جلسه از تفاوت نگاه یونگی با فرویدی و قدرت نقد روانکاوانه در آثار خام شروع میشود. سپس توجیه نظری شباهت اثر هنری به رؤیا را با نگاه ساختارگراها و لاکان مقایسه میکند و میگوید در نقد روانکاوانه میشود مؤلف را کنار گذاشت. بعد به فرق حقیقت و میل در اثر میرسد و فیلم هنرپیشهٔ مخملباف و انیمیشن Wacky Races را نمونه میآورد. در پایان به معنای نمادین رفتارهای روزمره میپردازد و بر احتیاط در تعبیر تأکید میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
مقدمه: بحث تئوریک پس از یونگ
از همین چند کار هنری که بعد از اتمام بحث تئوری یونگ دربارهشان صحبت کردیم، فکر میکنم فضای بحثکردن دربارهٔ یک اثر هنری بهنوعی دستتان آمده و تفاوتی که با نوع نگاهِ وقتی کار فروید است دارد. تفاوتهایی که وجود دارد — میخواهم باز روی آن تأکید کنم — شاید نکتهٔ اساسی همین باشد: وقتی با دیدگاه یونگی به رؤیا نگاه میکنید و طبعاً به هر پدیدهٔ فرهنگی که ناخودآگاه میتواند در آن دخالت داشته باشد، انتظار دارید حقایقی کشف کنید که به هیچ وجه در خودآگاه — مثلاً خاطرات حتی دوران کودکی — شخصی که رؤیا دیده یا مؤلف اثر وجود نداشته باشد.
شأن مثبت ناخودآگاه در تئوری یونگ
یک تفاوت اساسی این است که ناخودآگاه در تئوری یونگ شأن کاملاً مثبتی دارد؛ مثل تئوری فروید نیست که بیشتر یکجور چیزهای سرکوبشدهٔ دوران کودکی در آن باشد؛ مثل منبع اطلاعاتی عظیمی از حقایقی است که انسان میتواند بهنوعی به آن برسد، ولو اینکه این حقایق در خودآگاهِ شخصی که این اثر را خلق میکند یا رؤیا دیده، یا حتی در خودآگاهی تمام انسانها تا حالا نیامده باشد. بنابراین نوع نگاه یونگی این است که میتوانید با یکسری تکنیکها از دل یک اثر هنری و از دل یک رؤیا حقایقی بیرون بکشید؛ واقعیتهایی دربارهٔ بشر و حتی جهان درک کنید، بدون اینکه نظر خاصی به انسان داشته باشیم؛ حتی ممکن است حقایق اینچنینی در یک رؤیا یا اثر هنری یا هر فعلی که بهنوعی از انسان صادر میشود و ناخودآگاه در آن دخالت دارد وجود داشته باشد. این موضوع را خیلی متفاوت میکند. من مخصوصاً این اثر هنریِ نهچندان هنری «بد رونالد» را انتخاب کردم که دربارهاش بحث کردیم — که از لحاظ هنری فکر میکنم فاقد کیفیتهایی است که آدم بتواند به آن بگوید اثر هنری — واقعاً تعمد داشتم، چون دقیقاً همینجاست که قدرت نقد روانکاوانه را میبینید.
قدرت نقد روانکاوانه در آثار خام
اکثر شیوههای نقد بهشدت دنبال نقادِ آثاری هستند که ارزشمند باشند و آنجاست که میتوانند خوب نقد کنند؛ میتوانند دربارهٔ اثر هنری چیزهایی کشف کنند. و نقد روانکاوانه شاید بشود گفت از جهاتی برعکس است: هر جا که بههمریختگیهای وحشتناکی در اثر هنری وجود دارد و نقدهای دیگر کار نمیکنند — یا اصلاً یکجور ابتذال از نظر کیفیت هنری ممکن است وجود داشته باشد — محتوای قابلکشف در چنین آثاری خیلی ارزشمندتر باشد حتی از آنچه در اثری هنریِ خیلی فکرشده که هنرمند باتجربهای ساخته پیدا میکنید. و مخصوصاً یک بار این را تأکید کردهام که این نوع چیزها — مثلاً فیلم بد رونالد که میبینید — خیلی در آثار کسانی دیده میشود که اولین کارهای هنریشان را انجام میدهند و خاماند: زوایای پنهان روح و تجربیات شخصی خودشان را ممکن است خیلی واضح در اثر بریزند بیرون؛ و هر چه هنرمند پختهتر میشود، از بیان خام چنین چیزهایی دور میشود. سعی کردم در همین کارهایی که دربارهشان صحبت کردیم — مخصوصاً دو جلسهای که دربارهٔ بد رونالد صحبت کردیم — نشان بدهم که واقعاً جا دارد وقتی چنین کاری را میبینید، اگر محتوایش را — محتوای ناخودآگاه و آنچه پشت پرده است — خوب درک کنید، چنین اثری شایستگی این را دارد که این نوع صدمهٔ روانیای را که بیان میشود به همین اسم — مثلاً من به شوخی و جدی میگویم — بنامیم: «سندروم رونالد».
