جلسه با کنار هم گذاشتن آثار هنری و پدیدههای فرهنگی بهصورت طیفی شروع میشود که اسطورهها در یک سر آناند و آثار سوررئال و آثاری که با ناآگاهی ساخته شدهاند در ادامه. او فیلم Bad Ronald را نمونه میآورد و دربارهٔ گناه و رابطهٔ پسر و مادر در آن حرف میزند. در پایان میگوید نقد روانکاوانه اثر را در یک لایه نمیبیند و دایرهٔ نقد روانکاوانه وسیعتر از آن چیزی است که معمولاً از آن استفاده میشود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
طیف آثار هنری و تجلیات ناخودآگاه جمعی
یکی از شاخههای موازی این بحثها این است که انواع و اقسام آثار هنری و پدیدههای فرهنگی را که میشود با دیدگاههای روانکاوی بررسی کرد، بهصورت طیفی کنار هم بگذاریم و ببینیم. تا حالا دربارهٔ این موضوع این را گفتهام که بهطور کلاسیک هدف ما چیست: اینکه تجلیات ضمیر ناخودآگاه جمعی را کجاها باید دنبال کنیم — یک موضوع؛ و بعد اینکه چطور دنبالش برویم، انتظار داریم چطور ظاهر شده باشد، مثلاً کار عملی بررسی را چطور انجام بدهیم — موضوع دیگرِ بحث. ولی فکر میکنم فعلاً مهم است تشخیص بدهیم که همهٔ آثار هنری به یک ترتیب و با شدتی برابر قابل تحلیل توسط تکنیکهای روانکاوی نیستند؛ طبعاً بعضیها خیلی بیشتر میدهند که از تکنیکهای روانکاوی استفاده کنید و بعضیها کمتر — که بهنوعی به میزان و نحوهٔ تأثیر خودآگاهی در بهوجودآمدن یک اثر برمیگردد. خیلی واضح است که اگر طیفی بخواهید تشکیل بدهید، مجموعهای از آثار هنری که در آنها خودآگاهی خیلی نقش کمتری دارد، بستر مناسبتری برای تکنیکهایی است که یونگ برای تحلیل رؤیا و تحلیل اسطورهها و سایر چیزهایی که ناخودآگاه جمعی در آنها ظاهر میشود بسط داده است. اگر بخواهیم اینها را — تا جایی که دربارهشان صحبت کردهام — بهصورت طیف کنار هم بگذاریم، شاید در دورترین نقطه، در یک طرف، بهترین جایی که بهوضوح میتوانید حضور و تجلی ناخودآگاه جمعی را ببینید خود اسطورهها هستند، بهعنوان یک پدیدهٔ فرهنگی باستانی؛ و طبعاً بازسازیهایی که از اسطورهها در جوامع مختلف در زمان حال وجود دارد هم شامل همان مسئله میشود.
اسطوره، رؤیا و پدیدههای فرهنگی
واقعیت این است که اسطورهها چیزهای فراموششده و تمامشدهای نیستند؛ جریانی از بررسی اسطورههای مدرن داریم. مثلاً خود یونگ به مسئلهٔ بشقابپرنده بهعنوان یک اسطورهٔ مدرن پرداخته و مقالهٔ معروفی دربارهٔ این پدیده دارد؛ اینکه این اصولاً چیزی است که انگار بیشتر زاییدهٔ خیالپردازی و نیاز بشر است که چنین چیزی را تصور کند — بهنوعی مثل ارتباط با ماورای بشر و این حرفها — و قابل تحلیل توسط دیدگاههای یونگی است. جدای از بحثهای یونگی، کسانی که در همان ردهٔ ساختارگراها و پساساختارگراهای فرانسوی هستند، مثل لوی استروس و رولان بارت، همین دیدگاه را دارند. اگر اشتباه نکنم از رولان بارت — کمی شک دارم که از لوی استروس باشد یا رولان بارت — کتابی به فارسی ترجمه شده تحت عنوان «اسطوره و امروز» یا عنوانی شبیه این. به هر حال موضوع بحثهایشان این است که همین الان چه اسطورههایی در حال تولید است: مثلاً بعضیها سوپرمن را بهعنوان یک اسطورهٔ مدرن میشناسند؛ اسطورهای که جهانی هم شده و شبیه قهرمانان اسطورهای دوران باستان در فرهنگهای مختلف است و از جاهایی با آنها تفاوت دارد؛ یعنی اسطورههای مدرن اسطورههایی هستند که حالوهوای مدرن را هم در خود منعکس میکنند. بنابراین اسطورهها اصولاً نهتنها جایی هستند که اطلاعاتِ ما دربارهٔ ناخودآگاه جمعی را برای درکشان به کار ببریم، برعکس منبعی هستند که اصلاً محتویات ناخودآگاه جمعی را با آن کشف میکنیم؛ اسطورههای باستانی بهترین راه برای کشف نمادها و شیوههای بیانی ناخودآگاه جمعیاند. دارم به پدیدههای فرهنگی اشاره میکنم؛ رؤیا را فعلاً کنار میگذاریم بهعنوان منبع اصلی، و چیزهایی که حالت داستان و شعر دارند و در فرهنگ ظاهر میشوند مد نظر است.
رنگ انار و کنار گذاشتن خودآگاهی
اسطورهها را که کنار بگذارید: تا حالا کاری که کردهام یکی نشاندادن این بود که در مجموعهای از آثار مثل رنگ انار، مؤلفِ اثر میل دارد خودآگاهیاش را کنار بگذارد؛ تعمد وجود دارد که خودآگاهی نباشد. طبیعی است که خودش تعمداً راه باز میکند که ناخودآگاهیاش بهنوعی وارد اثر شود؛ حالا به حالت آزمایش — همان کاری که پاراجانف ادعا میکند کرده: سعی کرده اصلاً در هر نمایانی که میخواهد بگیرد از رؤیاهای خودش کمک بگیرد، که کاملاً تحت تأثیر ناخودآگاهی و ناخودآگاه جمعی است. و من فکر میکنم سعی کردهام نشان بدهم آن فیلم چقدر با نمادهایی که بهکار میبرد و همان چیزهایی که ما نمادهای ناخودآگاه جمعی میدانیم قابل تحلیل است و تکنیکهای تحلیل رؤیای یونگی چقدر برای فهم چنین اثری کمک میکند. اگر بخواهیم اسمی برای این مجموعه بگذاریم، اینها آثار هنریای هستند که اصطلاحاً آثار سوررئالاند: در مکتبی که به این عنوان شناخته میشود — سورئالیسم — به وجود میآیند؛ مکتبی که مثلاً در دههها — شاید بیشتر دهههای بیست و سی — در اروپا، مخصوصاً در فرانسه و مخصوصاً در پاریس شایع شد.
سورئالیسم بهمثابه تشکیلات حزبی
شاید عجیبوغریب به نظر برسد که آدمی بگوید یک مکتب هنری در پاریس «قرار داشت»؛ ولی سورئالیستها وضع خاصی داشتند: سورئالیسم بیشتر از اینکه شبیه یک نهضت هنری باشد، شبیه یک تشکیلات حزبی هم بود؛ رسماً رئیس داشت، یکعده آدمها مثل هیئتامنا داشت که تصویب میکردند اثری سورئال هست یا نیست. آندره برتون رئیسشان بود و یکعده شاعر و نویسنده و نقاش مثل سالوادور دالی و فیلمسازی مثل لوئیس بونوئل در این جمع سورئالهای فرانسه بودند. مثلاً یادم است جایی خواندهام دربارهٔ کاری — فیلمی که یک کارگردان فرانسویِ همان دوران بهعنوان اثری سورئال تولید کرد — که این جمع سورئالیستها علیه آن فیلم تظاهرات کردند؛ یعنی در استودیو، در محیطی سربسته، رسماً حالتی شبیه تظاهرات سیاسی به راه انداختند که این اثر، اثر سورئالِ مورد تصویب ما نیست. و خیلی طول کشید تا کاری سینمایی را آندره برتون رسماً بهعنوان کار سورئال امضا کند؛ اولین بار در فیلم «سگ آندلسی» بونوئل این بهعنوان اثری سورئال رسمیت پیدا کرد. به هر حال سورئالیسم جنبش هنریای بود که تا حدودی تحت تأثیر کارهای فروید هم بود و ایدئولوژیاش این بود که باید خودآگاهیمان را کنار بگذاریم و اجازه بدهیم ناخودآگاهیمان در آثار هنری خودش را نشان بدهد.
آندره برتون، دالی و بونوئل
سورئالیستها طرفدار کنارزدن خودآگاهی بودند؛ از رؤیاهای خودشان استفاده میکردند، با یکجور رهاکردن تخیل تکنیکهایی ابداع کردند که چطور بنویسند که ناخودآگاهیشان در نوشتهها ظاهر شود — یعنی خودآگاهیشان را کنار بزنند؛ بیشتر در شعر کار میکردند، سوررئالیستهای آن دوره، به رهبری خود آندره برتون که شاعر بود؛ و در نقاشی هم سالوادور دالی نمونهٔ بارز و خیلی معروف همین دوران سورئالیسم است — که البته چون بهنوعی به کارهای تجاری کشیده شد، میشود گفت از جمع سورئال اخراج شد و بعد از مدتی با دیدی تحقیرآمیز به او نگاه میکردند؛ ولی به هر حال مایهٔ سورئال در همهٔ کارهای سالوادور دالی هست. یکی دیگر از مسائل، حزبیبودن جنبش سورئالیسم بود: جنبش ضدکاپیتالیستی هم بود؛ یعنی فقط این نبود که بخواهند یکسری آثار هنری به وجود بیاورند. خاطرات لوئیس بونوئل منبع خیلی خوبی است برای اینکه حالوهوای آن دوران را بهاصطلاح ببینید: مجموعهای از خاطرات بونوئل با قلم ژان کلود کاریه چاپ شده و به فارسی هم ترجمه شده تحت عنوان «با آخرین نفسهایم»؛ فصل خیلی جالبش مربوط به همین دوران سورئالیسم و رابطهٔ بونوئل با سورئالیستهاست که خیلی بامزه است. بخشی از آن ماجرا این است که بونوئل چیزی — مقالهای — نوشته بود و قرار بود شاید در «لوموند» یا «لیبراسیون» — یکی از این روزنامههای معروف فرانسه — دربیاید؛ من واقعاً یادم نیست مقاله بوده یا چیزی دیگر، ولی به هر حال چیزی از بونوئل در یکی از روزنامههایی که وابسته به جناح راست بود چاپ میشد. بعد میگوید یکی از آن آدمها آمد پیشم و گفت آندره برتون میخواهد تو را ببیند؛ و تعریف میکند رفت به جایی که قرار بود بروند و دید آندره برتون با یکعده از اعضا آنجا مثل مجلس شورا نشستهاند؛ صندلی هم برایش گذاشتند و گفتند بنشین و خیلی رسمی به او گفتند: یا جلوی چاپ این مقاله را میگیری، یا اخراجت میکنیم و دیگر حق نداریم با ما باشی. و بونوئل بیچاره تعریف میکند که مراجعه کرده و گفتهاند اصلاً این حروفچینی شده و الان زیر چاپ است؛ هرچه اصرار کرد که نمیخواهم این مقاله چاپ شود، گفتند دیگر دیر شده؛ چکش برداشته رفته قسمت حروفچینی و مقاله را داغون کرده که چاپ نشود. به هر حال در فضای اطراف این آدمهای سورئالیست خیلی چیزهای بامزه اتفاق افتاده که بخشیاش را در همین کارهای بونوئل میتوانید ببینید؛ فکر میکنم راوی خوبی برای ماجراها بوده — اسپانیاییای که بونوئل بود و بهنوعی همراه با سالوادور دالی جذب جمع سورئالیستها شد؛ به نظر میآید برایش مهم بود که حتماً با آدمهایی اینچنین باشد. به هر حال، اسطوره را که کنار بگذارید، مجموعهای از آثار هنری وجود دارد که تقریباً صد سال است وجود دارند و همچنان آدمهایی هستند که این کارها را میکنند و تعمداً میل دارند خودآگاهیشان را به کار نگیرند.
