم از آن استفاده کنیم — به کار بگیریم. به هر حال این بحث را دیگر نمیخواهم ادامه بدهم؛ جلسهٔ قبل عملاً موضوع تمام شد. فقط میخواهم به نکتهای اشاره کنم که نوعی زمینه میشود برای بحثهایی که بعداً در مورد نقد هنری با استفاده از نظریات روانکاوی میخواهیم دربارهاش صحبت کنیم؛ پیشزمینههایی به طور جستهوگریخته قبلاً دادهام. الان هم میخواهم چیزی را تکرار کنم و چیزی به حرفهایی که زدهام اضافه کنم. قبلاً به این نکته اشاره کردهام: فضای مثلاً تفسیر رؤیاهای یونگی را با فرویدی مقایسه کنید؛ جایی است که تفاوتهای خیلی عمدهای در نحوهٔ نگاه کردن به معنای رؤیا دیده میشود. در فروید به نوعی رؤیا اطلاعاتی در مورد خواستهها و انگیزههای ناخودآگاه شخصی یک فرد میدهد: چه آرزوهای پنهانی در فرد وجود دارد. در حالی که از دیدگاه یونگی رؤیا میتواند کاشفِ حقایقی باشد و اصولاً بهطور طبعی چنین به رؤیا نگاه میشود مگر اینکه خلافش ثابت بشود؛ یعنی حقایقی در مورد وضعیت فرد و دنیای اطرافش و کلی اینفورمیشن که ممکن است در خودآگاه فرد وجود نداشته باشد، در رؤیا به نوعی به واسطهٔ همان عمل خواب دیدن وارد خودآگاه میشود. بنابراین وقتی از فروید میگویید، در یک طیفی دارید حرکت میکنید از مفاهیمی که مربوط به ناخودآگاه شخصی است تا مفاهیمی که مربوط به ناخودآگاه جمعی است و مفاهیم خیلی عمیقِ ناخودآگاه. این را قبلاً هم گفتهام و به آن اشاره کردهام. به نظر میآید اگر بخواهید بهعنوان مثال از تئوری فروید برای نقد یک اثر هنری مثل یک داستان یا فیلم استفاده کنید و نگاهتان این باشد که وقتی یونگی نگاه میکنید، علاوه بر اینکه به نوعی باید مثلاً عناصر ثابت آرکتایپی را در اثر هنری دنبالش بگردید — معمولاً وقتی حرف از نقد یونگی است مقدار زیادی از تلاش منتقل میشود که در اثر رگههایی از آرکتایپها و ناخودآگاه جمعی پیدا کنید — بهغیر از این، وقتی یونگی نگاه میکنید ممکن است به خودتان حق بدهید که همانطور که در مورد رؤیا احساس میکنید واقعهای که در رؤیا ظاهر شده و کانتکستی که آنجا وجود دارد به نوعی کاشفِ حقیقت است، نه آمالوارزوهای پنهانِ رؤیابین، در مورد اثر هنری هم این حس را داشته باشید که اثر هنری را بهعنوان مجموعهای از آرزوهای پنهانِ تحققیافتهٔ هنرمندش نگاه نکنید، بلکه بهعنوان مجموعهای از واقعیتهایی که ممکن است حالت حتی پیشگویانه داشته باشند؛ یعنی اثر هنری میتواند حاوی حقایق خیلی عمیقی باشد که در ناخودآگاه شخصی آن فرد هم نیست. مثلاً بحثی کردیم در مورد موضع فیلم «شاخههای زایندهرود» مخملباف: به صحنهای از این فیلم اشاره کردهام که در آن همسر قهرمان فیلم — که نوعی گذشتهٔ مخملباف را نشان میدهد — در این فیلم دو شخصیت هستند که شخصیت قدیمی و شخصیت جدید مخملباف را نشان میدهند و آن شخصیت قدیمی همسری دارد که آن همسر در اثر یک تصادف میمیرد و این شخص خیلی متأثر میشود و اصلاً زندگیاش انگار با مرگ همسرش به پایان میرسد.
تعبیر فرویدی سوگ و آرزوی پنهان
تعبیر فرویدی بلافاصله این است: چون همسرش مرده و مخصوصاً چون خیلی گریهوزاری کرده، آرزوی پنهان مرگ همسر در هنرمند وجود دارد. ولی ممکن است تعبیر یونگی این باشد که نه، این حالت پیشگویانه نسبت به مرگ همسرش داشته؛ یعنی همهٔ همان حرفها را بزنیم — بگوییم این گذشتهٔ مخملباف است و این مخملبافِ جدید — و بگوییم یک واقعه در اینجا در فیلم اتفاق افتاده و آن، مرگ همسر است، که میتواند حالت پیشگویانه داشته باشد؛ در واقع مثل این است که آن اینفورمیشنی که همسر مخملباف با ازدواج با صانعی قرار میگیرد به نوعی منتقل شده و آن چیز به این شکل ظاهر شده، و مثلاً نتیجه نگیریم که اینجا آرزوی نهانی وجود دارد بلکه واقعیتی وجود دارد که به نوعی در اثر ظاهر شده. این مشخصهٔ دیگر است. اگر از شما بپرسند رابطهٔ اثر هنری با هنرمند مثل رابطهٔ رؤیا و رؤیابین نگاه کنید، آنوقت این نگاه یونگی میتواند چنان باشد: خیلی از وقایعی که در اثر هنری میگذرد را میبینید که نوعی پیشگویی در مورد واقعیتها و حقایقی است که وجود دارند یا به زودی به تحقق میپیوندند؛ در زندگی شخصی هنرمند یا حتی فراتر از زندگی شخصی هنرمند میتوانید ببینید. بنابراین میتوانید توقع داشته باشید آثار هنری یک دورهٔ مثلاً تاریخ یک جامعه حاوی نکاتی در مورد آیندهٔ نزدیک آن جامعه باشند که انگار نوعی در ذهن هنرمندان منعکس شده و اینها در اثر هنری ظاهر شدهاند. این مقدمه را به نفع استدلال میگویم: خیلی باید در اینجور تعبیرها دربارهٔ آثار هنری احتیاط کرد. نمیخواهم الان وارد جزئیات بشوم، ولی آثار هنری بیشتر از اینکه به لایههای خیلی پنهانِ ناخودآگاه جمعی و لایههای حتی عمیقِ ناخودآگاه شخصی مربوط باشند، وقتی تولید میشوند به لایههای ناخودآگاهِ نزدیک به نیمههوشیار و هوشیار مربوط میشوند. یعنی در یک اثر هنری حتماً لایههایی از معنا دارید که توسط خودآگاه هنرمند پدید میآید؛ هنرمندی که فکر کرده و میخواهد این اثر هنری را درست کند، بنا به مثلاً مطالعاتی که در زمینه داشته شرایطی را تعیین میکند و بنابراین بخشی از اثر هنری که در خودآگاه هنرمند میگذرد همان چیزی است که اگر از هنرمند بپرسید شاید در جوابِ اینکه چرا این کار را کرده و چرا آن کار را نکرده، به شما پاسخهایی بدهد. بعضی از هنرمندان — نمیخواهم شما را وارد موضوعی کنم که تحلیل اثر هنری پیچیدهتر از آنچه هست به نظر برسد — ولی واقعیت این است که تحلیل اثر هنری پیچیدگیهایی دارد که صرفاً فرویدی نگاه کردن یا یونگی نگاه کردن این مسئله را حل نمیکند؛ یعنی هر کاری که انسان انجام میدهد — مخصوصاً وقتی فعالیتی خاص مثل تولید اثر هنری دارد انجام میدهد که فعالیتی پیچیدهٔ روانی است — قطعاً لایههای خودآگاه، لایههای هوشیار، لایههای نیمههوشیار، لایههای ناخودآگاه شخصی و لایههای ناخودآگاه جمعی در آن دخالت دارند. نقد روانکاوانهٔ خوب این نیست که فقط مثلاً یونگی نگاه کند به معنای اینکه پیشفرضی بگذارد که این اثر هنری از ناخودآگاه جمعی هنرمند بیرون ریخته، یا فرویدی نگاه کند و فرض کند اینها از ناخودآگاه شخصیاش بیرون آمده، یا مثل بعضی از منتقدین خیلی سطحی و مبتذل دنبال این باشد که نقش مؤلف را پیدا کند.
ناخودآگاه در کارهای روزمره
مؤلف چرا؟ مؤلف نه در آثار هنری؛ ما در کارهای دیگرمان هم این کار را میکنیم: نود درصد نمیدانیم چرا داریم این کارها را انجام میدهیم. درست است که توضیحی خودآگاهانه داریم، ولی خیلی وقتها در مورد کارهای خودمان اگر فکر کنید میبینید این توضیحهای خودآگاهانهای که داریم چندان توضیح خوبی برای کارهایمان نیست؛ لااقل اگر گاهی کلیات کارهایمان را شانسی بیاوریم و خودآگاهیمان توضیح بدهد، جزئیات و کیفیت رفتارهایی که انجام دادهایم مطلقاً هوشیارانه نیست. بنابراین در فعالیتی پیچیده مثل تولید اثر هنری، ما نوعی طیفی از مقاصد داریم: مقاصد کاملاً خودآگاه، نیمههوشیار، ناخودآگاه؛ و این ناخودآگاه هم از ناخودآگاهی کاملاً شخصی تا ناخودآگاهی کاملاً جمعی. آثار هنریای وجود دارند که ممکن است بالای نود درصدشان مربوط به ناخودآگاه جمعی باشند؛ اصلاً هنرمند در شرایطی الهامی است. اشعاری وجود دارد که واقعاً نوعی به الهامات برمیگردد — انگار منشأش را میتوانیم سلف بدانیم — مشترک میان همهٔ انسانها. در مقابل، آثار هنریای هم وجود دارند که فوقالعاده خودآگاهانه ساخته میشوند. یکی از کارهایی که موقع نقد هنری خوب است آدم انجام بدهد این است که کمی با هنرمند آشنا باشد: اگر آثار یک هنرمند را کلاً از اول تا آخر زندگیاش مرور کنید و دربارهٔ زندگیاش هم اطلاعات داشته باشید، خیلی خوب میتوانید دستکم لایههای خودآگاهش را بشناسید و کنار بگذارید. مثلاً هنرمندی که عضو حزب کمونیست است و تمام عمرش فکر میکند — دستکم — در جهت پیشبرد مقاصد حزب کمونیست فیلم میسازد؛ لااقل از این چیزی که دربارهاش میدانیم میتوانیم بفهمیم آن لایهٔ خودآگاهش کجاست و چه مقاصد خودآگاهی در تولید اثر هنری داشته. ولی همین هنرمندِ متفکر — که نهایتاً از یک دیدگاه ایدئولوژیک متفکرانه اثر هنری تولید میکند — هیچوقت نمیتواند خودش را از تأثیر آن لایههای نیمههوشیار و ناهوشیار مصون بداند. همیشه در اثر هنری، در کیفیت تولید شخصیتهای یک داستان، در انتخاب واژهها، در صحنه، همیشه نوعی کار از دست خودآگاه خارج میشود، و دلیل خیلی واضحش این است که هنرمند برای اکثر سؤالهایی که در مورد اثر هنری از او میپرسند دلیل قاطعی ندارد: چرا آن شخصیت را چنین توصیف کرده؟ هر دلیلی هم که بگوید، میتوانید نشان بدهید که لزوماً از آن برنمیآید که این توصیف دربارهٔ این شخصیت لازم باشد؛ حتماً دلایل پنهانی که از خودش پنهان بوده وجود دارد. بنابراین نکتهٔ خیلی مهم این است که دربارهٔ یک اثر هنری، در تئوریای که دارید — من بارها گفتهام که نقد کردن مثل ساختن یک تئوری است؛ تئوریای که پدیدهها را تا حد ممکن توجیه میکند — وقتی تئوری خودتان را دربارهٔ یک اثر هنری میسازید و بیان میکنید، سعی کنید سهم خودآگاهی، نیمههوشیار، ناهوشیار شخصی و ناهوشیار جمعی را در اثر هنری مشخص کنید. اگر مثلاً فیلمی از استنلی کوبریک را نقد میکنید باید بدانید آن آدم بخش عمدهای از کارش را خودآگاهانه انجام میدهد؛ اصولاً آدمی است که «الهامات هنری بد گوشکنندهای» داشته باشد؛ مینشیند فکر میکند، میخواهد فیلمی بسازد برای مثلاً دربارهٔ جنگ سرد که کاربردهای اجتماعی خاصی داشته باشد. استنلی کوبریک همیشه میل دارد در جامعهای که در آن زندگی میکند با فیلمش اثری از خودش بگذارد؛ مثل آدمی که میتوانست مقاله بنویسد ولی چون مقالهاش را زیاد آدمها نمیخوانند میرود فیلم میسازد؛ ولی بیش از اینکه هنرمند باشد، متفکر است. عیناً در فیلمسازهای ایرانی، مخملباف هم چنین ویژگیای دارد:
اثر هنری و لایههای ناهوشیار
مخملباف همیشه به نظر میآد افکاری دارد که توسط فیلم بیان میکند؛ بنابراین بخشی از فیلمش به آن جاهای خودآگاهی برمیگردد که فیلم را پیش میبرد. منتها نکته این است که هیچوقت در دیدگاه خودآگاه، بخش عمدهٔ فیلم یا اثر هنری را تشکیل نمیدهد؛ یعنی بخش عمدهاش توسط ناهوشیار، نیمههوشیار، ناهوشیار شخصی و ناهوشیار جمعی شکل میگیرد.