سندروم رونالد و جزئیات صدمه روانی
کمتر جایی اثر علمی روانکاوانه میبینید که دربارهٔ چنین مشکلی — در رابطهٔ مثلاً پسر با مادر — به این خوبی جزئیاتی گفته باشد که اینجا میتوانید کشف کنید؛ شاید یک روانکاو خیلی باتجربه با دهها یا صدها مورد روانکاویِ آدمهای اینشکلی متوجه بعضی از ویژگیهای خاص این نوع بیماری یا صدمهٔ روانی شده باشد که همهٔ اینها اینجا بهخوبی بیان میشود. علتش چیست؟ روانکاو بیشتر از خودآگاهِ بیمارهایش اطلاعات کسب میکند؛ در حالی که اینجا خودآگاهی فردی که این اثر را خلق میکند به شما اطلاعات نمیدهد؛ بلکه با شکافتن چیزهایی که در ظاهر اثر هست، به چیز عمیقتری در ناخودآگاه فرد میرسید.
توجیه تئوریک سمبل و اثر هنری بهمثابه رویا
بحث تئوریکی که میخواهم دوباره مطرح کنم و چیزهایی به آن اضافه کنم این است: از لحاظ تئوریک چه توجیهی داریم برای اینکه سمبلهایی که مثلاً در رؤیاها ظاهر میشوند — فرض میکنم تئوریای داریم که به ما میگوید چرا در ناخودآگاه اطلاعات خیلی عمیقی هست و چرا این اطلاعات به شکل سمبلیک در رؤیاها ظاهر میشوند و سمبلها بهنوعی در همهٔ انسانها مشترکاند. فرض میکنیم این چیزهای مربوط به تئوری روانکاوی و تئوری یونگ به اندازهٔ کافی بحث تئوریک دربارهاش کردهایم؛ هرچند ابهامهایی هست — اینکه چطور فرایند شکلگیری بهاصطلاح ناخودآگاه جمعی رخ میدهد و چرا فرم سمبلیک پیدا میکند ابهام دارد و خود یونگ هم توضیح دقیقی نمیدهد — ولی نمیخواهم الان وارد این بحثها شوم: اینکه چرا وقتی هنرمندی اثرش را خلق میکند، ما با پدیدهای شبیه رؤیا مواجهیم.
بازگشت به ساختارگرایی و پساساختارگرایی
این چیزی است که قبلاً دربارهاش صحبت کردهام و میخواهم بیشتر دربارهاش بحث کنم: برگردم به آن بحثی که دربارهٔ تفاوت دیدگاه ساختارگراها و پساساختارگراهای فرانسوی در نقد آثار هنری و مخالفتشان با تئوری نقش مؤلف، و تفاوتها و شباهتهایش با دیدگاههایی که از طریق روانکاوی بیان میشود، برگردم به آنجا و سعی کنم نشان بدهم چرا دیدگاههای تئوری روانکاوی بهتر چیزهایی را توجیه میکند تا آن دیدگاههای فیلسوفانه و ادبی ساختارگراها و پساساختارگراها.