ساختار شبیه رؤیا و نقد روانکاوانه
اینها که واضح است ساختارهای شبیه رؤیا دارند و توسط تکنیکهای روانکاوی بهخوبی تحلیل میشوند؛ تقریباً میشود گفت اختصاصاً دربارهٔ اینها نقد روانکاوانه انجام میشود: اگر از این تکنیکها استفاده نکنید تقریباً پیبردن به محتوای واقعی این آثار ممکن نیست؛ اینها به اصطلاح مایملک نقد روانکاوانهاند. با انواع و اقسام راههای نقدی که وجود دارد میتوانید آثار مختلف را ببینید و هر کدام هم دیدگاههایی به شما میدهد و حقایقی کشف میکند: اینطور نیست که مثلاً بعضی روشهای نقد که تأکیدشان روی مسائل سیاسی-اجتماعی است گاهی برای بعضی آثار نقدهای خیلی جالبی تولید نکنند. نقد روانکاوانه همیشه کار میکند، گاهی اختصاصی کار میکند، گاهی خیلی خوب کار میکند و گاهی هم ممکن است روشها و دیدگاههای دیگری در نقد خیلی بهتر از روانکاوی کار کنند. به هر حال این آثار — که مجموعه نسبتاً وسیعی هم هستند — در سینما هم نمایندههایی دارند: آثاری که تحت عنوان سوررئال شناخته میشوند. مثلاً رنگ انار را — با اینکه یادآوری میشود پاراجانف مطلقاً متعلق به آن جنبش سورئالیستی نیست — معمولاً بهعنوان اثری سوررئال نگاه میکنند؛ چون از این جهت میگویم که جنبش سورئالیستی غیر از مسئلهٔ آزادکردن ناخودآگاه، مؤلفههای دیگری هم دارد و مطمئناً پاراجانف بهغیر از این مورد، هیچ شباهتی به بقیهٔ آدمهای سورئال ندارد: اصلاً آدم سیاسی به آن شکل نیست و خیلی از عقاید آنها را ممکن است نداشته باشد.
انیمیشن بهعنوان فرم آزاد
اشاره کردهام که انیمیشن یک محتوا نیست، یکجور فرم هنری است. جلسهٔ پیش به این اشاره کردم که انیمیشن بیش از آثار سینمایی، نقد روانکاوانه دربارهاش قابل اجراست، به دلیل همان مؤلفههایی که دفعهٔ پیش به آنها اشاره کردم: آزادی عملی که انیمیشنساز دارد که هر چیزی، هر موجود خیالی را بهنوعی تصویر کند؛ اینکه خودآگاهی و تفکر در انیمیشن معمولاً جا ندارد، برای اینکه برای کودکان ساخته میشود؛ اینها همه باعث میشود وقتی به هر دلیلی خودآگاهی و تفکر را خیلی به کار نمیگیرید، خیلی وقتها مؤلفههای ناخودآگاه در انیمیشن پررنگ میشوند. و خیلی از آثار — غیر از این انیمیشنهای معمول؛ وقتی میگویم انیمیشن منظورم کارتونی نیست که برای بچهها ساخته میشود — انیمیشن مجموعهٔ وسیعی از آثار هنری است که بعضیهایش بینهایت آثار جالباند و اصلاً برای کودکان هم ساخته نمیشوند؛ و خیلی وقتها در انیمیشن این حالت — ظهور چیزهای رؤیامانندِ مربوط به ناخودآگاه جمعی — وجود دارد. بدم نمیآید بگویم که این کارهای عروسکی که انجام میشود — کارهای عروسکی خیلی جدی و جالبی وجود دارد که دقیقاً همین حالتهای سوررئال را در آن میبینید — بهاضافهٔ خیلی از کارهای نقاشی متحرک که مخصوصاً در اروپای شرقی و شوروی انجام میشد؛ اینها بهشدت مؤلفههای سوررئال جالبی دارند.
سر دیگر طیف — آثار سفارشی و سیاسی
آخر جلسهٔ پیش، در ادامهٔ این بحث، سر دیگر طیف را آوردم: آثار سیاسی-اجتماعی که آدمها طبق سفارشهایی — مثلاً برای پیشبرد اهداف یک حزب سیاسی — کار هنری انجام میدهند؛ طبعاً انتظار داریم آنجا خودآگاهی را بیشتر ببینیم و اثر ناخودآگاه کمتر ظاهر شود. البته من فعلاً تأیید نمیکنم که در آنجور آثار خودآگاهی بیشتر باشد و اثر ناخودآگاه کمتر ظاهر شود؛ من شخصاً فکر نمیکنم اثر هنریای باشد که بگوییم تأثیر ناخودآگاهش کم است؛ ممکن است همهٔ اثر نباشد یا خیلی زیاد نباشد، ولی ناخودآگاهیها همیشه بر همهٔ رفتارهای بشر تأثیر میگذارند، چه رسد وقتی کار هنری انجام میشود. دفعهٔ پیش اشاره کردم که مجموعهای از آثار هنری وجود دارد که ظهور خیلی شدید ناخودآگاه — جمعی و شخصی — در آنها به دلیل ناآگاهیِ هنرمند است؛ نه اینکه میل دارد خودآگاهیاش را کنار بگذارد. اصولاً هنرمند آدمِ آگاهیای نیست و خیلی بهاصطلاح مسلط به کاری که میکند نیست و طبعاً خیلی چیزها در درونش هست که در اثر هنری منعکس میشود بدون اینکه خواسته باشد. ناآگاهی را به این معنا نگیرید که آن آدم بهعنوان هنرمند، هنرمندِ بیسواد است؛ خیلی از هنرمندان اصولاً اینطورند: آدمهای متفکری نیستند، بهشدت با احساس خودشان زندگی میکنند و در آثارشان طبعاً مؤلفههای ناخودآگاه ظاهر میشود بدون اینکه قصد و خواستی داشته باشند. وقتی هنرمند خودش را آزاد میگذارد که احساساتش بروز کند، منبع این احساسات و عواطف را تحت کنترل خودآگاهیاش ندارد و اینها خودبهخود چیزهایی را از ناخودآگاهیاش هم میکشند بیرون و بهنوعی در اثر هنریاش ظاهر میشود.
معرفی فیلم Bad Ronald
به هر حال یک معنای ناآگاهی و ناپختگی گاهی عامل این است که اثر پر از مؤلفههای ناخودآگاه شود. آخر جلسهٔ پیش به اینجا رسیدم که یک فیلم تلویزیونی کوتاه معرفی کردم که دربارهاش ببینید و صحبت کنیم؛ به نظرم دقیقاً نمونهٔ خوبی از چنین اثر هنریای است. به نظرم نمیرسد محتوای این فیلم و اینکه به چه چیزی اشاره میکند، مطلقاً مد نظر کسی بوده که این داستان را نوشته و کسی که ساخته؛ به نظر میآید اثری معمولی با مایههایی بهاصطلاح روانی در آن هست؛ شاید حتی مایههای روانیاش خیلی دور از خودآگاهی مؤلف باشد. بگذارید داستان فیلم را مختصر تعریف کنم.
خلاصه داستان رونالد بد
تاریخچهاش را بگویم: این فیلمی است که من در سن ده-دوازده سالگی از تلویزیون آن دوران دیدم و پیدا کردن مجددش و دیدنش برایم تجربهٔ خیلی جالبی بود. اسم فیلم Bad Ronald است — رونالد بد. داستان فیلم داستان پسری است به اسم رونالد که با مادرش تنها زندگی میکند و مادرش از پدرش جدا شده. بعد از مقدماتی که فیلم دارد — و به معنای واقعی کلمه مقدمهٔ فیلم است — رونالد روزی از خانه خارج میشود و بعد از ماجراهایی که خیلی مختصر است، با دختری برخورد میکند که مثلاً دختر همسایهشان است؛ برخورد واقعی: او از این طرف میآید، آن با دوچرخه در راه میرود و به هم میخورند؛ دختر میافتد، هر چه رونالد عذرخواهی میکند دختر تند صحبت میکند و مخصوصاً به مادر رونالد توهین میکند — اینکه مادرش مثلاً زن عجیبی است — و اصرار میکند که باید عذرخواهی کنی؛ و در این درگیری ساده، طبق معمول، رونالد او را هل میدهد و دختر میمیرد. ماجرای فیلم این است که رونالد ناخواسته مرتکب قتل این دختر میشود، برمیگردد در خانه و نمیداند چه باید بکند. مادرش پیشنهادی میکند: پیشنهاد میکند بخشی از خانه — تعجب نکنید، این ماجرا عجیبوغریب است؛ ولی ویژگی داستانی که حالت بهاصطلاح سورئال دارد، بدون اینکه خواسته باشد — یعنی ناخودآگاه در آن دخالت کرده — همین است که از حالتهای طبیعی خارج میشود: ناگهان میبینید قتلی اتفاق افتاده؛ ناگهان پیشنهاد مادر جالب است — چون نمیخواهند از هم جدا شوند، مادر پیشنهاد میکند بخشی از خانه را — فکر میکنم مثلاً یک سرویس بهداشتی است — پشت دیوار ببندند و رونالد آنجا زندگی کند.
پستو، پناهگاه و زندگی مخفی
یعنی بگویند رونالد از اینجا فرار کرده رفته و راه کوچکی هست که رونالد از آشپزخانه وارد آنجا میشود و همانجا قرار است فعلاً زندگی کند؛ اینکه بعداً قرار است چه بشود فعلاً مشخصی ندارد. فعلاً این پناهگاه رونالد است، به پیشنهاد مادر. این بخش فیلم — زندگی رونالد آنجا — چیز دیگری است: پلیسها میآیند، مادر به آنها جواب میدهد، تا اینکه پلیسها مطمئن میشوند آن قتل کارِ رونالد بوده؛ مادر هم گفته رفته است و پلیسها میروند. و این ارتباط مادر با پسرش است که او همیشه بهشدت مواظب است رونالد عادت کند از اینجا بیرون نیاید؛ گاهی فقط غذا که برایش میآورد، خودش هم میآید مینشیند آنجا و به یک معنا با هم غذا میخورند. و نهایتاً اتفاق بعدی — که نباید خیلی انتظار داشته باشید اتفاق منطقیای باشد — این است که روزی مادر بهشدت دچار درد میشود و به رونالد میگوید باید برود بیمارستان عمل کند و دیگر برنمیگردد.
