او میگوید با فیلم «رنگ انار» بهعنوان الگو میخواهد ایدههای کلی دربارهٔ شیوهٔ بررسی محتوای اثر هنری را توضیح دهد. نخست مسئلهٔ قصد مؤلف و توجیه ساختارگرایان را در برابر توجیه ناخودآگاه جمعی میآورد، سپس لایههای دخیل در اثر و نشانهٔ اعوجاج را با مثالهایی از فیلم و انیمیشن، و در پایان تفاوت نگاه فرویدی و یونگی و برنامهٔ جلسات بعد را.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
الگوی بررسی محتوای اثر هنری
میخواهم با یک الگو از اثر هنری پیش بروم؛ به یک دلیل خاص این نمونه — رنگ انار — را انتخاب کردهام: ناخودآگاه جمعی در آن خیلی پررنگ است. با استفاده از حرفهایی که دربارهٔ همین فیلم زدهام و بحثهایی که قبلاً از دیدگاه فرویدی دربارهٔ سه فیلم و کار هنری دیگر شده، امروز میخواهم توضیح بدهم که بهطور کلی به چه ایدهها و الگوهای کلیای میرسیم دربارهٔ شیوهٔ بررسیکردن محتوای اثر هنری؛ و فکر میکنم این جلسه جای مناسبی است که ضمن این کار راهی هم باز کنیم برای حرفهایی که غیر از نقد هنری میخواهیم بزنیم؛ یعنی تقریباً میشود گفت ایدههای کلیای که اینجا وجود دارد، بهنوعی ایدههای کلیِ هر جور نگاه فرهنگی است که با تلفیق یونگ و فروید و با استفاده از دیدگاه روانکاوی میتوان داشت.
یادآوری قصد مؤلف و نظریه روانکاوی
یادآوری مختصری از بحثی بکنم که از سه چهار جلسه پیش شروع شد؛ جلسهٔ پیش سعی کردم بگویم چطور با استفاده از روانکاوی میشود مشکلی را در مقولهٔ ادبی حل کرد. اگر یادتان باشد، نکته این بود که اکثریت قریب به اتفاق آدمهای معروف نظریه ادبی در حال حاضر — مخصوصاً منتقدان فرانسوی که بهنوعی پیشگام نظریه ادبیاند — طرفدار ایناند که فهم اثر هنری به معنای درک قصد مؤلف نیست؛ این نظریهٔ کلاسیک دربارهٔ معنای اثر هنری را قبول ندارند. و من سعی کردم بگویم اگر دیدگاههای روانکاوانه را — مخصوصاً دیدگاه یونگ را — قبول کنید، خیلی بدیهی است که نباید این دیدگاه را داشته باشید که قصد مؤلف به معنای قصد خودآگاه مؤلف، همهٔ محتوای اثر هنری باشد؛ کما اینکه قصد خودآگاه هیچ آدمیزادی معنای کاری که میکند یا حرفی که میزند نیست. ما در طول زندگیمان خیلی کارها میکنیم و خیلی حرفها میزنیم و فکر میکنیم به این دلیل داریم میزنیم، ولی واقعاً چنین نیست؛ کما اینکه عکسالعملهایی که مثلاً در جامعه میبینید خیلی وقتها از ناخودآگاه فرهنگیشان میآید و اشراف ندارند که چه میکنند. اساس — هستهٔ مرکزی — نظریهٔ روانکاوی اصلاً همین است: اینکه خودآگاهی آنقدر که فکر میکنید مهم نیست؛ چیزی وجود دارد به نام ناخودآگاه — حالا چه فرویدی، چه یونگی که تبدیل به اقیانوس میشود — که بهنوعی تعیینکنندهٔ خیلی چیزهاست، و خودآگاهی هم اینجا بهنوعی روکش است که کارهایی میکند؛ ولی اساس رفتارهای انسان بهطور کلی بخش ناخودآگاه دارد. اگر ایدههای یونگی را بپذیرید، مشکل آدمهایی که این نظریه را میگویند — که میگویند بر اساس یکجور فکتهای تجربی این حرف را داریم میزنیم — حل میشود: فکتهای تجربیشان کاملاً قابل توجیه و قابل پیشبینی میشود. البته میان اینکه یک نظریه چیزی را توجیه میکند با اینکه آن را خیلی طبیعی و سرراست پیشبینی میکند تفاوتی مرزی هست، ولی این فرق میکند با اینکه من نظریهای داشته باشم و بهنوعی با کمی زورگویی پدیدهای را توجیه کنم. آن آدمهای فرانسوی اگر این حرف نظری را دارند و از یک آدم یونگی میپرسیدید که انتظارت چیست از اینکه در اثر هنری — از دید مؤلف و حتی فرهنگی که مؤلف در آن زندگی میکند — ممکن است این حقایق عظیم دیده شود، بهطور بدیهی جواب مثبت است؛ برای اینکه عین همین حرف را ما دربارهٔ رویا میزنیم. بنابراین اگر آدمی اصلاً رویای خودش را تبدیل به اثر هنری کند، ویژنش را نقاشی کند، در آن ممکن است محتوای عظیمی وجود داشته باشد که نه این آدم میفهمد، نه هیچکس تا حالا فهمیده و اصلاً ممکن است هزار سال دیگر یکی بیاید بگوید این اثر مثلاً چنین محتوای جالبی دارد. نمونهٔ خیلی واضحش همان مقولهٔ اسطورهشناسی است؛ جزو فکتهایی است که اگر با دیدگاه قصد مؤلف بخواهید معنای اسطورهها را بفهمید — یعنی بخواهید بگویید همهٔ این حقایقی که در اسطورهها بیان میشود را این آدمهای پنجهزار سال قبل درک میکردند — اینها اصلاً تقریباً فاقد خودآگاهی بودند.
سؤال از منتقدان غیر یونگی
بنابراین اگر اثر هنری را فعل انسانی بدانید، معلوم است که باید معتقد شوید اینجا دخالتی وجود دارد از طرف چیزی مثل ناخودآگاه جمعی. آن سؤالی که میخواهم بپرسم و حداقل به جوابش اشاره کنم — جا داشت شما بپرسید — این است که این افرادی که در نظریه ادبی هستند، اینها که یونگی نیستند. جمعیت یونگیها به هر حال زیاد نیست که انتظار داشته باشید آدمی مثل رولان بارت یا مثلاً دریدا — که هرچند مستقیماً وارد این بحث نمیشود ولی عملاً در آثارش از این بحث استفاده میکند — یونگی باشند. این ساختارگراها و پساساختارگراهای فرانسوی هیچ ارتباط خاصی با یونگ ندارند؛ اگر ارتباط با روانکاوی داشته باشند، بعضیشان با فروید و لکان رابطههای حسنهای دارند. لکان فرانسوی بوده و خیلی از این آدمها بهنوعی حتی با لکان رابطهٔ واقعی دارند؛ مثلاً کریستوا هم شاگرد رولان بارت است و هم آدمی بهنوعی لکانی، حداقل در مکتب لکان کارهایی کرده است. سؤال موجهی که باید میشد پرسید این است که اینها چطور این را توجیه میکنند؟ فرض کنید اینها این حرف را میزنند که در آثار هنری یک آدم حقایق عظیمی ظاهر میشود، در حالی که اصلاً به ناخودآگاه جمعی معتقد نیستند. من گفتم که ظاهر شدن یکسری حقایق ماورای فهم هنرمند — و ماورای فهم حتی فرهنگی که هنرمند در آن زندگی میکند — در یک اثر هنری را میشود تأیید تجربی گرفت؛ فکتی که وجود ناخودآگاه جمعی را تأیید میکند. این آدمها به نظر من به ناخودآگاه جمعی معتقد نیستند، یونگی نیستند؛ چطور این را توجیه میکنند؟ این فکر میکنم سؤال موجهی است. اصلاً توجیه نمیکنند؛ میگویند این چیزی است که ما نمیدانیم چرا اینطور میشود و اتفاقاً عجیب است. ببینید، این فکت، فکت عجیبی است: اینکه آدمی اثر هنریای تولید کرده که چنین چیزی نه در آگاهی خودش است نه در آگاهی اجدادش، ولی مثلاً یک حقیقت علمی در اثرش بروز کرده. اگر فرویدی هم نگاه کنید، خیلی نباید قابل توجیه باشد.
ساختارگرایی، سوسور و زبان
فروید هم درکش میکند که این محتوای ناخودآگاه شخصیِ یک آدم ممکن است اینطور بروز کرده باشد، نه اینکه حقایقی دربارهٔ جهان را — ورای همهٔ این چیزهای شخصی — بتوانم ببینم. توجیهی که اینها میکنند و اساس ساختارگرایی است، به یک زبانشناس معروف به نام سوسور برمیگردد که ایدههای کلی دربارهٔ زبانشناسی داشت. بعداً ایدههای مکتب سوسور — که در فرانسه به وجود آمده بود — با یکسری ایدههایی که از انسانشناسی و اسطورهشناسی میآمد تلفیق شد تا نهایتاً تبدیل شد به مکتب مشخصی به نام ساختارگرایی؛ و بعد دورهای آدمهای خیلی مهم و معروفی آمدند که اصطلاحاً پساساختارگرا هستند. ایدهٔ اینها این است که زبان چیزی است ورای آدمها: بیرون از انسان یکسری واژهها وجود دارد و یکسری ساختار زبانی، و در این واژهها و این ساختار زبانی حقایق و اینفورمیشن عظیمی ذخیره شده که به هیچ وجه ممکن است من به آنها دسترسی نداشته باشم. زبان این چیز شخصی نیست، وسیلهٔ ارتباطی ساده هم نیست؛ انگار در طول تاریخ همهٔ زبانها بهنوعی واجد چیزی بیش از اطلاعات شخصی ما هستند. یعنی مثلاً تصادفی نیست که یک واژه در یک زبان هم این معنی را میدهد هم آن معنی را؛ تصادفی نیست که ترکیبهای خاصی در آن زبان به وجود آمده. زبان در طی تکامل خودش، خارج از دسترسی ایدههای شخصی من و شما، برای خودش بهنوعی حقیقتنما شده؛ بهنوعی وجودی. یعنی اینفورمیشنهایی در آن هست که میتوانید از آنها استفاده کنید. میگویند زبان چیز مستقلی است، انگار برای خودش زندگی میکند و حقایقی را در خودش جا میدهد. این ایدهای است که در ساختارگراها هست و اگر حرف میزنم که در اثر هنری — مثلاً یک کار ادبی مثل داستان، مخصوصاً وقتی زبان در کار باشد — چیزهایی فراتر از چیزی که نویسنده میگوید هست، میگویند آره، همینطور است؛ برای اینکه این آدم دارد از آن زبان استفاده میکند و ممکن است نداند. مثالش استفادهای است که دریدا میکند از همین تشابهی که میان واژهها وجود دارد، در روند بهاصطلاح ساختارشکنی یا شالودهشکنی خودش؛ مثال معروفش این است که به متنی از افلاطون اشاره میکند جایی که افلاطون نوشتار را نسبت به گفتار حقیرتر میداند.