ناخودآگاه در بیداری و الهام هنری
ایدهٔ خیلی سادهای که اینجا به آن اشاره کردهام این است: اگر قبول داشته باشید که ناخودآگاه جمعی و شخصی خودش را به صورت نمادین در رؤیاها ظاهر میکند — لازم به یادآوری است که این هم جزو تئوری یونگ است — ناخودآگاه چه جمعیاش چه شخصیاش چیزی نیست که موقع خواب فعالیت کند؛ چیزی است که در سراسر دوران حیات، چه خواب چه بیداری، در همهٔ مواقع در حال فعالیت است و تفاوتش این است که وقتی خودآگاهتان در خواب خاموش میشود، فعالیت اینها را یکجور درک میکنید. بنابراین بنا بر تئوری یونگ وقتی بیدار هم هستید، انگار تحت الهامهای ناخودآگاه شخصی و جمعی خودتان هستید و بدیهی است که باید فرض کنید حتی در حالت بیداری هم آن زبان ناخودآگاه جمعی، زبان نمادین است. بنابراین از نظر تئوری روانکاوی توجیه خیلی سادهای وجود دارد برای اینکه چرا الهامهای هنری — که معمولاً خارج از خودآگاهی قرار دارند — اینگونهاند: هنرمند نمینشیند و با خودش قرار بگذارد که در ساعتی خاص نوعی الهام به او برسد؛ واقعاً به یک معنا الهام خودش میآید. از لحاظ روانکاوی، بهطور بدیهی از تئوریای مثل تئوری یونگ انتظار دارید بگویید هنرمندی که پر از الهامهای هنری است، کاری که انجام میدهد این است که انگار یاد گرفته بعضی از تولیدات ناخودآگاهش را در زمان بیداری هم حس کند.
پاراجانف، سینما و شباهت رویا
نه لزوماً به آن شکل بدیهی که به صورت داستانِ تصویری در رؤیا میبیند؛ بلکه ممکن است به صورت احساسهایی کمی گنگتر و در مورد بعضی آدمها با تصاویر واضحی شبیه رؤیا. فکر میکنم پاراجانف نمونهٔ آدمی است که به نظر میرسد در بیستوچهار ساعت بهنوعی قدرت دیدن همان تصاویر را دارد؛ دستکم ادعای خودش این است که در حالتهای شبیه رؤیا تصاویر روشنی میبیند و بعداً تبدیل به فیلم میکند. باز تأکید میکنم: به همین دلیل وقتی از تئوری روانکاوی استفاده میکنید، بهطور طبیعی انتظار دارید مدیومی مثل سینما بار بیشتری از این تولیدات ناخودآگاه جمعی را جذب کند؛ به دلیل اینکه طبیعتش چنین است که الهام هنرمند به صورت تصاویر و داستان، همزمان با هم، است و این دقیقاً کاری است که رؤیا انجام میدهد: ما شبها در خواب فیلم نگاه میکنیم و آنچه ناخودآگاه جمعی بهطور طبیعی تولید میکند چیزی شبیه فیلم است؛ تصاویر متحرک همراه با داستان و با بهاصطلاح سمبولیسم خاص خودش. بنابراین فرض کنید کارگردانی یا داستاننویسی که چنین الهامهایی دارد، ناگهان در طول روز در حالتهای الهام، خطهای داستانی یا تصاویری به او الهام میشود. نقاشها هم البته از نوع آدمهایی هستند که مستقیماً میتوانند از ناخودآگاهشان تصاویری بیرون بکشند و داستاننویسها هم همه همینطورند. به هر حال توجیه خیلی بدیهیای وجود دارد که به دلیل شباهت این مکانیسم باید انتظار داشته باشید همان شأنی که رؤیا در کشف حقایق — حقایق غیرشخصی — دارد، آثار هنری هم داشته باشند.