فانتزی شاهزاده و تکمیل کتاب
یعنی روزی یکعدهای میآیند در خانه و معلوم میشود مادر مرده و خانه را برای فروش گذاشتهاند. حالا در این خانهای که رونالد در آن مخفی شده — در یک پستو — قرار است آدمهایی بیایند زندگی کنند و خانوادهای میآید که یک نکتههای فرعی ماجرا — که از جاهایی مهم میشود — اینهاست: یکی اینکه رونالد دارد داستان تخیلی مینویسد دربارهٔ مثلاً فضایی قرونوسطایی که شاهزادهای هست و عاشق شاهزادهخانمی است و از این حرفها؛ آدم بدی وجود دارد، آدم خوبی وجود دارد؛ و مدام در حال نقاشیکردن پرترههای آنها روی دیوارهای همان پستوست و سعی میکند کتابش را همراه با نقاشیها تکمیل کند. مستأجرهایی که میآیند سه دختر دارند که رونالد از اول به یکیشان علاقهمند میشود. همسایهای هست که او هم میمیرد و به طریقی رونالد در مرگش دخالت دارد. از جایی که مادر دیگر نیست و کسی در خانه نیست که مواظب باشد، قرار میگذارند چند ضربه بزنند — یعنی مادر چند ضربه بزند یعنی اوضاع خوب است؛ چون دیگر کسی نیست، رونالد مجبور میشود جاهایی از دیوار را سوراخ کند که بتواند ببیند آنور چه خبر است. من این را خیلی در سن پایینی دیدم و صحنههایی که از این فیلم یادم مانده بود همین صحنهها بود که در آن پستو است و از توی این سوراخها نگاه میکند که آنور چه اتفاقی دارد میافتد. این خانوادهای که میآیند نهایتاً ساکن میشوند سه دختر دارند، رونالد به یکیشان علاقهمند میشود و بخشی از فیلم از میانهاش زندگی تنهایی رونالد در آن پستو را در کنار زندگی این خانواده نشان میدهد؛ آن خانواده بهنوعی در حاشیه است، موضوع اصلی نیست. گرچه همهٔ کارهای سینمایی که قرار است مثلاً دلهرهآور باشند، گاهی یکی از دست رونالد میافتد، صدایی بلند میشود — آن چیزهایی که شما را در دلهره نگه میدارد — خلاصه اینکه نگرانید میفهمند رونالد اینجاست یا نه. تا نهایتاً ماجرای مرگ همسایه: یک نفر دیگر هم در این وسط کشته میشود که رونالد دفنش میکند؛ پیرزنی است که وقتی رونالد را میبیند خودش میمیرد — رونالد نمیکشدش. دارم همهٔ ماجراهای فیلم را میگویم؛ و رونالد گاهی وقتی آنها نیستند از پستو بیرون میآید. تا اینکه اتفاق خیلی عجیب بعدی: در آن حالتِ تخیل، این دخترها را جای آن شاهزادهخانم گذاشته و روزی با این دخترها صحبت میکند که «تو مثل شاهزادهها هستی»؛ و آن طرف چون حدس میزند این کیست — چون شنیدهاند اینجا چنین ماجرایی بوده، چنین پسری بوده و ناپدید شده — از اینجا مشخص است که کار دارد تمام میشود: دخترها را زندانی میکند، فرار میکند و نهایتاً پلیس میآید و محل بهاصطلاح اختفای رونالد را کشف میکند.
فیلم تلویزیونی کمخرج ۱۹۷۴
تقریباً گفتم ماجرای فیلم چیست. فکر میکنم از مؤلفِ این داستان — که بعداً از روی داستانش فیلم ساخته شده — فیلم حدوداً یک ساعت و ده-پانزده دقیقه است؛ در واقع در قالب فیلم سینمایی اصلاً ساخته نشده؛ اثری تلویزیونی و کمخرج است و طبعاً باید انتظار داشته باشید در چنین کاری که مال ۱۹۷۴ است کارگردان حرفهای کار نمیکند، بازیگر حرفهای کار نمیکند؛ بازیها فوقالعاده ضعیفاند و کارگردانی خیلی همینطور سطحی. فکر نمیکنم کارگردانش بعداً کار مهم دیگری انجام داده باشد، یا اگر انجام داده، اینجا داشته کارآموزی میکرده؛ یعنی اثر هنری خیلی ساده و بیمحتوایی از نظر هنری به معنای نحوهٔ ساخت. خود داستان هم — که تعریف کردم، فیلم را ندیدهاید — کمی بیدر و پیکر است؛ یعنی داستانی است که مثلاً طرح و توطئهٔ خیلی ساده و آبکیای دارد و مثلاً این پیشنهاد که در آن پستو زندگی کنید پیشنهاد عجیبوغریبی است؛ هزار چیز راحتتر ممکن است به ذهن آدمها در این موارد برسد: اینکه چرا خودش را به پلیس معرفی نمیکند — چرا که قطعاً عمداً مرتکب نشده — سادهتر است؛ بعد مثلاً چون اشتباه کرده و دختر را هل داده، معرفیکردن خودش به پلیس ممکن است مشکل ایجاد کند. و نهایتاً تأکید من بر این است که این فیلم کار خیلی ساده و پیشپاافتادهای است بهعنوان یک کار هنری.
تردید در تحلیل پیش از دیدن فیلم
و دقیقاً این فیلم را آوردهام بهعنوان نمونهٔ کاری پیشپاافتاده که دقیقاً به دلیل اینکه آگاهی زیادی در آن وجود ندارد، تحلیلهای خوبی میشود در آن انجام داد. الان هم چون ندیدهاید مرددم که وارد تحلیل فیلم از نظر روانکاوی بشم یا نه. فکر من این بود که احتمالاً امروز همه دیده باشند و دربارهاش بحث کنیم؛ ولی باز فکر میکنم خیلی نکتهٔ مهمی نیست. من چیزهایی میگویم؛ شاید بعضی جزئیات بماند و بعداً که فیلم را دیدید دربارهاش صحبت کنیم.
صحنه کلیدی — نگاه از سوراخ پستو
ببینید، چیزی که این فیلم برای من جالب است — بگذارید به نکتهای اشاره کنم که فکر میکنم خوب است: منتقدی در ایران زندگی میکرد که الان تبدیل به کارگردان شده؛ منتقد خیلی خوبی بود و کارگردان متوسطی است و من خیلی امیدوارم برگردد دوباره منتقد بشود. آقای ایرج کریمی — نمیدانم میشناسید یا نه — دو سه فیلم تا حالا ساخته که یکی را تلویزیون مدتی پیش پخش کرد تحت عنوان «باغهای کندلوس»؛ فیلم بدی نبود، ولی نقدهای ایرج کریمی نقدهای خیلی خوبی بودند؛ فکر میکنم شاید اگر سه منتقد خوب در ایران داشتیم، حتماً یکیشان ایرج کریمی بود. البته اصولاً افکار و نحوهٔ نگاهش به مسائل سینما هم کاملاً عوض شده و فقط اینطور نیست که از منتقدبودن به کارگردانی رسیده باشد. ولی به هر حال او مجموعه مقالاتی مینوشت — خیلی وقتها، شاید ده-پانزده سال قبل، نمیدانم — در مجلهٔ فیلم تحت عنوان بحثهای تئوریک سینما. خیلی از مقالههایش اوریجینال بود؛ یعنی واقعاً دستکم بخشهاییاش سؤالهایی بود که خودش در ذهنش بود و تحلیلهای خودش را میگفت؛ اینطور نبود که بخواهد از مراجع آماده استفاده کند. دیدگاهی را مطرح کرده بود که تا آنجا که میدانم اوریجینال و مال خودش بود؛ اسمی هم برایش گذاشته بود — عنوانی که خودش گذاشته بود را دقیقاً یادم نیست ولی یادم میآید که میگفت. هدفش این بود که در دو سه مقاله نشان بدهد در فیلمها بهطور طبیعی لحظههایی وجود دارد که ممکن است کارگردان هم آنها را تعبیه نکرده باشد و متوجهشان نباشد: لحظههایی که همهٔ محتوای فیلم در آن لحظه بهشدت انگار جمع میشود و میتوانید بگویید این نقطهای است که همهٔ فیلم در آن بهطور فشرده ظاهر میشود؛ ممکن است تصویر کوتاهی باشد، ممکن است دیالوگ سادهای باشد، ولی بهطور فشرده محتوای کلی اثر را آنجا میتوانید ببینید. مثالهایی که یادم است میزد: در فیلم مرد عوضی هیچکاک، آن لحظهای که چهرهٔ قهرمان فیلم با آن دزدی که با او اشتباه گرفته شده روی هم دیزالو میشود — یعنی قهرمان فیلم به چهرهٔ او تبدیل میشود؛ صحنهٔ خاصی جلوی تصویر میماند و بعد ناگهان کمکم باز میشود و چهرهٔ آن دزد که با فاصلهای دارد میآید و حرکت میکند جای این تصویر را میگیرد.
محتوای فیلم در نگاه از درون
مسئلهٔ اشتباهگرفتهشدن این آدم با آن، به یک معنا نقطهٔ خاصی از این فیلم است که محتوایش اینطور تجلی پیدا میکند. به این دلیل به آن اشاره کردم که الان که بعد از سالها این را دوباره دیدم برایم خیلی جالب بود: اگر بخواهم بگویم چه صحنهای از این فیلم هست که بهشدت محتوای فیلم در آن نمایش داده میشود، همین صحنههایی است که این پسر از توی این سوراخ بیرون را نگاه میکند. و جالب این است که واقعاً از این فیلم همین برایم مانده بود؛ یعنی تقریباً میتوانم بگویم کاغذدیوارها در ذهنم بود و اینکه پسری است که آنجاست و هیچی از داستان یادم نبود: اینکه پسری در فیلمی که آن موقع برایم خیلی ترسناک بود در محوطهای زندگی میکند — اصلاً یادم نبود که ماجرایی باشد که خانه را جدا کرده باشند و این حرفها، و مثلاً بیرون را نگاه میکند و آدم خطرناک است — حداقل احساس من در آن زمان این بود که این آدم خطرناک است. بگذارید یک تجربهٔ شخصی را بگویم که برایم خیلی جالب بود: من کاملاً این آدم و این بچه را در آن سن بهعنوان آدمبزرگ میدیدم؛ یعنی یکی از چیزهایی که وقتی دوباره فیلم را دیدم تعجب کردم این بود که چقدر این پسر نوجوان است و به اصطلاح خام. ولی چون از من بزرگتر بود — دستکم چهار پنج سال، شاید هم بیشتر، آن موقعی که من فیلم را میدیدم — بچهها اصولاً یک دسته از آدمهای بزرگ دارند که سه چهار سال بزرگتر از خودشان را در دستهٔ آدمبزرگها قرار میدهند. و برایم جالب بود که الان که نگاه میکنم آن تقریباً بچه است؛ کاملاً فیلمی است برای دهسالهها؛ در فیلم پسری دبیرستانی است. بعد — آره واقعاً — سعی میکنم توضیح بدهم که چطور محتوای فیلم انگار همهچیز ساخته شده است. ببینید، این فیلم ماجراهایی دارد که همهشان هم بد از آب درمیآیند: الکی دختری به دوچرخهاش میخورد، هلش میدهد، میمیرد؛ اشتباهی دفنش میکند؛ مادرش پیشنهاد عجیبی میکند که اینجا را ببندیم و برو آنجا زندگی کن. همهٔ این فیلم — کل داستانی که به فیلم تبدیل شده — فیلمنامهٔ اورجینال نیست: کتابی به اسم Bad Ronald چاپ شده و بعداً از روی آن فیلم را ساختهاند. نویسنده کل این داستان را نوشته برای اینکه خلاصهٔ این لحظهها به وجود بیاید که این پسر در دلِ آن خانه زندانی است و بهنوعی با حالتی حسرتآمیز به فضای بیرون از خودش نگاه میکند؛ تمام بچههای آن خانواده هم دخترند و مدام — مثلاً از لحظهٔ اول هم — یکیشان را که میبیند خوشش آمده. در واقع آن چیزی که منبع اصلی این داستان است و تمام آن قسمتهای سست فقط بهنوعی تعبیه شدهاند تا حس اصلی این فیلم اینجا به دست بیاید: مثل اینکه آن چیزی که در وجود نویسنده بوده و میخواسته با این اثر ابراز کند، همین است که این وضعیت را به وجود بیاورد؛ خیلی به احساسش نزدیک است: اینکه آدمی که جایی گیر افتاده، به دلیلی نمیتواند از اینجا خارج شود و حالا بهنوعی به آن بیرون نگاه میکند؛ چیزی را آن بیرون دوست دارد ولی نمیتواند بیاید. واقعاً چیز قویای که در همین داستان پیشآمده وجود دارد و آن حالتهای معمولی و مقدمات و مؤخراتِ پیشآمده همه حالت خیلی سستی دارند؛ ولی یک چیز عمیق واقعاً در این اثر هست: آن نویسندهای که این فیلم را نوشته حس خیلی عمیقی داشته که به این داستان تبدیل شده؛ احساس در همینجاست که خودش را نشان میدهد: این حالت حبسشدن در جایی و اینکه نمیتواند بیرون بیاید. میخواهم کمی دربارهاش صحبت کنم — نمیدانم، واقعاً تردید دارم؛ شاید فیلم را بگذارم ببینید — اگر جزئیات زیاد دارد. میخواهم دربارهٔ اینکه محتوای روانی این فیلم اصولاً چیست و چه چیز واقعیای را میگوید که اینجا به این شکل سمبلیک شده صحبت کنم؛ نمیدانم؛ شاید چیزهایی بگویم و جزئیاتش را برای جلسات بعد بگذاریم. ببینید، آن واقعیت روانی که نویسنده به احتمال خیلی زیاد — به معنای واقعی کلمه — در زندگی خودش درگیرش است، این است که به طریقی به آدمی تبدیل شده که نمیتواند با جنس مخالف ارتباط برقرار کند؛ و این فیلم بدون اینکه فکر میکنم نویسنده خیلی تعمق کرده باشد، مراحلی را که این اتفاق برایش افتاده نشان میدهد.