فارماکون و قرائت دریدا از افلاطون
افلاطون گفتار را اصل میداند و نوشتار را چیزی در درجهٔ دوم؛ میگوید این ایده — حالا واژههای «خودآگاه» را من به کار میبرم؛ در همین واژگانی که خودمان اینجا ترجمه میکنیم — ایدهٔ خودآگاه افلاطون است: میخواهد بگوید نوشتار در سطح پایینتری از نظر ارزش نسبت به گفتار قرار دارد. و اصطلاحی که افلاطون دربارهٔ نوشتار بهصورت تمثیلی به کار میبرد واژهٔ فارماکون است. در زبان یونانی فارماکون به معنای زهر است؛ شاید اگر بخواهیم ترجمهٔ خوبی به فارسی بکنیم، «تریاک» یا «تریاق» است — یعنی چیزی که خاصیت سمی دارد — ولی به این دلیل ترجمهٔ خوبی است که در یونانی فارماکون به معنای دارو هم هست. افلاطون بهوضوح دارد به معنای سم از آن استفاده میکند. ولی شما میتوانید خودآگاه افلاطون را کنار بگذارید و متنی که او نوشته را طوری بخوانید که فارماکون معنای دارو بگیرد. چه اشکالی دارد زبان این امکان را به شما بدهد که فارماکون را برای خودتان دارو معنی کنید؟ من میدانم افلاطون میخواهد چیز دیگری بگوید؛ بنابراین وقتی متن را میخوانم میگویم اینجا فارماکون را به معنای سم به کار برده. ول کنید افلاطون چه میخواسته بگوید؛ این متن را نوشته و این متن دیگر از مؤلف جدا شده. او میتوانست از واژهای استفاده کند که معنای دارو نمیداد، ولی از این واژه استفاده کرده. حالا اگر این متن را از خودآگاهی افلاطون جدا کنید، همین واژگان به شما اجازه میدهد متن را بهطور دیگری بخوانید؛ اینطور بخوانید که نوشتار داروست — مثلاً یک چیز شفادهنده در نوشتار هست. بنابراین آن شبکهٔ واژگان و ساختار زبان به ما امکاناتی برای قرائتهایی میدهد که گاهی در این قرائتها حقیقت بیشتری هست تا آن چیزی که در ذهن خودآگاه آدمی بوده که این متن را به وجود آورده. بنابراین آدمی مثل دریدا قطعاً طرفدار این است که متن را مطلقاً جدا از مؤلف قرائت کنید و آن واریاسیونهایی را که به دلیل ابهامات زبانی به وجود میآید به خودتان اجازه بدهید اعمال کنید، و گاهی از توی متنی نوشتهشده چیزی دربیاورید که خیلی فراتر از چیزی است که در ذهن مؤلف هست. ایده اینجاست که سم و دارو در زبان یونانی واژگان مشترک پیدا کردهاند: هر چیزی که خاصیت جاریکردن دارد میتواند سم باشد، هر چیزی که خاصیت دارو دارد. ممکن است یونانیها به این فکر نکرده باشند که چنین است، ولی انگار همین تجربهٔ بشری جلو میرود و چیزهایی در زبان ایجاد میشود که حقایقی را در خود دارند؛ و وقتی میخواهید ایدههای خودآگاهتان را در زبان پیاده کنید، بدون اینکه بخواهید نهایتاً سراغ واژههایی میروید که ساختار زبانیِ انعطافپذیری ایجاد میشود و گاهی حقیقتی که شما خواننده میتوانید از آنجا به دست بیاورید خیلی عمیقتر و فراتر از چیزی است که آن آدم میخواسته در ذهنش بگوید.
دو توجیه: ناخودآگاه جمعی و ساختار زبان
این را میگویم برای اینکه اشاره کنم توجیه من این است که چطور ممکن است در آثار هنری حقایقی ایجاد شود که خیلی عمیقتر از درک مؤلف یا درک بشرِ آن زمان باشد — مثل اسطورهها — و دارم استفاده میکنم از اینکه مخزن اطلاعات عظیمی بهصورت ناخودآگاه جمعی در درون همهٔ ما هست و همان است که بروز میکند. آنها بهنوعی معتقدند این منبع اطلاعات در ساختار زبانی است که بیرون از بشر و فرهنگ وجود دارد و وقتی دست به دامان این زبان میشوید، ممکن است کلی چیز جالب در اثرتان ظاهر شود که اصلاً به آن توجه نداشتید. اگر بخواهیم قضاوتی بکنیم که کدام ایده بهتر است، میتوانیم یک محک و آزمایش ترتیب بدهیم: کدام آثار هنری بیشتر در آنها این پدیده — مشاهدهٔ چیزهای خیلی عمیق، ادراکات خیلی عمیق، معرفتهای خیلی عمیق — دیده میشود؛ آنهایی که زبانیترند مثل شعر و داستان، یا آنهایی که تصویریترند مثل فیلم و نقاشی و این حرفها؟ آدمهایی که در فرانسه هستند بهشدت آدمهای نظریهٔ ادبیاند، اهل ادبیاتاند؛ من خیلی یادم نمیآید مثلاً بارت اصلاً به موضوع سینما گیر داده باشد؛ همیشه در خدمت ارائهٔ تفسیرهای جالب از پدیدههای اجتماعی و ادبی است. اگر من بگویم جاهایی که تصویریتر است و زبان در آن غایبتر است، بیشتر این پدیده اتفاق میافتد، به نظر میآید توجیه ناخودآگاه جمعی — که به منبع اطلاعاتی تصویریتر رجوع میکند — بهتر کار توجیهکردن میکند؛ اگر بگویم در ادبیات که به زبان مربوط میشود، شعر و داستان، بیشتر پیش میآید — یا مثلاً دریدا متون فلسفی را آنطور میخواند — توجیه ساختارگرایان بهتر کار میکند. کاری که دریدا میکند — یک بار به این اشاره کردهام — جملهٔ جالبی برای درک محتوای تفکر او هست: میگویند دریدا انتقام ادبیات را از فلسفه گرفت. فلسفه خودش را در مقامی میداند که همهٔ علوم دیگر و ادبیات از آن مشتق میشوند و ادیبان باید بروند از فلاسفه بپرسند که ما چکاریم. کاری که دریدا میکند این است که با تکنیکهای نقد ادبی متن فلسفی را میخواند و نشان میدهد این طرف در آن چیزی که گفته مثلاً این را نمیخواسته بگوید، آن را میخواسته بگوید. اینجور قضاوتهای ایدههای فلسفی با استفاده از نقد ادبی، به این معنا «انتقامگرفتن» است که دریدا متن فلسفی را بهعنوان متنی ادبی که یک نفر نوشته، به همان سبک و سیاق میخواند که یک شعر یا یک داستان میخواند؛ یعنی ادبیات انگار اصل میگیرد و فلسفه زیرمجموعهای از ادبیات است: فلسفه کاری نمیکند غیر از اینکه یک اثر ادبی تولید میکند؛ حالا دستش هر چه میخواهد باشد، دارد یک نوشته تولید میکند. این فرایند تولید نوشته آنقدر تأثیرگذار است و قواعد خودش را دارد که افکار فلسفی بهنوعی تحت الشعاع این فرایندی قرار میگیرد که آن فکر را میخواهد به صورت نوشته بیان کند. حالا متوجه هستید که دو توجیه وجود دارد و بهنوعی میشود با این ایده — کدامیک از این آثار محتوای بیشتری خارجشده از حیطهٔ خودآگاهی مؤلف دارد — دربارهشان قضاوت کرد. اما نکتهای که همهٔ این حرفها را میزنم این است: اگر این اصل معروف روانکاوِ لکانی را بپذیرید — که ناخودآگاه ساختاری مانند ساختار زبان دارد؛ یکی از معروفترین اصول لکان که بهنوعی زبان را وارد حیطهٔ روانکاوی میکند و ایدهٔ اصلیاش این است که ناخودآگاه ما ساختاری شبیه ساختار زبان دارد — آنوقت اصلاً قضاوت دیگری نداریم؛ جفت این دو طرف اگر لکانی نگاه کنید، به یک معنا یک چیز میگویند: اگر در ساختار زبان اینفورمیشنی ذخیره شده، انگار همان اینفورمیشنی است که بهنوعی میتوانید بگویید در ناخودآگاه جمعی هست، و برعکس؛ یعنی این زبانی که در بیرون وجود دارد، بهنوعی تطابقی با ناخودآگاه درونی آدمها دارد. اینکه این حرف لکان درست است یا غلط، یا اینکه معنای دقیقش چیست — نمیدانم — میگذارم برای بعد. میخواهم بگویم حرفهایی که دربارهٔ توجیه مسئلهٔ نظریه ادبی — حل مسئلهٔ قصد مؤلف با ناخودآگاه یونگی — گفتم، اگر دیدگاههای لکانی را به آن اضافه کنیم؛ یعنی فکر کنید یونگ بپذیرد که ناخودآگاه جمعی بهنوعی با ساختار زبان رابطهای دارد، آنوقت توجیهی که در نظریهٔ ادبی به معنای متداولش برای چرا شدن چنین پدیدهای هست، همان توجیهی است که در روانکاوی یونگی هست. و من کلاً از این اصل لکانی طرفداری میکنم و فکر میکنم این دو توجیه بهنوعی با یکدیگر همگرا هستند؛ منتها فعلاً فقط گفتم چنین ماجرایی هست، و بعداً اگر در این مورد صحبت کردیم میگویم معنای دقیق حرف لکان چیست و چرا با کمی بالا-پایینکردن این حرفها میشود این دو توجیه را به هم وصل کرد.
پرسش: تطابق زبان و ناخودآگاه جمعی
یکی از حاضران پرسید اگر بخواهد این تطابق را بپذیرد باید چه نگاهی در نظر بگیرد؛ چون ناخودآگاه جمعی چیزی انگار ازلی است، ولی زبان چیزی است که اصلاً روزی وجود نداشته و بعداً کمکم به وجود آمده و همچنان در حال توسعه است — اگر واژگانی را که الان با آن صحبت میکنیم در نظر بگیرید، صد برابر واژگان چند قرن قبل است؛ زبان انگلیسی از انبوه واژگانی که مداوم سالانه به آن اضافه میشود در حال انفجار است. بنابراین اگر این تطابق را به این معنای ساده بگیریم که مثلاً واژهای که در زبان ایجاد میشود منطبق بر ناخودآگاه جمعی است، آن معنا درست نیست. پاسخ این بود که «این ساختار زبان با ساختار ناخودآگاه جمعی بهنوعی با هم منطبقاند» به این معنا نیست که هر واژهای که در زبان به وجود میآورید دقیقاً در ناخودآگاه جمعی حاضر است. اولاً در حرف لکان — اگر لکان را به همان معنای یونگی بفهمیم — وقتی لکان میگوید ناخودآگاه با زبان ساختارهایش انطباق دارد، ناخودآگاه جمعی را به معنای خیلی وسیع کلمه نمیگوید. آنوقت میتوانید بگویید ناخودآگاه جمعیای وجود دارد که یک کل اساسی برای همهٔ زبانهاست؛ این دو ساختارشان با هم منطبق است و هر زبانی نسبت به آن زبان اصلی که انگار مشترک میان آدمهاست، اعوجاجهای فرهنگی خودش را دارد. برای توضیح این تطابق — که بحثش را یک روز دیگر میکنیم — میخواهم از ایدههای کاملاً جاافتادهای استفاده کنم: زبان یونیورسال داریم، گرامر یونیورسال داریم و هیچ اشکالی ندارد بگوییم حتی واژگان یونیورسال داریم؛ هر زبانی بهنوعی واریاسیونی روی یک کل اصلی است بهاضافهٔ شاخوبرگهایی که به آن اضافه شده. میتوانید بگویید آن کل اصلی که در همهٔ زبانها مشترک است، همان ناخودآگاه جمعی است که اینجا انطباق پیدا کرده؛ واریاسیونهایی که در یک زبان هست، ناخودآگاه فرهنگی آن جامعه است؛ و واریاسیونهایی که در زبان شخصی شما هست — اینکه از بعضی کلمات استفاده میکنید و بعضی را نه، بعضیها را بار عاطفی میدهید — منطبق با ناخودآگاه شخصی است. بنابراین مشکلی وجود ندارد.