تفاوت مسیر تئوری روانکاوی و ساختارگرایی
بنابراین نکتهای که میخواهم بگویم این است که از لحاظ تئوری روانکاوی خیلی بدیهی است چه اتفاقی رخ میدهد، چه انتظاری داریم که در آثار مثلاً هنری چه چیزهایی ببینیم — و همانها را هم میبینیم. اولین نکتهای که میخواهم بر آن تأکید کنم این است که در تئوریهای مثلاً ساختارگرایانه، کشف اینکه چیزهایی ورای خودآگاهی مؤلف در اثر هنری ظاهر میشود به صورت تجربی به دست آمده است؛ یعنی دیدند که اینطور است و بعداً سعی کردند تئوریای بسازند که چرا اینطور است؛ ولی تئوری روانکاوی واقعاً چنین نیست: از جایی شروع میکند که بهطور بدیهی نتیجه میدهد باید اینطور باشد و بعد میرویم مشاهده میکنیم و میبینیم اینطور است. این خیلی یکجور فرق دارد، نه؟
قیاس نسبیت: پیشبینی در برابر توجیه پسینی
مثلاً فرض کنید مکانیکِ نسبیتی مجموعهای از شواهد برایش وجود داشت و بعد تئوری نسبیت خاص و عام را اینشتین داد. تا جایی که یک تئوری فیزیکی میبینید که شواهد موجود را توجیه میکند — مثلاً نتیجهٔ آزمایش مایکلسون-مورلی که برای مکانیک کلاسیک مشکل ایجاد کرده بود و ماهیت نور و الکترومغناطیس با هم نمیخواند — توسط اینشتین یکجور جمعوجور شد. این حدی از اقناع به آدم میدهد برای اینکه میشود برای شواهد، تئوری ساخت؛ معمولاً بهطور مصنوعی ممکن است تئوریتان را بسازید که حتی آن یک آزمایشِ تنها که مثل آزمایشی یتیم برای خودش گوشهای افتاده و تئوری توجیهش نمیکند را هم یکجوری بیاورید. جالبش این است که در تاریخ فیزیک اگر بخوانید، قبل از تئوری نسبیت اینشتین، تئوری اینشکلی ساخته شده بود توسط آدمی به اسم فیتزجرالد که آن یک آزمایش را با همان مبانی مکانیک کلاسیک و الکترومغناطیس یکجور خاص توجیه میکرد و فرض میکرد مثلاً اتر همچنان وجود دارد، منتها اساس فرضیههایش این بود که وقتی اجسام در اتر حرکت میکنند، یکجور در جهت حرکتشان انقباض پیدا میکنند؛ و این باعث میشد بتواند بگوید چرا نور در آزمایش مایکلسون-مورلی سرعتش ثابت به نظر میرسد در حالی که نباید به نظر میرسید. میخواهم بگویم کلاً وقتی شواهدی دارید و برایش تئوری میسازید، فرق میکند با اینکه تئوریتان را ساخته باشید و بعد پیشبینیهایی کنید که آن پیشبینیها درست از آب دربیایند. نمونهاش این است که بعداً وقتی اینشتین تئوری نسبیت عامش را داد، پیشبینیهایی داشت که کاملاً خلاف مکانیک کلاسیک و تئوریهای موجود جاذبه و نور بود و بعداً رفتند آن پیشبینیها را مشاهده کردند و خیلی اطمینانبخش بود که این تئوری، تئوری درستی است. میخواهم بگویم اینجا یک تفاوت اولیه وجود دارد: تئوری یونگ تئوری خودش را نساخته که در مورد آثار ادبی و هنری به کار برود؛ تئوریاش را ساخته برای اینکه دربارهٔ روانکاوی انسانها و رؤیا به کار برود، ولی بعداً پیشبینیهای خیلی سادهای دربارهٔ مثلاً آثار هنری دارد که میبینیم درست است. بنابراین این اول، یکجور پیشدستیِ تئوری یونگ بوده. وقتی تئوری چیزهای مشاهدهنشدهای را پیشگویی میکند و بعداً مشاهدهاش میکنیم، احساس بهتری داریم نسبت به اینکه تئوریای بیاید مشاهداتی را که تا حالا توجیه نمیکردیم توجیه کند. مخصوصاً همهٔ ما در دوران دانشجویی این کار را کردهایم: یکسری عددسازیهایی که در آزمایشگاهها معمولاً مجبورند انجام بدهند و استادها هم در بعضی آزمایشگاهها ایرادی نمیگیرند — چون الان، آن موقع که ما بودیم، بعضی وسایل آزمایشگاهها آنقدر در و داغون بود که معلوم بود از آن چیزی درنمیآید؛ تقریباً همه میدانستند که در این آزمایشگاه اعداد را باید ساخت؛ اینطور نبود که استاد نداند: اگر استاد هم میآمد آزمایش انجام میداد، چیزهایی که ثبت میکرد احتمالاً خیلی ربطی به آنچه در فرمولها انتظار داشت درنمیآمد و بعد باید حدس میزد کدامها را دست بزند تا درست شود. بگذریم.