مصاحبه با مؤلف و معنای اثر
در عوض آدمهایی دارید — شاعرهایی، داستاننویسهایی، فیلمسازهایی — که بخش بالای نود درصد کارشان اصلاً ربطی به ناهوشیار شخصیشان هم ندارد. بهعنوان مثال فیلمی هست از فیلمسازی معروف ارمنی به اسم پاراجانف تحت عنوان «رنگ انار» — فکر میکنم آن را دیدهاید؛ میتواند هم در ایران نمایش سینمایی داشته باشد هم تلویزیون فکر میکنم پخشش کرده باشد. فکر میکنم اثری از خودآگاهی کلاً در این فیلم نیست؛ به زحمت میتوانید اثری از ناهوشیارش پیدا کنید و اصلاً فیلم در فضایی کاملاً غیرعادی میگذرد که به نظر میآید تأثیرهای ناهوشیار جمعی در آن خیلی شدید است. و پاراجانف رسماً گفته که موقعی که فیلم میساخته — از جمله همین فیلم — میخوابیده و خواب میدیده؛ ادعایش این است که اصولاً آثار هنریاش را از رؤیاهایش درآورده و نمیداند اثر هنریاش چرا چنین است و این صحنه چرا چنین ساخته شده. اگر واقعاً کسی رؤیاهایی را که دیده به نحوی تبدیل به اثر هنری کند — همانطور که بعضی از داستانها و بعضی از اشعار چنیناند، یا در الهامهای خیلی عمیقی که خودآگاهی کنار گذاشته شده باشد — اینجاها باید حس کنیم سهم ناخودآگاه جمعی میتواند خیلی زیاد باشد. به هر حال دارم مقدمهای میگویم: نقد هنری صرفاً نقد خودآگاهی نیست، نقد نیمههوشیار نیست؛ ممکن است در یک اثر هنری ناخودآگاه شخصی تأثیر عمدهای داشته باشد، بنابراین برخورد فرویدی خیلی مؤثر باشد، و در جای دیگری ناخودآگاه جمعی یا خودآگاهی مؤثر باشد؛ و بهترین نقد این است که همهٔ این لایهها را دربربگیرد؛ تئوریای که شامل این باشد: بحث خودآگاه مؤلف چیست؟ در اثر مثل این است که لکلکی هست — میگویند استادی میخواست بگوید «ای» ولی تختهنویس «بی» نوشت، در حالی که درستش این بود که «ای» بنویسد — مقداری از این لایهها چنیناند: مؤلف میخواسته مثلاً فیلمی چنین بسازد، داستانی چنین بنویسد که چنین نتیجهای بگیرد، ولی ناخودآگاه شخصیاش دخالت کرده و چیز دیگری از آب درآمده. و در عین حال زیر آن لایهای از ناخودآگاه جمعی وجود دارد که آن دارد مثلاً حرفی میزند. تشخیص دادن همهٔ این پیچیدگیهایی که در اثر هنری هست — دیدن اینکه گاهی مؤلف کاری کرده که دقیقاً میخواسته چیزی مشخص بگوید و دقیقاً برعکسش را گفته؛ یعنی تأثیری که کار هنری میگذارد برعکس آن چیزی است که فکر میکرده؛ ناسازگاریای در درونش وجود داشته که مانع شده آن چیزی را که واقعاً فکر میکرده درستتر است بگوید؛ مثل اینکه ناخودآگاهش مخالف بوده با چیزی که داشته میگفته — بنابراین ناخودآگاه شخصی میتواند مخالفت کند با خودآگاهی، همانطور که ناخودآگاه جمعی میتواند مخالفت کند با خواستههای ناخودآگاه جمعی. بنابراین یک اثر هنری مجموعهای از تعارضهاست؛ پیچیدگیهایی که در درون انسان وجود دارد میتواند این تعارضها را پیش ببرد و نهایتاً اثر هنری، محصول نهایی، برآیند این نیروهایی است که وارد میشود. و یک نقد خوب — به قول آن کاروانی — این است که همهٔ اینها را در کنار هم داشته باشید؛ نه اینکه صرفاً فرویدی نگاه کنید، صرفاً چنین نگاه کنید، یا مثلاً مثل بعضی از اینها دنبال این باشید که مؤلف چه میخواسته بگوید.
مثلاً بعضیها فکر میکنند بهترین راه فهمیدن معنای اثر هنری این است که بروند با مؤلفش مصاحبه کنند و بپرسند چه میخواستی بگویی. من چند بار در همین کلاس گفتهام: اگر این فیلم «نرد مرده»ی جینجارموش را دیده باشید — من کلاً اینجور مصاحبهها را زیاد دیدهام که هنرمندان در مورد اثر هنری خودشان حرفهای پرتوپلا میزنند و واقعاً هم فکر میکنند مقاصد خودشان را میگویند — ولی اگر اثر هنری را دیده باشید تعجب میکنید. یک نمونهٔ خیلی خوبش — که قبلاً به آن اشاره کردهام — مصاحبهٔ بسیار طولانی میان فرانسوا تروفو و هیچکاک است که انتشاراتش ترجمهاش را چاپ کرده. اصولاً این مصاحبه فوقالعاده جالب است: تروفو جوان است، عاشق کارهای هیچکاک است و کلی تحلیلهای عمیق دربارهٔ کارهای هیچکاک دارد و خیلی خوب با هیچکاک صحبت میکند، و هیچکاک از تمام این حرفهایی که تروفو میزند — اینکه این فیلم منظورتان این بود یا آن بود — اعلام بیاطلاعی میکند؛ میگوید اصلاً نمیفهمم تو داری چه میگویی؛ من میخواستم همینطور چیزی سرگرمکننده بسازم. و مثلاً یکی از کاندیداهای این مصاحبهها مصاحبهای است که یک نفر با جینجارموش دربارهٔ «نرد مرده» کرده و گفته شما کلاً اگر بخواهید بگویید این فیلم در مورد چیست، چه میگویید؟ گفته این فیلم دربارهٔ تنباکو است؛ در واقع تنباکو. از یک فیلم ببینید چقدر این جالب است و چقدر روی آدم تأثیر عمیق میگذارد — و قطعاً اثری که میگذارد — «موضوع تنباکو نشسته» — هرچند میبینید تمِ تنباکو خیلی تکرار میشود — و اینجا میخواهم دربارهٔ استعاره هم صحبت کنم: واقعاً اگر بشناسیدش میدانید به تنباکو و سیگار و اینها خیلی علاقهمند است و اعتقاداتی هم دربارهٔ آنها دارد؛ فیلم دیگری هم هست که جارموش در آن بازی کرده و عقایدش را دربارهٔ سیگار در یک سخنرانی دهدقیقهای بیان کرده. فیلمی هم هست به اسم Brilliant of Faith که از فیلمهای روشنفکرانهٔ آمریکایی است که خارج از هالیوود ساخته میشود؛ اونجا هم وقتی مربوط به جارموش است، جالب است: تقریباً همهٔ فیلم در یک تنباکوفروشی میگذرد و جارموش در آن فیلم بازی کرده؛ اصلاً موضوع جالبی هم میتوانست باشد.
ضرورت نگاه یونگی در نقد
دو نکتهٔ خیلی مهم میخواهم بگویم تا بعداً که وارد نقد هنری شدیم و دیدید بار نقد هنری اینقدر به فرویدیست، تعجب نکنید. نکتهٔ اول اینکه آثار هنری عموماً توسط خیالپردازی در حالتهای نیمههوشیار به وجود میآیند، نه چیزی شبیه رؤیاهای عمیق. بنابراین نباید انتظار داشته باشید به آن اندازه که دیدگاههای فرویدی در نقد هنری — مثلاً چیزهایی مثل داستان؛ اکثر داستانها و اکثر فیلمها — میتوانند مؤثر باشند، دیدگاههای یونگی بتوانند شفافیت خاصی به نقد هنری بدهند. در عین حالی که همیشه دخالتهای ناخودآگاه جمعی وجود دارد و نگاه کردن به اثر هنری و تعارض پیدا کردن میان این ناخودآگاه جمعی و شخصی و خودآگاهی خیلی میتواند جالب باشد، بخش عمدهای از کارهایی که هنرمندان انجام میدهند — مخصوصاً وقتی دارند داستانی به وجود میآورند یا فیلمی؛ مخصوصاً فیلم به دلیل اینکه همراه با تصویر است — نوعی مکانیسمهای تولید اثر هنری شبیه مکانیسمهای خیالپردازی است که بیشتر در خیالهای نیمههوشیار میگذرد؛ بنابراین فرویدیتر است. تئوری آنوقت خوب کار میکند که شما کاملاً ناخودآگاه را کنار گذاشته باشید و نیمههوشیار هم حتی خاموش شده باشد، مثل حالتهایی مثل رؤیاهای عمیق. دقت میکنید؟ بنابراین از الان دارم این زمینه را میدهم که به هیچوجه در نقد هنری دیدگاههای فرویدی را کنار نمیگذاریم؛ بلکه شاید نوبت معمولاً به دیدگاههای یونگی برسد، مگر در مورد اینکه آثار هنری خاصی را انتخاب کنیم. ولی سعی میکنم بعداً به شما نشان بدهم که اگر اصلاً دیدگاه یونگی نداشته باشید چیزی در کارتان کم است؛ یعنی همیشه — حتی در خیالپردازیهای شخصی خودتان و در تفکراتی که فکر میکنید خودآگاه است — کلی محتویات ناخودآگاه جمعی وجود دارد که میشود برای تحلیل کردن و نقد کردن از بخشهای ناخودآگاه جمعی استفاده کرد. این نکتهٔ اول. نکتهٔ دوم: دعوایی وجود دارد — دعوای بسیار شدید و مهمی در بحثهای مربوط به نظریهٔ ادبی یا نقد ادبی و نقد هنری کلاً — که حتماً به عنوانی شاید اسمش را شنیده باشید. دعوا سر این است که بهطور سنتی وقتی میخواستند اثر هنری را نقد کنند واقعاً اعلام میکردند هدف نقد هنری، به دست آوردن قصد مؤلف است؛ یعنی اثر هنری را چنین باید نگاه کنید که ببینید مؤلف چه میخواسته بگوید. و روزبهروز که در قرن بیستم جلو میآیید میبینید این وابستگی اثر هنری به مؤلف روزبهروز بیشتر انکار میشود. مقالهٔ بسیار معروفی دارد رولان بارت — معروفترین منتقد هنری قرن بیستم؛ منتقد فرانسوی که واقعاً فکر میکنم شاید مهمترین منتقد هنری قرن بیستم باشد — که این عنوانش شهرت پیدا کرده و خیلی از آن استفاده میشود، تحت عنوان «مرگ مؤلف»: اینکه وقتی مؤلف کار خودش را انجام میدهد و اثر هنری را به وجود میآورد، دیگر این اثر هنری چیزی است جدای از مؤلف؛ منتقد وقتی دارد آن را نقد میکند حتی به نوعی شاید بهتر باشد فراموش کند که این را چه کسی به وجود آورده و چه مقاصدی داشته؛ اثر هنری حرفهای خودش را میزند، در حالی که مؤلف میخواسته چیز دیگری بگوید؛ اصلاً مهم نیست مؤلف چه میخواسته بگوید. میتوانیم نظریهای از نقد هنری داشته باشیم که متن را به زبان بیاورد و متن برای ما صحبت کند؛ ببینیم این متنِ تولیدشده چه میخواهد بگوید؛ این حرف خودش را میزند در حالی که مؤلف چیز دیگری میخواسته بگوید. مهم نیست که مؤلف چه میخواسته بگوید.
بارت و مرگ مؤلف
فکر میکنم اینجا واقعاً مناقشهای که در آن مشکل هست این است که شما از یک طرف — مثلاً وقتی کسی دارد حرف میزند؛ من الان دارم برای شما چیزهایی میگویم — آیا غیر از این است که فهمیدن حرفهای من یعنی اینکه بفهمید قصد دارم چه بگویم؟ ممکن است قصد داشته باشم چیزهایی بگویم، واژههای خوبی پیدا نمیکنم؛ و اصلاً فهمیدن حرف یک نفر مگر غیر از این است که او آن چیزی که در ذهنش است را سعی میکند به عبارتهایی تبدیل کند، این عبارتها به شما میرسد، معنایی وجود دارد، انکد میشود، بعد به سمت شما ارسال میشود، شما این را باید دیکد کنید و فهمیدن یعنی اینکه آن معنایی که در ذهن شما شکل میگیرد همان باشد که در ذهن طرف بوده. بنابراین تعبیر طبعی که از فهمیدن داریم این است که قصدِ کسی که سخن میگوید را بفهمیم. مشکلی که وجود دارد این است که چگونه در اثر هنری یک دفعه مؤلف میمیرد و مهم نیست چه میخواهد بگوید. دقت میکنید؟ مثل اینکه — همانطور که خود رولان بارت وقتی دارد مقاله مینویسد نوعی سعی میکند آن چیزی که در ذهنش است را بیان کند و من وقتی میتوانم بگویم فهمیدهام که به آن چیزی که او میخواسته بگوید رسیده باشم، ولو حتی ممکن است بعضی از جملههایش نارسا باشد؛ در مجموع این مقالهای که مینویسد من باید بفهمم بارت چه میخواهد بگوید — چگونه است که وقتی به فهمیدن شعر یا داستان میرسیم کلاً اوضاع چیز دیگری میشود و مهم نیست مؤلف چه میخواسته بگوید؟ تناقضی اینجا وجود دارد که به نظر میرسد توضیح خوبی برای آن افرادِ مثل بارت ندارند. کسانی که به مرگ مؤلف و جداشدن متن از مؤلف معتقدند — و تقریباً اکثریت قریببهاتفاق منتقدین چنین میگویند — حالا شاید یک سری منتقدان باشند که مثلاً در جایی مثل آمریکا باشند: کتابی هست، کتاب خیلی خوبی است، به اسم «هرمنوتیک انتقادی»، از آدمی به اسم تامپسون — اسمش را الان درست بلد نیستم — این آدم آمریکایی است و نوعی نمایندهٔ سنت نقد ادبی آمریکاست که همچنان بر ایدههای آدمی به اسم هیرش اصرار دارند که در دوران مدرن و پستمدرن هم همچنان از قصد مؤلف — از نظریهٔ قصد؛ نقد یعنی پیدا کردن قصد مؤلف — دفاع میکنند. کتاب خیلی خوبی است برای اینکه ببینید حرفهای نامربوطی نمیزنند. ولی گرایش جمعیت منتقدان به این است که حرفهای بارت را بپذیرند. چرا این گرایش وجود دارد؟ اولاً اگر بخواهیم با دید منفی نگاه کنیم میتوانیم چنین بگوییم: اگر بپذیرید نقد هنری یعنی فهمیدن قصد مؤلف، آنوقت منتقد همیشه در خطر این است که نقدهای هنری بنویسد و مؤلف فردا بیاید بگوید نه، این نقد مزخرف بود؛ من نمیخواستم این را بگویم؛ قصد مرا نفهمیدید؛ میخواستم چیز دیگری بگویم. بنابراین وقتی معیاری مثل قصد مؤلف را برمیدارید، منتقد آزاد میشود و از این واهمه که یک دفعه کشف بشود همهٔ حرفهایی که زده اشتباه است خلاص میشود؛ مرجع دیگری وجود ندارد؛ خود مؤلف هم مرجعی نیست تا تشخیص بدهد این نقد، نقد درستی است یا نقد غلطی. بنابراین منتقد کلاً از هراس اینکه دارد اثر هنری را بد میفهمد به نوعی خلاص میشود. این یک دید منفی نسبت به اینکه هدف آدمهایی مثل بارت چرا این است که اکثریت قریببهاتفاق منتقدین چنیناند — برای اینکه کلاً نقدِ غلط و درست معیار مشخصی پیدا نمیکند: یعنی من واقعاً مرجعی ندارم که اگر الان چیزی در مورد یک داستان، فیلم یا شعر گفتم، فردا کسی بیاید بهعنوان مثلاً قاضیای حکم بدهد که تو اشتباه کردی یا درست گفتی. قبلاً اگر حرف از قصد مؤلف و این حرفها بزنید، مؤلف بهترین مرجع است برای اینکه بگوید نقدِ خوب چیست. ولی دیدگاه مدرن — که من شخصاً فکر میکنم بهتر است نسبت به این نظریات چنین دیدگاهی داشته باشیم — این است که دیدگاههای افرادی مثل بارت نتیجهٔ تجربه است؛ تجربهای که با آثار هنری دارند: یعنی به معنای واقعی کلمه آثار هنری حاوی معانی بسیار جالبی هستند که مؤلف هم میتواند از آنها بیخبر باشد؛ و واقعاً مهم نیست که مؤلف از آن بیخبر باشد؛ مهم این است که آن اثر هنری آن نکات جالبی را که مخاطب در آن میبیند دارد. یعنی چیزهایی از قبیل برخوردِ تو و کوبریک و هیچکاک کم اتفاق نیفتاده: منتقدان لایههای پنهان و معانی جالبی را در آثار هنری کشف میکنند و بعد میفهمند مؤلف اصلاً متوجه وجود چنین لایههایی در اثر خودش نیست. چیزی که میخواهم بگویم این است که در دعوای میان کسانی که طرفدار قصد مؤلف هستند و کسانی که به مرگ مؤلف معتقدند، با استفاده از تئوریهای روانکاوی — مخصوصاً تئوری یونگ — به نظر من کاملاً حل میشود: یعنی اگر قصد مؤلف را منحصر به قصد خودآگاه مؤلف نکنید — یعنی یک انسان را، یک مؤلف را که دارد اثر هنری خلق میکند، طیفی ببینید که از خودآگاهی شروع میشود تا نیمههوشیار، ناخودآگاه شخصی و جمعیاش امتداد پیدا میکند — وقتی حرف از قصد میزنید، ممکن است بخشی از اثر هنری در اثر قصدِ Self او به وجود آمده باشد؛ Self میخواسته اینجا این را بگوید؛ ناخودآگاه شخصیش میخواسته به نحوی دخالت کند.