درونگرایی و بریده شدن از عالم خارج
یعنی این آدمی که در یک پستو گیر افتاده و از آن سوراخهای باریک و ریز نگاه میکند به بیرون از فضای خودش، آدمی است که به دلایل روانی ارتباطش با عالم خارج ضعیف شده. مسئله فقط این نیست که نمیتواند مثلاً عشقش را ابراز کند؛ اصولاً مؤلف این اثر — و همهٔ آدمهایی که در آن نقش دارند — آدمی است که به هر دلیل، بخواهید بگویید خجالتیبودن یا هر چیز، خیلی درونگرا شده و بهنوعی نمیتواند ارتباط برقرار کند و شبیه شده به آدمی محبوس که دارد تخیل میبافد: این آدم در آن پستو دارد یک داستان علمیتخیلیِ خیلی فانتزی تولید میکند دربارهٔ یک عشق آرمانی که شاهزادهای به شاهزادهخانمی دارد و مثلاً آدم بدجنسی هم آنجاست — که البته اصولاً در این فیلم به آن داستان خیلی اشاره نمیشود؛ احتمالاً در اصل داستانی که آن نویسنده نوشته این قسمتها کمی چندشآورتر است و بسط بیشتری داده شده. اینجا فقط ما بیشتر نقاشیهایی را میبینیم که این پسر از شخصیت خوب — شاهزادهخانم — و شخصیت بد میکشد و احساساتش را بهنوعی اینطور نشان میدهد. این حالت روانی را خیلی راحت میتوانید تشخیص بدهید: آدمی منزوی که به هر طریق ممکن ارتباطش با آدمهای دیگر ضعیف شده؛ انگار در خودش حبس شده؛ و طبعاً چنین آدمی چه میکند؟ دچار خیالپردازی و فانتزی میشود. من میخواهم بگویم این پدیدهٔ عجیبی که اینجا هست — اینکه این پسر شانزدهساله کتابی مینویسد، کتابی تحت عنوان «سرزمین» — نمیدانم — آنتانتآنتاچ؛ اسم عجیبوغریب تخیلیای گذاشته — بهطور طبیعی یک پسر دبیرستانی نباید نویسندهٔ یک داستان علمیتخیلی باشد؛ حتی نسخهٔ چاپشدهای از آن دارد که هنوز دارد رویش کار میکند. این خیلی موضوع جدی است و به نظر میآید مثل کاری است که یک آدم بزرگسال میکند. بنابراین بدون هیچ شک و تردیدی، آن چیزی که در این فیلم هست وضعیت روانی خود نویسنده است، خود مؤلف. نمیخواهم خیلی تأکید کنم — به نظر من مؤلفِ اینجا بالای نود و نه درصد نویسنده است؛ یعنی کارگردان و هنرپیشهها آدمهایی نبودند که خیلی مؤثر باشند؛ باید داستان را خواند و دخالت کارگردان و تغییراتی که در فیلمنامه و فیلم داده شده را واقعاً بررسی کرد؛ ولی حسم این است که اصل، داستان است و این کاری است که نویسنده کرده و هر تغییری هم داده باشند هنوز آن محتوای اصلی حفظ شده است.
بگذارید سؤال شما را بشنوم. سؤالی که داشتم این بود — چون این را ندیدهاید، اتفاقاً میل دارم الان متکلموحده نباشم؛ همین مقدار که دستکم لحظههایی از فیلم را دیدید و دربارهٔ داستانش صحبت کردم، بعدش نمیآید که صحبت کنیم. بحث به درونگرایی کشید؛ من فکر میکنم وقتش باشد که ارتباطشان را بگوییم — البته شاید در این جلسه نباید بگویم درونگرا، برای اینکه از درونگرایی تعریف یونگی را دادهام؛ درونگرا را الان واقعاً به آن معنای عام به کار بردم که مردم به کار میبرند: درونگرا در مقابل آدم اجتماعی. بگذارید سؤالی بپرسم: اینکه این نویسنده — گذشته از دهسالهبودنش — شاید بشود گفت نویسنده خودش را در این شخصیتها نشان داده است؟ آره، بله. این نکتهٔ خوبی است؛ آره چنین است. یعنی میخواهم بگویم این داستان بدون اینکه نویسنده بخواهد و بدون اینکه بداند دارد میگوید چه شده که اینطور شده؛ اینکه این احساسات درونیاش میتواند چنین همراههایی داشته باشد. چیزی که هست — میدانید چه هست؟ احساس گناه وجود دارد برایش. در واقع آن قتل ترتیب داده شده برای اینکه یکجور حس گناه به داستان بدهد؛ حتی خود قتلی که اتفاق افتاده بهنوعی در صحنهای به دفاعش چسبانده شده — شاید یک بازی است ولی بگذارید حرف شما را بگیرم و نگهش داریم که بهشدت اینجا احساس گناه وجود دارد: مؤلف بهشدت احساس گناه میکند و این احساس گناهش در این بریدهشدن از دنیای خارج بهشدت مؤثر است؛ حتی اگر خودش نداند چنین واقعیتی وجود دارد، این اثر دارد به ما میگوید احساس گناه این آدم بهنوعی باعث بریدهشدن ارتباطش شده. و اتفاقاً نکتهٔ خیلی مهم این است که غیرعمدبودنِ آن قتل هم بهنوعی نشان میدهد این احساس گناه خیلی واقعی نیست. حالا اینکه چیست، جزئیات میتواند خیلی حرف در این مورد داشته باشد. بنابراین با اثری روبهرو هستیم که یک پدیدهٔ روانی را بدون اینکه مؤلف رسماً بخواهد — او البته داستان را نوشته چون به نظرش جذاب بوده — به ما نشان میدهد: پدیدهای که میتواند منجر شود به قطع ارتباط این آدم با عالم خارج؛ ارتباطهای اجتماعی. و آن چیزی که عذابش میدهد این است که آدمی تنهاست که نمیتواند با مردم ارتباط برقرار کند؛ طبیعی است که نقطهٔ اصلی عذابش این است که دختری را دوست دارد و نمیتواند به او ابراز علاقه کند و همین است که او را در آن وضعیت قرار میدهد. همهٔ اینها بدون اینکه تنظیم شده باشد و مؤلف بخواهد چیزی را سمبلیک کند، بهنوعی احساسات و زندگی خود مؤلف را برای ما روشن میکند: چه مشکلی در زندگیاش دارد، چه احساسی دارد و چطور احتمالاً میتواند مشکلش را حل کند یا نکند.
یکدور بگذارید او حرفش را بزند — نفهمیدم — و پس ادامه بدهید. تماماً با مادرش زندگی میکند. آره، این نکتهٔ خیلی مهمی دربارهٔ این فیلم است که این پسر با مادرش زندگی میکند؛ بنابراین بهنوعی — و مهمتر اینکه پیشنهاد رفتن به آن پستو را مادر میدهد — مادر این آدم در این ماجرا نقش مهمی دارد. فعلاً نمیخواهم تعبیر سوپراِگو یا چیز دیگری بکنم؛ فعلاً همینقدر داستان به ما میگوید که پدر وجود ندارد. یعنی از اول باید متوجه این باشید که این، داستان یک مادر و پسر است و یک گناه بزرگ در فیلم، و تعبیر روانیاش این است که احساس گناه بزرگ این آدم بهنوعی او را مجبور کرده با دخالت مادرش از همهجا پنهان شود و جایی انگار زندانی بشود. من دوباره تأکید میکنم که صحنههایی که سوراخهای ریزی وجود دارد که این آدم فقط از همان طریق بیرون را میبیند، در این فیلم واقعاً مؤثر است؛ برای خودم جالب است که واقعاً چیزی که از این فیلم برایم مانده بود همین صحنهها بود: پسری که آنجاست و من — بهعنوان بینندهای که میدانم قتلی مرتکب شده — اولین بار که این فیلم را دیدم، این نگاهها با حالتی از رعب همراه بود؛ چون این آدم بار دیگر هم ناخواسته در همین فیلم مرتکب قتلی میشود. و در واقع نکتهٔ اصلی فیلم همین است: محبوسشدن و نگاهکردن با حسرت به بیرون. من از این حرفهایی که شنیدم خیلی خوشم آمد. چون فیلم را ندیدهاید برایم خیلی ناراحتکننده است که دربارهٔ چیزی که ندیدهاید خودم حرف بزنم؛ دربارهٔ رنگ انار این کار را کردم چون فکر کردم به اندازهٔ کافی وقت داشتید و همه دیدهاید و حالا دارم دربارهٔ چیزی که میدانید صحبت میکنم.
مخفیشدن — دیدن و دیدهنشدن یعنی مخفیشدن؛ علتش این است که این آدم مراجعهکنندههایی دارد که نمیخواهد در را برایشان باز کند، واضح است — شاید میخواهد منزوی باشد، ممکن است به معنای واقعی مجرم باشد، ممکن است آدمی باشد که نمیخواهد معاشرت کند — و اینکه — بهاحتمال — آیفون تصویری این روزها رواج پیدا کرده چون ارزان شده: وقتی اختلاف قیمت آیفون تصویری با آیفون معمولی مبلغی ناچیز است، چرا کسی آیفون تصویری نداشته باشد؛ آدمی که طلبکار دارد قطعاً به آیفون تصویری احتیاج دارد؛ گاهی باید باز کند، گاهی نباید باز کند. به هر حال برمیگردیم به مؤلفههایی که — فکر میکنم — در همین صحبت مهم بودند: یکی مسئلهٔ احساس گناه است. چرا این آدم در فیلم رفته در آن پستو؟ برای اینکه آدمی را کشته؛ یعنی گناه خیلی بزرگی انجام داده. و چون بیتقصیر است میشود حدس زد این احساس گناه، احساس گناه واقعی نیست: اگر احساس گناه واقعی داشته باشید و ناخودآگاه اثری بسازید که این حس گناه در آن باشد، طرف مرتکب گناهی میشود — فیلمهای زیادی داریم که قهرمان فیلم واقعاً مرتکب گناه میشود؛ مجموعهای از آثار داستانی داریم — در سینما هم هست — که قهرمان فیلم لحظهبهلحظه به سقوط اخلاقی نزدیک میشود و معمولاً داستانها چنیناند که در نهایت رستاخیزی دارد و دوباره به شرایط اخلاقی خودش برمیگردد.
داستان تصویر دوریان گری
داستان بسیار معروف و جالب «تصویر دوریان گری» مال اسکار وایلد است که اگر خوانده باشید، فکر میکنم آنجا هم بحثهای نمادین خیلی جالبی هست: داستان مرد جوان خیلی خوشسیمایی است که نقاشی در جوانی، در اوج زیباییاش، از او پرترهٔ تمامقد میکشد؛ و این در ماجرایی — با دختری که به او علاقهمند است — مرتکب گناههایی میشود، دخترها را ترک میکند و بعد همینطور به عیاشی و کارهای بد ادامه میدهد؛ و بعد از مدتی میفهمد هر بار که به خانه میآید احساس میکند چهرهٔ تصویرش تغییر کرده و کمکم حالتهای شیطانی پیدا کرده و زشت میشود — خودش نه: سالها میگذرد و او همانطور جوان میماند ولی همهٔ این بدیها در آن پرتره منعکس میشود؛ تا اینکه تصمیم میگیرد پرتره را به انباری ببرد، برای اینکه دیگر بهاصطلاح تابلو شده: هر کس بیاید میبیند این تصویر، آن تصویر قبلی نیست. به هر حال داستان ادامه پیدا میکند تا اینکه از کارهایی که میکرده پشیمان میشود؛ و آخرش اینطور تمام میشود که پرترهاش را پاره میکند و خودش میمیرد و پرتره به وضعیت اصلی خودش برمیگردد؛ در واقع یکجور حسِ اینکه برای پاککردن گناهها باید خود را فدا کرد — چنین احساسی در آن داستان وجود دارد.