جریان ساختارگرا و زیر سؤال بردن قصد مؤلف
بگذارید فقط یادآوری کنم که آن تئوریای که آنها دارند بهنوعی به آن برمیگردد — نمیخواهم خیلی وارد شرح و بسط کنم و چون دیدگاههای ساختارگرایانه است، واژهٔ پساساختارگرا و این حرفها را به کار نبرم — چیزی بگویم که هر دو را شامل بشود: جریانی است که نزدیک پنجاه-شصت سال دستکم ادامه داشته؛ آدمهای مهمترش پساساختارگراها هستند، ولی به هر حال جریانی بوده که ایدههای مربوط به رسمِ مؤلف و زیر سؤالبردن آن و توجیهاتش در آن مطرح شده. دستکم همین را بگویم که ثبت شود: من خیلی اینها را دقیق مطرح نکردهام، فقط اشاره کردهام.
بارت، پستمدرنیسم و یکمعنا نبودن اثر
اگر آدمی برود مطالعه کند میبیند ایدههای متنوعی آنجا هست؛ مخصوصاً آدمهایی مثل رولان بارت که یکجور به پستمدرنیسم و این چیزها وصل میشوند. مشکلشان با رسمِ مؤلف چیزهای فلسفی دیگری هم هست؛ فقط این نیست که مشاهداتی داشته باشند و این تئوری قصد مؤلف را زیر سؤال ببرند. من بیشتر تحقیق کردهام روی یکجور جریانی که قصد مؤلف را زیر سؤال میبرد، برای اینکه قصد مؤلف دست منتقد را میبندد — و اینکه دست منتقق چطور باز میشود. آدمهایی مثل رولان بارت یا نمیدانم پستمدرنها ایدههایی خیلی فراتر از آنچه من میگویم دارند؛ برای اینکه آنها اصلاً مفهوم حقیقت و یکمعناداشتن اثر هنری را زیر سؤال میبرند؛ بنابراین زیر سؤالبردن قصد مؤلف جنبهای پیدا میکند که میگوید اصولاً نباید دنبال یک معنا بگردیم. این ماجرا از نظر فلسفی جنبهٔ دیگری هم دارد که من به آن جنبه خیلی کار نداشتهام؛ شاید مجموعه آثارشان اصلاً قویتر و متنوعتر و بیشتر هم باشد.
زبان جمعی و اشکال برگرداندن فراتر از شخص به زبان
به هر حال ایدهای که وجود دارد — که مخصوصاً در آدمی مثل لاکان رسمیت پیدا میکند و کسانی دیگر هم هستند که این حرفها را زدهاند — این است که وقتی آدمی اثر هنری خلق میکند، مؤلف دیگر کاری نیست؛ برای اینکه وقتی مؤلفی شعری میگوید یا داستانی مینویسد و از زبان استفاده میکند، این زبان چیز عمومی و جمعی است که در آن واژهها و رابطهٔ واژهها و گرامر پر از اینفورمیشنهای ازلی و ابدی است؛ مثل آن چیزی که ما دربارهٔ ناخودآگاه جمعی تصور میکنیم. بنابراین چون اجباراً از زبانی استفاده میکند که این زبان خارج از خودش وجود دارد و پر از حقایقی است که بشر در طول تاریخ کشف و تجربه کرده، باید انتظار داشته باشید در کارِ آدمی که اثری هنری شامل زبان خلق میکند، چیزهایی فراتر از خودش بیان شود، بدون اینکه قصد داشته باشد. فکر میکنم در لاکان این موضوع عمیقتر از چیزی است که من میگویم؛ ولی به هر حال میخواهم بگویم برگرداندن محتواهای فراتر از شخص به زبان اشکالاتی دارد؛ فقط این نیست که تئوری متأخر از مشاهده است. یکی از اشکالاتش را قبلاً گفتهام: باید انتظار داشته باشید اگر این تئوری درست باشد، هرچه اثر زبانیتر باشد این اتفاقها بیشتر در آن بیفتد و هرچه تصویریتر، کمتر؛ چون ما زبان تصویریای به ارث رسیده از مثلاً اجدادمان نداریم؛ زبان سینما زبان جدیدی است که در قرن اخیر به وجود آمده. و به نظر میرسد چنین نیست؛ یعنی شواهد تجربی به نظر من بهوضوح تأیید نمیکنند که مثلاً در سینما و نقاشی محتواهای فراشخصی کمتر و در شعر و ادبیات بیشتر باشد. بلکه حتی به نظر میرسد اگر این حرف درست باشد، نثر باید بیشترین بار را داشته باشد — نثر یعنی حتی داستان هم نه؛ حرفزدن به معنای متعارف باید بیشترین بار را داشته باشد؛ چون بیشترین تبعیت را از الگوهای زبانی جمعی میکند. شاعری که همهٔ الگوهای زبانی را به هم میریزد، باید انتظار داشته باشید چیزهای جمعی زیادی در او نبینید. یا محاورهٔ روزمره باید بیشترین بار را داشته باشد، چون بیشترین تبعیت را از الگوهای زبان جمعی خودش میکند. به نظر میرسد چنین نیست؛ خیلی عجیب است اگر کسی چنین ادعایی بکند. به نظر میرسد هرچه اثر هنری آشفتهتر و دورتر از آن چیزی که عادی بهعنوان شیوهٔ بیان میشناسیم، بیشتر باید انتظار داشته باشیم دنبال مفاهیم خیلی عمیق در آن بگردیم. از نظر مشاهدات و تجربه، به نظر میرسد این تئوری تئوری جالبی نیست.