طیف خودآگاه تا ناخودآگاه جمعی
یعنی قصد کردن فقط به معنای قصدِ خودآگاه نباشد، آنوقت میتوانید بگویید نظریهٔ مرگ مؤلف نوعی منطبق میشود با آن تئوریهای قدیمیِ قصد مؤلف. و چرا فرق دارد حرف زدن من یا مقاله نوشتن من با نقد کردن یک شعر؟ برای اینکه میزان دخالت ناخودآگاه و ناخودآگاه جمعی و شخصی و نیمههوشیار در اثر هنری خیلی بیشتر از یک مقالهای است که طرف دارد بر اساس استدلالی منطقی پیش میبرد. مطمئناً نباید این انتظار را داشته باشید که مثلاً در نقد یک مقالهٔ ریاضی و فیزیک بیاید از قصد ناخودآگاه مثلاً ریاضیدان چیزهایی دربیاورید که چرا این طرف این قضیه را ثابت کرده. بنابراین اینکه مؤلف را موجودی پراکنده ببینید که از خودآگاهی شروع میشود — طیفی که از خودآگاهی محض شروع میشود تا ناخودآگاهی محض — اگر چنین نگاه کنید و تصورتان این باشد که هر بخشی از وجود این آدم مقاصدی دارد و اهدافی دارد: ناخودآگاه شخصیاش آرزوهای پنهان فرویدی دارد که میخواهد به نحوی بیرون بریزد، ناخودآگاه جمعیش آرزوهای رشد و تعالی دارد، آرزوهای Self را دارد و میخواهد به نحوی اینفورمیشنهایی را که در خودش هست بیرون بریزد، و خودآگاهی شخصیش ممکن است در اثر دستورات حزبی جهتی پیدا کرده باشد — اگر چنین به خلق اثر هنری نگاه کنید، آنوقت بسته به اینکه چه مقدار اثر هنری متمایل شده باشد به ناخودآگاهی، میتوانید بگویید مؤلف مرده است. و آدمی مثل پاراجانف — که آنچنان به نظر میرسد فاقدِ کنترلِ خودآگاه در خلق آثار هنری خودش است — میگوید میتوانم به خودم سفارش بدهم؛ میدانم الان میخواهم چنین صحنهای بسازم؛ میخوابم، صحنهای که در خواب میبینم و بعد میسازم؛ نمیدانم دیگر این صحنه را که چنین در رؤیا میبینم و سعی میکنم همانطور که در رؤیا بوده صحنه را تبدیل به فیلم بکنم. از چنین آدمی نباید انتظار داشته باشید اثر هنریاش را خودش بداند که چه کرده. این جانوش خواب نمیبیند ولی به نظر میآد چندان بر آثار هنری خودش تسلط ندارد. در شعرهای ما، مولوی را در نظر بگیرید: از دیوان شمس به سمت مثنوی بیایید. دیوان شمس پر از نمادهای ناخودآگاه جمعی و شخصی است که مطمئناً مولوی از آنها خبر ندارد که آنجا چه میگذرد. در حالی که مثنوی اثر هنری است — با اینکه شعر است ولی خیلی شعر نیست؛ نظم است؛ مثل مقالاتی به نظم درآمده — حالتهای شاعرانهاش کمتر است و فکر میکنم مولوی خیلی خوب میتواند به شما بگوید چه میخواسته بگوید، در حالی که مولوی نمیتواند بگوید در این غزلِ دیوان شمسش چه میخواسته بگوید؛ چیزی قصد نکرده برای گفتنش. به هر حال معمولاً — آن چیزی که معروف است — در حال سماع، در حالتی که هوشیاریاش تا حدودی میرود، این اشعار را گفته؛ بنابراین شاید یادش نیاید اصلاً چه گفته. فکر میکنم خیلی از شعرهای مولوی را اگر برایش میخواندند شک میکرد که اینها را من گفتهام یا نگفتهام.
مقدمه تطبیق فروید و یونگ
این دو نکته را — بهعنوان نکتهای که مسئلهٔ تطبیق دادن نظریهٔ فروید و یونگ نیست، مقدمهای است که میگویم — گفتم برای اینکه این انتظار برایتان ایجاد نشده باشد که اگر مثلاً بعد از خواندن اینها حالا بخواهید وارد نقد آثار هنری بشوید، نود درصد حرفهایتان میتواند از این نوع باشد. فکر میکنم اگر در مورد رؤیا میخواهید صحبت کنید — واقعاً نظر شخصی من این است — خوب است بالای نود درصد دیدگاههای یونگی باشد. ولی اثر هنری چنین نیست؛ اثر هنری چیزی است که بیشتر با مرکزیت «یون» و هوشیاری به وجود میآید، چون نتیجهٔ خیالپردازی است؛ پر از آرزوهایی است که به نوعی دارند به تحقق میرسند؛ بنابراین به شدت کاربردهای فرویدی میتواند داشته باشد. و سعی میکنم بعداً به شما نشان بدهم که همیشه به نحوی دخالت دادن دیدگاههای یونگ میتواند لایههای جدیدی هم به آثار هنری اضافه کند. بهعلاوه اینکه این نکتهای که گفتم — این بحثهای فلسفی بیپایان میان طرفداران قصد مؤلف از یک طرف و کسانی که به مرگ مؤلف معتقدند از طرف دیگر — برای جمع کردن آرایی است که به نوعی توجیهکنندهٔ هر دو باشد: یعنی میتوانم بگویم طرفدار نظریهٔ قصد مؤلف هستم به شرطی اینکه مؤلف را معادل با خودآگاهش ندانیم؛ آنوقت عجیب میشود که در اثر مؤلف واقعیتهای عظیمی حتی ظاهر بشود؛ حقایقی در مورد طبیعت بشر در آن ظاهر بشود که مؤلفِ بیسواد اصلاً هیچ اطلاعی از آن حقایق ندارد ولی در اثر هنریاش اینها ظاهر شده، به دلیل دخالت عوامل ناخودآگاه.
در پاسخ به یکی از حاضران: این حرفهایی که شما میزنید عملاً وقتی در مورد آثار هنری بحث میکنیم قطعاً در موردش صحبت میکنیم: اینکه اصولاً رد پاهای ناخودآگاه جمعی را کجاها در آثار هنری بهطور متعارف میبینیم — بعضی جاها ممکن است نامتعارف باشند ولی جاهایی از آن میآید که دارید میبینید — انعکاسی که فرهنگهای مختلف در آثار هنری یک مثلاً کشور یا منطقهٔ خاص دارد. این بخش به نوعی به نوعی ناخودآگاه جمعیِ کالچرال برمیگردد که نه خیلی عمیق است؛ ناخودآگاه جمعیِ عمیقترین لایههایش مشترک میان همهٔ افراد بشر است، ولی بخشهایی از ناخودآگاه جمعی، ناخودآگاه جمعیِ یک ملت است — میشود به آن ناخودآگاه قومی گفت به جای ناخودآگاه جمعی — و فکر میکنم بهطور طبعی دربارهٔ اینکه کجاها ناخودآگاه جمعی را میتوانیم ببینیم بعداً صحبت میکنیم. بگذارید الان دیگر این بحث را اینجا تمام کنیم.
مکانیسم تولید اثر هنری
این از محتوا گرفته تا فرمِ آثار هنری — فرض کنید — از زیرفرهنگ هر جامعهای قرار میگیرد و اصلاً خودآگاهانه نیست؛ آنها نوعی دوست دارند چنین بدانند: داستانهایشان چنین باشد، اشعارشان چنین باشد. شعر ژاپنی — مثلاً هایکو — را مقایسه کنید با شعر حماسی مثل فردوسی؛ به نظر نمیآید بشود به هر دوتا عنوان «شعر» داد؛ دو چیز کاملاً جدا از هماند. و هدف از همهٔ این بحثها این است که نهایتاً به اینجا برسیم: بیشتر از اینکه بخواهیم تئوری خوانده باشیم و فهمیده باشیم، الان یک اثر هنری بردارید و بخواهید در موردش فکر کنید و نقدی خوب داشته باشید، معنایش را واقعاً بفهمید، چه کار باید بکنید؟ بهطور عملی مثلاً از کجا باید شروع کنید؟ چهطور؟ اگر میخواهید نقد روانکاوانه بکنید از کجا وارد بشوید؟ نوعی اعتقاد من این است که نقد روانکاوانه قویترین نوع نقد است و شامل همهٔ انواع نقدی است که وجود دارد؛ و دلیل واضحش این است که اثر هنری به هر حال محصول مکانیسمهای روانی است که در مؤلفش وجود دارد. چیزی در این اثر هنری نیست که از جایی آمده باشد و از مجرای فعالیتهای روانی آدم نگذشته باشد. اگر شما مدلهای خوبی برای فعالیتهای روانی و مکانیسمهای روانی در نویسندگان داشته باشید، باید بتوانید بگویید اثر هنری چهطور به وجود میآید، و اگر مکانیسم تولیدش را بلد باشید آنوقت میتوانید آثار هنری را بهتر بفهمید. ببینید، اصلاً — یک بار گفتهام که حالتی مبارزهطلبانه دارم — بگویید در مورد چه بحث کنیم؛ من واقعاً در مورد هیچ بحثی نیستم. نوعی سعی کردهام این مباحث خاص را انتخاب کنم برای اینکه دست و پایم بسته نباشد که بخواهم مثلاً چیزی را خراب کنم؛ سعی کردهام چیزهایی را انتخاب کنم که فرویدی خوب بشود به آن نگاه کرد. الان میگویم اصلاً شما موضوع پیشنهاد کنید: فیلم، کارگردان، نویسنده، شاعر، چیزی بگویید؛ بیایید در مورد مجموعهٔ آثارش بحث کنیم یا در مورد قطعهٔ خاصی از کارش — بهغیر از موسیقی البته؛ موسیقی فکر میکنم خیلی بشود در موردش حرف زد ولی در اینجا خیلی راحت نمیشود حرف زد. یا اصلاً ببینید ناخودآگاه را چه میکنند: ناخودآگاه وقتی شما مینویسید بهطور طبعی داستان تولید میکند برایتان. بنابراین بهترین جایی که نقد روانکاوانه در کارهای هنری کار میکند داستان و فیلم است؛ مخصوصاً فیلم به دلیل اینکه تصویر هم پیشِ روست. انتظار اینکه شعر را هم به همان میزان — شعر واقعاً — شاعرانی مثل آرتور رمبو با خود این واژهها کار دارند؛ یعنی نوعی این حروف و واژهها، این زبان برایشان جذابیتی دارد و دارند شعری میگویند. آره، خیلی از شاعران — مخصوصاً شاعران مدرن و پستمدرن — واقعاً زبان برایشان مسئله است؛ بیشتر از اینکه بخواهید بگویید مثلاً الهاماتی معنایی دارند که در قالب شعر میریزند، خیلیشان چنین نیستند: الهامات فرمی دارند و الهامات زبانی دارند؛ از واژهها استفادهٔ خاصی میکنند. کلاً در اینجاها خیلی انتظار نداشته باشید. هرچه از تولید اثر هنری بیشتر به محصولات طبعی روان نزدیکتر باشد — که طبعیترینش رؤیاست، سخن گفتن و اینها؛ اینها چیزهایی است که ما مکانیسمهای روانی داریم که این کارها را بهطور طبعی انجام میدهند — نقد روانکاوانه بهتر کار میکند. موسیقی اصولاً کاری نیست که زبان بهطور طبعی در حال تولید موسیقی باشد؛ فقط میتوانم بگویم آهنگسازانی هستند که در رؤیاهایشان موسیقیهای جالبی بهشان الهام میشود، میشنوند؛ بعضیشان ادعا کردهاند چنین الهاماتی داشتهاند. مردم بهطور عادی در رؤیاهایشان موسیقی ندارند و اگر هم داشته باشند چیزی است که شنیدهاند — حالا با تغییر شکلهایی — ممکن است در رؤیاهایشان ظاهر بشود. بنابراین معلوم است کجاها نقد روانکاوانه بهتر کار میکند. با این حال میگویم در مورد هر چیزی میشود حرفهایی زد و چقدر حرفهای خوبی بشود زد دیگر بستگی دارد: هرچه اثر فرهنگی به محصولات طبعی روان نزدیکتر باشد. مثلاً فرض کنید من الان فعالیتی خیلی خاص برای بشر تعریف کنم، بازیای بسازم — «بازی شخصاً» — و بعد بخواهم از محتوای این بازی در مورد این دو آدمی که این بازی کردند نظریه بدهم: یعنی این فعالیت طبعی نیست؛ من همانطور قراردادی تعریفش کردهام، شما وارد یک بازی شدهاید. بنابراین در آنجاها نباید انتظار داشته باشید خیلی مثلاً سلف در مورد بازی حرفهایی برای گفتن داشته باشد؛ خیلی واضح است که خودآگاهی آنجا خیلی طبق قواعدی که داده شده دارد عمل میکند؛ خیلی حرف پیچیدهای نمیشود زد. فکر میکنم فعالیتی است خیلی دور از فعالیتهای طبعی روان بشر؛ بنابراین خیلی نمیشود در مورد کاراکترهای آن نظریه در نظر گرفت.