لایههای خودآگاه و ناخودآگاه در تحلیل
حالا بگذارید برویم سراغ اینکه بدانیم — بدون اینکه خیلی بترسیم و بخواهیم دیدگاههای خیلی پیچیدهای برای تحلیل یک اثر هنری داشته باشیم — به کجا رسیدهایم. من چند بار گفتهام که وقتی با روانکاوی سروکار دارید، هر دید تحلیلیِ روانکاوانه اساساً انسان و رفتار انسان و هر کاری که انسان میکند را بهنوعی لایهلایه میبیند: از لایههای خودآگاه شروع میشود؛ ناخودآگاه شخصی؛ ناخودآگاه مثلاً کالچرال؛ ناخودآگاه جمعی — یک طیف از ناخودآگاهی کامل تا خودآگاهی کامل را در یک اثر، در هر کاری که انسان انجام میدهد، میبینید. طبعاً هر تحلیل روانکاوانه نسبت به هر پدیده و فعلی که از انسان سر زده — مخصوصاً اثر هنری که ممکن است خیلی پیچیده باشد — لازم است؛ شما فعل سادهٔ یک آدم را شاید لازم نباشد تحلیل کنید، بهراحتی میشود فهمید چطور ایجاد شده: مثلاً اگر من بزنم تو سر کسی و فریاد بزنم، لازم نیست بیایم بگویم ناخودآگاه جمعیام یا فرهنگیام چرا چنین فریادی کشید؛ بهنوعی مثل این است که من سنگی را پرتاب کنم و مسیری را طی کند — یک تحلیل تجربی است. و هرچه فعل و رفتار انسان پیچیدهتر میشود، طبعاً احتیاج داریم مدلهایی داشته باشیم و از آنها استفاده کنیم تا این رفتار پیچیده را درک کنیم. برای همین هنر اصولاً جای خوبی است که تحلیل روانکاوانه در آن آزمایش کنیم؛ و شاید واقعاً پیچیدهترین فعلی که از انسان سر میزند شعر گفتن است — شاید بالاترین و پیچیدهترین فعل. بنابراین هر تحلیل روانکاوانه همین حالت لایهلایهکردن فعل را دارد؛ یعنی بهنوعی میگویم فعلی پیچیده را درک کردم اگر بگویم این محتوای ناخودآگاه جمعی در این رفتار یا در این اثر هنری هست و لایههایی از ناخودآگاه فرهنگی را در آن نشان بدهم — انگار یک بیس تدارک ببینم و بگویم این محتوای ناخودآگاهش است، بعد روی آن انگار اعوجاجهای فرهنگی، اعوجاجهای شخصی و خواستههای خودآگاهمان؛ و مجموعاً برآیند این خواستههای خودآگاه و نیازهای ناخودآگاه جمعی و آن میلهای شخصی و فرهنگی این اثر هنری را به وجود آورده است. بنابراین وقتی مدل روانکاوانهٔ خودتان را برای اینکه بهاصطلاح کامل شود این لایهها را در نظر میگیرید — چیز پیچیدهای مثل مدل یونگی که یکسری آرکتایپ داریم و اینها — طبعاً وقتی میخواهید از این مدل استفاده کنید نباید انتظار داشته باشید کار سادهای باشد و نباید انتظار داشته باشید مدلی که برای تحلیل هنری استفاده میکنید مدل سادهای باشد. در آثار هنری پیچیدگیها و چیزهای عجیبوغریب — مثل اینکه ناگهان ممکن است حقایق علمی در یک اسطوره ظاهر شوند — وجود دارد؛ بنابراین پدیده پیچیده است و مدل هم در آن نسبت باید پیچیده شده باشد که بتواند. البته ما اصطلاحی را که استادهای ما در دانشکدهٔ ریاضی شریف به کار میبردند میگویم: گاهی که کسی از قضیهای خیلی اساسی در ریاضیات — مثل قضیهٔ معروف آتیاستینگر، که یک چیز خوب در آسمان ریاضیات است و برای حل مشکلات خیلی بزرگ درست شده — استفاده میکرد برای حل مسئلهٔ خیلی کوچکی، میگفتند این مثل رفتن به شکار مگس با کانک است. استفاده از الگوها و ایدههای روانکاوانه برای پیبردن به اینکه آدم مثلاً چرا این حرف را زد، خیلی از آن کار میتواند با کانک شکارِ مگس باشد و کار بهنوعی ابلهانهای به نظر برسد؛ ولی اثر هنری و تحلیل هنری فکر میکنم در خور چنین کاری است — دقیقاً چیزی است که باید با کانک به شکارش رفت. و اگر به نظر من مدل فرویدی برای خیلی از آن کفایت نمیکند — با اینکه خودش نسبتاً پیچیده است — شما باید مدل را پیچیدهتر کنید.
وضعیت مکاتب روانکاوی
الان مدل یونگ — که اول جلسه گفتم و هنوز هم میگویم — زبان در آن نیست؛ نتیجهاش این است که مدام میرویم سراغ سینما و انیمیشن و اینجور چیزها که تصویریترند، برای اینکه چندان ایدهای نداریم که وقتی زبان وارد میشود چه بکنیم: اگر کسی بیاید مدلی ارائه کند که زبان هم ساختارش ناخودآگاه است، آنوقت چقدر میشود در درک مثلاً متن از ایدههای روانکاوی لاکانی استفاده کرد؛ در حالی که این (مدل یونگ) فاقد چنین ویژگیای است که بخواهد زبان، واژگان، ساختار گرامری را بهعنوان پدیدهای به پدیدههای روان ربط بدهد. میخواهم بگویم کمی از این پیچیدگی نترسید؛ ما داریم پیچیدهترین رفتارهای انسانی را تحلیل میکنیم و انسان واقعاً موجود پیچیدهای است. احساس من این است که روانکاوی هنوز برای این کار پیچیده نشده است؛ یعنی هنوز الگوهای خیلی خوب و دقیقی برای بحث دربارهٔ رفتار انسان نداریم. همین مقدار پیشرفت هم غنیمتی است، ولی واقعاً فکر میکنم دانشی است که شاید در قرن بیستویکم جای مهمی در دانش بشری اشغال کند. فعلاً هم این سه مکتب هستند که با هم بیشتر زورآزمایی میکنند و انرژیشان بیشتر صرف جلوگیری از تهاجم همدیگر میشود. بارها گفتهام و الان هم میگویم: مثلاً در سنت یونگی واقعاً یک شاگرد بزرگ نمیبینید که کار یونگ را خوب ادامه داده باشد. فروید — شاید بشود گفت دخترش — دو نفری کارهایی کردهاند که همسطح فروید نبوده است؛ لکان اگر به آنطوری که خودش ادعا میکند از سنت فروید در نظر بگیرید، آدم بزرگی است که قابل مقایسه با خود فروید است؛ ولی در همین سنت لاکانی، آدم معروفی مثل ژیژک را کلاً میشود گفت بیشتر تحریککننده است تا اینکه بهنوعی بسطدهندهٔ کارهای لکان باشد. خود روانکاوی این مشکل را دارد: سه آدم مجزا که هرکدام چیزهایی به وجود آوردهاند و به نظر نمیآید هنوز آدمهای بزرگی در هر یک از این سنتها آمده باشند؛ همانطور که مثلاً در فیزیک چه اتفاقی میافتد؟ فیزیک مدرن را نگاه کنید — کجایش کارِ کیست؟ اصلاً آدم بزرگی وجود ندارد؛ هزار نفر را باید اسم ببرید تا بگویید این فیزیکی که الان داریم از نتیجهٔ کار اینها به وجود آمده است. فعلاً روانکاوی در حد همین سه نفر ظهور کرده، دانش خیلی نوازهای است.
مدل فرویدی و یونگی در تحلیل اثر
این مقدمه را گفتم که از پیچیدهشدن بحث — که ممکن است در میانهٔ بحث پیش بیاید — نترسید. قرار نیست همهٔ لایهها را بهطور دقیق در اثر هنری بکشیم بیرون. ایدهٔ اساسی روانکاوی این است که خودآگاهی در تمام افعال انسان، جزئی از دلیل رفتار و محتوای رفتار است و چیزی به نام ناخودآگاهی در آن تأثیر میگذارد. در این دیدگاه یونگی ناخودآگاهی خیلی عمیق و بزرگ است، پر از اطلاعات درست و پر از نیازهای واقعی بشری که در همهٔ انسانها بهطور ثابت و مشترک وجود دارد. وقتی به ایدههای فرویدی نگاه میکنید، احساستان این است که کاری که انسان انجام میدهد تلفیقی از میلهای ناخودآگاهش — مثلاً در id — است با محدودیتهای سوپراِگو و میانجیگریای که اگو میکند؛ کل رفتارها را میشود در چنین قالبی توضیح داد و رفتارهای id — میلهایی که id دارد — همه معطوف به لذتبردناند به معنای فرویدیاش؛ یعنی از رنج رسیدن به حالتی مثلاً بدون استرس. وقتی به یونگ نگاه میکنید، آن میلی که در انسان وجود دارد از میلِ سلف — که چیز بشری خیلی عمیقی است، نیازهای واقعی رشد انسان، چیزهایی که برای طیکردن مراحل رشد لازم است؛ میل به آن نیازهای عمیقی که در انسان بهعنوان موجودی زنده هست — تا میلهای ناخودآگاه شخصی در آن هست که کاملاً ممکن است به دلیل سابقهٔ لذتها و رنجهایی که آدمی در زندگیاش تجربه کرده به وجود آمده باشند و کاملاً ممکن است این میلها سازِ مخالف آن میلهای عمیق بشری باشند. مشکل بشر این است که مجموعهای از نیازها دارد که جایی در ناخودآگاه جمعیاش هک شده؛ نسبت به آن نیازها بهطور طبیعی میل دارد، ولی در اثر رفتارهایی که انجام میدهد و در اثر فرهنگی که در آن بزرگ میشود، میلهای جدیدی به وجود میآیند که کاملاً ممکن است در تعارض با آن میلها و نیازهای واقعی بشر باشند. پس اگر از دیدگاه فرویدی نگاه کنید و بخواهید اثر هنری را تحلیل روانکاوانه بکنید، بهنوعی باید به این نگاه کنید که میلهای ناخودآگاه این آدم چیست؛ چه آرزوی پنهانی دارد — که معمولاً به آرزوهای بهاصطلاح دوران کودکی برمیگردد و در دیدگاه فروید معمولاً رنگ جنسی دارد. سؤال فروید این است: میخواهید محتوای پنهان اثر هنری را کشف کنید، ببینید این اثر حاصل چه آرزوهای پنهان و میلهای لذتبخشی است که آن آدم دارد. مثالی که زدهام و در کلاس هم صحبت کردهایم: در اثر هنری میبینید که آدمی مثلاً میمیرد؛ از نظر فروید این نشانهٔ یکجور میل پنهان است به اینکه آن شخصیت — یا آن مفهومی که این شخصیت بهنوعی جایش را در اثر هنری نشسته و نمایندگی میکند — از بین برود؛ این میل پنهان به این صورت بروز کرده که داستان بهنوعی پیش میرود که این آدم میمیرد. بنابراین از طریق آن چیزی که اثر هنری بیان میکند بهنوعی به میلهای پنهان پی میبرید. دیدگاه یونگ کمی چنین است و آنچه میخواهم تأکید کنم این است که در دیدگاه یونگی بهنوعی همیشه فرضتان بر این است که در هر اثر هنری محتوای پنهانی وجود دارد که به نیازها و احتیاجات واقعیای برمیگردد که در ناخودآگاه جمعی وجود دارد، و روی این نیازها اعوجاجهایی هست که مربوط به ناخودآگاه شخصی و فرهنگ است. بنابراین اینطور نیست که من اثر هنریای را نگاه کنم و هر میلی که آنجا هدایتگر مؤلف در خلق اثر بوده را بگویم میلی مربوط به ناخودآگاه شخصی و تجربههای شخصی است؛ دقیقاً همینطور که بعضی از این میلها مربوط به نیازهای عمیق بشر میشوند و بعضی از اینفورمیشنهایی که اینجا به وجود میآید مربوط به اینفورمیشن ذخیرهشده در ناخودآگاه جمعی است؛ به همین دلیل حقایقی خیلی دور از تجربهٔ شخصی زندگی یک آدم ممکن است در اثر هنری به وجود بیاید.