سمبولیسم تصویری و برتری توجیه روانکاوانه
از طرف دیگر میخواهم به نکتهٔ دیگری اشاره کنم: این تئوری دوم واقعاً توضیح نمیدهد که در زبان این اطلاعات چطور درج شدهاند. ببینید، زبان بیشترین فاصله را با ناخودآگاهی دارد؛ اتفاقاً زبان همانجایی است که خودآگاهی خیلی به آن وابسته است؛ اصلاً رابطهٔ خیلی مستقیمی میان زبان و خودآگاهی به نظر میرسد وجود دارد. اگر کسی بخواهد بگوید این اینفورمیشنهای عمیق در ساختار زبان جمع شدهاند، دارد ادعا میکند از اجداد ما آدمهایی بودهاند که به بعضی از آن اینفورمیشنها دسترسی خودآگاه پیدا کرده و آن را یکجور در زبان ریختهاند. اگر این را بگوید، خیلی حرف عجیب و غریبی است؛ برای اینکه یکجور احترام بیش از اندازه به اجدادمان میگذاریم که مثلاً اطلاعاتی خیلی عجیب و جالب بهطور خودآگاه در ساختارهای زبانی ریخته شده است. اگر بگوییم نه، خودآگاه نبوده، ناخودآگاه بوده — اصلاً مشکلی حل نمیشود: دوباره داریم اینفورمیشنی که در زبان هست را برمیگردانیم به اینفورمیشنی که در ناخودآگاه جمعی جمع شده، و به نظر میرسد دوباره این تئوری را یکجور برمیگرداند به همان حرفهایی که در روانکاوی هست. و نکتهٔ مهمتر — شاهد مهمتر به نفع تئوریهای روانکاوانه — این است که در کشف، بهشدت — این حرف را الان میزنم و فکر میکنم دستکم دو سه کار هنری با فضای نقد روانکاوانه آشنا شدهاید که مقداری شبیه تفسیر رؤیاست — کاری که نقد روانکاوانه انجام میدهد این است که از سمبولیسم موجود در این آثار استفاده میکند و بهنوعی به محتواهای ناخودآگاهش پی میبرد؛ و این سمبولیسمها بهشدت جنبهٔ تصویری دارند، نه جنبهٔ زبانی به معنای متعارفش؛ و سمبولیسمها منطبق با سمبولیسمهای رؤیا هستند؛ و همهٔ اینها — بار سمبلیکی که در این آثار پیدا میشود و دریچههایی به سمت محتوای ناخودآگاه باز میکند — بهشدت به نفع تئوری روانکاوی است که اینجا مکانیسمی شبیه رؤیا وجود دارد؛ کسی معمولاً منکر این نیست که رؤیا بارِ بیانِ سمبولیک دارد و اینجا هم میبینید. و نکتهٔ خیلی ساده و بدیهی دیگر این است که نقد عملی خوبی وجود ندارد — بهغیر از بعضی کارهایی که دریدا و پیروانش کردند که اتفاقاً بیشتر روی متون مثلاً فلسفی کار کردند تا روی اثر هنری. جریان نقدِ منظمِ فرمی وجود ندارد که از شیوهٔ مثلاً شبکهٔ زبانی و اطلاعات مندرج در رابطهٔ واژهها و گرامر استفاده کرده باشد.