نقد هنری بدون حذف یکی از دو نظریه
این نکتهای که الان گفتم در واقع از آن جنس حرفهایی است که چند جلسه قبل زدم؛ یعنی مسئلهٔ تطبیق دادن بخشی از تئوری فروید و آوردنش به تئوری یونگ نیست: اینکه وقتی دارید نقد هنری میکنید در کنار همدیگه اینها بهطور طبعی جا میگیرند و میتوانند در این نقد دخالت بکنند. بنابراین بهطور طبعی نقدتان شامل نقد خودآگاه، نقد فرویدی و نقد یونگی همزمان باید باشد؛ فکر میکنم چنین میتواند بهتر اثر هنری را درک کند. این باز هشداری بود که فروید را فراموش نکنید؛ و فکر میکنم در خیلی از محصولات روانی که به اندازهٔ مثلاً رؤیا عمیق نیستند همچنان ایدههای فروید کار میکند. و واقعاً معتقدم — نمیخواهم این را موضوعی مطرح کنم که حالا بخواهم دربارهاش بحث کنم و از آن دفاع کنم — فروید بیش از اینکه مبنای تئوری رویاهایش تحلیل کردنِ رویاهای متعدد باشد، فکر میکنم از تحلیل خیالپردازیها برای تئوری خودش استفاده کرده؛ در واقع انگار خیالپردازیها — آن چیزی که در زبان انگلیسی واژهٔ جالبی برایش هست و میگویند Daydream — فرض کرده مکانیسمهای خیالپردازی معادل با رؤیا هستند و اگر چنین باشد، تئوریهای فروید به نظر من در مورد خیالپردازی کاملاً خوب کار میکنند. همیشه وقتی همینطور مینشینید و در عالم مثلاً خیالی برای خودتان افکاری میکنید — مثلاً بچهها، مخصوصاً پسربچهها خیلی دوست دارند بنشینند و خودشان را در قالب قهرمانی ببینند که کارهایی مثلاً سوپرمنوار انجام میدهد — این واضح است که تعبیر فرویدی دارد؛ تعبیرش این نیست که این آدم در آینده قرار است سوپرمن بشود؛ تعبیرش این است که این آدم دوست دارد چنین چیزی از خودش — مخصوصاً در نظر دیگران — پروجکت کند، چنین تصویری از خودش پروجکت کند. دربارهٔ اثر هنری — اینکه هدف شما چهطور است — این خیلی نکتهٔ خوبی است ولی مثل همان سؤال ایشان؛ بگذارید به چیز برسیم. ببینید، یکی از دلایلی که فیلم — فقط در حد یک جمله میگویم دیگر، ادامه ندهیم بحث را — نسبت به شعر و داستان این برتری را دارد این است که چون محصول کار جمعی است، دقیقاً مثل اسطورهها. اسطورهها چرا ناخودآگاه جمعی را بهتر انعکاس میدهند؟ برای اینکه در طی چند قرن پالایش میشوند؛ یعنی از فیلتر ذهن آدمهای مختلف میگذرند. چیزی که در ناخودآگاه شخصی نویسنده است لزوماً برای کارگردان جالب نیست؛ اگر برای هر دو جذاب باشد، در آن شخصیت، بازیگری که دارد آن شخصیت را بازی میکند ممکن است خیلی جالب نباشد؛ اینها همه ناخودآگاه شخصیشان چیز دیگری دارد. بنابراین دستهجمعی بودن فعالیت هنری — که به آن تیمسازی میگوییم — یکی از دلایلی است که جاهایی شما بهطور طبعی باید — این یکی از مواردی است که کجاها باید دنبال مثلاً آثار ناخودآگاه جمعی بگردید — هرچه که مثلاً فیلمها نزدیک میشوند به ژانر — به چیزهایی که هی تکرار میشوند در فیلمهای مختلف، درست؟ — و در یک فیلم نگاه میکنید میبینید تفاوت جاهایی که نویسنده چیزی نوشته: خیلی خوب است شما مثلاً فیلمنامه را از قبل بدانید و سیر تغییرات فیلمنامه تا وقتی کارگردان آن شوتینگ اسکریپت را مینویسد و دکوپاژ میکند، و بعد اینکه بازیگر بازی میکند و فیلمبردار فیلمبرداری میکند و نهایتاً تبدیل میشود؛ اگر این مسیر را ببینید میتوانید تشخیص بدهید چه چیزهایی محصول ناخودآگاه شخصی نویسنده و کارگردان و اینها بوده؛ کمکم اینها در این فیلترها رد شدهاند و به نوعی تبدیل به اثر هنری شدهاند که بعضی از آثار ناخودآگاه شخصی را نوعی ساییده و بیشتر نزدیک شده به هستهای که مربوط به ناخودآگاه جمعی میشود.
سینما به مثابه اثر جمعی
بنابراین — این را میخواستم در جلسهٔ دیگری مطرح کنم — برخلاف کسانی که نقطهٔ ضعف فیلم را در این میدانند که مثل شعر یا مثل نقاشی یا مثل داستاننویسی اثر انفرادی نیست — اولاً وابسته به صنعت سینماست و جنبههای اقتصادی همیشه در آن مهم است؛ ثانیاً یک نفر خلقش نمیکند و اینها را بهعنوان نقطهٔ ضعف میبینند — فکر میکنم در عین حالی که میتواند نقطهضعفهایی در صنعت فیلمسازی به وجود بیاورد بهعنوان یک هنر، از آن طرف مزیتهایی هم دارد: یعنی از خیلی از آن تیزیهای ناخودآگاه شخصی که شما در داستانها مثلاً میبینید — داستانهایی که کاملاً انفرادی توسط روان یک فرد دقیقاً تولید شده و به شما میرسد — آن تیزیها را کمی در فیلم کمتر میبینید، برای اینکه از چند مرحله دارند فیلتر میشوند. در جایی مثل آمریکا بهغیر از نویسندهٔ فیلمنامه و کارگردان و فیلمبردار و همهٔ عواملی که بهطور حرفهای کار میکنند، خود تهیهکننده هم هست که آمار میگیرد از سلیقهٔ همهٔ مردم و او هم روی میز تدوین ممکن است صحنههایی را بزند یا اضافه کند؛ و به هر حال اینها در مجموع نقطهضعفهایی به وجود میآورند ولی غافل نباشیم که حسنهایی هم ممکن است برای کار فیلمسازی همراه داشته باشد. سؤال دیگری که در رابطه با تصاویر انیمیشن داریم خیلی مهم است: از دیدگاه شما — از دیدگاه ناخودآگاه شخصی یا ناخودآگاه جمعی — چه حوزهٔ خاصی پیدا میکند؟ چون ما معمولاً وقتی میشنویم انیمیشن یاد مثلاً والت دیزنی میافتیم. شما نباید چنین در نظر داشته باشید. فکر میکنم انیمیشن صنعتی است، هنری بسیار جالب که هنوز که هنوز است مثلاً پتانسیلهای واقعیش را ما انگار کشف نکردهایم. انیمیشن و کار عروسکی، کارهای شرقی — نمیدانم چقدر آشنا هستید — واقعاً من همیشه فکر میکنم هرچه پیدا کنم، جایی ببینم انیمیشنهای آنها هست حتماً نگاه میکنم؛ فکر میکنم فضاهایی در انیمیشنهایشان به وجود میآورند و در کارهای عروسکیشان به وجود میآورند که فوقالعاده است. بگذارید — نوعی میل دارم از این بحث مقدماتی دور بشویم و دیگر زیاد بحث نکنیم — فقط خاطرهاش را مختصر بگویم: من بینهایت این فیلم «رنگ انار» را دوست دارم و هیچوقت هم چیز نمیکنم؛ فیلم «رنگ انار» پاراجانف که الان به آن اشارهای کردم؛ هیچوقت هم چیز نمیکنم، جلوی خودم را نمیگیرم، همیشه همین حرف را همینجا میزنم که این شاید بیشتر از هر چیز مورد علاقهٔ من است؛ اگر اصلاً بشود اسمش را فیلم گذاشت، چون اگر ببینیدش اصلاً شباهتی به بقیهٔ فیلمهایی که دیدهاید ندارد؛ مجموعهای از تصاویر جالب است که کنار همدیگهاند؛ مثلاً کمی تصاویر به مقدار اندکی حرکت هم میکنند؛ حرکتهای خیلی ملایمی هم دارند. خاطرهای که میخواستم بگویم این بود: یک بار برای چندمین بار که رفتم فیلم «رنگ انار» را ببینم — اکران شده بود در ایران و قبلش فیلم عروسکیای پخش میشد — برای اینکه فیلم «رنگ انار» واقعاً پخش جهانیاش هم یک ساعت و ده دقیقه بیشتر نیست؛ در ایران هم که چیزهاییاش را کم کرده بودند؛ در یک ساعت اصلاً جا نمیشد؛ شده بود یک ساعت و مثلاً پنج دقیقه.
تجربه دیدن دوباره فیلم
همهٔ شما حاضرید و خیلی ممنون میشوم بگویید کاتش چیست. این صحنه قبل از این صحنه؛ این فیلم جوری است که خیلی فرق میکند؛ همهٔ ورژنهایش را که میبینید خلاصه به نظرتان میآید؛ چنین هم میشود؛ شما نگاه کنید. به هر حال من چند بار رفتم فیلم را دیدم. دفعهٔ اول — از اینکه بهجای من که با این شیوه زیاد پیاده رفته بودم نشسته بودید و منتظر بودید آن «رنگها» شروع بشود تا آن عروسکها بیایند — هر دقیقهای که از فیلم میگذشت، دفعهٔ اول، احساسم این بود که چیزی از آن فیلمِ دوم دارد کم میشود: یعنی اگر این نیمساعت طول کشیده، همین که دارید عروسکها را میبینید یعنی از آن یک ساعت و نیم هم کمتر است؛ همینطور چهل دقیقه میشود یعنی از آن یک ساعت و نیم یک ربع هم کمتر است؛ و من تا این فیلم داشت کوچک میشد داشتم عذاب میکشیدم. دو سه بار این فیلم را پیاپی رفتم دیدم و باور کنید دفعهٔ آخر که رفتم دیدم، این فیلم در واقع از آن «رنگها» چندانی نداشت؛ اینقدر این چیزی که نشان میدهند خودش جالب است. واقعاً یکی از آن مواردی بود که احساس کردم این کاری که این کارگردان با این عروسکها کرده بود را با هیچ وسیلهٔ هنری دیگری نمیتوانید چنین چیزی خلق کنید؛ اثر عجیبی داشت. به نظر میآید کارهای مثلاً عروسکی را شما با آدمها هم میتوانید همان صحنهها را بازسازی کنید یا با انیمیشن هم ممکن است؛ ولی اصلاً این کاری که این آدم با این عروسکها کرده بود و جور خاصی که این کارگردانی را انجام داده بود، فکر میکنم واقعاً فقط در همان کار عروسکی میشد انجام داد. من خیلی دنبال اینم اینور و آنور که ببینم اصلاً این عروسکی چی بوده، اسمش چه بوده، اگر بشود پیدا کردنش کرد؛ واقعاً — چند بار بگویم — شاید از عروسکی بیشتر خوشم میآمد تا اینکه «رنگ انار» پخش بشود. بگذریم. به هر حال به این سؤال که میکنید — انیمیشن — انیمیشن چیزهای زیادی دارد؛ به اصطلاح طیف گستردهای دارد و خیلی هم مثل فیلم اثر جاافتادهای نیست؛ یعنی چنین نیست که وقتی از انیمیشن صحبت میکنید انگار در مورد یک چیز دارید صحبت میکنید؛ واقعاً در مورد صد تا چیز دارید صحبت میکنید که اینها خیلی هم با همدیگه همگرا نیستند. اتفاقاً انیمیشنهایی مثل انیمیشنهای والت دیزنی پر از نمادهای ناخودآگاه جمعی است؛ یعنی جعبههای اسطورهایشان قوی است و خیلیشان اصولاً از همان افسانههای پریان و اسطورهها هستند که تبدیل به انیمیشن شدهاند. بنابراین در انیمیشنهای اینگونه شما خیلی کم ناخودآگاهِ پنهان میبینید؛ پر از نمادهای ناخودآگاه جمعیاند، در حالی که این انیمیشنهای اروپای شرقی و مکتب زاگرب واقعاً یک فرد بهطور مطلق این را تولید کرده. میزان کنترلی که این انیمیشنساز — یا کسی که کار عروسکی میسازد — روی کار خودش دارد فوقالعاده زیاد میتواند باشد. شما بعضی از این انیمیشنسازانِ مؤلف را اگر بشناسید واقعاً «مهل» است کارشان؛ یعنی کافی است ده ثانیه از کار این آدم را ببینید میدانید که این مال این آدم است.