حقیقت، اعوجاج و لایههای دخیل در اثر
پس اثر هنری اینشکلی به وجود میآید که انگار مؤلف اثر با حقیقتی روبهروست. مثال خوبش همین است — مثال خیلی واضح و سادهاش پاراجانف با بیان زندگی کسی به نام سایاتنووا: میخواهد دقیقاً حقیقتی را که هست به شکلی بیان کند؛ نمیخواهد زندگی روزمرهٔ سایاتنووا را بیان کند؛ میخواهد عمیقترین احساسات سایاتنووا را بهعنوان پدیدهای که فکر میکند خوب حسش میکند و درکش میکند بیاورد در یک اثر هنری. بنابراین اینجا حقیقتی وجود دارد. از دیدگاه دیگری میتوانید اینطور در نظر بگیرید که این حقیقت انگار بهطور کامل در ناخودآگاه شخصی مؤلف انعکاس پیدا کرده. ببینید، وقتی با پدیدهای در زندگی خودتان مواجه میشوید — با آدم جدیدی برخورد میکنید — ممکن است خودآگاه شما نسبت به او نظری مساعد یا نامساعد داشته باشد، ولی ناخودآگاهتان انگار عکسبرداریهایی میکند و حقایقی را دربارهٔ این آدم حتی کشف میکند و بعداً ممکن است در رؤیا آن حقیقت را به شما نشان بدهد. ناخودآگاه ما این خاصیت را دارد که اینفورمیشنها را از عالم خارج میگیرد، تحلیل میکند، تبدیل میکند به چیزهایی و بیان میکند. برای همین رؤیاها حالتهای پیشگویانه دارند: به حقایقی دربارهٔ موقعیتهای زندگی شما اشاره میکنند، حتی به آیندهٔ نزدیک شما، به وقایعی که ممکن است اتفاق بیفتد و شما به هیچ وجه نسبت به آنها آگاهی ندارید. همینطور که انگار دارید زندگی میکنید، عالمی اینفورمیشن وارد ناخودآگاه جمعیتان میشود و اینها در صورت لزوم در رؤیاهای شما بیان میشوند. میتوانید تصور کنید وقتی پاراجانف دربارهٔ سایاتنووا اشعار او را میخواند، بهنوعی با سایاتنووا و اشعارش درگیر است و حقیقتی از عواطف و احساسات سایاتنووا در وجودش منعکس شده و حالا سعی میکند اینها را بیان کند؛ فرض کنید ناخودآگاه جمعی پاراجانف خیلی خوب میتواند سایاتنووا را در خود منعکس کند. ولی وقتی پاراجانف این را بیان میکند، همهٔ آن اینفورمیشن درستی را که به او رسیده بیرون نمیریزد؛ این قاطی میشود با یکسری میلهای شخصی خودش و برداشتهای شخصی خودش. ممکن است خودآگاهی یک هنرمند تأثیر بگذارد، بهطور طبیعی میگذارد؛ ممکن است سفارشدهندهٔ فیلم، فرهنگی که در آن زندگی میکند، ادارهٔ سانسوری که این فیلم قرار است از آن عبور کند — همهٔ اینها بهصورت خودآگاه، نیمهخودآگاه، ناخودآگاه روی بیان اثر هنریاش تأثیر بگذارند. من میخواهم تأکید کنم لازم نیست فیلم مستند باشد یا دربارهٔ موقعیتی واقعی باشد: هنر همیشه از این قرار است که هنرمند در مورد حسی که واقعاً دارد — دیدگاهی که دارد — برای بیان آن حس یا واقعیت اثر هنری به وجود میآورد؛ بنابراین همیشه حالتی مستندانه انگار هست: آن چیزی که عاطفی است به هر حال چیزی است که من میخواهم بیانش کنم، و در این بیانکردن انگار به حقیقت دسترسی دارم، دسترسی به ناخودآگاه جمعی؛ ولی وقتی میخواهم این را بیان کنم، دچار اعوجاج میشود در اثر دخالت میلهای شخصی من. پس من در درک اثر هنری لازم است آن حقیقتی را که انگار آنجا بوده — آن حس، معنای آن حسی که بوده، ولی هنرمند درک نمیکرده که چیست — انگار بدانم و تشخیص بدهم؛ بگویم این احساسی که اینجا وجود دارد، این بیس است، این چیزی درستی است که قرار بوده باشد؛ و حالا آنجا که اشتباه شده، چیزی از جای خودش حرکت کرده و اعوجاج پیدا کرده، تعیین کنم کدامها در اثر ناخودآگاه فرهنگی است، کدام شخصی، کدام ناخودآگاهی است، کدام مربوط نمیشود به اینکه شرکتی که سفارش داده بود محدودیت گذاشته، کدام مربوط نمیشود به اینکه مثلاً تکنولوژی فیلمسازی اجازهٔ برخی دوربینها یا برخی چیزها را نمیداده، یا ادارهٔ سانسور مزاحمت ایجاد میکرده. بنابراین مجموعهٔ پیچیدهای از عوامل خارجی، خودآگاهیها و سه لایهٔ ناخودآگاه دخالت میکنند تا یک اثر هنری شکل بگیرد، و طبعاً رسیدن به اینکه هرکدام کجا دخالت کرده نیاز به اینفورمیشن خیلی زیادی دربارهٔ خود مؤلف و شرایطی که در آن کار میکند دارد و قرار نیست ما دربارهٔ هر اثر هنری همهٔ این چیزها را بدانیم. کمکی که روانکاوی میکند، تشخیصدادن آن بیس — بهاصطلاح پایهٔ ناخودآگاه جمعی — است که اگر ایدههای روانکاوانه را نداشته باشیم اصلاً به آن نمیرسیم. اگر از خودآگاهی صرفنظر کنیم — که معمولاً بهنوعی میشود تشخیص داد مؤلف در خودآگاهش قصد گفتن چه چیزی را داشته — و اگر بتوانیم با تکنیکهای روانکاوانه تشخیص بدهیم آن بیس ناخودآگاه جمعی که همهٔ این چیزها روی آنها سوار شده چیست، آنوقت قسمت ناخودآگاه شخصی بهنوعی مشخص میشود؛ معمولاً میدانیم فرهنگ مؤلف چیست و قابل مطالعه است، بنابراین برای اعوجاجهای فرهنگی بهنوعی زمینههای مشخصی برای مطالعه وجود دارد. آن چیزی که خیلی مشغولکننده است این است که این هنرمند کدام اعوجاجها را شخصاً ایجاد کرده؛ این را با حذفکردن چیزهای خودآگاه و ناخودآگاه فرهنگی میتوانید به دست بیاورید. بنابراین ایدههای روانکاوانه کمک میکنند که یک سر این طیف را بفهمید — سر خودآگاهیاش را که معمولاً بهراحتی میشود درک کرد قصد مؤلف بهطور خودآگاه چه بوده — و آنوقت زمینههای میانی مثل ناخودآگاه شخصی و فرهنگی تکتک روشن میشوند؛ و کلاً این فرایند فرایند سادهای نیست.
رنگ انار به عنوان نمونه ساده
ولی ایدههایی وجود دارد که با آنها میتوانید این بیس اصلی را تشخیص بدهید. من دفعهٔ پیش از رنگ انار استفاده کردم برای اینکه اینطور بگویم: در مورد رنگ انار بهعنوان فیلمی مستند دربارهٔ ذهنیت یک شاعر، آن بیس را خارج از تکنیکهای روانکاوانه داریم؛ میدانیم چه چیزی حقیقت است. میدانم سایاتنووا چه چیزهایی را میشود به او نسبت داد، چه احساسهایی داشته و نداشته؛ به هر حال اشعارش هست، زندگی شخصیاش هست؛ و با توجه به اینفورمیشنی که در اشعار و زندگی شخصی سایاتنووا هست، چیز دیگری هم داریم: خودآگاهی آقای پاراجانف هم مشخص است. کاملاً مشخص است که پاراجانف بهغیر از هر جور ادارهٔ سانسور و سفارشدهنده و همهچیز، فیلم را زده؛ و بنابراین از این نظر فیلم ساده است که بیسش معلوم است چه باید باشد؛ آن عالمه چیزهایی که مثلاً در سینمای هالیوود ممکن است مزاحم مؤلف باشد و دخالت کند، اعوجاجهای خارج از شخصی که شخصیاش کرده، کنار است. نمیدانم اصلاً به ادارهٔ سانسور فکر کرده یا نه؛ به نظر من هر کاری دلش خواسته کرده و تاوانش را هم داده. بنابراین با اثر سادهای مواجه هستیم که دو سر طیف را کاملاً میبینیم و میتوانیم تشخیص بدهیم اعوجاجها کجاست. میخواسته دربارهٔ سایاتنووا فیلم بسازد، درونِ شاعر را؛ اصلاً اولش اعلام میکند — قصد مؤلف در ابتدای فیلم رنگ انار نوشته میشود؛ میگوید این فیلمی است که برای بیانکردن زندگی درونی شاعر ساخته شده — و با دروغ هم نمیگوید؛ واقعاً همین کار را کرده. از سمبولیسم هم استفاده کرده. بنابراین ایدهٔ خودآگاه مشخص است، آن حقیقتی که قرار است بیان شود مشخص است و همهٔ اعوجاجها قابل تشخیصاند. من به دو مورد خاص اشاره کردهام که بهراحتی تشخیص میدهید: مقداری احساسات همجنسگرایانهٔ پاراجانف بهصراحت در این فیلم اعوجاج ایجاد کرده؛ اصلاً زندگی سایاتنووا از لحاظ درونی طوری نیست که به نظر بیاید چنین فاجعههایی در آن اتفاق افتاده باشد. و نکتهای که قبلاً گفتم — که خیلی مهم است — این بود که لازم نیست لزوماً به زندگی سایاتنووا رجوع کنید؛ اعوجاجها خودشان را در همهٔ هماهنگیهای درون اثر نشان میدهند. دلیلی که میبینم بخشی از این فیلم تأثیر ناخودآگاه شخصی است این است که زندگی سایاتنووا را میبینم و اشعارش را؛ ولی چیز مهمتری هست که این حس را میدهد که لازم نیست به اینفورمیشن خارج از اثر هنری رجوع کنم: خود اثر هنری وقتی ناخودآگاه شخصی واردش میشود، یکجور عدم هماهنگی میان اجزایش دیده میشود و از این ناهماهنگیها میتوانید پی ببرید که اینجا مشکلی پیش آمده؛ مثلاً چیزی خلاف آن چیزی که باید باشد؛ مثلاً تکههایی میبینید که یک تکهاش با بقیهٔ تکهها جور درنمیآید — همه سبزند، یکیاش ناگهان قرمز شده، تو چشم میزند؛ گاهی در روند منطقی و طبیعی یک داستان اتفاق خیلی عجیبوغریبی میبینید که اصلاً انتظارش را نداشتید.