کنار گذاشتن مؤلف در نقد روانکاوانه
مواردی هم که استفاده کردهاند، جالبیاش این است که روی متون فلسفی کار کردهاند؛ جایی که متن بوده و زبان حالت متعارف خودش را داشته. همهٔ اینها به نظر من نشان میدهد تئوری نقد روانکاوانه توجیه خوبی دارد برای اینکه بفهمید چرا تئوری قصد مؤلف به آن معنای کلاسیکش درست نیست و میتوانید دنبال چیزهایی فراتر از خودآگاهی مؤلف در آثار بگردید و مؤلف را به یک معنا کنار بگذارید. کنار گذاشتنش یعنی اصلاً مهم نیست وقتی نقد میکنید که آیا مؤلف فیلم بد رونالد روانکاوی بلد بوده یا نبوده؛ سمبولیسم میدانسته یا نمیدانسته؛ اصلاً اینها سؤالهای بیربطاند. شما اثر هنری را نگاه میکنید — در شرایطی شاید آدمِ خیلی آگاهی که خیلی روانکاوی بلد باشد این اثر را عمداً با خودآگاهی خودش خلق کرده باشد. فرقی نمیکند وقتی نقد میکنید که این سمبلها خودآگاهانه اینجا قرار گرفتهاند یا غیرخودآگاه؛ شما سمبولیسم را یکجور معنا میکنید. درک اینکه چقدر خودآگاهی نقش داشته، در مؤثر بودن بعضی جاها برای قضاوت نکردنِ اشتباه مؤثر است؛ ولی اصولاً نقد روانکاوانه مستقل از این است که مؤلف چه میدانسته، چه نمیدانسته و چه میخواسته بگوید یا نمیخواسته بگوید؛ اثر هنری تا حد زیادی کار خودش را انجام میدهد. باز اینجا دقت کنید که تئوری تفسیرِ تئوری فروید به شیوهای از تفسیر رؤیا منجر میشد که حضور کسی که رؤیا دیده بود برای تفسیر بهشدت لازم بود؛ یعنی کلید حل معماها دستِ کسی بود که خوابیده بود: با تداعی معانی، آن آدم باید برمیگشت به یکسری خاطرات دوران کودکیاش تا ببینیم نمادها برای این آدم چه معنایی دارد. و تئوری یونگ است که تا حد زیادی به نماد حالت عمومی میدهد و بنابراین لازم نیست از مؤلف اثر بپرسید چرا این نماد را اینجا به کار بردی یا نبردی. من هرچه میگویم این است که — امیدوارم جلسهٔ آخر به جایی برسم که نشان بدهم شیوهٔ کار فروید چقدر ارزشمند است، حتی برای کارگردانهای آثار هنری، و در جاهایی شاید نسبت به آثار هنری کاربردش بیشتر هم هست.
پرسش: دسترسی هنرمند به ناخودآگاه
نکتهٔ مهم این است که این تئوری به شما اجازه میدهد دستکم در سطحی بعضی از نمادها را مستقل از آن فرد تعبیر کنید و همینجاست که بهنوعی مؤلف — انگار — توانستید کنار بزنید. یکی از حاضران پرسید: هنرمند میتواند دسترسی به ناخودآگاه داشته باشد؛ یعنی بتواند واضحتر درک کند که این از کجایی آمده؟ پاسخ این بود: فکر میکنم هنرمندی هست که الهامهای خیلی روشن میدهد و آنقدر هم سواد دارد که میداند اینها از جایی به اسم ناخودآگاه جمعی دارند میآیند؛ چنین آدمهایی فکر میکنم هستند. — منظورتان از ناخودآگاهی؟ — اینکه از کجای ناخودآگاه میآیند، شاید کمی سخت باشد.