خام بودن نظری ایدههای یونگ
بگذارید علاقهٔ شخصیمان را فعلاً کنار بگذاریم و جمعِ اینها را بیشتر کار داشته باشیم؛ بگذارید این چند تذکری را که میخواهم بدهم تمام کنم. یک نکتهای است که چندین بار یادداشت کردهام و نگفتهام — باز بحث تئوری است ولی ربطی به مقایسهٔ تئوری فروید و یونگ ندارد — در واقع میخواهم چیزی را که قبلاً شاید به آن اشاره کردهام بگویم و مقداری دربارهاش صحبت کنم؛ نوعی پیشرفتی که میتواند در تئوریهای یونگ به وجود بیاید. بارها گفتهام که ایدههای یونگ از لحاظ تئوریک خیلی خاماند؛ یعنی مجموعهای از مشاهدات تجربیاند که مقداری نظریهپردازی اطرافشان صورت گرفته. و یکی از بدترین چیزهایی که در نظام یونگی و در مکتب یونگ وجود دارد این است که آدم بزرگی جانشین یونگ نشده که مثلاً ضعفهای کاری یونگ را با نظریهپردازیای بپوشاند. واقعاً همین الان هر کتابی در مورد یونگ میخوانید، هر جایی که کاری میبینید، مقدار زیادی نقلقول است و اصلاً جملههایی از یونگ را نقل میکنند و کاری مشابه کاری که یونگ میکرد انجام میدهند. یونگ عدهای شاگرد پرورش داد که خیلی هم برشان نظارت میکرد که چه میکنند، چه مینویسند، که مثلاً درست باشد. برخلاف فروید که بعدش دستکم سهچهار آدم آمدند — حالا منحرف کردند یا نکردند، راه فروید را ادامه دادند یا ندادند، مهم نیست؛ مهم این است که اینها خودشان آدمهای مستقلی و مستقلاً آدمهای مهمی بودند. اگر لاکان را هم نوعی ادامهٔ فروید بدانید — که خودش چنین نگاه میکند — لاکان آدم فوقالعاده بزرگی است که خیلی از بحثهای فرویدی را دارد بخشهاییاش را بسط میدهد و تکمیل میکند. ولی در یونگ چنین نیست؛ یعنی یونگ و خودش و شاگردانش هم کپی خودشاند؛ دستکم من نمیشناسم نظریهپردازیهای جدیدی داشته باشند. من مثلاً پیشنهادی که در یک جلسه کردم خیلی ادامه ندادم، برای اینکه فکر میکنم نه جنبهٔ کاربردی خاصی دارد و نه اینکه حرفهای خود یونگ است؛ فقط پیشنهاد کردم چیزی که الان در دهههای اخیر پیش آمده و میشود مبانی نظری یونگ را بر اساسش خیلی خوب بیان کرد و نوعی نظام ساینتیفیکی به آن داد: استفاده از مفهوم اینفورمیشن؛ که در زمان حیات یونگ اصلاً به این شکلی که الان هست تقریباً وجود نداشت. مفهوم اینفورمیشن بهعنوان مفهومی کاربردی در مخابرات به وجود آمد ولی امروز هر سالی که میگذرد بیشتر تبدیل میشود به مفهومی مرکزی در ساینس؛ وارد فیزیک شده است. بنابراین میتوانید از وجود مفهومی به اسم اینفورمیشن بهعنوان مفهومی ساینتیفیک در بیان خیلی از حرفهایی که یونگ میزند و به نظر عجیبوغریب و غیرعلمی میآیند استفاده کنید. من در جلسهای شاید حدوداً بیستدقیقهای سعی کردم بگویم چگونه از مفهوم اینفورمیشن میشود خیلی چیزها را بهطور دقیق استفاده کرد و چیزهایی را بهطور دقیق بیان کرد. ولی چیز دیگری هم هست که باز به تحولات علمی بعد از یونگ برمیگردد و فکر میکنم واقعاً اگر یونگ بود نوعی از آن استفاده میکرد در تئوریاش — ولی من دستکم خبر ندارم کسی این کار را کرده باشد — استفاده کردن از این تحولات و توجهات جدیدی است که در دانش امروز نسبت به جنینشناسی میشود. تقریباً میتوان گفت جنینشناسی در دوران مثلاً قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم خیلی عقبمانده بود و روزبهروز پیشرفتهای بیشتری در مورد ژنتیک داریم. ببینید، یونگ وقتی میگوید ناخودآگاه جمعی ژنتیک است، ژنتیک اصلاً این کلمهاش تازه دارد استفاده میشود. در حالی که ما الان در دورانی زندگی میکنیم که بزرگترین تحول علمی دنیا تحولاتی است که حولوحوش علم ژنتیک میزنیم؛ هم ژنتیک و هم جنینشناسی؛ و اینکه این ژنها چگونه خوانده میشوند. ما الان تصور بسیار پیچیده و دقیقی داریم از اینکه انسان چگونه در دوران جنینی ساخته میشود:
ژن، ماشین تورینگ و الگو
چطور ژنها خوانده میشوند، چطور بر اساس خواندن این ژنها — اگر با مفهوم ماشین تورینگ آشنا باشید — مکانیسمهای خواندن ژن و ساخته شدن انسان واقعاً مثل ماشین تورینگ است؛ یعنی مثل اینکه نوار و هد خوانندهای هست که میآید سهتاییسهتایی کدهای نوشتهشده در ژنوم را میخواند و از روی این اطلاعاتی که آنجا میخواند پروتئین میسازد، و این پروتئینها هر کدام در بخشی از بدن بهتدریج شکل میگیرند و تبدیل به اعضا میشوند. و نکتهای که فکر میکنم هر کسی که ماشین تورینگ را بشناسد و ژنتیک بخواند برایش جالب است: مثل ماشین تورینگ این ژنوم علامت هالت هم دارد؛ یعنی همین سهتاییسهتایی که میخواند یک ستایی هست که هالت است؛ یعنی این چیز تمام شد، این پیام تمام شد، این یک پروتئین بود، از سهتایی بعدی شروع مثلاً ساخت چیز جدید. اینکه کمکم چیزهایی که ما در مورد ژن — یونگ همینطور در هوا میگفت که ناخودآگاه جمعی جوری در ژنوم ماست، میگفت تجربیات نمیدانم اجداد ما در ژنهای ما جوری باقی میمانند — آن موقعی که این حرف را میزد اینها ژنتیک این مقدار که الان پیشرفت کرده پیشرفت نکرده بود، و نه جنینشناسی؛ یعنی اینکه چطور در مراحل جنینی ژنها خوانده میشوند، چطور این پدیدهٔ ژن اکسپرشن اتفاق میافتد، این پیامها منتقل میشوند و تبدیل به ساختارهای بدنی میشوند، و بعد چطور توسط همین ژن اکسپرشن — چیزی که ما در جنینشناسی فکر میکنیم قبلاً نمیدانستیم — این است که جنین شروع میکند الگوهای رفتاری آیندهٔ خودش را در داخل جنین انجام میدهد. یعنی یک تصور ابتدایی از رشد جنین این است که — حتی اگر ژنتیک را هم بلد باشید — ژنها عواملی هستند که مثلاً دستورات آنجا نوشته شده که کلیه چگونه باید ساخته بشود. در حالی که اتفاقی که ما الان میدانیم و خیلی این دانستن ما قدیمی نیست این است که فقط این نیست که کلیه ساخته میشود؛ کلیه شروع به کار میکند، با اینکه جنین غذایی نخورده و دفع به معنای واقعی کلمه نباید انجام بدهد، ولی تمام اعضایی که توسط همان ژنوم — اطلاعاتش خوانده میشود و ساخته میشوند — بهطور آزمایشی هم کار میکنند؛ و این خیلی نکتهٔ مهمی است. تصور ابتدایی اکثر آدمهایی که بوده و هنوز هم هست این است که انگار انسان همان لحظهای که متولد میشود شروع زندگیاش است، در حالی که جنینشناسی مدرنِ امروزی به ما میگوید دوران جنینی دوران خیلی پرتحرکی است؛ که در آن اعمالی جنین انجام میدهد؛ نه اینکه صرفاً آنجا ایستاده و بهعنوان موجودی کمکم ساخته میشود و وقتی ساختنش تمام شد مثلاً وارد دنیا میشود و حالا شروع میکند به زندگی کردن. جنین واقعاً در دوران جنینی زندگی میکند؛ یعنی هر عضوی که تکمیل میشود استفادهاش هم انگار به آن داده میشود. حالا اینکه این اعضا چگونه شروع به کار میکنند و چگونه الگوی کار کردنشان را به نوعی یاد میگیرند، اینکه چگونه توسط ژنوم کنترل میشود یا به طریق دیگری، خیلی هنوز روشن نیست؛ ولی چیزی که بهطور قطع میدانیم این است که زندگی جنینیِ خیلی پیچیدهتری نسبت به آنچه قبلاً فکر میشد — و مثلاً آدمی مثل یونگ میدانست — داریم.
لوح سفید و عقلگرایی
اگر — دارم باز شاید تلفیقی از حرفهای فروید و یونگ میزنم — فروید میگوید ناخودآگاه چگونه شکل میگیرد، ناخودآگاه شخصی: میگوید ناخودآگاه شخصی در تجربههای دو سال اول زندگی شکل میگیرد؛ به هیچوجه احساس ندارد اینها کدی است که از اجداد ما به ما میرسد. در واقع این مثل آن اختلافی است که در فلسفه میان حسگرایی و عقلگرایی وجود دارد. اختلاف سر این است که انسان همهٔ چیزهایی را که درک میکند، همهٔ شناختش را در اثر تجربه به دست میآورد؛ و اصطلاحی که هیوم به کار میبرد که انسان مثل یک لوح سفید است وقتی به دنیا میآید و هرچه در آن نوشته میشود، هر شناختی که پیدا میکند بعد از تولد در اثر تجربیاتش است. و عقلگراها میگویند نه، یک سری ضوابط و الگوهای عقلی قبل از به دنیا آمدن و قبل از تجربه کردن در ذهن بشر شکل گرفته؛ آدمی مثل کانت معتقد است مقولههایی مثل مثلاً علیت، زمان، مکان چیزهایی هستند که طبق ساختار مغز از قبل وجود دارند. بنابراین اختلاف میان یونگ و فروید مثل اختلاف میان تجربهگراها و عقلگراست: یونگ معتقد است وقتی به دنیا میآییم — به آن توضیحی که میدهد، به دلایل ژنتیک، چیزهایی که در ژنهای ما نوشته شده — چیزی را به ارث میبریم؛ الگوهای شناختی را به ارث میبریم. شاید نتوانیم بگوییم شناخت خاصی داریم؛ شاید نتوانیم بگوییم آنیمای آرکتایپِ آنیما توسط تصویری مبهم پر شده، ولی جایی برای یک تصویر وجود دارد که بعداً تجربیات ما آنجا را پر میکند. بنابراین جور ظرفهایی وجود دارد، ظرفیتهایی وجود دارد — شبیه همان چیزی که کانت میگوید — که شناختهای ما را تحت تأثیر قرار میدهد. بنابراین یونگ نوعی مثل عقلگراها معتقد به وجود ظرفیتهای ما قبلِ تجربی است، در حالی که فروید سعی میکند بگوییم هر چیزی که در خودآگاه و ناخودآگاه ماست در اثر تجربیات ما به وجود آمده. میخواهم بگویم میتوانید جنینشناسی را با وضعیت فعلیاش بهعنوان یک واسطه وارد این بحثهای تئوریک کنید و میان این دو حرفی که توسط فروید و یونگ زده میشود نوعی آشتی بدهید. فروید — نه فقط فروید؛ فکر میکنم اکثریت آدمهایی که میشنوند ما یک سری مثلاً ظرفیتهای شناختی ژنتیکی داریم — برایشان نوعی حرف موهوم به نظر میرسد: چطور مثلاً در ژنهای ما چیزهایی هست؛ همانطور که کلیه ساخته میشود مثلاً جایی در روان ما ساخته میشود که جای آنیماست؟ به نظر میآید به هر حال حرفی نیست که خیلی جنبهٔ تجربی و مثلاً «تخریبشدهای» داشته باشد. اما اگر بیایید — احساس ما این است که واقعاً چیزهایی که حتی شناختهایی که به دست میآوریم جوری در اثر رفتارها و چیزهایی که میبینیم باید به نظر برسد — این مرحلهٔ رشد جنینی را بگذارید در این مرحله شروع کنید: اگر قبول کنید که در دو سال اول زندگی — تجربیاتی که بشر در دو سال اول زندگیاش دارد و نقش عمدهای در شکلگیری ناخودآگاهش دارد؛ ناخودآگاه شخصیاش را مثلاً به وجود میآورد — اگر قبول کنید که ما نه ماه قبل از این دو سال تجربیاتی داشتیم، جور زندگی جنینی داشتیم که آنقدر که قبلاً به نظر میآمد این زندگی ساکن و آرام هم نیست؛ کلی در آن تحرک و تجربه وجود دارد: از تجربهٔ خوردن، دفع کردن؛ همهٔ این چیزهایی که فروید به نوعی به مراحل بعد از تولد نسبت میدهد همهٔ اینها در جنین وجود دارد. یعنی جنین بهطور مدام دارد میخورد؛ همان مایع داخل رحم را میخورد و همان را هم دفع میکند؛ اصلاً نیازهای خوردنش از طریق جفت تأمین میشود ولی این عمل خوردن و دفع کردن انجام میشود؛ مثل کاری آزمایشی برای اینکه این اعضا تمرینشده باشند. اگر قبول کنید — فقط همان فرویدی نگاه کنید، تجربهگرا نگاه کنید — ولی زندگی را از لحظهٔ صفرش ندارید؛ لحظهٔ تولد. بگذارید نه ماه جنینی را هم به آن اضافه کنید: آنجا هم تجربههایی شکل گرفته که آثاری در مثلاً محتویات شناختمان و زمینههای شناختی به ما داده است. در واقع بچه وقتی به دنیا میآید تجربهٔ خوردن دارد، تجربهٔ دفع کردن دارد، تجربهٔ خیلی چیزهای دیگر را دارد؛ خیلی از اعمال حیاتی را قبلاً انجام داده. چیز خیلی عجیبی که من اخیراً خواندهام — مثلاً شاید یک سال قبل — این است که اعمال جنسی بعد از شکل گرفتن اینها — مثلاً اعضای جنسی — به نوعی در جنین انجام میشود. مخصوصاً چیزی که خواندم و بینهایت برایم شگفتانگیز بود این بود که تمام سلولهایی که به نوعی تبدیل به تخمک میشوند در زنها همه در مرحلهٔ جنینی به وجود میآیند؛ بعداً دیگر چیزی به وجود نمیآید؛ فقط همانها هستند — که میلیاردها تعدادشان است — و بعد اینها تبدیل به تخمکها میشوند. بنابراین تمام فرایندهای جنسی را تا جایی جنین انجام میدهد و همینطور همهٔ فعالیتهای دیگر بدن. بنابراین اگر چنین نگاه کنید خیلی خوب میتوانید تشخیص بدهید — چنین تصور کنید که بخش خیلی مشترکی از ناخودآگاه در تجربیات مشترک جنینی شکل میگیرد که دیگر تا این لحظه هیچ فرقی میان انسانها نیست.