American Beauty و ناهماهنگی شخصیت
شخصیتی کاری میکند که مطلقاً از او برنمیآید و شما انتظار نداشتید چنین رفتاری نشان بدهد. مثالی در ذهنم هست؛ بگذارید با چیزی شروع کنم که متأسفانه ندیدهاید و قرار نیست در این جلسه بگویم، چون مثال خیلی خوبی نیست و هم مهم نیست چه باشد و چه نباشد. فیلم خیلی معروفی هست از آنجور اسکاربردهها که حدود ده سال قبل ساخته شده، به نام American Beauty — زیبایی آمریکایی. در این فیلم بینهایت احساسات ضدزن دیده میشود؛ اصلاً در حدی فاجعهآمیز؛ میشود گفت شاید به یک معنا محتوای این فیلم ابراز نفرت نسبت به زن آمریکایی است — نه زن بهطور کلی، نه جنس زن؛ زنی به معنایی که الان در آمریکا وجود دارد: زنِ نمادنما و کمی فمینیستِ رقیبِ مرد، نه همراهِ مرد. این چیزی است که اگر از خود مؤلف — که مؤلف هم یکی نیست، یکعدهاند — بپرسید، تأیید میکند چنین احساسی دارد و میداند میخواسته این احساس را بیان کند. یکی از نقاط شاید اوج این فیلم — تأثیر عاطفیای که میگذارد — پخششدن ترانهٔ معروف American Woman گروه راک Guess Who است که محتوایش این است: زن آمریکایی، بدم میآید، طرفم نیامد؛ و در جایی پخش میشود که روی کسی که فیلم را میبیند اثر بگذارد. هم بازیگر نقش مرد این فیلم کاندید اسکار شد و هم بازیگر نقش زن اصلی؛ بازیگر نقش مرد اسکار را گرفت و بازیگر نقش زن نگرفت. اولین بار که این فیلم را دیدم به نظرم آمد واقعاً بازیگر نقش زن خوب بازی کرده و خیلی زحمت کشیده؛ اما اصلاً آن نقش را نمیشد بهتر از این بازی کرد. نقش زن در فیلم — در حالی که شخصیت مرد در American Beauty شخصیتی هماهنگ است که چنین آدمی میتواند وجود داشته باشد — بهشدت به دلیل تعمدی که در این میل مؤلف به خرابکردنش هست، شخصیتی کاملاً چندپاره و ناهماهنگ است: شما در هر صحنهای — فیلمنامه را اگر بخوانید — بالاخره معلوم نیست این زن، این هنرپیشه، تکلیفش چیست و چطور باید بازی کند. یعنی این نقش نقش خوبی نیست، این شخصیت شخصیت منسجمی نیست؛ لازم نیست به بیرون اثر نگاه کنید: این اثر را نگاه کنید، چند صحنه از آن را کنار هم بگذارید، بازی این زن را که خیلی زحمت کشیده و خوب بازی کرده هم کنارش بگذارید، اصلاً چیز هماهنگی در صحنههای مختلف نمیبینید. این نمونهای از یکجور اعوجاج است. شخصیتهایی را در داستانها و سینما میبینید که اصلاً معلوم نیست سیستمشان چیست: جایی تا حالا اینطور بودهاند، شما انتظار ندارید این رفتار را نشان بدهند، ولی این رفتار در هر صحنه انگار چیزی به اینفورمیشن شما اضافه میکند؛ بنابراین احساس انسجام نمیکنید. ببینید، این شخص خیلی خوب بازی میکند؛ من واقعاً وقتی این فیلم را نگاه میکردم، هر صحنه را مجزا نگاه میکردم؛ به نظرم این مرد خیلی خوب بازی کرده؛ ولی یکدست نیست این نقش، چون هر چه دلش میخواهد میخواهد به این زن نسبت بدهد. متوجه میشید چه میگویم؟ مهم نیست که من بدانم آدمی که این اثر را خلق کرده چه آدمی است و چه احساسی نسبت به زن دارد؛ این زن شخصیت منسجمی نیست؛ در خود منطق داستان اعوجاج وجود دارد: مؤلف این زن را به فجیعترین وضع مجبور میکند که به شوهرش خیانت کند؛ جایی به گریه میافتد؛ جایی نمیدانم الکی میخندد؛ جای دیگر مشت میزند؛ جایی آدمی است که اینطور است و مثلاً عوضی است؛ کلاً چون حالت اعوجاج وجود دارد. هر جا دیدید آدمی میخواهد تظاهر کند — انگار اول حرفش این است که میخواهد بگوید تو آدم اینطوری هستی، آنطوری هستی — کل این حرفها را کنار هم بگذارید؛ میبینید اولش با آخرش تضاد دارد: هم گفته تو آدم مثلاً ضعیفی هستی، هم گفته آدم چنین است؛ فیلم هم نسبت به این شخصیت چنین است: هم ضعیف است، هم خائن است، هم آخرش تفنگ دستش درمیآورد که شوهرش را بکشد. آدمی که جایی اوایل فیلم وقتی نتوانسته خانهای را به مشتریای که آمده بفروشد، تنهایی گریه میکند، زارزار، به دلیل اینکه نتوانسته — این قرار است آدمِ ضعیف باشد — بعد آخرش هفتتیر درمیآورد که برود شوهرش را بکشد؛ و شانس میآورد که قبلش یکی شوهرش را کشته است.
ناهماهنگی درونی و شکست میل مؤلف
و لازم نشده باشد که خودش این کار را بکند. به هر حال چیزی که میخواهم بگویم این است که خیلی وقتها لازم نیست از اثر هنری پایتان را بیرون بگذارید تا بفهمید اینجا اعوجاجی وجود دارد یا نه. وقتی چیزی میل ناخودآگاهی است — میخواهید چیزی را بکوبید، میخواهید چیزی را که واقعیت ندارد هر جور شده بیان کنید، برای اینکه دوست دارید چنین باشد — تمام آثار هنری خیلی از اینها هستند که مؤلف خیلی وقتها چیزی را میخواهد بگوید که اصلاً واقعیت ندارد؛ فقط دوست دارد چنین باشد؛ دوست دارد — ای کاش واقعیت چنین بود — همان چیزی که فروید میگوید: نشسته خیالپردازی کرده؛ واقعیتی در زندگیاش وجود دارد که نمیخواهد بپذیرد و دوست دارد چیزی ورای آن، آنطور که دوست دارد، واقعیت باشد. بعد برای خودش چرندیاتی درست میکند، شخصیتهایی خلق میکند و بعد میبینید که خوب پیش نمیرود: منطق داستان پیش نمیرود، آدمها شخصیتهای منسجمی پیدا نمیکنند و الی آخر. این نوع عدم انسجام بهترین چیزی است که میتوانید در یک کار هنری ببینید؛ قابل انکار نیست: فکر میکنم هیچ آدمی نیست که فیلم آمریکایی را ببیند و احساس نکند شخصیت زن نسبت به شخصیت مرد خیلی انسجامش کمتر است و خیلی کمتر است و مثلاً متناقض. و واقعاً لازم نیست آمریکایی را بشناسید که بدانید مؤلفش از دید مرد نگاه میکند، بدانید مؤلف مرده یا زن است و چرا چنین کرده. American Beauty مثل اثری است که مردی خلق کرده که بگوید من خوب بودم، زنم بد بود؛ مثل کسی که با زنش به حالت متارکه و جدایی رسیده و حالا اثر هنریای خلق کرده که خودش را تبرئه کند و در طرف مقابل بگوید زنش بوده که مشکل داشته است. حالا اتفاقی که همیشه میافتد این است که همهٔ این تلاشی که این آدم میکند — که امیال منحرف و کجومعوج خودش را بهصورت واقعیت در اثر هنری جلوه بدهد — همیشه دچار شکست میشود؛ یعنی آن اثر هنری خوب درنمیآید و خیلی وقتها وقتی واقعاً با این اثر مواجه میشوید، آن احساسی که او دوست دارد به شما بدهد به شما دست نمیدهد؛ انگار آن ناخودآگاه جمعی که حقیقت در آن هست نمیگذارد خیلی خوب اینطور شود؛ جاهایی میآید و صحنههایی خارج از کنترل او ممکن است ایجاد شود، نمادهایی ناگهان وسط اثر هنری میپرد، در آن شخصیتِ خوب شما مشکلاتی پیش میآید. ببینید، چیزهایی خیلی واضح و ساده: آدمی که الان دارد فیلمی میسازد — اینکه این مرد در این سنوسال علاقهمند به دختر پانزده-شانزده سالهای است که همکلاسیِ دختر خودش است — اصلاً زشت نمیبیند؛ یعنی فکر میکند قرار است ما این فیلم را ببینیم و طرفدار این موجود عجیبالخلقه شویم که چنین تفکری از نظر جنسی دارد؛ خودش میگوید — فکر کنم اول فیلم میگوید — چهل و چند سالهاش است و عاشق همکلاسیِ دوستش شده. خیلی دوست دارد که شما این فیلم را ببینید و این خیلی بامزه و جالب و شیرین جلوه کند؛ ولی فکر میکنم آدمها موقع دیدن بیشتر طرفدار زن میشوند تا این مرد. یعنی او اصلاً غرق در این امیال ناخودآگاه خودش است و دارد سعی میکند چیزی بگوید، ولی آن حقیقتی که نهایتاً در پرده شکل میگیرد چیز دیگری است؛ برای اینکه این آدم به دلیل اعوجاجی که دارد این را عیب نمیبیند، ولی عیب است: اینکه این آدم در این سنوسال عاشق — نمیدانم — دوستِ همکلاسیِ دخترش شده، قابل صرفنظر کردن نیست که بگوییم آها، این چقدر بامزه است؛ یا مثلاً اینکه شغل خودش را ول میکند و میرود — اصلاً فقط معطوف به عشق به یک دختر نوجوان نیست؛ یکجور بازگشت به دوران نوجوانی خودش است: دوباره یادش میآید که کارهایی را که در دورهٔ جوانی به اندازهٔ کافی نکرده — مثلاً مواد مخدر مصرف نکرده — میرود مواد مخدر؛ شغلش را ول میکند میرود در یک همبرگرفروشی، آشپز میشود؛ یک صحنهٔ خیلی جالب هست که سابقهٔ کار خودش را میبرد در فستفودی که میخواهد در آن استخدام شود؛ آن پسر جوانِ مسئول استخدام سابقهٔ کارش را نگاه میکند: آدمی با سابقهٔ کار خیلی درخشان مثلاً در مطبوعات، که حالا در این سن ناگهان تصمیم گرفته همان شغلی را که در دورهٔ نوجوانی مثلاً یک تابستان انجام داده انجام بدهد. این بازگشت به دوران نوجوانی و کودکی از نظر مؤلف بامزه است و قرار است ما خیلی بامزه به آن نگاه کنیم، و نگاه نمیکنیم؛ چندشآور است، کاملاً چندشآور. ببینید، آن چیزی که قرار است بامزه باشد چندشآور است. آن صحنهای که این زن گریه میکند رقتآور است — نه اینکه نفرت داشته باشیم؛ این احساس شخصی منحرف مؤلف است که حتی ذرهای از موجودِ ضعیف بدش بیاید — ولی اینکه آدمی در چنین سیستم اقتصادی مجبور است چنین فشارهایی را تحمل کند که در توانش نیست، رقتانگیز است؛ من آن صحنه را میبینم و احساس همدلی با آن زن پیدا میکنم ولی نسبت به شوهرش متنفر میشوم. این آدم عوضی است که مثلاً بعداً هم جایی هست که شغلش را ول کرده و زنش به او میگوید از این به بعد تمام قسطها را هم باید من بدهم؛ یعنی بهنوعی بار بر دوشِ زن است که این به خاطر هوا و هوسهای کودکانهٔ خودش شغلش را ول کرده، دوباره رفته در همبرگرفروشی دارد همبرگر را بهاصطلاح برمیگرداند، و همهٔ اینها هم به نظر مؤلف خیلی بامزه و جالب میآید در حالی که همهاش چندشآور است. متوجهاید چه میگویم؟ اینکه او چه میخواسته بگوید — چه چیزی از نظر مؤلف بامزه است و چه چیزی چندشآور — آن چیزی نیست که به شما بهعنوان آدمی که دارید این تصویر را میبینید تحمیل شود. در اعوجاجهایی که ناخودآگاه شخصی ایجاد میکند چیزهایی همراه میشود که از کنترل این آدم خارج میشود — نه در خودآگاهش، نه در ناخودآگاه شخصیش؛ به این شکل متوجه نیست که بعضی از نمادهایی که استفاده میکند حس دیگری غیر از آنچه میخواهد ایجاد میکند؛ صحنههایی که ایجاد میکند احساسی غیر از آنچه این آدم میخواهد میسازد؛ یعنی ما بهعنوان مخاطب، به شیرهٔ جان خودمان بهعنوان انسان، تابع دستورات مؤلف نیستیم که این را بهعنوان چیز بامزه نگاه کن، این را بهعنوان چیز چندشآور نگاه کن؛ ناخودآگاه شخصی ما با ناخودآگاه شخصی آن آدم منفعلانه همراهی نمیکند؛ بنابراین کاملاً عکسالعملی که من ممکن است داشته باشم عکسالعمل دیگری است. چیز مهمتر این است — من دارم میگویم که چطور وقتی با اثر هنری مواجه میشوید کشف میکنید چه چیزهایی واقعیت دارد و چه چیزهایی نتیجهٔ امیال شخصی ناخودآگاه این آدم است که دوست دارد واقعیت داشته باشد ولی ندارد؛ چون نمیتوانید میلهای شخصی خودتان را که واقعیت ندارند در متن یک چیز واقعی بگنجانید که خوب جا بگیرد؛ یکجور خلاصه تو چشم میزند؛ یعنی اثر هنری ناگهانی خودش را از دست میدهد. هر چه اثر هنری طولانیتر و پیچیدهتر باشد بیشتر این اتفاق میافتد؛ ممکن است کسی در چیزی یکدقیقهای مثلاً یک استوری بنویسد و شما اصلاً متوجه خیلی چیزها نشوید به دلیل کمبودن میزان اینفورمیشنی که ارائه میدهد. تأکیدم بر این است که تشخیص اینکه چه چیزی از ناخودآگاه جمعی درست است، چی غلط است، چی اعوجاج است، خیلی وقتها در خود متن اثر هنری هست. مثالی که از رنگ انار زدم این بود که همهجا میبینید نوشتهای که از پاراجانف از سایاتنووا در ابتدای فصل میآید با محتوای فصل هماهنگ است ولی محتوای فصل کاملاً ضد آن است؛ لازم نیست بگویید سایاتنووا چطور آدمی بوده یا نبوده؛ اینجای اثر هنری اعوجاجی است که شما شاهدش هستید.