یکی از حاضران اعتراض کرد و گفت خیلی به این چیزی که میگویید نمیخورد؛ به دلیل اینکه اینجا جرم صورت گرفته، حضور پلیس و تحت تعقیببودن — این فضا خیلی با فضای اینکه مثلاً اتفاقی افتاده باشد فرق دارد؛ و اگر کسی خودآگاهانه بخواهد بنشیند و آن ماجرایی را که میگویید سمبلیک کند و چنین داستانی تولید کند، داستان گمراهکننده و بدی تولید کرده است. پاسخ این بود که در هر تحلیل هنری — هر نقدی دربارهٔ هر پدیدهٔ فرهنگی یا هر پدیدهای که در جهان هست — وقتی نقدی دارید باید ببینید چقدر میتوانید مؤلفههای اثر را با استفاده از همین پراکندگیها و چیزهایی که در اثر هست و ممکن است معقول به نظر نرسد، با نقدتان مثل رشتهای به هم وصل کنید؛ من فکر میکنم اکثر مؤلفههای این فیلم با آن چیزی که آن دوست ما میگفت سازگار نیست؛ اینها نمادین شدهاند و ماجرایی مثل آن ماجرا نیست: یکجور محتوای جنسی اینجا وجود دارد، مادر نقش خاصی در این وضعیت پیدا میکند، احساس حبسشدن و میل به اینکه اینجا نباشد. این مقدار با اینکه آدمی فقط مشکل سادهٔ برقراری ارتباط داشته باشد جور درنمیآید: آدمی که این مشکلات روانی را دارد و کارش به اینجا رسیده، قطعاً مشکل بهاصطلاح مهارتهای ارتباطی هم پیدا میکند — و این نمونه: مشکل مهارت ارتباطی دارد و آن کار فجیع را انجام میدهد و برای خودش با آن دختر — مثلاً نقاشی آن شاهزاده را جایی میآورد و به دختر نشان میدهد. خوشبختانه آن صحنه را دیدید: صحنهای که میآید و با دختر صحبت میکند و خودش را ظاهر میکند؛ نهایت این است که اصلاً درکی از ارتباط واقعیاش با مردم ندارد؛ با آن قیافه — تمام سر و صورتش رنگ شده — در تخیلات خودش فکر میکند دخترها هم باید خوششان بیاید؛ مثل ابراز علاقههای خیلی حاد و ناگهانی پسرهایی که بلد نیستند چه کنند: ناگهان جلوی دختر را میگیرند و حرفهایی میزنند که طرف مقابل میترسد و ناراحت میشود تا اینکه خوشش بیاید. نه، اینجا یکجور خامی از نظر ایجاد ارتباط هست، ولی این اثر چیز خیلی عمیقتری است از اینکه فقط مهارتهای اجتماعی ندارد؛ و به نظرم چیزی که گفته میشد کمی ضعیفتر از محتوای روانیای است که اینجا وجود دارد: اینجا مشکلی کمی عمدهتر است.
یکی دیگر از حاضران گفت در ماجرای قتل، خیانت نسبت به مادر وجود دارد و این نکتهٔ خیلی مهمی است در این داستان؛ یعنی نقش مادر فقط بردنِ این پسر به پستو نیست؛ انگیزهٔ آن درگیری از اینجا شروع میشود که دختر به مادر توهین میکند. و این دقیقاً نکتهٔ مهمی است: اینکه اصلاً این گناه مرتکب شده یا تصویری که از گناه وجود دارد، خودش به مادر بهنوعی ربط دارد. و دربارهٔ عنوان داستان: در اسم داستان بهشدت احساس گناه وجود دارد و یک احساس گناه بچگانه: Bad Ronald — رونالد بد؛ یک حس کودکانه؛ چیزی که احتمالاً بچهٔ ششساله وقتی بد حس میکند، مثلاً بچهٔ دیگری را بد میداند و به او میگوید «رونالد بد».
پالپ فیکشن و حس گناه گانگستر
من خیلی وقت بود با کسی بحث داشتم که فیلم معروف پالپ فیکشن چقدر کمیک است و چقدر ماجراهای این فیلم — که خیلی معروف است و بهاصطلاح کالت ایجاد کرده — سرآغاز مجموعهای از حرکتهای فرهنگی هم شده؛ گاهی یک اثر هنری واقعاً تأثیر بیش از حد میگذارد. همین الان هم شنیدهام در اروپا خیلی از فروشگاهها عکسهای بزرگ قهرمانان این فیلم را زدهاند. بگذریم: ماجرای اصلی فیلم دو گانگسترند که خیلی با خونسردی آدم میکشند. اگر بخواهم نقطهٔ اساسی فیلم را بگویم این است که یکی از این گانگسترها در اثر سانحهای — که ناگهان احساس میکند معجزهای اتفاق افتاده و خداوند باعث شده زنده بماند — پشیمان میشود و میگوید دیگر این کارها را کنار میگذارم. فضای فیلم آنقدر کمیک است و این تصمیم با شخصیت این آدمها ناسازگار است که من با کسی بحث داشتم که آیا این هم جزو چیزهایی است که باید به آن خندیم یا نه. این قسمتش دیگر جدی است: آیا فیلم میخواهد بگوید واقعاً این آدم پشیمان شده، یا میخواهد چیزی را — به دلیل نامناسببودنش — خندهدار کند؟ خنده از یکجور نامناسببودن و ناهماهنگی میآید: آدمی که همین چند دقیقه قبل بهراحتی چند نفر را کشته. این کالچری که این فیلم ایجاد کرده و در سینما خیلی جاها اثر گذاشته همین است: در حال حرفزدن و غذاخوردن آدم میکشد؛ یعنی آدمی چنان حالت خونسردی در کارهایش دارد که اصلاً به او نمیخورد که عقاید مذهبی هم داشته باشد؛ چون بعد از این ماجرا شروع میکند به بحثکردن دربارهٔ مسائل مذهبی — اینکه این یکجور دخالت الهی بوده — و از اصطلاحات خیلی الهیاتی استفاده میکند که به آدمش نمیآید اصلاً این کلمات را بلد باشد به کار ببرد، و دوستش هم با او برخورد میکند. من سعی کردم سندی در آن فیلم ارائه بدهم که نمیخواهم بگویم کمیک نیست؛ یعنی واقعاً محتوای فیلم این است که آدمهایی در این حد هم زمینههایی دارند که ممکن است پشیمان شوند: صحنهٔ کوتاهی هست که کیفِ جیبی این آدم باز میشود و روی تیپ جیبیاش هک شده «Bad Mother Fucker». این اصطلاح، حس گناه این آدم را قبل از اینکه آن اتفاق بیفتد نشان میدهد: خودش را آدم بدی میداند و روی تیپش هم همین نوشته. بنابراین فیلم زمینههایی آماده میکند که شما باور کنید این آدم احساس گناه دارد و حالا که موقعیتی برایش پیش آمده دارد از این ماجرا کنار میکشد؛ و دلایل دیگری هم در فیلم هست، منتها فیلم آنقدر بار کمیکش زیاد است که چنین چیزی ممکن است واقعاً به نظر بعضیها خندهدار بیاید.
عنوان فیلم و حس گناه کودکانه
تا حالا این را که گفتید. عنوان فیلم عنوانی است که کاملاً با احساس گناه و یکجور حس گناه کودکانه همخوانی دارد. اگر این فیلم را به شما نشان میدادم، نسبت به رونالد احساس نمیکردید که این آدم بدی است؛ احساس میکردید این بیچاره است، آدم بیچارهای است. و میخواهم همین فیلم را — به نظر من — این تصمیمگیری را در مقدمهٔ مادر آماده میکند. چون فیلم را ندیدهاید، حدس بزنید؛ من فکر میکنم جزئیات خوبی برای تحلیلکردن در مقدمهٔ فیلم هست و وارد همهٔ جزئیات نمیشوم؛ کلیات را بحث میکنیم. میترسم این جلسه این بحث را تمام کنیم و خیلی جزئیات جالب در آن بماند که متوجهشان نشوید؛ اگر کلیات را اینطور متوجه شوید که ماجرا چیست، فکر میکنم فیلم را که ببینید خیلی جزئیات را میفهمید که چگونه است. بحث سوپرایگو هم پیش آمد — با عبارتهایی مخدوش — دربارهٔ اینکه این سوپرایگوی مادر است یا پدر. یکی از حاضران چنین تفسیری داد: وقتی دختر را میکشد و دفن میکند، احساس گناه را درون شخصیت خودش دفن کرده است؛ یعنی تضادی داخلی میان عقلانیت و سوپرایگو وجود داشته: احساسی هست، درگیری میشود، بعد دوباره احساسی از آن سوپرایگو بلند میشود و احساس گناهش را این بار دفن کرده؛ اذیتش کرده، احساس کرده و بعداً میخواهد بپوشاندش، در درون خودش دفنش کرده است. پاسخ گوینده این بود: فرض کنید گناهی که اینجا بهصورت تمثیلی بیان میشود یکجور نافرمانی در مقابل سوپرایگو باشد؛ کشتن یک دختر به نظر شما یکجور نماد برای تخلف در مقابل سوپرایگوست؛ ولی کدام سوپرایگو را میشناسید که مثلاً جزو فرامینش این باشد که دخترها را نکشند، تا این نافرمانی در مقابل سوپرایگو محسوب شود؟ حسی که اینجا وجود دارد حس نافرمانی در مقابل مادر یا پدر یا هیچکدام نیست. و تأکید دیگری که مطرح شد مهم است: اینکه توهین به مادر در واقع باعث این کار میشود — این بهنوعی ریشهٔ آن ماجرایی است که نهایتاً به آن منجر میشود؛ ماجرا از اینجا شروع میشود: نقطهٔ شروع این داستان قتل این دختر است و نقطهٔ شروع درگیری — غیر از آن تصادف ناگهانی با دوچرخه که فقط برای این است که اینها سر راه هم قرار بگیرند — این است که دختر با بیادبی، از خودِ پسر و از مادرش حرف میزند و کلمهٔ ویرد را به کار میبرد: «آدمهای آنرمال و عجیبوغریبی هستید» — و عذرخواهی نمیکند و منجر به قتل میشود. نمیدانم چقدر؛ من خیلی دوست دارم این مکالمات ادامه پیدا کند، حتی اگر شده همین جلسه همینطور بگذرد؛ فقط نگران این هستم که جایی از چیزی از فیلم استفاده کنم و چون شما ندیدهاید مثل اینکه به اندازهٔ کافی اینفورمیشن نداشته باشید.
عقده مثبت مادری
کاملاً همین است. این همان احساس عجیب است که به نتیجهٔ چیزی میرسد که به آن بهاصطلاح عقدهٔ مثبت مادری میگویند: اینکه رابطه با جنس مخالف، توهین به مادر است؛ و اینکه انگار این احساس از مادر به پسر منتقل میشود که باید تنها زنِ زندگیِ پسر، مادر باشد.