تجربه جنینی و ناخودآگاه
ببینید از یک طرف این نزدیک به چیزی است که یونگ میگوید، برای اینکه این تجربیات توسط ژنها دارد به وجود میآید؛ یعنی ژنومی که در واقع اعضا را میسازد، آزمایششان را شروع میکند و تحلیل میدهد. تقریباً چیزی که ما الان در مورد جنین میدانیم و قبلاً نمیدانستیم این است که اعضا چطور در اثر خوانده شدن ژنوم ساخته میشوند — حالا نه اینکه همهچیز را با جزئیات؛ کلیاتش را میدانیم: که آنجا اینفورمیشن، مثل کتاب بزرگی در مورد ساخت کلیه، آنجا هست؛ واقعاً حرفبهخطونقطه نمیشود، ولی چیزهایی تولید میشود و تبدیل میشود به خودمان. و موضوع این است که کلیه، قلب و تمام این اعضایی که ساخته میشوند موقع تحلیل — وقتی میتوانند کارشان را انجام بدهند — شروع به کار هم میکنند. بنابراین بخشی از تجربیات درون رحم داریم، تجربیات جنینی داریم که قبل از به دنیا آمدن شکل گرفتهاند؛ تا حدود زیادی این نودونه درصد مشترک میان همهٔ انسانها هستند و این تجربهها میتوانند آن زمینههای ذهنیای را — که یونگ به آنها میگوید ناخودآگاه جمعی — تولید کنند. یعنی اگر قبول کنید که مثلاً جنینی وقتی جنسیتش تعیین شد، عمل جنسی را تا حدی بهطور آزمایشی انجام میدهد؛ مثلاً سلولهای جنسی تولید میشود، سلولهای تخمک تولید میشود و الی آخر؛ طبعی است بپذیرید که هر کدام اعمالی که بدن انجام میدهد در جنین همراه با جور فرایند ذهنی و تمرین شدن مغز است. چگونه این عملیات انجام میشود؟ به هر حال اعصاب در آن پیامهایی داده میشود، گرفته میشود و اینها به نوعی چیزهایی است که آثارش در نورونهای مغز میتواند باقی بماند. بنابراین اگر قبول کنید مجموعهای از اعمال حیاتی را ما بهطور کامل در دوران جنینی انجام میدهیم، بنابراین ذهنیتهای خاصی، جور آمادگیهای ذهنی خاصی که مربوط به این اعمال است در ذهن ما شکل میگیرد. فکر میکنم این نگاه کردن خیلی نگاه منطقی خوبی است با توجه به میزان اطلاعات جدیدی که از نظر علمی داریم؛ میتواند پلی باشد میان نگاه تجربهگرا و نگاه عقلگرا — و در واقع نگاه ژنتیک — در مقابل نگاهی که فروید دارد که همهچیز در اثر رفتارهای خود انسان شکل میگیرد. در واقع دوران جنینی را میتوانید دورهای ببینید که در آن سری ظرفیتهای ذهنی — که اسمشان را حالا میتوانیم ناخودآگاه جمعی، آرکتایپ یا هر چیزی بگذاریم — دارد شکل میگیرد؛ و بعد، هرچه کودک — کودکی که تازه متولد میشود — بخش عمدهای از زندگیاش با کودکهای دیگر مشترک است؛ بنابراین بخشی از ناخودآگاه جمعی حتی در ماههای اول تولد دارد شکل میگیرد.
ناخودآگاه جمعی در رشد کودک
و همینطور که سن بچه زیاد میشود — در دو سال، سه سال، چند سال اول زندگیاش — کمکم تجربیات خاص خودش، از خانوادهٔ خودش، از شرایط فرهنگی که در آن زندگی میکند را تبدیل میکند به محتویات ناخودآگاه شخصی خودش. فکر میکنم آن حلقهٔ مفقودهای که وجود دارد و تئوری یونگ و فروید را خیلی از همدیگه دور میکند — و آن جایی که یونگیها باید روی آن فشار بیاورند بهعنوان مرحلهای که ناخودآگاه جمعی دارد تولید میشود — همان مراحل رشد جنینی است. صرف اینکه بگوییم چیزی در ژنوم نوشته شده خیلی حرف کلی است و دور از چیزهای تحقیقاتی؛ باید بگوییم اگر در ژنوم نوشته شده، اینها چگونه وارد مثلاً کارکردهای ذهنی و شناختی میشوند؛ و فکر میکنم اطلاعات جدید جنینشناسی کاملاً به ما این موقعیت را میدهد که بگوییم چگونه این فرایند اتفاق میافتد. و اگر چنین نگاه کنید، حالا حرفهای فروید هم به نوعی درست است، به شرط اینکه مبدأ صفر را روی لحظهٔ تولد نگذاریم؛ ببریمش روی ابتدای شروع دوران جنینی؛ یعنی هم میتوانیم توضیحات فروید را بدهیم هم به نوعی حرفهای یونگ را بزنیم و اینکه بگوییم چرا این ناخودآگاه جمعی را داریم؛ برای اینکه دنیای جنین برای دو کودک تقریباً همهاش مشترک است: آنجا نه فرهنگی وجود دارد، نه چیز خاصی؛ همان ژنوم — که نودونه و نیم درصدش مشترک میان همهٔ انسانهاست — دارد خوانده میشود، اعضا دارند شکل میگیرند، کار میکنند؛ و بنابراین جوری در مغز و قوای شناختی ما آثاری ظاهر میشود. نمیشود به آن شناخت انداخت: وقتی فعالیت جنسی تا حدی دارد توسط جنین انجام میشود، نمیتوانید تصورتان این باشد که تصویر ذهنی آنیماییای دارد شکل میگیرد؛ مثلاً تصویری از زن برای جنین مذکر به وجود میآید؛ ولی جوری آمادگی ذهنی برای مثلاً عملِ حیاتی که طرف مقابل دارد به وجود میآید؛ بنابراین فضایی انگار در مغزش برای شناختی که مربوط به آنیما میشود به وجود میآید و همینطور الی آخر: در واقع فضای مغز دارد تمرین میشود توسط سری رفتارهایی که در جنین انجام میشود.
محور رشد و محور انحراف
نکتهای که فقط باز جنبهٔ تئوریک دارد — قبلاً اشارههایی به آن کردهام ولی خیلی نمیخواهم واردش بشوم — این است که بارها اشاره کردهام میتوانید اگر بخواهید مدلی مشترک داشته باشید که در آن ایدههای یونگی و فرویدی با همدیگه سنخ باشند، میتوانید تصور کنید ما یک محور عمودی رشد داریم که میتواند خیلی طولانی باشد و یک محور افقی که محور انحراف است؛ — خیلی به جنسیت: تئوری فروید میگوید این محور به جنسیت مربوط است. گفتهام با توجه به اینکه همهٔ آدمهایی که الگوهای تئوری فروید بودند در مراحل ابتدایی رشد بودند، اثر این محور افقی خیلی بارز بوده؛ بنابراین طبعاً تئوری فروید — با توجه به هدفی هم که فروید داشته، توجیه بیماریهای روانی و درمانشان — به این انحراف زیاد توجه کرده، و یونگ در واقع بیشتر به محور عمودی کار داشته.
فقط میخواهم در حد اشاره بگویم فکر میکنم خیلی واضح است که این دیاگرامی که دربارهاش صحبت میکنم همان دیاگرام چهار فانکشن خودآگاهی است که یونگ دربارهاش صحبت کرده: محور عرضی میکشد که در آن فانکشن تفکر — تینکینگ — در مقابل فیلینگ است، و محوری که در پایینش حس — سنسینگ — در مقابل شهود است. اگر چنین نگاه کنید، تقابل شهود با حس بهوضوح مبهم و گنگ است، برای اینکه نمیتوانید بگویید شهود دقیقاً در جای مشخصی متولد میشود؛ آدمها مراتب بسیار متعددی از شهود میتوانند داشته باشند؛ مثلاً عارفی میتواند ادعا کند حس شهودیش به جایی رسیده که خیلی چیزها را میبیند که آدمهای دیگر به آنها دسترسی ندارند. این مدلی که یونگ ارائه میدهد — اگر سمت شهودش را باز بگذارید — دقیقاً همان مدلی است که من میگویم برای همهٔ مکانیسمهای روانی به نوعی صدق میکند، به شرط اینکه آن را روی کارکردهای ذهن خودآگاه پروجکت کنید. و دقیقاً همهٔ ما میدانیم تینکینگ و فیلینگ از تفاوتهای عمدهٔ زن و مرد است: زنها اصولاً گرایش به فیلینگ دارند و مردها گرایش به تینکینگ، و حس در مقابل شهود از ردهٔ پایینتری است. یونگ وقتی چهار فانکشن را میگوید انگار بهطور خنثی برخورد میکند — که حس و شهود دو چیزی نیستند که پایین و بالا باشند؛ یعنی اینکه شهود مرتبهٔ بالاتری از آگاهی نسبت به حس باشد — در حالی که فکر میکنم واقعاً چنین است: حس مرتبهٔ بسیار نازلی از شناخت و فانکشنهای خودآگاهانه است و آدمها بر اساس اینکه چقدر میتوانند دریافتهای شهودی داشته باشند میشود گفت در شناخت خودشان پیشرفت کردهاند. اگر چنین نگاه کنید — یعنی کمی این الگو را تغییر بدهید — اولاً محور افقی را میتوانید مثل محوری جنسی نگاه کنید که جنسیت در آن دخالت دارد؛ قطعاً بهطور آماری درصد تینکر بودن در مردها بیشتر از فیلینگ در زنهاست.
آزمون یونگ و فیلینگ و تینکینگ
یعنی فیلینگ در زنها اکثریت دارد و تینکینگ ممکن است در مردها. شدت و حدت و فرهنگ هم به نوعی — شما دارید در خودِ تست میگیرید؛ طرف واقعاً با خودآگاهیش جواب میدهد — بنابراین خیلی نمیشود به نتایج تست اعتماد کرد، مگر اینکه سؤالهای خیلی جالبی طرح کنید که از خودآگاهی آدمها به نوعی بتواند فرار کند؛ یعنی داستانهایی تعریف کنید و بعد نظر آدمها را بپرسید که خیلی معلوم نباشد چه میخواهید بگویید؛ ولی جواب بله و نه. اگر بخواهید — مثلاً یک بار در مورد همان آزمون یونگ این را گفتهام — درصد فیلینگ در ایران خیلی غیرواقعی درمیآید، زیاد، به دلایل تعلیمات مذهبی که آدمها دیدهاند: مثلاً در آن هفتاد و خوردهای سؤالی که آنجا هست یک سؤال این است که آیا شما آدمی هستید که معتقدید همهٔ جوابها را باید از ساینس و از علم گرفت؟ ما همه تعلیم دیدهایم که بگوییم نه؛ میگوییم نه؛ بنابراین امتیاز خوبی برای فیلینگ به دست میآید — که اگر بهطور طبعی آدمی نسبت به ساینس بدبین باشد خوب است، نه چون آموزش دیده. نشان میدهد آدمی که درصد فیلینگش بالاست یعنی به نتایج منطقی خیلی کار ندارد؛ سؤالهای آنجا جوری است که آموزشهای ما به خودآگاهی ما مربوط میشود و به راحتی آدم میتواند جوابهایی بدهد که خیلی جوابهای درستی نباشند. به هر حال فکر میکنم آن الگوی چهار فانکشن خودآگاهی یونگ به نوعی با این مدل کلی که از تلفیق یونگ و فروید میتوانید به آن برسید مربوط است؛ و شرطش فقط این است که اولاً شهود را چیزی محدود در مقابل حس نگیریم بلکه قائل باشید شهود مراتب متعدد میتواند داشته باشد؛ و ثانیاً اینکه نگاهتان — آنطور که نسبت به فیلینگ و تینکینگ خنثی است — دو نکته دارد: یونگ مدام تأکید میکند تینکینگ برتری به فیلینگ ندارد، فیلینگ برتری به تینکینگ ندارد، بلکه هر دو قطباند که حالا مثلاً در فرهنگ مدرن سؤالات تینکینگ جوری خیلی برجستهتر شده. من معمولاً — از چیزهایی که قبلاً گفتهام، نمیدانم در این جلسات گفتهام یا نه — کتابهایی پیدا میکنید تحت عنوان مثلاً «متفکران بزرگ تاریخ»؛ هیچوقت دربارهٔ مثلاً آدمهایی که فیلینگ خیلی خوبی داشتند در تاریخ کسی بحث نمیکند. حتی هنر هم که جوری قرار است بیشتر نتیجهٔ فیلینگ باشد، الان در قرن بیستم و در دوران پستمدرن بیشتر در واقع چیزی مربوط به تینکینگ است تا فیلینگ؛ یعنی آدمها خیلی خودآگاهانه مینشینند به فرم فکر میکنند و اثر هنری را به وجود میآورند و الهامی وجود ندارد، حسی خاصی وجود ندارد. بنابراین برخلاف تینکینگ و فیلینگ، اگر این حرف من را بخواهید بپذیرید باید حس و شهود را ارزشگذاری بکنیم؛ یعنی شهود را در مرتبهٔ بالاتری از حس بدانیم. حس مشترک میان همهٔ آدمهاست: همهٔ ما وقتی به دنیا میآییم از نظر قوای شناختی حس را در اختیار داریم؛ فانکشن حس — سنسینگ — را در اختیار داریم؛ مثل چیزی فیزیولوژیک میماند؛ سنسهای عصبی ما همه جوری شکل گرفته که میتوانیم آن کارها را انجام بدهیم؛ پنج حس را دستکم داریم. ولی در اثر تمرین و ممارست میتوانیم قوای شهودی خودمان را رشد بدهیم؛ و فکر میکنم یکی از چیزهایی که در تمام مکاتب عرفانی رویش تأکید میشود — حالا اگر بخواهید اسم مراحل را آنطور که یونگ میگوید فرایند فردانیت یا چیز دیگری بگذارید — این است که قوهٔ شهود خودشان را، یعنی قوای شناختی خودشان را به معنای واقعی کلمه تقویت میکنند؛ یعنی این واژهٔ عرفان که از معرفت میآید این است که چگونه شما کارهایی انجام بدهید که شناختهایی پیدا کنید که بهطور عادی نداشتید؛ چیزهایی را ببینید که تا حالا نمیدیدید، چیزهایی را حس کنید که تا حالا حس نمیکردید. اینها را میشود به نوعی گفت همهٔ این مراحل رشد فردی، رشد شناختی، تقویت کردنِ آن چیزی است که یونگ دارد به آن میگوید شهود. و اگر چنین نگاه کنید — مثلاً بگویم — این حسن وجود دارد که آن مدل چهار فانکشن خودآگاه یونگ منطبق میشود با همهٔ حرفهایی که بعداً در مورد سلف میزند. بهعلاوه اینکه میتوانید جوری از تفاوت جنسی بهعنوان محور عرضی هم صحبت بکنید و فیلینگ و تینکینگ را هم به نوعی به تمایز جنسی ربط بدهید — که این حرفی که میزنم توسط نوروساینس تأیید میشود.