الهام هنری و نزدیکی به رویا
باید انتظار داشته باشید مؤلف بهنوعی اعوجاجهای درونی خودش را بار کرده باشد روی اثر هنری. میخواهم چند مثال بزنم و به چیزهایی اشاره کنم. این مورد چون مورد خیلی واضحی بود، خودم هم از یک جهت آزادم و از جهتی برایم جالب است؛ من همیشه خوشحال میشوم وقتی میبینم این آدمها چیزی میخواستند بگویند ولی چیز دیگری درآمده؛ یعنی آن چیزی که درمیآید معمولاً چیز واقعی است و چیزهایی که میخواهند بگویند — میل دارند آنطور وانمود کنند — معمولاً زیر یکجور فشار که انگار از ناخودآگاه جمعی میآید و به یک معنا از منطقِ داستان، از منطقی که واقعیت دارد، گم میشود و واقعیت و حقیقت بهنوعی خودش را نشان میدهد؛ هر قدر هم که سعی کنید چیزهای دیگری بگویید. این مثال American Beauty مثال خیلی خوبی است — و فیلم خیلی معروفی هم هست؛ من داشتم میدیدم و احساس کردم بد نیست اشارهای به آن بکنم؛ لازم نیست این را دیده باشید؛ مهم این است که این محتوا را بفهمید: اینکه یکدستبودن یک شخصیت یعنی چه و اینکه واکنشهای ما لزوماً واکنشهای مورد علاقهٔ کارگردان یا مؤلف نیستند. حالا میخواهم موضوع را کمی روانکاوانهتر کنم. نکتهٔ اساسی اینجاست که اکثر آثار هنری از یکجور الهام شروع میشوند: هنرمند هر چقدر هم که بخواهد موجود متفکری باشد یا طبق سفارشهایی اثرش را خلق کند و ملاحظات خودآگاه زیادی داشته باشد، به هر حال نطفهٔ اثر هنری معمولاً از جایی میآید که خود مؤلف خیلی نمیتواند توضیح بدهد چرا این ایده در ذهنش ایجاد شد. این وضعیت را در نظر بگیرید: ما در روز و در خودآگاهی و در زندگی روزمرهمان، در تجربههای شخصیمان با واقعیتهایی مواجه میشویم؛ روانکاوی به ما میگوید در این واقعیتها اینفورمیشنهای خیلی پنهانی ممکن است باشد که من اصلاً نمیفهمم و وضعیتی که با آن مواجه هستم را خیلی خوب درک نمیکنم؛ اینها میروند در ناخودآگاه، تبدیل میشوند به داستانهای نمادیای که حقایقی — حقیقتی پنهان — دربارهٔ آن وضعیت بیان میکنند و من اینها را در رویاهای خودم میتوانم ببینم. یک لحظه تصور کنید من این رؤیا را فراموش کنم؛ فراموشکردن یعنی در خودآگاه من نیست، ولی بهنوعی جایی هست. خیلی ساده است که آدم تصور کند بعضی از این رؤیاها به دلیل این ادراکات ناخودآگاه بهراحتی میتوانند در شرایطی راه خودشان را دوباره به خودآگاه باز کنند؛ ممکن است من تصویری را، داستانی را در ذهنم نداشته باشم که یادم بماند این را در رؤیا چطور دیدهام، ولی ممکن است دیده باشم و فراموش کرده باشم؛ حالا حسی دارم دربارهٔ موقعیتی که آن رؤیا به آن موقعیت مربوط است. میخواهم اثر هنریای خلق کنم و ناگهان چیزی شبیه آن رؤیا به ذهنم میرسد — و دیگر معنا ندارد کی از کجا این را میآورد و به ذهنتان میرساند. میتوانید تصور کنید وقتی آدمی ذهنش را باز میگذارد که دربارهٔ حسی یا موقعیتی چیزی خلق کند، خودبهخود به آن رؤیاهای فراموششده، به آن تحلیلهای ناخودآگاهی که به آنها توجه نکرده، دسترسی پیدا میکند؛ آن است که به ذهنش میرسد. بنابراین ممکن است در ایدههای اولیهٔ یک کار هنری ایدههای نمادینشدهٔ عمیقی وجود داشته باشد که آن آدم اصلاً به آنها واقف نشده. نکتهٔ مهم این است که استفادهای که ما از روانکاوی میکنیم این است که روانکاوی اسلوب مشخصی، شیوهای به ما میدهد که با استفاده از اسطورهها و رؤیاها کمکم این نمادهای مورد علاقه، داستانهای مورد علاقه، فرمهای مورد علاقهٔ ناخودآگاه جمعی را کلاسیفه کنیم. نکتهٔ اساسی اینجاست: روانکاوی فقط به من نمیگوید این لایهها وجود دارند، برو ببین اینها چهاند؛ به من ایدههای خیلی مشخصی میدهد که آن چیزهای ناخودآگاه جمعی — بیسها که معمولاً نمادیناند — چطور باید پیدایشان کرد و چطور این نمادها را بازگشایی کرد و اینطور محتوای ناخودآگاه جمعی را پیش چشم آورد؛ و این چیزی است که اصلاً مؤلف به آن دسترسی ندارد؛ کاملاً دور از خودآگاهیاش شکل گرفته. اگر این ایده را در ذهنتان داشته باشید — اینکه چیزهایی وجود دارد، چیزهای رؤیامانندی که اینفورمیشنهای عمیق تحلیلشدهٔ ناخودآگاه جمعیاند و ممکن است به موقعیتهای خاصی از زندگی خود آن شخص، زندگی اجتماعیاش یا فردیاش مربوط باشند و شما چه بخواهید چه نخواهید وقتی به آن حس و آن موقعیتها نگاه میکنید و میخواهید اثری خلق کنید، اینها بهنوعی بیرون میریزند و ممکن است نطفههای اصلی اثر هنری را تشکیل بدهند — من دارم سعی میکنم مقدمه فراهم کنم که دربارهٔ یک کار خیلی ساده بحث کنیم. این ایدهها نمادیناند و معمولاً ممکن است ارتباط مستقیمی با افکار خودآگاه من نداشته باشند؛ اصلاً من ندانم این نمادها اینجا چرا دارند ظاهر میشوند. و نکتهٔ اساسی: هر قدر من موقع خلق اثر هنری خودآگاهیام را بیشتر کنار بگذارم و آزادانهتر اثر را خلق کنم، امکان بروز این اینفورمیشنهایی که در ناخودآگاه جمعی هست — این نمادها و ایدههای نمادینی که مثل رؤیا میمانند — بیشتر میشود.
انیمیشن بهمثابه نزدیکترین فرم به رویا
میخواهم تأکید کنم که یکی از جاهایی که به معنای واقعی کلمه مؤلفی را میبینیم که چیزی خلق میکند که خیلی نزدیک میشود به خلق رؤیا، انیمیشن است، نه فیلم واقعی؛ برای اینکه در انیمیشن هیچ چیز غیرممکنی وجود ندارد، مثل رؤیا. تقریباً هیچوقت سفارشدهندهٔ انیمیشن و اغراض سیاسی و افکار اجتماعی در کار نیست، چون انیمیشن معمولاً برای بچهها ساخته میشود و کسی معمولاً انتظاری ندارد بهغیر از اینکه بهنوعی سرگرمکننده باشد. اتفاقاً آثار هنریای که هدفی غیرایدئولوژیک مثل سرگرمکنندهبودن را در نظر میگیرند — حتی در سینمای لایواکشن — محتوای ناخودآگاه بیشتری دارند: طرف میخواهد داستانی بگوید که مردم بخندند و سرگرم شوند، بنابراین خیلی مواظب نیست که ایدهها از کجا میآیند و چه منطقی دارند و آیا داستان منطقی است و فکر کرده که این شخصیت چیکار بکند و چیکار نکند. انیمیشن خیلی بیشتر از آثار هنری دیگر به فرایند تولید رؤیا نزدیک است. انیمیشنی که میخواهم نشان بدهم مختصر و نسبتاً ساده است و من به علت علاقهام به این انیمیشن — جزو کارتونهایی بود که در دوران بچگی ما پخش میشد و شما ندیدهاید، ولی من این موجودات را میشناسم و به آنها علاقهمندم — انتخاب کردهام. البته این انیمیشنِ خاص، Wacky Races، پخش نمیشد؛ این یک سریِ بعد از آن است که تولید شده و عنوان مسخرهای دارد؛ شخصیتها همانها هستند؛ اسمش Muttley and the Flying Machines است. دو آدم هستند — اسم یکیشان Muttley است و اسم دیگری در پیاده نیامده — و در ماشینهای پرندهٔ عجیبوغریبی دنبال یک کبوتر نامهبر میگردند؛ و تمام انیمیشن این بود که آن کبوتر نامهبر قرار بود دستگیر شود و اینها با ابزارآلات عجیبوغریبی — که خندهدارند — ایدههایی دارند برای گرفتن آن کبوتر؛ و هر چه فکر کنید احمقانهتر، هر فکر احمقانهای ممکن است اینجا پیادهسازی شده باشد که اینها دنبال آن کبوتر بگردند. این انیمیشن قدیمیتر است — اولین سریای که این دو شخصیت در آن ظاهر شدند — و به نظر میآید که انیمیشن هیچ محتوایی ندارد؛ محتوایش این است — اسمش هم Wacky Races است — یک مسابقهٔ احمقانه با کلهکلبازی. و اصلاً نکته اینجاست که مهم نیست که آدمهایی که این را ساختهاند منظوری داشته باشند یا نداشته باشند؛ در تحلیل روانکاوانه مهم نیست که من بیایم فکر کنم این آدمهایی که این را میساختند توجهی به محتوای ناخودآگاه و نمادی داشتند یا نداشتند. ایدههای روانکاوانهٔ من چه میگوید؟ میگوید اشیایی که در رؤیا ظاهر میشوند معناهای نمادی از سوابقشان دارند؛ محتوای ناخودآگاه جمعی وقتی نماد میشود معمولاً بهطور خاصی نماد میشود؛ یعنی اشیا و وقایع، جدا از اینکه من چه فکر میکنم و چرا این شیء را اینجا گذاشتهام، معناهای خودشان را میگویند. اینطور فکر کنید: هر اثر هنریای را که میبینید، فکر کنید یک نفر آن را خواب دیده؛ شما چطور رؤیا را تعبیر میکنید؟ اگر در رؤیا ببینید سوار ماشینهایی هستید و در مسابقهای شرکت میکنید — که پر بودن از این ویژگیها، ویژگی انیمیشن Wacky Races است: سوار چیزهای عجیبوغریبیاند و بهشدت سعی میکنند، مخصوصاً آن شخصیتهای اصلی، به جای فکرکردن به جلوافتادن خودشان، بقیه را پنچر کنند و از بین ببرند — اتومبیل و اصولاً چیزی که سوارش میشوید نشانهٔ چیست؟ شغل. این دیوانهبازیای که اینجاست، چه مؤلفش بخواهد چه نخواهد، بازتابِ ناخودآگاه یا خودآگاهِ محیط شغلی و جایی است که دارند در آن زندگی میکنند. مثلاً همهجای ما اگر بسازیم، فکر کنم بدتر از این درمیآید؛ رقابتهای ناجوانمردانهٔ کاری اگر بخواهد در رؤیا ظاهر شود، تبدیل به چنین شلوغشلوغیِ بیخودی میشود. تصور من این است که به هیچ وجه این آدمها چنین فکر نمیکردند؛ چیزهای خندهداری به نظرشان رسیده است: بیایند چند اتومبیل — شاید مثلاً در بزرگراهها رانندگی میکنند و بعضی از این ماشینها بد رانندگی میکنند و نطفهٔ ناخودآگاهشان شکل گرفته باشد که بعضی رانندهها خندهدار رانندگی میکنند: به جای اینکه راه خودشان را بروند — ما که هر روز این صحنههای عجیبوغریب را میبینیم — انگار بیشتر از اینکه بخواهند به مقصد برسند، میخواهند جلوتر از بقیه به مقصد برسند؛ اینکه خودشان از چه راهی میروند، خطر میکنند یا نمیکنند، برایشان خیلی مهم نیست. من میگویم اگر یک ایرانی این را میدید، قطعاً چنین میشد. الان کمی دربارهٔ ویژگی این انیمیشن برایتان توضیح میدهم که چرا شبیه رقابت شغلی در آمریکاست، نه در ایران. شخصیتهای اصلی این داستان نظامیها و گنگسترها هستند. فکر نمیکنم این آدم نشسته باشد اصناف آمریکا را فهرست کرده باشد؛ فکر میکنم خیلی آزاد ذهنش را آزاد گذاشته و چیزهایی بهتدریج در ذهنش ایجاد شده: گنگسترها هستند؛ زنهایی که وارد محیط کار شدهاند ولی هنوز — در آن تاریخ که مال دههٔ شصت است — بهشدت جنسیاند؛ دانشمندان و مهندسان — ویژگی شغلی دانشمندان را اینجا خیلی جالب میبینید: انعطافپذیریای که به دلیل مثلاً تکنولوژیای که ایجاد میکنند دارند؛ و یکسری آدمهای عقبافتادهٔ ماقبلتاریخ هم اینجا وجود دارند. نمیخواهم یکییکی بگویم؛ بعضیشان گروه خیلی جالبیاند. بامزهترین گروه این انیمیشن آن دو موجودند که اصلاً حرف هم را نمیزنند؛ آدمهای مثلاً کشاورز. تصور من این نیست که اینجا ایدهای برای یکجور نمادینکردن محیط شغلی وجود دارد، اما چه بخواهند چه نخواهند وقتی دربارهٔ اتومبیل و اتومبیلرانی فیلم میسازند، ایدههای اولیه احتمالاً از این احساساتی است که از محیط شغلی به آنها منعکس شده است. نکتهٔ مهم این است که ویژگی این انیمیشن — به نظر من دقیقاً همانطور که در آمریکا اتفاق میافتد — این است که آن گروهی که بیشتر به فکر خرابکردن کار دیگران است، هیچوقت نمیبرد؛ برعکس. فکر میکنم اگر این انیمیشن در ایران ساخته میشد، احتمالاً اگر طرف میخواست از ناخودآگاه خودش استفاده کند، باید اینطور میشد که همیشه اینها اول شوند؛ در حالی که اینها همیشه آخر میشوند. این تنها گروهی است که ثابت است؛ هر اپیزود — شاید بیست و خردهای اپیزود است — هر دفعه یکی اول میشود و یکی دوم؛ خیلی با همدیگر فرق دارند و معلوم نیست کدامشان کدام شود. این گروه دو نفری که مدام در فکر تخریباند، هر دفعه از خط پایان رد نمیشود؛ به دلایل احمقانهای همیشه آخرش اتفاقی برایشان میافتد. این انیمیشن خیلی بیشتر از آنچه فکر کنید دربارهٔ مشاغل داخل آمریکا و اصناف داخل آمریکا و روابطشان ممکن است حقایقی در آن منعکس شده باشد که هیچ جامعهشناس آمریکایی شاید تا حالا به این دقت نکرده باشد؛ برای اینکه این آدمها ذهنشان را کاملاً آزاد گذاشتهاند و چیزی را که انگار در ناخودآگاهشان بوده بیرون ریختهاند. من نمیخواهم بگویم همهٔ این قضایا معنای خیلی عمیقی دارند، ولی فکر میکنم اگر این انیمیشن را اول تا آخر نگاه کنید — اپیزودهای مختلفش را — هر دفعه در یک ایالت برگزار میشود و ویژگیهای جغرافیایی و فرهنگی آن ایالت هم در رقابتی که اینها میکنند بهنوعی منعکس میشود؛ بامزگیاش این است که مثلاً اگر ۲۴ اپیزود است، ۲۴ مسیر مختلف در داخل آمریکاست: یک بار در نیومکزیکو، یک بار در پنسیلوانیا و مثلاً — فکر میکنم در آرکانزاس است؛ نه، این همان است که فکر میکنم در پنسیلوانیا اتفاق میافتد. به هر حال دقیقاً به دلیل اینکه چیزی غیر از سرگرمی مدنظرشان نیست و هیچجور منطقی هم رعایت نمیکنند و هیچ مشکل نمایشی هم ندارند — اژدها در آن هست: یکی از این اتومبیلها اژدهاست که مرتب از آن استفاده میکنند؛ از آتشداشتنش و اینکه میتواند به شکلهای مختلف دربیاید استفاده میکنند که مشکلات خودشان را حل کنند. به هر حال این نمونهای است از یک مکانیزمی که شما در هر اثر هنری میبینید. من به این دلیل از انیمیشن شروع کردم که خیلی خالص سعی کرده اصلاً خودش را کنار بگذارد، محدودیتها را کنار بگذارد و چیزی را بسازد که انگار در رؤیا میشود دید. روزبهروز امکانات انیمیشن بیشتر شده و انیمیشن جایی است که میتوانیم یک رؤیا را بهراحتی بهطور کامل بسازیم؛ انیمیشن جایی است که هیچ محدودیتی از نظر ایدئولوژی و این حرفها ندارید؛ و دقیقاً وقتی هدفهای خودآگاه خاصی را تعقیب نکنی و فقط دوست داشته باشی چیزی بسازی که مثلاً سرگرمکننده باشد، خیلی اتفاقهای جالبتری از نظر محتوای ناخودآگاه میافتد. این صحنهٔ خیلی جالبی است: من نمیتوانم جلوی خودم را بگیرم و از آن حالت نماد جنسی که اینجا وجود دارد — از اژدها — چشمپوشی کنم. این پر از این چیزهاست؛ پر از جزئیاتی که مطلقاً فکر نمیکنم در خودآگاهی این آدمها بوده است؛ نه حتی فکر میکنم این آدمها به فکر افتاده باشند که یکجور نماد از رقابتهای شغلی و حسشان نسبت به شغل را بیان میکنند. انیمیشن ممکن است گاهی چیزهای جالبی داشته باشد: از روابط میان مشاغل مختلف و کارهایی که نظامیان میکنند و دانشمندان مثلاً میکنند و ایدههایی که برای شرکت در این برنامهها دارند. به هر حال انیمیشن به این دلایل — شما هیچ فرم هنریای را نداشتهاید و ندارید — حالا کمکم سینما با این امکانات ساخت کامپیوتری کارش به جایی رسیده که انیمیشن را میتواند به یک معنای واقعی پیادهسازی کند. یکی از ترندهای هالیوود این است که کمیکبوکها و انیمیشنهای قدیمی خودشان را — یک دوره کمیکبوکهایشان را تبدیل به انیمیشن کردند — الان انیمیشنهایشان را تبدیل به فیلم میکنند: بتمن میسازند، سوپرمن میسازند و دیگر محدودیتی هم ندارند؛ مثلاً اتومبیل بتمن همانجور که در انیمیشن انعطافپذیر بود، در فیلم هم انعطافپذیری خودش را دارد. به هر حال این نشانه را میخواهم بگویم: شما هیچ ژانر هنری و هیچ سبک هنری را نمیتوانید پیدا کنید که به اندازهٔ انیمیشن به اسطوره نزدیک شده باشد. از اول هم همینطور بوده: شما کارهای والت دیزنی را نگاه کنید؛ یا اصلاً اسطورهها را انیمیشن میکردند یا اگر داستان مدرنی هم میخواستند بسازند، کاملاً تبدیل میشد به یک داستان اسطورهای؛ برای اینکه برای بچهها هم ساخته میشود، یکجور سادگی در آن رعایت میشود و ذهنیت پیچیدهای در آن نیست. بنابراین از همهٔ این حرفها میخواهم نتیجه بگیرم که انیمیشنها را جدی بگیرید: انیمیشن فرم هنریای است که گاهی خیلی بیشتر از فیلمهایی که خیلی جدیترند — که نظارت یکسری ادارهها و هنرمندانی با آگاهی در آن هست و کلی محدودیت ساخت هم در آن وجود دارد — اطلاعات به شما میدهد. حالا من این یک انیمیشن را هم تصادفاً واقعاً دیدم که داشتم میآمدم؛ خیلی فکرشده نبود ولی ناگهان به این نکته افتادم که ایدهٔ خیلی سادهای دارد و خیلی بهوضوح هم میخورد به آن جنبههایی که از نظر رقابتهای ناجوانمردانهٔ شغلی و آن حرفها بود.
تفاوت تفسیر فرویدی و یونگی در هنر
و به هر حال چیز قابلمطالعهای بود. من چند دقیقهای وقت دارم و تعداد زیادی موضوع دارم که دربارهاش صحبت کنم؛ بگذارید باز مثال بزنم به جای اینکه موضوع تازهای پیش بکشم. برگردیم به شاید اولین فیلمی که در کلاس دربارهاش صحبت کردم — بهعنوان فیلمی که در آن محتوای ناخودآگاهی ظاهر شده — شبهای زایندهرودِ مخملباف. میخواهم به این نکته اشاره کنم که هر تفاوتی که میان تفسیر رؤیای یونگی و فرویدی هست، در تفسیر هنری یونگی و فرویدی هم حتماً وجود دارد: مثلاً اگر یونگ نسبت به فروید تأکید زیادی روی نمادپردازیهای ناخودآگاه جمعی دارد که بهنوعی در همهٔ انسانها یکساناند، فروید هم قبول دارد ولی خیلی در سطح پایینتری میبیند. به همان ترتیب وقتی تفسیر هنری میخواهید بکنید، نمادها را بیشتر به معناهای ثابتی میبینید. فکر نمیکنم این انیمیشن محتوای فرویدی خاصی داشته باشد، مثلاً نسبت به اتومبیلها و اینجور حرفها؛ ولی دیفالت این است که شما مسابقهٔ اتومبیلرانی دارید — اگر در رؤیا ظاهر میشد معنایش این بود که به کارِ آدمها اشاره میکند؛ میتواند کارِ روابط خانوادگی باشد، میتواند روابط شغلی باشد — و این بهوضوح مربوط به شغل است، برای اینکه آدمهایی که در آن میبینید اصناف مختلف آمریکا هستند، چه آنهایی که پیدایند چه آنهایی که پنهاناند. به هر حال تفاوتهای فروید و یونگ — هر چیزی که دربارهٔ تعبیر رؤیا هست — اینجا هم بهنوعی خودشان را نشان میدهند. یکی از تفاوتهایی که میبینید این است: وقتی چیزی در رؤیا ظاهر میشود، دیفالتِ فروید تقریباً همیشه این است که این آدم بهطور ناخودآگاه دوست دارد چنین باشد؛ اگر شخصیت اصلی فیلم شبهای زایندهرود همسرش میمیرد، تعبیر فرویدیاش بلافاصله این است که آرزوی ناخودآگاه مرگ همسر اینجا وجود دارد. یونگ به این راحتی در تفسیرش نمیگوید هر چه دیدی معنایش همین است؛ برای اینکه یونگ تأکید دارد بعضی از چیزهایی که در رؤیا ظاهر میشود — اگر مثلاً یکی از اطرافیانتان میمیرد یا بیمار میشود یا هزار چیز واقعی دیگر اتفاق میافتد — ممکن است پیشبینانه باشند. فروید معتقد است میتوانند پیشبینانه باشند ولی با درصد بسیار بسیار پایین نگاه میکند؛ ولی یونگ خیلی راحت — نمیخواهم بگویم دیفالتش این است، ولی بهراحتی شک دارد — به اینکه چیزی که دیده میشود ممکن است اینفورمیشنی باشد که تحلیل شده و واقعیتی است که قرار است به زودی اتفاق بیفتد و چنین ظاهر شده است. بنابراین کسی از دیدگاه یونگی ممکن است بگوید مرگ همسرِ شخصیت اصلی شبهای زایندهرود نه آرزوی مرگ همسر، بلکه پیشبینی چنین واقعهای در زندگی مؤلف است؛ مثل اینکه وقایعی به سمتش میرود که ناخودآگاه این آدم انگار خبردار شده چنین واقعهای در راه است و بعد به صورت خاصی در اثر هنری خودش را نشان میدهد.