دیالوگ آغازین جشن تولد
یادم افتاد و احساس کردم به آن اشاره نکردهام و مهم است: اولین دیالوگ فیلم این است که مثلاً جشن تولد شانزده-هفده سالگی پسر است؛ کیک درست کردهاند و دارند میخورند و مادر با حالت نگرانی میگوید تو چقدر زود بزرگ شدی و به زودی میروی کالج. این حسِ اینکه پسر را از دست میدهد از ابتدا در فیلم هست. انعکاس این احساس مادر در پسر این است که — چون به معنای واقعی کلمه ارتباط پسر با جنس مخالف یکجور ترک رابطه با مادر است، و این واقعیتی است: پسرها مستقل میشوند و از خانواده دور میشوند وقتی که عاشق میشوند و ازدواج میکنند — درگیری در درون این آدم وجود دارد که به این شکل بیان میشود: رقابت میان دختر و مادر، و اینکه این احساس را دارد که دختر دارد به مادر توهین میکند. یعنی علاقه به جنس مخالف و میل به مثلاً دختری، در پسر نوجوانی که اصطلاحاً درگیر این حالت روانی است — که یونگ به آن میگوید عقدهٔ مثبت مادری؛ یعنی ارزش بینهایت قائلشدن به رابطه با مادر، تقدیسکردن مادر و یکجور غرقشدن در آن رابطهٔ پسر-مادر که با نبودن پدر در اینجا بهوضوح زمینههایش فراهم شده — انتظار از پسرِ تنهايی که با مادرش زندگی میکند همین است که غرق رابطهٔ پسر-مادری باشد؛ و چنین موجودی طبعاً تصورش این است که در درونش احساس میکند رابطه با یک دختر، جدا شدن از مادر است و این کار بدی است و نباید بکند و توهین به مادر است. بنابراین کاری که این پسر انجام داده — در دورانی که برمیگردد به همان سنوسالی که در فیلم به او میگذرد — این است که از علاقهاش به یک دختر، یا کلاً به عشقی که داشته، رابطه را قطع کرده، پشت پا زده و برگشته پیش مادرش.
احساس گناه نوجوانی و دوری از دختر
و پدر حذف شده، و لذت رابطهاش با مادر است که اینجا مانع از ارتباطش با دختری شده و این احساس گناه در واقع در او مانده. مثل پسری که در دورهٔ نوجوانی برای اولین بار با دختری رابطهای پیدا کرده و بهشدت به او احساس گناه دست داده و بعد همین احساس گناه باعث شده سراغ دختر نرود. و بزرگ شده — بزرگشدنش را در فیلم بهطور تمثیلی نمیبینیم؛ سالها ممکن است، این نویسندهای که این داستان را نوشته ممکن است الان در سنین خیلی بالایی باشد و همچنان انگار محبوس است. در اثر آن حس گناه نمیتواند — دیگر حتی مادر هم حضور ندارد: نکته این است که مادر بهعنوان موجودی که حداقل آن رابطه را داشت — اگر رابطه با دختر را نداشت — از آن حذف شده، ولی او در همان تصویر همچنان در اثر آن احساس گناه زندانی است و این نگاه حسرتآمیزش به دخترهایی که آنجا میآیند، علاقهای که دارد، نهایتاً همین است که او را از پسسو بیرون میکشد. یکی از حاضران گفت دفنکردن معنا دارد: به معنای واقعی آن عمل کشتن را تشدید میکند؛ مثل اینکه بخواهید آثارش را از بین ببرد، مثل اینکه آن دختر را کلاً با خاک بپوشاند؛ هم قطع است، هم پشتش دفنکردن و بهنوعی محوکردن آن ماجرا — این شدت عمل را نشان میدهد.
کلیدهای کشف ناخودآگاه در اثر
شما واقعاً چطور میتوانید این کلیدها را پیدا کنید که آن نکات ناخودآگاه را کشف کنید؟ باید همیشه بهنوعی احساستان این باشد که اگر این رؤیا بود معنایش چه میشد. در رؤیا وقتی میبینید یکی از دوستانتان مرده، این معمولاً بهطور طبیعی به این اشاره دارد که رابطهٔ شما با آن آدم در حال قطعشدن است یا اتفاق بدی افتاده که میتواند قطع شود؛ به هر حال ضعیف شده و بیشتر از هر چیز به ارتباط اشاره میکند. تصور من این است که اینجا هم دقیقاً همین است: او خودش کسی است که این کار را انجام میدهد و در دفاع از مادرش این کار را میکند؛ این دنیای درونی این آدم است که در این اثر نمایش داده میشود. و آن احساس طبیعی که این آدم داشته، در اثر رابطهٔ بیش از اندازه نزدیکش با مادرش، تبدیل شده به حالتی از احساس گناه که زندگیاش را تحت شعاع قرار داده؛ و حالا این استرسها هم به وجود میآیند چون اصلاً نمیتواند ارتباط طبیعی برقرار کند؛ مثل اینکه چیزی در گذشتهاش هست که این ارتباط را غیرممکن کرده است.
آپلود نشدن فیلم و جمعبندی موقت
من از اینکه فیلم را ندیده بودید ولی کمک کردید احساس خوبی دارم — یعنی مجبور نشدم همهٔ ماجرا را خودم بگویم؛ هرچند اصلاً برنامهام در این جلسه این نبود. آمدم و آقای فردوسی گفت این فیلم را آپلود نکرده و شما ندیدهاید؛ تصورم این بود که صرفنظر کنم، فقط خواستم کلیتی سریع بگویم و شما بروید فیلم را ببینید؛ ولی فکر میکنم الان بهتر هم شد، یعنی آن نکتهٔ اصلی ماجرا به نظرم درآمد. شاید اگر الان فیلم را ببینید بتوانید به خیلی از جزئیاتش دقت کنید که چقدر با این ماجرا هماهنگاند. بگذارید فکر کنم فیلم را ببینید تا، به گمانم، نکتهٔ اصلی فیلم مشخص شود که چیست؛ در واقع یک نوع مشکل روانی در آدمها را در این فیلم میبینید که خود این آدم انگار در زندگی خودش درگیر چنین ماجرایی است. الان اینکه این آدم آنجاست و داستانِ آن متخیّل را مینویسد، چون خود نویسنده است: خودِ نویسندهای که این داستان را نوشته، در پسِ آن خودش نویسنده شده است. چه چیزی بهتر از اینکه این بچهٔ پسر — با اینکه به او نمیآید — در حال نوشتن داستانی کاملاً فانتزی باشد. و چیزی که میخواستم به آن اشاره کنم — اینکه این فیلم را واقعاً دادم برای اینکه این فیلم نمونهٔ فیلمی است که هرچند ناخودآگاه شخصی در آن دخالت دارد، ولی آنقدر حسی را صادقانه در آن بیان کرده و نهادینه شده که یک احساس درونی خودش را بدون اینکه خودش بخواهد به چیزی سمبلیک کرده — چنین فیلمهایی آثار هنری کاملاً قابل استفادهایاند، مثل فکتهایی برای آدمهایی که کار روانکاوی میکنند.
سندروم رونالد
یعنی الان این ماجرایی است که هزاران نفر در دنیا — مردهایی — درگیر آن هستند: بهنوعی تحت تأثیر رابطهٔ عمیقشان با مادر، از یکجور رابطهٔ طبیعی و مثبت با جنس مخالف محروم میشوند.
ابلوموفیسم بهعنوان الگوی مشابه
میخواهم بگویم میشود یکجور بیماری روانی تحت عنوان مثلاً «سندروم رونالد» تعریف کنیم و این فیلم را هم بهعنوان سندِ کاملاً شفاف اینکه سندروم رونالد چیست، چطور شروع میشود و به کجاها میرسد، واقعاً ارائه بدهیم. آثار هنری همانطور هستند که مثلاً ما یک بیماری روانی داریم و به آن میگوییم «ابلوموفیسم»: هر کس داستان ابلوموف را بخواند، آن داستان آنقدر یک پدیدهٔ روانی را شفاف در خودش میبینید — آنجا البته با آگاهی، نه به صورت ناخودآگاه — که آدمهایی که آن موضوع را بهعنوان بیماری روانی طبقهبندی کردند، اسم بهتری از این به ذهنشان نرسید و گفتند ابلوموفیسم؛ یعنی مثل همان ابلوموف زندگیکردن. ابلوموف آدم تنبل و بیکاری است که واقعاً شخصیتش چنان در آن داستان خوب پرورش داده شده که برای من حیرتانگیز بود چقدر این آدم طبیعی و خوب است. یادم هست فیلمی از برادران میخالکوف — یکیشان میخالکوف است و یکی کنچالوفسکی، ولی با هم برادرند — از روی این داستان ساخته شده و فکر میکنم کارگردانش نیکیتا میخالکوف است. شروعش چنین است که بفهمید ابلوموفیسم یعنی چی: او طبق معمول خوابیده؛ همیشه خواب است و هیچ کاری نمیکند. فرزند آدمی فئودال است در روسیه — مثلاً اواخر روسیه تزاری — که ماهیانهای از آن روستاها که در آنها ملک دارند به او میرسد و با همان ماهیانه زندگی میکند؛ بنابراین کاری نمیکند و کمکم کارش به اینجا میرسد که از خانه هم زیاد بیرون نمیرود. اوضاع خراب شده و پول به اندازهٔ کافی نمیرسد — حالا دلیلش چیست خیلی مهم نیست — مهم این است که دیگر حتی پول اجارهٔ خانهاش را نمیتواند بدهد. من اینطور یادم است که فیلم از این صحنه شروع میشود که مستخدمش آمده میخواهد بیدارش کند و با ترس و لرز میخواهد بگوید همسایه آمد و گفت اگر تا فردا نروید میآیند — حکم گرفتهاند — و تخلیه میکنند. تنها عکسالعمل ابلوموف این است که میگوید صد بار داد زدم سرت؛ میگوید صد بار به تو نگفتم در مورد این همسایه با من حرف نزنید. یعنی اصولاً فعلاً نمیخواهد به آن فکر کند؛ با اینکه شنیده، یکجور میخواهد خوابش را ادامه بدهد و هر خبر بدی را مثلاً سانسور میکند، در حالی که دیگر نزدیک است بریزند اثاثش را بیرون. به هر حال ابلوموفیسم نمونهای است که آنجا کتاب، کاملاً آگاهانه نوشته شده — آدمی که این شخصیت را میشناسد و سعی میکند ترسیمش کند؛ صدها فیلم وجود دارد که میتوانید اسم بیماریهای روانی خاصی را از اسم این فیلمها بگیرید و ناخودآگاه آن ماجرای روانی را بهشدت در خودشان منعکس میکنند. به هر حال سندرومی اینجا وجود دارد که احتمالاً در روانکاوی اسمی برایش گذاشتهاند؛ ولی اگر نگذاشته بودند هم میشد اسمش را گذاشت سندروم رونالد، بد رونالد.