سلف و تمایز جنسی
یعنی اگر شما جای تفکر فرمال را در این مردها و زنها مقایسه کنید و نوع دخالت فیلینگ را — تمام تفاوتهای ساختاری مغز زن و مرد این را نشان میدهد — تفاوتهای ویژهای بهطور واقعی میان تفکر فرمال و سمبلیک در مرد و تفکر — مثلاً بشود اسمش را گذاشت — جور شناخت عاطفی در زن وجود دارد. اینها تفاوتهای واقعیای هستند که مغز زن و مرد با همدیگه دارند: تعداد لینکهایی که میان نیمکرهٔ چپ و راست مغز زن و مرد وجود دارد بینهایت با همدیگه فرق دارد؛ یعنی نیمکرههای زنها خیلی به همدیگه مربوطاند در حالی که مردها جوریاند که نیمکرههایشان راحت همین الان میتوانند جدا بکنند و باز هم کار بکنند. و این دقیقاً نتیجهاش این است — که مردها میتوانند بهعنوان توانایی؛ لزوماً نیست، دقت کنید به این نکته — مردها این توانایی را پیدا میکنند که با یک نیمکرهشان فرمال فکر بکنند و هیچ کاری به احساساتشان نداشته باشند، در حالی که زنها همیشه جوری تفکرشان با احساسشان هماهنگ است؛ همزمان با همدیگه کار میکنند؛ یعنی نیمکرهها در این کارها در همدیگه دخالت میکنند و اینکه یک نیمکره را خاموش کنند و با آن یکی کار کنند برایشان سخت است. این به زنها برتریای میدهد: اینکه در واقع دو نیمکره وقتی با همدیگه کار میکنند خاصیتهایی پیدا میکنند که هیچکدام از نیمکرهها بهتنهایی پیدا نمیکنند. در عین حال چون هیچوقت یک نیمکره از آن یکی جدا نمیشود، تفکر فرمالِ کاملاً تیزِ صرف — که در مردها بیشتر دیده میشود — در زنها کمتر است. میخواهم بگویم اینکه آن محور افقی — با اینکه چیزی مربوط به شناخت و کارکرد مغز است — از جنبهٔ جنسیتی نگاه میشود، باز با این اطلاعاتی که در سالهای اخیر دربارهٔ تفاوتهای جنسی مغز زن و مرد داریم به نوعی تأیید میشود.
هماهنگی فیلینگ و تینکینگ
وقتی که مثلاً براتون — این جنبههایی از توانایی خیلی مهمی است؛ دقت کنید که از یک جهت توانایی است از یک جهت ناتوانی — چون آن چیزی که بهعنوان نهایتِ به اصطلاح رشد شناختی باید انسان به آن برسد هماهنگ کردن کارکرد فیلینگ و تینکینگ با هم است؛ یعنی دقیقاً این است که شما یاد بگیرید فیلینگ و تینکینگ را با همدیگه هماهنگ کنید. بنابراین از یک جهت توانایی است: تینکینگ خالص داشتن در دنیایی که ما در آن هستیم — مثلاً برای یک ریاضیدان؟ — من فکر نمیکنم یک ریاضیدان مرد اصولاً چنین باشد که از یک قضیهای خوشش بیاید، احساس خوبی نسبت به یک قضیه داشته باشد؛ و اصولاً از وقتی میخواهد یک کانجکچر را حل بکند خیلی سعی میکند از آن قضیهای که دوست دارد استفاده بکند: دوست دارم، دوست ندارم؛ مینشیند ریاضیدان مینشیند، کانجکچر را میگذارد جلوی خودش یا مسئلهٔ امتحانی را میگذارد جلوی خودش — حالا از قضیهها میخواهد خوشش بیاید یا بدش بیاید — استفاده میکند. ولی کارکرد هماهنگ غیرارادیِ دو تا نیمکره نتیجهاش این است که بعضی از خانمها اگر آن روزی که آن قضیه را خواندند احساس خوبی نداشتند، این تأثیر ممکن است سالها برشان بماند و از آن قضیهای که باید استفاده کنند استفاده نمیکنند؛ سعی میکنند از قضیهای که دوست دارند استفاده کنند؛ حالت اغراقشدهای از ضعفی که کارکرد مشترک دو نیمکره میتواند داشته باشد. در عین حال، الان ما در دنیایی زندگی میکنیم که نظام آموزشی بهزور میخواهد یادمان بدهد یکی از نیمکرههایمان را خاموش کنیم؛ برای همین مردها خیلی راحتتر و بهتر کار میکنند دیگر: یعنی اگر بخواهید کار هنری بکنید نباید بدون نیمکرهتان یکیاش را خاموش بکنید و با آن یکی کار بکنید؛ ولی نظام آموزشی که بر اساس ساینس و ریاضی و این چیزها شکل گرفته، هرچه یکی از این نیمکرهها خاموشتر باشد — و اصلاً عمل جراحی بکنید، از اول آن چند تا لینکی هم که در مغزتان دارید را ببرید — راحتترید. اگر آنیما نداشته باشید — آنیما و احساسات آنیمایی، یکی از بدبختیهایش این است که آن یکی نیمکره را فعال میکند — وقتی آن نیمکره اصلاً فعال باشد، بعداً این نیمکره راحت نمیتواند قضیهاش را ثابت بکند. این توجیه خیلی خوبی است که چرا خیلی از ریاضیدانها و آدمهای کارهای فرمال — همهشان از آن مغزهای هریموتگرا هستند؛ مردهایی که آنیما ندارند اصولاً — تورینگ مثلاً یک نمونهٔ واضحش است: اصلاً آن نیمکرهاش کار نمیکند که بخواهد مزاحم باشد؛ هشت ساعت مینشیند به آن ماشین تورینگ فرمال خودش فکر میکند، احساس بدی هم به او دست نمیدهد. خلاصه هر آدمی کمی دیگر — وقتی چیزی فرمال میشود، مردهایی که خیلی نیمکرههایشان اصلاً جداست به هر حال اذیت میشوند: از مثلاً ده، دوازده ساعت مینشینند که چیزی کاملاً فرمال سمبلیک فکر بکنند. ولی اگر آنیمایتان را کلاً بکشید و از بین ببرید یا عمل جراحی بکنید و آن چند تا لینکی هم که به آن نیمکرهتان هست را بردارید — دو تا راه هست: یا آن نیمکره را کلاً خاموش بکنید یا این نیمکره را جدا بکنید، نیمکره را در واقع از بین ببرید — آنوقت خیلی موفق میشید که در نظام آموزشی دانشمند بزرگ فرمالی بشوید احتمالاً، متفکر بزرگی بشوید.
بله، متفکرهایی هستند که فیلسوفهایی که آنجوریاند؛ اصلاً حسن کارشان این است که هیچ احساسی ندارند. درسته؛ الان دربارهٔ کوانتوم میگویید تعاریف را سرسری گرفتهاند؛ چنین است. این جور اصلاً خوشآمدنِ بعدی نیست؛ اصلاً. نه، خوشآمدن بعدی نیست؛ مسئلهٔ منطقی بودن و منطقی نبودن است؛ یعنی با مبانی فکریای که آدمها دارند. مثلاً فرض کنید — بله، مثلاً فکر کنید آقای آلبرت اینشتین مبانی فکریای دارد که اصولاً اینجور نگاهِ به اصطلاح کپنهاگیِ نظریهٔ کوانتوم را دوست ندارد؛ نه اینکه آن روزی که این نظریه را شنیده حالش خوب نبوده؛ کلاً با عقاید و افکاری که در مورد جهان دارد تناقض دارد؛ بنابراین به این معنا دوست ندارد، با سازوکار مغزش.
نگاه مدرن و پستمدرن به علم
در حالی که اصولاً این — الان هرچه که شما زدید — نمونهٔ نوعِ به اصطلاح نگاه مدرن و پستمدرن در ساینس است: اینکه ما دانشهای فرمالی داریم مثل مکانیک کوانتوم که اصلاً تعریفش را نمیدانیم. آدمهایی مثل اینشتین که دو نیمکرهشان با همدیگه جوری کار میکرد، صرفِ فرمالیسمی که حوائج را برطرف میکند ولی معنایش را نمیدانیم اینها را اذیت میکرد. یعنی آره؛ اینشتین میگفت اگر من فرمولهای نسبیت خاص و عام را مینویسم دقیقاً به شما میگویم معنایش چیست؛ معنایی برایش در نظر بگیرید و احساسی داشته باشید نسبت به جهان. این نوع نگاهِ جدید در دانش که کاملاً فرمال است: فرمالیسم را دربیاور و بگو آزمایشها را چگونه با آن پیشبینی میکنم و چگونه توجیه میکنم؛ اینکه اصلاً اینها یعنی چی، سمبلها به چی اشاره میکنند دیگر چیز مهمی نیست.
آموزش سطحی و نیمکرهها
شما اکثریت غریببهاتفاق فیزیکدانان یا جوری برنامهشان را خاموش کردهاند یا جوری کار برداشته شده که اذیت نمیشوند: یعنی هشتاد سال است دارند با فرمالیسمی کار میکنند که هیچی از آن نمیفهمند و بهشان هم بگویی اصلاً عصبانی میشوند؛ میگویند کار ما این نیست که بفهمیم؛ ما میخواهیم نتایج آزمایشها را توجیه کنیم. فرمالیسم واقعاً دانش چنین نبوده؛ این چیز جدیدی در دانش است که ما قدمبهقدم به اینجا رسیدهایم که فرمالیسمِ صرف کفایت میکند؛ یعنی اصلاً دنبال شناختن عالم نیستیم و آن احساس کلی نسبت به جهان — آنجوری که اینشتین میخواست. اینشتین آخرین فیزیکدانی بود که چنین فکر میکرد و واقعاً چنین میخواست کار کند و عقب افتاد؛ واقعاً بیست، سی سال آخر زندگیاش از فیزیک مدرن عقب افتاد، برای اینکه میخواست خطبهخط از این بنویسد و بفهمد چه میگوید؛ همانطور که نظریهٔ نسبیت را ساخته بود. آدمهایی که جدید آمدند — آدمهایی مثل دیراک، آدمهایی مثل هایزنبرگ — اینها اصولاً اهل فهمیدن و تحلیل کردن نبودند. فاینمن، فاینمن، فاینمن خیلی دوست داشت بفهمد؛ حالا دستکم دوست داشت بفهمد؛ ولی عادت کرده بود که مکانیک کوانتوم را نفهمد؛ میگفت نه، ولی دستکم حرف از اینکه بفهمیم و نفهمیم داریم میزنیم؛ یعنی چون به هر حال فیزیک کلاسیک را ببین چقدر عمیق سعی میکند توضیح بدهد و بفهمد؛ مکانیک کوانتوم را میگویند نمیفهمیم ولی این به این معناست که انگار ای کاش میفهمیدند. فیزیکدانهای دیگر اصلاً انگار دنبال این نیستند: شما الان بارها هم به فیزیکدانها بگویید آقا این نظریهٔ کوانتوم چیزی کم دارد، میگویند چی کم دارد؟ میگویی ما نمیفهمیمش؛ اصلاً برایشان این معیار نیست؛ یعنی چی نمیفهمیم؟ فرمالیسم را نوشتیم، کار میکند، همین؛ فیزیک یعنی همین. دانش کلاً به این سمت رفته، نظام آموزشی به این سمت رفته؛ چون ما برای بازار کار آدم تربیت میکنیم و در بازار کار فرمول مهم است؛ برای کار مهندسی فرمول، فرمالیسم مهم است: فهمیدی، فهمیدی؛ نفهمیدی هم نفهمیدی؛ اصلاً نفهمیدی بهتر. ولی وقتی هم بگذارند که بفهمی فرمالیسم را بده؛ مهندس فرمالیسم را از تو میگیرد، میرود با آن جنس تولید میکند، میدهد به بازار. حالا تو برو میخواهی بفهمی، میخواهی نفهمی؛ آن چیزی که میخواستند را از فیزیکدان گرفتند: فرمول را میخواستند. و این پدیدهٔ جدیدی است. نمیآیند با این نظام آموزشی بهشان حتی — نه که تربیت؛ اسم نظام، نظام آموزش و پرورش است؛ یک در میلیونش هم پرورش نیست: کلاسهای پرورشی میگذارند که آن هم جور آموزشهایی در دهههای خاص است؛ اصولاً چک نمیکنند آدمها پرورده شدهاند یا نشدهاند.