نشانههای تشخیص میل در برابر واقعیت
چطور میتوانم قضاوت کنم؟ به این موضوع افتادهام که چطور این لایهها را تشخیص بدهیم، چطور اینها را دربیاوریم و تفکیک کنیم، کجا را بگوییم درونی است و کجا را حاصل میل مؤلف. فکر میکنم این موضوعی است که نمیشود یک، دو، سه، چهار تکنیکی برایش گفت؛ باید مثالهایی زد و از فضای کلی بحث کمکم دستتان بیاید. واقعاً من خودم دستهبندیای در ذهنم ندارم که چطور این چیزها را میشود تشخیص داد؛ فکر میکنم راحت میشود. همانطور که برای تفسیر رؤیا نمیتوانید یک روش استاندارد جهانی ارائه کنید، اینجا هم فکر میکنم خیلی قضاوتها دربارهٔ هر اثر بر اساس ویژگیهای خود آن اثر صورت میگیرد، بهاضافهٔ اینکه قواعد کلی هم وجود دارد. چطور میتوانم تشخیص بدهم کدامیک از این تفاسیر دربارهٔ این اثر هنری بهنوعی هماهنگتر است؟ یعنی اینجا مؤلف آرزو میکند که این اتفاق بیفتد، یا آرزو نمیکند بلکه ممکن است اصلاً برعکس، نسبت به این واقعه احساس بدی داشته باشد و این واقعیت دارد خودش را به مؤلف تحمیل میکند بهعنوان یک واقعیت، نه بهعنوان خواستهٔ ناخودآگاهش. یکی از حاضران گفت پیشبینی هم به هر حال یک روایت است؛ یعنی اینکه اتفاق افتاده — انگار شما چیزی دربارهٔ واقعیتی میبینید که در گذشته اتفاق افتاده. و پاسخ این بود که من کاری به مفهوم پیشبینی ندارم؛ میخواهم ببینم چیزی را که در یک اثر هنری واقعگرا میبینم، این حاصل فشار ناخودآگاه جمعی بهعنوان یک واقعیت است — مثلاً در گذشته اتفاق افتاده یا میخواهد اتفاق بیفتد — یا نه. چه راههایی وجود دارد که بتوانم بگویم اینجا باید فرویدی نگاه کنم یا یونگی؟ قطعاً کسی انتظار ندارد قاعدههایی باشد که جلو و پشت را بگویم؛ ولی بگذارید این قسمت را از شما بپرسم: چه چیزهایی ممکن است مرا به این سمت ببرد که حس کنم اینجا مسئلهٔ پیشگویی نیست، مسئلهٔ واقعیت دربارهٔ گذشته نیست، تحمیل از طرف ناخودآگاه جمعی نیست، بلکه تحمیل از طرف ناخودآگاه شخصی و میلهای مؤلف است؟ پاسخ: خودِ ناهماهنگی — ناهماهنگی احساسی؛ مثلاً کاری اتفاق میافتد و احساسی که نسبت به آن دارید با آن نمیخوانَد و شرطی روی آن پیدا میشود. ناهماهنگی اصولاً مهمترین ویژگی بروز ارجاعهای ناخودآگاه شخصی است — البته من برای ناهماهنگی تعریف مشخصی ندارم و نمیخواهم وارد جزئیات شوم — ولی بگذارید به ویژگی خاصی دربارهٔ آن واقعه در آن فیلم اشاره کنم، با فرض اینکه همهٔ شما فیلم را دیدهاید: چقدر این واقعه در آن فیلم چیزی است که انگار طی روندی منطقی و طبیعی اتفاق میافتد، یا کاملاً غیرطبیعی، ناگهانی و بهنوعی خارج از مقتضیات متن؟ چند نفر فکر میکنید قبل از اینکه این واقعه را در آن فیلم ببینند — اگر استاپ بزنید — میتوانستند حدس بزنند که این ماشین میآید و این زن را میکشد؟ و مقتضیات درونی اثر چقدر ما را به سمت این میبرد که این آدم هرز شود؟ این هماهنگی — آدمِ هماهنگ، مقداری از این است.
سانسور، سفارشدهنده و پایان سرخ و سیاه
در یک داستان گاهی اتفاقهایی میافتد که انگار اصلاً هیچ ذریعهای برایش وجود نداشته؛ همینطور ناگهان یکجور ترجمه و وجه میبینید. مثال معروفش — که ربطی به ناخودآگاه شخصی ندارد بلکه به سفارشدهندهٔ اثر مربوط است: سفارشدهندهٔ اثر میتواند هماهنگی اثر را از بین ببرد. کسی چیزی ساخته، شما سانسورش کنید و مجبورش کنید صحنهای را اضافه یا کم کند؛ انسجام اثر از بین میرود؛ ممکن است این ارجاع کاملاً از طریق آدمی که بیرون ایستاده اعمال شود. مثال تاریخی خیلی معروفش «پایان سرخ و سیاه» استاندال است. استاندال قراردادی با ژورنالی داشت که بهطور مثال پاورقی داستان را آنجا مینوشت و هفتهای چاپ میشد؛ قرار بود ادامه پیدا کند؛ قراردادشان به آخر رسید، طرف مقابل حاضر نشد تمدید کند، اختلاف مالی پیدا شد و قرار شد در ظرف یک یا دو شمارهٔ آینده که قرارداد تمام میشود، داستان را تمام کنند. ناگهان با رفتار بهاصطلاح آن شخصیت اصلی داستان — هفتهای درمیگذرد — فردی را که خیلی معلوم نیست چرا، اعدام میکنند و داستان تمام میشود. اگر این داستان را تا مثلاً سی-چهل صفحهٔ آخر خوانده باشید، اصلاً انتظارش را ندارید. یعنی اگر الان از یکی از شماها بپرسم آیا انتظار داری این آدم برود آن زن را بکشد یا نه؟ میگویید نه، اصلاً شخصیتش چنین نیست و نمیخواهد چنین فعلی انجام بدهد؛ ولی انجام داد، برای اینکه راه چندان جالبی به ذهن استاندال نرسید که چطور بتواند سر و ته این داستان را به هم بیاورد؛ اینطور سر و تهش را آورد. و در یک داستان گاهی وقایع ناگهانیِ بیذریعه میبینید که ذهن آدم را به سمت این میبرد که اگر ناخودآگاه جمعی بخواهد خودش را چنین نشان بدهد، شما از سراسر این اثر باید بهنوعی جریان چنین چیزی را بگیرید؛ در حالی که ناخودآگاه شخصی جایی میگیرد و قطع میکند و جریان مداومی مثل ناخودآگاه جمعی نیست؛ بنابراین ناگهانیبودن این حادثه ذهن آدم را بهنوعی به سمت آن میبرد. در اینجا نشانهٔ فرویدی، گریهزاری بیش از اندازهٔ شخصیت اصلی بعد از این ماجراست؛ فروید این را نشانهٔ از نوع میلبودن میداند: وقتی میل دارید مثلاً کسی حذف شود، در رؤیا حذفش میکنید و خیلی ناراحت میشوید، در رؤیا کلی گریهزاری میکنید؛ مثل اینکه آن قاعدهٔ سانسورشده عمل کرده — چیزی که به وجود میآید آن است که چیزی را که نباید میخواستید خواستید و عمل کردید — و حالا میخواهید جبرانش کنید. من شخصاً دربارهٔ این ماجرا ذهنم بیشتر میرود سمت — نه بهطور قاطع بتوانم بگویم — اینکه اینجا تحلیل فرویدی کارآمدتر است؛ یعنی این پدیده را میتوان بیشتر بهعنوان دخالت ناخودآگاه شخصی نگاه کرد. کاملاً ممکن است کسی با تحلیلی بتواند بگوید بیس داستان این است و این جز همان بیس کلی داستان است. یکجور نمیشود با قطعیت زیاد دربارهٔ تفسیر یک رؤیا و تفسیر اثر هنری صحبت کرد. دارم سعی میکنم بگویم به هر حال ملاکهای کلیای وجود دارد که گاهی کمک میکند یک واقعیت را تفسیر کنیم؛ بفهمیم — و باز نکتهٔ دیگر — غیرنمادینبودن واقعیت: چیزهای نمادینی مثل مثلاً جایگزینشدن یک مسابقهٔ دیوانهوار به جای رقابتهای شغلی خیلی نزدیکتر است به اینکه جزو محتوای ناخودآگاه جمعی بگیرید، تا چیزی مثل اینکه کسی آرزوی قهرمانشدن دارد و داستانی خلق میکند که شخصیت اصلیاش قهرمان است. اگر در داستان خورشید بهعنوان قهرمان ظاهر شود، میگویید این چیزی از ناخودآگاه جمعی است؛ این آدم اصلاً ممکن است در خودآگاهی و ناخودآگاهی و نیمهخودآگاهیاش رابطهای میان قهرمان و خورشید نبیند؛ چیز خیلی اسطورهای است. مردن یک نفر در داستان خیلی غیرنمادینتر است.
جمعبندی و برنامه جلسات آینده
لایههای نمادینتری باید انتظار داشته باشیم که به واقعیتهای عینی ناخودآگاه جمعی برگردند. این چند مثال را زدم و سعی میکنم در جلسات آینده مثالها را ادامه بدهم و از جایی که شروع کردهام روند بحث را کمی پیش ببرم: از اثری مثل رنگ انار شروع کردم که ناخودآگاه جمعی در آن خیلی پررنگ است؛ الان دربارهٔ انیمیشن صحبت کردم و اینکه انیمیشنها هم چنیناند به دلایل واضح — گاهی حتی دوز ناخودآگاه جمعی انیمیشنها ممکن است بیشتر باشد؛ و بعد سعی میکنم همینطور جلو بیایم. اینکه محتوای ناخودآگاه جمعیشان خیلی پررنگ باشد واضح است که ایدههای روانکاوانه در آنها خوب کار میکند. میخواهم همینطور کمکم جلو بیایم و در آخر برسیم به جاهایی که خودآگاهی خیلی پررنگ است، ولی باز تحمیل روانکاوانه چیزی خیلی ورای آنچه در ظاهر دیده میشود را میفهمد. بهعنوان نمونهای از یک کار هنری دیگر که ناخودآگاه جمعی در آن پررنگ است، به یک معنا فیلمی تلویزیونی آوردهام که اصلاً فیلم خوبی نیست: نمونهای از آثار هنری که مطلقاً آثار هنری قابلتوجهی نیستند؛ کارگردانیاش افتضاح است، بازیها افتضاحاند، داستانش خیلی بد است، فیلمنامهاش ضعیف است، ولی محتوای ناخودآگاه جمعی در آن هست. قطعاً پلهٔ بعدی است: آدمهایی که بلد نیستند داستان بگویند، آدمهایی که اصلاً خیلی حرفهای نیستند از نظر بهاصطلاح کار هنری، اتفاقاً خیلی چیزها از درون خودشان بیرون میریزند و این کار را ممکن است خیلی خوب انجام بدهند، ولی نمیدانند چیکار میکنند؛ در واقع به دلیل اینکه آدمهای ناخودآگاهی هستند، دوز ناخودآگاهی آثارشان بالاست. این دقیقاً همان چیزی است که انتخاب کردهام و فکر میکنم اثر جالبی است، نه بهعنوان اثر سینمایی؛ فکر میکنم در آن هیچگونه ارزشی بهعنوان اثر سینمایی نیست و شما میتوانید اصلاً اسمش را نبینید. دلیلی هم که آوردهام این است که من این را در سن خیلی پایینی دیدم و معمولاً فیلمهایی که آدم در سن پایین میبیند میتواند اثر خاصی بگذارد؛ برایم پیدا کردن مجدد این فیلم و دیدنش تجربهٔ خیلی جالبی بود، شخصی. و بعد به نظرم رسید که الان برای این کلاس هم بد نیست — بهعنوان چیزی که ظاهراً اصلاً در آن مغلقگویی به این معنا حساب میشود و از همان فیلمهای با بودجهٔ کم است که تلویزیون ساخته ولی واقعاً قابلتأملاند.