بهاحتمال دربارهٔ رنگ موها بحثی شد، با عبارتی مخدوش: اینکه اختلاف واضحی میان مادر و آنها وجود دارد — تا آنجا که میدانم این دو شخصیت اختلاف واضح دیگری هم دارند. من این را اینطور تحلیل میکنم که این آدم به معنای واقعی کلمه بلوند را دوست دارد و ناخودآگاه مادر خودش را سیاه کرده است؛ چون همهٔ دخترهایی که مقابلش هستند — دختری که عاشقش میشود بلوند است، دختری که میکشد بلوند است — این دو تا را یادم است که بلوندند؛ و مادر سیاهموی است. حالا موضوع این است که چهرهٔ شخصیت محبوب دختر در این فیلم بلوند بودنِ آن واضح است و لازم نیست همهٔ آدمهای فیلم بلوند باشند؛ همین در حرفی که میزنم کافی است: وقتی معشوق بلوند است، مادر ضدِ آن است. نکتهای که در این فیلم هست — من فکر میکنم — این است که نویسندهای که این داستان را نوشته همچنان نسبت به مادرش حس خیلی عمیق مثبتی دارد، ولی در این فیلم ناخودآگاهِ مادر مثبت نیست. مثلاً همین که رنگ موی مادر با رنگ موی شخصیت مورد علاقه فرق دارد؛ و چیزهای دیگر هم هست: مثلاً مطمئناً اگر به آدمی که دچار این سندروم است بگویید مادرت مقصر بوده در اینکه چنین اتفاقی برایت در زندگی افتاده، احتمالاً بهشدت پرخاش میکند، حتی اگر روانکاویاش باشید: «مادر من هیچ تقصیری نداشت؛ مادر من بیگناه و پاک و مثلاً معصوم بود و هر کاری کرد در راه کمک به من بود و میخواست کمکم کند.» منظورم این است که با وجود اینکه فکر میکنم نویسنده حتی موقع نوشتن این داستان آگاهی ندارد که مادرش معنایی در آسیبی که به او رسیده نقش فعالی داشته، در این فیلم مادر در حذفشدن این آدم نقش کاملاً فعالی دارد؛ یعنی همه چیز را مادر دارد و این فیلم به این دلیل آن سندروم را نشان میدهد که این جزئیات در آن هست: نشان میدهد که چنین مادری مادر آسیبزاست — این را ما بهعنوان آدمهایی که روانکاوی بلدیم میدانیم، ولی من اصلاً فکر نمیکنم چنین چیزی در ذهن نویسنده باشد؛ ولی خودبهخود اینطور درآمده. شاید موضوع رنگ مویی که میگویید قابل تحلیل باشد — این مویی که اتفاقاً این آدم دوست ندارد. بنابراین حس اینکه انگار ناخودآگاهش مادر را دوست ندارد چون بلایی سرش آورده، بهنوعی مادرِ هنرپیشهای که بازی میکند اصلاً جذاب نیست و اصلاً خوب بازی نمیکند — همهٔ اینها اتفاقاً تشدید میکند این تصویر را که هیچ موضع مثبتی اینجا نسبت به مادر نداشته باشید. این یک سوپرایگو است که مخالف این محدودیتهاست. ببینید، پلیس معمولاً سوپرایگو نیست؛ پلیس معمولاً جلوهٔ اخلاق است — قانون — و من فکر میکنم تشدیدکنندهٔ حس گناه است. چه چیزی آدمی را که احساس گناه میکند تعقیب میکند؟ پلیس؛ اینجا هم طبق معمول در رؤیا همینطور است: معمولاً پلیس در رؤیا همین حالت را دارد؛ نمادی از قانون و اخلاق و وجدان — چیزی که در درونتان اگر مرتکب گناه شوید شما را تعقیب میکند. من آخر فیلم را به شما نشان ندادهام؛ بنابراین شاید جا دارد که این فیلم را با کنجکاوی ببینید که خلاصهاش چه میشود.
جزئیات صحنه و برادر دختر
اگر کسی سؤالی دارد — من فکر میکنم بد نیست همینجا نگهش داریم. چندین صحنه در این فیلم وجود دارد که اگر اینطور به آنها نگاه کنید، صحنههای پراکندهای هستند که جمعوجور میشوند و معلوم میشود این صحنه چقدر به آن میخورد؛ همهٔ این چیزها را میشود به آنها فکر کرد: نحوهٔ اینکه از بیرون میآید؛ پسری دیگر که اینجا وجود دارد — برادر آن دختری است که کشته شده — از جایی به بعد نقش بازی میکند. خیلی نمیخواهم بگویم همهٔ جزئیات را واقعاً موبهمو به آنها فکر کنید، ولی فکر میکنم همه چیز اینجا برای فکرکردن به خیلی از جزئیات هست. دربارهٔ اینکه پلیس دقیقاً اینجا چیکار میکند، فکر میکنم همهٔ فیلم را ببینید: پلیس آن نیست که بخواهد این را از این وضعیت دربیاورد؛ میخواهد مجازاتش بگیرد؛ یعنی بیشتر تشدیدکنندهٔ آن احساس گناه است، نه نجاتدهنده؛ و فکر نمیکنم وقتی این فیلم را میبینید احساس خوبی داشته باشید که پلیس میآید — احساس ترس دارید.
مایه عمیق زیر سطح فیلم دلهرهآور
من این را بهعنوان نمونهای از فیلمی آوردهام که هیچ احساس نمیکنم نه نویسنده و نه کسانی که ساختهاند متوجه آن بار روانیای بودند که دربارهاش صحبت میشود — اینکه این سندروم چیست؛ و همینطور بهعنوان فیلم داستان دلهرهآور و فیلم دلهرهآور تلویزیونی سادهای ساختهاند؛ اتفاقاً فکر میکنم این داستان مایهٔ قویای دارد: اگر نویسندهٔ خوبی میخواست این داستان را بنویسد، شاید داستان خیلی معروفی از آن ساخته میشد. یک حس خیلی عمیق اینجا وجود دارد — این محبوسشدن — منتها مقدماتش آنقدر بهاصطلاح آبکی چیده شده که در فیلم هم به دلیل اینکه واقعاً فیلم ضعیفی از نظر سینمایی است، مقدماتش دیگر فاجعه است: انگار کارگردان عجله دارد که زودتر آن دختر را بکشد؛ نشستهاند، یک کاراکتر با ماجرای کوتاهی صحبت میکند، پسر بلند میشود میرود بیرون، یک ماجرای فرعی یکدقیقهای دارد و بعد دختر را میزند و میکشد تا داستان زودتر شروع شود. ولی مطمئناً این داستان جای آن را دارد که نویسندهٔ بهتری بیاید و کمی بهترش پرورش بدهد، این حس را حفظ کند — حالا چه آگاه باشد نسبت به اینکه ماجرا پشتش چیست چه نباشد — مقدمهٔ بهتری بگذارد و گرهگشایی بهتری بکند (که اینجا هم خیلی جالب نیست) و بعد آدم قابلتری کارگردانی کند؛ فکر میکنم مایهٔ اینکه چیز خوبی از آن دربیاید وجود داشته، ولی فعلاً در حد یک فیلم تلویزیونی خیلی مهجور باقی مانده. و چیزی که اینجا هست DVD Rip نیست، TV Rip است؛ یعنی اصلاً فیلم در حدی نیست که DVD بشود. به هر حال فکر میکنم باز جا دارد فیلم را نگاه کنید و به جزئیاتی از آن دقت کنید. این نمونهای است از مجموعهٔ بسیار وسیعی از آثار: آدمهایی آثار هنری خلق کردهاند که پر از محتویات ناخودآگاه و روانی است، چه شخصی چه عمومی؛ و این الان محتوایی دارد که مطلقاً نمیتوانید بگویید چیز شخصی به معنای اعوجاجیافته است؛ در واقع یک حس عمیق واقعی خودش را به چیز سمبلیکی تبدیل کرده که میتواند شبیه یکی از رؤیاهای خودش باشد. اینکه ناخودآگاه شخصیاش چه دخالتهایی کرده — این بحث همیشه در هر کار هنری و هر کاری که انسان انجام میدهد هست: اعوجاجهایی توسط ناخودآگاه شخصی هم ظاهر میشود. کلیتش را گفتم: احساسی پیدا کنید که اینجور آثار هنری — که خیلی هم زیادند — برخلاف آثار اسطورهایاند که کموبیش نادرند؛ اکثراً ما اسطورههای اصلی را همان اسطورههای باقیمانده از دوران باستان میبینیم و خیلی از اسطورههای مدرن واقعاً اسطورههای خوبی نیستند — عالمی خودآگاهی و احساسات شخصی در آنهاست. اسطوره دقیقاً وقتی اصیل میشود که هزار سالی سینهبهسینه نقل شده باشد و صیقل خورده باشد و به چیزی واقعی در درون همهٔ انسان نزدیک شده باشد؛ و این ویژگیِ واقعی و مهم اسطوره این است که حالت جمعی به آن میدهد.
سوررئالیسم بهعنوان اقلیت تاریخی
اسطوره از آن دستبردهای ناخودآگاه شخصی بهنوعی خودبهخود دور میشود؛ و آثار سوررئال مربوط به آدمهایی است که در اقلیت مطلقی هستند: مکتب سورئالیسم چه در ادبیات، چه در سینما و یا شعر — همهجا که بروید — اینها آدمهای خیلی خاصیاند و دورانشان هم بهنوعی گذشته؛ آن مکتب اصیل سورئالیسم که در فرانسه شکل گرفته بود دیگر عملاً وجود ندارد، چون خیلی وابسته به همان شخصیت آندره برتون بود. هنوز آثار سوررئال تولید میشود ولی خیلی کمشمارند. من مدام گفتهام که میل دارم به سمت این حرکت کنم که سادهترین آثار هنری را نشان بدهم که شما در آن میتوانید آن چیز را ببینید؛ اگر قرار باشد فقط نقد روانکاوانه به درد اسطوره و آثار سوررئال بخورد، خیلی کاربرد کمی دارد. ادعای من این است که در هر اثر هنری حتماً میتوانید ایدههای جالبی از نقد روانکاوانه بگیرید و محتویاتی را آشکار کنید. و این طیف وسیعی از آثار هنری است: آثاری که یکجور با ناآگاهی ساخته شدهاند؛ آدمها آدمهای سادهای هستند و نکتهٔ اصلیشان این است که حس خیلی عمیقی دارند که در زندگیشان وجود دارد و میخواهند آن را بیان کنند. بهعنوان نمونه خیلی از کارهای اول هنرمندان در این طیف از آثار قرار میگیرد: کارهایی که در دورهٔ جوانی برای اولین بار میکنند و هنوز پختگی تکنیکی ندارند.
اولین آثار هنرمند و سانسور بعدی
معمولاً آثار اول هنرمندان ضعفهای تکنیکی دارد؛ ولی من همیشه — به دوستانی که از این بحثها با آنها میکردم، الان کمتر — بهشدت سفارش میکردم که بروید کارهای غیرمعروف اولیهٔ مثلاً یک فیلمساز یا نویسنده را حتماً بخوانید: معمولاً عمیقترین چیزی که در آثارشان هست آنجا خیلی واضح و روشن دیده میشود؛ ولی بعداً در آثار بعدیشان، چون آدم آگاه میشود، کلی سانسور میکند و کلی تکنیک دارد که موضوع را پیچیده میکند؛ ولی خیلی وقتها میبینید اولین کاری که هنرمند کرده خیلی شفاف عمیقترین حس درونیاش را در خود دارد؛ چون معمولاً حسهای عمیق هنرمندان همان حسهای دورهٔ نوجوانی و جوانیشان است و کمتر پیش میآید در دوران میانسالی و پیری احساس کاملاً تازهای بهشان دست بدهد. ناصر تقوایی، فیلمساز معروف ایرانی، بارها در یکی از مصاحبههایش جملهٔ قشنگی در بیان همین محتوا گفته بود: به نظر من آدمها یکسوم زندگیشان را زندگی میکنند — یکسوم اولش را — و دوسوم بعدی زندگیشان را آن یکسوم اول را نشخوار میکنند؛ یعنی همهٔ حسها بهنوعی تقویت میشوند و شکلشان عوض میشود، ولی آدمی که در دورهٔ جوانیاش یکجور خاصی به دنیا نگاه کرده، تا حدود زیادی احساساتش در همان محدوده میچرخد؛ و برای همین هنرمندان خیلی وقتها در کار اولیهشان، به دلیل جوانی و ناپختگی، خیلی راحتتر میتوانید عمق احساسشان را ببینید؛ و بعداً همان احساس را میتوانید در کارهای بعدیشان ببینید و بهنوعی مثل نخ تسبیح همهٔ این آثار را ردیف کنید؛ معمولاً معروف است که هنرمندان یک حرف میزنند.
برگمان و سونات پاییزی
هر هنرمندی هر چقدر هم آثار متنوع دارد، چیز خیلی اساسیای انگار در وجودش هست که دارد بیان میکند. یادم است مصاحبهای از برگمان خواندم که برایم جالب بود: دربارهٔ فیلم خودش سونات پاییزی — که یکی از فیلمهای آخرش است — گفته بود خلاصهٔ آن چیزی که میخواستم بگویم را فکر میکنم در این فیلم گفتهام؛ بعد از چهل-پنجاه فیلمی که ساخته بود، خودش احساس میکرد این فیلم بهنوعی توانسته آن چیزی را که میخواسته بیان کند. و واقعاً اگر این فیلم برگمان را ببینید، میبینید در خیلی از آثار دیگرش هم تلاشی به سمت چنین بیانی وجود دارد.