فرم و محتوای فیلم
و یک نظام آموزشی، آن هم معطوف به بازار کار: یعنی حتی آموزش به این غرض نیست که شما واقعاً چیزی را عمیقاً یاد بگیرید. من همیشه اینجا ریاضی مهندسی درس دادهام و همیشه این احساس را دارم که اصلاً این امکان ندارد که دانشجو در سهماهونیم این مطالب را خوب بفهمد؛ یعنی آنالیز مختلط را خوب بفهمد، مشتقات جزئی را بفهمد، نمیدانم نظریهٔ آنالیز فوریه را هم بفهمد؛ و هر هشتتای اینها را باید در سهماهونیم گفت؛ هشتتایشان نظریههای بسیار عمیق و جالبی هستند و تنها احساسی که به شما دست میدهد این است که اصلاً قرار نیست چیزی را بفهمید؛ قرار است یاد بگیرید که این سری فوریه را بنویسید؛ قرار است یاد بگیرید که این جستجو حل معادلهٔ مشتقات جزئی — بعداً در درس مثلاً میدانها و امواج به دردتان میخورد — یاد بگیرید آنالیز مختلط هم در حدی که حالا خیلی ناراحت نشوید اگر جایی آنالیز مختلط پیش آمد؛ چون هنوز آنالیز مختلط در مهندسی خیلی چیزی نمیکند: کمی در مهندسی برخی e به توان i تتا میگذارند که آن هم خیلی مهم نیست که به صورت مختلط به آن نگاه کنید؛ واقعاً مهندسان میفهمند دارند چه کار میکنند: یک فاز را جمع میکنند، آنور هم ضرب میکنند میرود بالا؛ که عددی آنالیز مختلطی نیست. یعنی مفهوم مثلاً هولومورفبودن خیلی جالب است؛ مفهوم تحلیلبودن و هولومورفبودن — حالا هر اسمی که داشته باشم؛ تحلیل، آنالیتیکبودن — حتی در فیزیک هم زیاد لازم نیست بدانید یعنی چی؛ به نظرم این مهمترین مفهوم ریاضی دنیاست ولی به درد نمیخورد زیاد؛ نظریههای فیزیکی هم خیلی جایی — اخیراً جایی به صورت تحلیلی ظاهر شده — بگذریم. ولی به هر حال قرار نیست که خیلی — ما یک نیمکرهمان را میگویم یا باید تعطیل بکنیم یا نصف کنیم؛ میگویم چنین آدمِ موفق و کارآمدی برای نظام موجود به وجود میآید. حتی ممکن است اصلاً هنرمند بزرگی باشید؛ چون که فرمهای جالب: اصلاً به کی جایزه میدهند؟ کسی جایزه نمیدهند که اثر هنری خلق کرده باشد که محتوای زیبایی داشته باشد؛ فرم جدیدی ابداع کرده باشد، نوآوری فرمی داشته باشد؛ چنین به شما جایزه میدهند و هنرمند معروف میشوید؛ معمولاً چنین است. هنرمندانی که الان خیلی به محتوا، درگیریهای محتوایی دارند آدمهای درجهیکاند؛ هنرمند خوبی است که اصلاً محتوای خاصی ندارد. من یک بار در جلسهای این را از کتابی نقل کردم — کتاب خیلی جالبی است از آدمی به اسم شارت به اسم «عناصر سینما» — گفته من بیشتر دوست دارم کارگردانی را ببینم که فرمی برای فیلم در ذهنش هست و دنبال محتوایی میگردد که این فرم را توسط آن محتوا ارائه بدهد، تا کارگردانی که محتوایی در ذهنش دارد و دنبال فرمی میگردد که این محتوا را ارائه بدهد. اصلاً وحشتناک است؛ همهچیز برعکس شده؛ یعنی واقعاً هنر به چه دردی میخورد؟ فرم به چه دردی میخورد؟ که شما جور حسی دارید، محتوایی دارید، میخواهید این را بیان کنید؛ حالا نوآوریهای فرمی که انجام میدهید به این دلیل که این حستان جدید است: با فرمهایی که قبلاً هنرمندان دیگر کار کردهاند خوب نمیتوانید بیان کنید، میروید سراغ فرم جدید؛ نه اینکه همینطور الکی فرمی به ذهنتان برسد که فرم جالبی است، حالا بیایم چیزی پیدا کنم با آن. محتوای هیچکاک چنین است: هیچکاک که از اولین هنرمندان پستمدرن به معنای واقعی کلمه است — مثلاً به او میگویند قایق نجات را چرا ساختی؟ — میگوید دوست داشتم ببینم میتوانم با استفاده از تدوین در جای مکانِ دو در دو فیلمی بسازم که آنقدر تنوع داشته باشد که مردم احساس نکنند در مکانِ دو در هستید. در قایق نجاتِ هیچکاک اصلاً احساس نمیکنید که تمام این دو ساعت در یک قایق کوچولو همهٔ اتفاقها افتاده است؛ نه، بدبخت خوب تدوین شده. یا فیلم «طناب»ش را چرا ساخته؟ میگوید میخواهم فیلم را بدون کات بسازم. حالا چه کنید که فیلم بدون کات باشد؟ مثلاً ماجرای قتلی باشد که همه در آن اتاق هستند و بعد انگار محتوا شکل میگیرد که این فرم خوب دربیاید؛ توجیه بشود که چرا کات نمیکند. میبینید؟ این دقیقاً وضعیت هنرِ پستمدرن است دیگر: در دوران جدید فرم اولویت پیدا کرده نسبت به محتوا. فرم — مانند، مانند، مانند — در علم، فرمها نیستند، نه؟ فرم، فرمولاسیونی که میبینید مثل فرم است. من مثلاً اینشتین اول میفهمد؛ از زمان و مکان تصوری پیدا میکند، بعد اینها را به صورت یک فرم بیان میکند؛ میگوید نظریهٔ نسبیت خاص چنین نظم میدهد: اول فرمولها درآمده، بعد اینشتین اینها را تعبیر کرده. ولی وقتی نظریهٔ نسبیت خاص را فهمید، برای اینکه جاذبه را وارد نظریهاش بکند دقیقاً میدانست چه باید بکند ولی فرمالیسمش را نداشت؛ پانزده سال طول کشید؛ ده سال طول کشید که نظریهٔ همسنجی ایمانی را یاد بگیرد، توانست آن چیزی را که در ذهنش بود بیان بکند. نمونهای از دانش، جور عقلی است: اول طرف چیزی فهمیده، حالا دنبال این میگردد که ریاضیاتی پیدا کند که اینها را — فرمولها را — بنویسد. و الان همهچیز برعکس شده.
همهچیز در جایی است که اینکرهاش است. بله، آره؛ فلاسفه اصولاً بیشتر با آن اینکره کار میکنند؛ برای همین است. نه، اینکه فیلسوفهایی در قرن جدید وجود دارند — ببینید وقتی میگویید فلسفه، ما سنتی فلسفی داریم که از یونان شروع شده؛ کموبیش میشود گفت در فلسفهٔ اسلامی هم ادامه پیدا کرده؛ فلسفهٔ قرون وسطی هم ادامه پیدا کرده. بعد نمایندههایی که این فلسفهٔ ارسطویی را ادامه دادهاند آدمهایی هستند مثل کانت و کسانی که الان در حوزهٔ فلسفهٔ تحلیلی کار میکنند — که بیشتر در انگلیس و آمریکاست. اینها را ما نمیشناسیم؛ اینها پیپرهای خیلی دقیقی مینویسند. اصلاً وقتی شما میگویید فلسفه، یا با این آدمها معمولاً بهعنوان فیلسوف مطرحاند. ما فلسفهٔ جدیدی داریم که دیگر ادامهٔ آن خط قبلی نیست: آدمهایی مثل نیچه، سارتر — اینها آدمهایی هستند که آثارشان بیشتر شبیه آثار هنری است — یا هایدگر که اصولاً معتقد است هنر مهمتر از فلسفه است؛ یعنی جوری فلسفهٔ هایدگر دفاع از هنر در مقابل فلسفه به معنای خیلی قدیمی است. اینکه اینها حالا اسم فیلسوف دارند — آره، اینها آدمهایی هستند که دقیقاً میفهمند دارند با آن نوع فلسفه، با یک نیمکره کار میکنند و نباید چنین باشد اگر میخواهند حقیقت را کشف کنند. هایدگر همهٔ فلسفهاش این است که شما نمیتوانید با همان نظام، با تفکر فرمال حقیقت را بفهمید؛ در واقع آن الهامهای هنری آدم و بیان هنری نزدیکتر به کشف و بیان حقیقت است تا مثلاً چیزی مثل کار ارسطو. هایدگر مثل جور برگشتن به افلاطون است؛ دقت میکنید؟ بنابراین وقتی حرف از این چیزها میزنی — اینهایی که در تفکر قارهای هستند، اصطلاحاً در مقابل فلسفهٔ تحلیلی؛ فلسفهٔ رمانتیک آلمان، فلسفهٔ فرانسوی، حتی فلسفهٔ پستمدرن — اینها آدمهایی هستند که جوری بیشتر — یعنی فلسفهشان میان دو قطب، منطق و ریاضیات و ادبیات؛ تصورش کنید: فلسفهٔ ارسطویی و تحلیلی روزبهروز نزدیکتر به ریاضیات و فرمالیسم شده، در حالی که این فلسفهٔ قارهای خودش را بعد از مدتی جدا کرده و بسیار نزدیک به ادبیات شده. دریدا الان منتقد هنری است یا فیلسوف؟ به نظر میآید بیشتر؛ اصلاً هدف دریدا این است که نشان بدهد فلسفه هم جور ادبیاتی است؛ میگویند نقد ادبی را از فلسفه گرفتهاند؛ یعنی جوری به ادبیات اولویت داده. هایدگر هم همین کار را کرده.
فلسفه، عرفان و هنر
بنابراین شما از جمعی صحبت میکنید که دقیقاً در مقابل آن فلسفهٔ سنتی قیام کردهاند برای اینکه احساس میکنند با یک نیمکره نمیشود. چرا؟ فلسفه، فلسفهٔ ارسطویی بوده برای مدتی. افلاطون — شما پیرو افلاطون؛ سهروردی ادامهٔ کار افلاطون است که خیلی بیشتر شبیه عرفان است، آره؛ عرفان اسلامی جوری شاید شبیه مثلاً فلسفهٔ نوفلاطونی است ولی فلسفهٔ اسلامی — ابنسینا و اینها — کاملاً جوری فلسفهٔ نزدیک به منطق است. حالا اروپا را نگاه کنید: آدمهایی مثل کانت، هوسرل، دکارت همه در سنت ارسطویی به سمت ریاضیاتاند؛ روزبهروز — اصلاً فلسفهٔ تحلیلی الان نمادهای منطق مینویسند؛ وجود دارد؛ اگر بتوانند چیزی را به صورت ریاضی بنویسند، اصلاً ریاضی مینویسند. نمونهٔ افراطیاش فرگه است. اخیراً کتابی در مورد فلسفهاش هست؛ فرگه بیشتر منطقدان بود — ما چنین میشناسیمش، چون بهعنوان آدمی که منطق صوری را بسط داده؛ یعنی منطق ارسطویی را ریاضیاش کرده — ولی در واقعیت جور فیلسوف هم بود؛ فلسفهای دارد که تقریباً با کار ریاضیاش خیلی فرق ندارد؛ یعنی همهچیزش تا حد ممکن نزدیک به منطق و سمبولیزم است. به هر حال وقتی میگویید فیلسوف، در واقع فیلسوفهایی که رمان مینویسند اینها آدمهاییاند که در مقابل آن نوع فلسفه عکسالعمل نشان میدهند و ضدیت دارند با آن؛ میخواهند خراب کنند آن فلسفه را. اصلاً دشمن — تمام فلسفهٔ قارهای اروپا؛ منظور اروپا یعنی انگلیس را کنار بگذارید؛ آلمان و فرانسه نقششان — اینها ضد فلسفهٔ تحلیلیاند و همانقدر که آنها اینها را مسخره میکنند اینها هم چند برابر آنها را مسخره میکنند که کاری که دارید میکنید اصلاً کار منطقی نیست؛ دقیقاً اختلاف در همین است. برای همین است که اینها جوری هنرمندند؛ اینها معتقد نیستند بشود با تفکر خالص سمبولیک حقیقت را کشف کرد یا بیان کرد. امیدوارم جوابتان را داده باشم. شما از آدمهایی بهعنوان فیلسوف میگویید که ضد آن کسانیاند که فلسفهٔ سنتی ارسطویی کار میکنند و اینها دقیقاً ایدهشان همین است؛ ایدهشان این است که انگار دارند میگویند دو نیمکره را باید با همدیگه به کار بندازیم: نیچه، سارتر، هایدگر — مخصوصاً هایدگر. هایدگر اصلاً بحثش این است که باید هنر را برای کشف حقیقت و بیان حقیقت استفاده کنیم؛ فلسفه به درد نمیخورد. یعنی هرچه در عمرش جلوتر رفت بیشتر به این نزدیک شد که مثلاً چه کسی خوب بیان کرده؟ مثلاً از شاعران آلمان، هولدرلین مثلاً خیلی مورد علاقهاش است؛ میگوید خیلی خوب در مورد حقیقت دارد صحبت میکند. فیلسوفها مثلاً آدمهاییاند که دور افتادهاند از همهچیز؛ فیلسوفهای سنتی.