لغزش زبانی پروفسور و اعمال ناخودآگاه
موضوع رونالد را بگذاریم کنار. بگذارید یک بحث تئوری بکنم که بعداً در کارهای دیگری که میبینیم یا میخوانیم از آن استفاده کنیم — این حرفها را قبلاً زدهام و میخواهم چیزی بگویم که کمی واضحتر شود. من مدام بر این تأکید کردهام که قدرت نقد روانکاوانه این است که برخلاف نقدهای دیگر، اثر هنری را در یک لایه نمیبیند. نهایت سادگی است که منتقدی بیاید بگوید این اثر هنری — پیامِ هنرمند در این اثر چه بوده؟ چه میخواسته بگوید؟ — مثل این است که واقعاً هنرمند موجودی است، انسان موجودی است که آن چیزی را که میخواهد بگوید همان را میگوید. راستش را بگویم، روانکاوی این پیچیدگی را در ذهن آدم ایجاد میکند که هیچ آدمی حتی در زندگی روزمره همان چیزی را که میخواهد نمیگوید: داستانی هست که میگویند روزی پروفسوری میخواست «ب» بگوید ولی گفت «سی»؛ اشتباهاً روی تخته نوشت «سی» ولی باید میگفت «ب» — اصلاً «آ» هم غلط بود. دقیقاً وضعیت اعمال ما اینطور است: چیزی باید بگوییم، ولی میرویم چیزی میگوییم و آخرش چیزی دیگر میگوییم، غیر از آن که حتی اراده کرده بودیم بگوییم؛ یعنی مخلوطی از چیزهایی که در خودآگاهیمان هست و چیزهایی که باید بگوییم — یعنی در ناخودآگاه جمعیمان هست — و اختلالهایی که در میان ناخودآگاه شخصی است؛ نهایتاً همان چیزی میشود که بیان میشود. بنابراین تصور اینکه من یک کار هنری — که خیلی پیچیدهتر از حرفی است که آدمی در زندگی روزمره میزند — را بخواهم نقد کنم و بروم سراغ اینکه بگویم پیام نویسنده چه بوده، چیزی خیلی سطحی ممکن است از آن کار بفهمم. اثر هنری را وقتی خوب میتوانم بفهمم که بتوانم آن پشت پرده را کمی دیده باشم. مدام بر این تأکید کردهام که نقد روانکاوانه، پیدا کردن لایههای ناخودآگاه جمعی، ناخودآگاه فرهنگی، شخصی، خودآگاهی و حتی چیزی مثل سوپرایگو است — چیزی که از بیرون فشار میآورد که این آدم چیزی را بگوید که خودش دوست ندارد بگوید.
اثر سفارشی و ساز مخالف درونی
شما چه تصوری دارید از اینکه هنرمندی به دلایل مثلاً مالی سفارشی را قبول کند که دوست ندارد؟ انتظار دارید این اثر هنری به چه سمتی کشیده شود؟ کسی کار سفارشی میکند — و نهایتاً در اثر هنری چه اتفاقی میافتد؟ اینکه حتی اگر این آدم صادقانه سعی کند این سفارش را انجام بدهد، عالمی ساز مخالف احتمالاً در اثر هنری میبینید که زده میشود: هر جایی که باز مانده و آن سفارشدهنده حرف خاصی دربارهاش ندارد، میرود سراغش — مثل آن شتری که مولوی در یکی از داستانهایش میگوید: مجنون سوارش است که برود خانهٔ لیلی، هر وقت خوابش میبرد برمیگردد سمت طویلهٔ خودش، که آنجا بچهاش هست. به هر حال آدمها به سمت میل درونی خودشان کشیده میشوند. من کارهای مستندی دیدهام که بهشدت چنیناند: فیلمسازی — آماتور یا حرفهای — قبول کرده دربارهٔ یک کارخانه فیلمی بسازد و المانهایی در این فیلم هست که مطمئناً آن کارخانهدار اصلاً کاری به آنها نداشته؛ خودبهخود دست میرود و در کار هنریای که انجام میدهد چیزهایی از درونش اضافه میکند که کاملاً ممکن است ضد آن سفارش باشد؛ برای اینکه آن سفارش برخلاف میل سازندهاش تحمیل شده و چیزی از درونش میخواهد این تحمیل را بردارد؛ گاهی کاری میکند که در شرایط عادی هم ممکن بود از کار و عملش نشان ندهد: درست ضدِ آن سفارش را میبینید.
فیلم مستند فداییان و کارگاه سنگبری
من فیلمی دیدهام — البته اینجا خیلی مسئلهٔ ناخودآگاه نبود. اسم فیلمساز را میتوانم بگویم؛ تقریباً مطمئنم نمیشناسید ولی فیلمساز خوبی است: آقای فداییان که تا آنجا که میدانم فقط کار مستند انجام داده؛ الان هم اصلاً نمیدانم در قید حیات هست یا نه. حدود ده سال پیش من حضوری دیدمش و چند تا از فیلمهای مستندش را که معمولاً جایی نمایش داده نشده بود دیدم. یکی از این فیلمهای مستند دربارهٔ یک کارگاه سنگبری و استخراج سنگ بود. نکتهای که خیلی به چشم میخورد این بود که این فیلم اصلاً ساختار مستند نداشت: معمولاً از نظر تکنیکی در فیلم مستند دوربین قرار است نظارهگر بیطرفی باشد؛ نباید حرکت داشته باشد، نباید زوم کند — یعنی معمولاً سادگی تکنیکی مشخصهٔ فیلمهای مستند است؛ شما قرار است با فیلم مستند واقعیتی را نشان بدهید و بهترین کار معمولاً این است که دوربینتان را جایی بگذارید و بگذارید مردم واقعیت را ببینند؛ قضاوت نکنید. این فیلم از اول که شروع میشد، رفتار دوربین با سوژهها بیشتر شبیه فیلمهای هیچکاک بود تا فیلم مستند: بهطور مداوم دوربین سمت این سنگهایی که افتاده بودند — اینور و آنور — میرفت، مثل آثار جنایت؛ چون محتوای فیلم نهایتاً این میشد که آنها با دینامیت سنگها را استخراج میکردند و کلی پرت داشت.
شکایت کارفرما از واقعیت مستند
و فیلم انگار جنازه نشان میدهد؛ دوربین راه میرفت و زوم میکرد و نزدیک میشد، حتی حرکت میکرد به سمت آن لاشههای پرتشده در اثر انفجار. علت اینکه یادم افتاد این بود که تا آنجا که یادم است وقتی او را دیده بودم درگیر دادگاه بود برای فیلم مستندی که به سفارش یک کارخانه ساخته بود و چنین شده بود: کارخانهدار بعد از اینکه فیلم را تحویل گرفته بود، شکایت کرده بود به دادگاه — من دربارهٔ خود این آدم زیاد حرف ندارم؛ کلاً با کارخانهداران از نظر عقیدتی رابطهٔ خوبی نداشت، احساس خوبی نداشت — سفارش را قبول کرده بود ولی چیزی از این کارخانه نشان داده بود که هر کس میدید دیگر اجناس این کارخانه را نمیخرید: از وضعیت کارگری، از اتفاقهایی که آنجا میافتاد. و برای اینکه کمی بامزهتر شود، جالب بود که دادگاه — چون این یک اثر هنری بود و قاضی میخواست قضاوت کند که این راست میگوید یا آن تقلب کرده — رفتند از یک فیلمساز بخواهند که شهادت بدهد؛ مراجعه کردند به ابوالفضل کیارستمی و او گفت نه، این کاملاً خوب ساخته شده است. این نکتهٔ جالبی است — بدیهی است که فیلمسازی بیاورند و همین را بگوید؛ ولی آن فیلمساز هم که با آن کارخانهدار احساس همدلی نمیکند؛ معمولاً هنرمندان اینطورند.
واقعیت در برابر تحمیل سفارش
حالا این دادگاه به نفع آقای فداییان تمام شد؛ و به نظر من در این مورد خاصی که یادم است، تعمدی وجود داشت که آن کارخانه اینطور نمایش داده شود: رفته بود در کارخانه، دیده بود اوضاعی آنجاست و میل داشت در فیلم مستندش واقعیت را بگوید، نه آن چیزی را که میخواهند به او تحمیل کند. حرف من این است که حتی اگر این آدم واقعاً تصمیمی هم نگرفته بود که این کار را بکند، وقتی فشار میآورید که سفارشی را انجام بدهد — مثل اینکه از خارج تحت فشار است — در درون، ضدش احساسهایی پیدا میکند که حتی اگر بخواهد، چیزهایی در این اثر هنری ظاهر میشود که خلاف آن چیزی است که قرار است انجام بدهد؛ عین همین رابطهٔ میان خودآگاهی و ناخودآگاهی وجود دارد: یعنی وقتی مثلاً ناخودآگاهیتان به دلایل فرهنگی به شما میگوید باید این را بگویید، اتفاقاً در کار هنریای که دارید میکنید المانهایی ظاهر میشوند که درست برعکس آن چیزی را که قرار است بگویید میگویند و اثر دچار تضادهای درونی میشود؛ و همین پیدا کردن این تضادهاست که میتوان این لایهها را از آن تشخیص داد: اینکه آن چیزی که باید میگفت، آن چیزی که میخواست بگوید و گفت و نوشت، اینها با هم فرق دارند؛ و درک کامل از اثر هنری یعنی تفکیک کردن این لایهها با استفاده از این عدم هماهنگیهای درونی. اگر از زندگی شخصی آن فرد اطلاع دارید و آن آدم را میشناسید، میتواند راهنمای خوبی باشد که کجاها مربوط به خودآگاهیاش است و کجاها نیست.
نقد روانکاوانه از درون اثر
اگر فرهنگ آن آدم را بشناسید، راهنمای خوبی میشوید که کجاها ناخودآگاه فرهنگی دارد دخالت میکند و کجاها آن قسمت جمعی بهاصطلاح فرهنگی نیست و الی آخر. منتها معمولاً حسنِ نقدی این است که نقد روانکاوانه، بدون ارجاع به چیزهایی که از خارج میآیند — اطلاعاتی که از خارج میآید — اثر را با استفاده از همان المانهایی که در داخلش دیده میشود نقد کند؛ که اصلاً کار سادهای نیست. همیشه اگر آدم بتواند یکسری ابزارهای کمکی استفاده کند بد نیست: مثلاً بهتر است منتقد خودش از روی اثر هنری بفهمد سازنده مرد است یا زن — همانطور که رؤیا را باید به تعبیر کسی بدهید که رؤیا را دیده، مرد است یا زن، وگرنه ممکن است نمادها کاملاً ضد و نقیض تعبیر شوند. معمولاً میشود از روی اثر هنری فهمید زن ساخته یا مرد؛ ولی اگر هم نتوانید تشخیص بدهید باید این را بدانید — جزو اطلاعات لازم است. به هر حال یکسری اطلاعات جانبی دربارهٔ محیط و تاریخ و فرهنگی که اثر در آن به وجود آمده کمک میکند؛ ولی گاهی واقعاً میشود اثر هنری را بدون این چیزها نقد کرد: مثلاً فکر میکنم رنگ انار — من عالمی توضیحات فرهنگی هم دادهام ولی در نقدی که کردم خیلی استفاده نکردم، بهغیر از اینکه شاعری به اسم سایاتنووا وجود داشته و مثلاً از این استفاده کردم جایی که میدانیم سایاتنووا ازدواج کرده، بچه داشته، زندگی خانوادگی معمولی داشته؛ و بیشتر از این شاید واقعاً لازم نبود؛ همینها هم لزومی نداشت که به آنها رجوع کنیم برای درک محتوای خود اثر.
جمعبندی و ادامه در جلسه آینده
اینها را — من یک جلسه بعد از این دربارهٔ رنگ انار صحبت کردم، به دلیل دیگری گفتم. مدام سعی من این است نشان بدهم دایرهٔ نقد روانکاوانه خیلی وسیعتر از آن چیزی است که معمولاً از آن استفاده میشود.
سپاس از حضار
سرانجام در هر پدیدهای — سیاسی، اجتماعی، هر چه بخواهید — میشود از نقد روانکاوانه استفاده کرد.