تخیل فعال یونگ و خطر جنون
مثل اینکه در بیداری هم چیزی شبیه رؤیا باشد. یک بار فکر میکنم به این اشاره کردهام: یونگ اصلاً دورهای از زندگی خودش — برای اینکه خیلی حالت متابی داشت و به قول خودش نمیتوانست صبر کند شب بخوابد و رؤیایی ببیند، حالا یادش بماند یا نماند — دورهای از زندگیاش خودش را شبانهروز سعی کرد در اختیار ناخودآگاهش قرار بدهد و مثلاً قلم و کاغذ هم دستش باشد که همه را ثبت کند؛ و میگوید من این کار را کردم؛ یعنی به حالتی نزدیک به جنون و اسکیزوفرنی خودش را کشاند که تخیلات خیلی افسارگسیختهٔ شبیه رؤیا داشته باشد و بتواند ثبتشان کند؛ به این امید که این تخیلات حاصل کار ناخودآگاهش باشند و تا حد زیادی هم به ناخودآگاه جمعی مربوط شوند. اگر بعضی از چیزهایی را که یادداشت کرده خودش نقد کرده ببینید، باور میکنید: مثلاً گاو شاخداری که میآمد با یونگ قدم میزدند و صحبت میکردند — این خیلی بعید است که از ناخودآگاه شخصی یونگ بیرون آمده باشد؛ چون گاو شاخداری که از آن سنگها — آن موجود، موجودی اسطورهای است که در دوران قدیم وجود داشته. من دقیقاً نمیدانم یونگ موقعی که این کار را میکرد اسطوره را میشناخت یا نه؛ ولی به هر حال موجودات عجیبوغریب — «ماها باهاش صحبت میکردیم» — کمی دور است که ناخودآگاه شخصیاش خیلی دخالت کرده باشد؛ موجود دیگری است: انسانی، فکر میکنم با سر گاو، که باهاش مذاکرات مفید و طولانیای داشته؛ ساعتها با هم قدم میزدند و چیزهایی یاد میدادند — اسمش یادم رفته — شخصیت معروف اسطورهای. اینکه کاری که میگویید را بشود انجام داد، به هر حال با قبولِ خطر — به قولی خطر اینکه معلوم نیست بتوانید زنده برگردید — میشود. یونگ هم معلوم نیست برگشته باشد. شاید از آن به بعد حالش بهتر شده. آره، فکر میکنم؛ شاید مذاکراتی که با پائولی داشت — و همین ادامه یافت.
ناخودآگاه جمعی در برابر شخصی در آثار هنری
(دربارهٔ نام آن موجود) درست نمیشود به او گفت — من کمی — چند جلسه است — احساس بدی دارم، برای اینکه میخواهم از تئوری یونگ استفاده کنم و هر چه میگویم سعی میکنم تمرکز کنم روی بخشی از محتوای اثر که از ناخودآگاه جمعی آمده، برای اینکه بشود از تکنیکهایی که مثلاً از یونگ یاد گرفتیم استفاده کرد و یکجور آن قسمتهای تحریفهای ناخودآگاه شخصی را برد حاشیه؛ در حالی که قبلاً دستکم به زبان گفتهام که فکر میکنم آثار هنری، قسمت عمدهشان از ناخودآگاه شخصی میآید، برخلاف رؤیاهای عمیقی که مثلاً میبینیم. یعنی اگر داستانها و فیلمها و خیلی از آثار هنری دیگر بهنوعی تحت تأثیر خیالپردازی به وجود میآیند — قبلاً بر این تأکید کردهام که خیالپردازیها در بیداری — انگلیسیها واژهٔ قشنگی دارند: daydream — بیشتر تحت تأثیر ناخودآگاه شخصیاند تا ناخودآگاه جمعی؛ و بنابراین نمیشود اثر هنری را معمولاً مثل یک رؤیای عمیق تعبیر کرد و غافل شد از اینکه ناخودآگاه شخصی آنجا چه کرده است. (مرزشان) خیلی قابل تفکیک نیست، یکمقدار مشخص است — آره، مرزها مشخصاند — ولی به هر حال یکجور میدانیم که — (حاضری پرسید: بین خود ناخودآگاه جمعی و شخصی؟) فرقش این است: اینکه من کجاها احساسم این باشد که وقتی اثر هنری را نقد میکنم، این اثر دربارهٔ یک حقیقت صحبت میکند، و کجاها دربارهٔ امیال — چیزی که مؤلف دوست دارد حقیقت اینطور باشد — صحبت میکند. این دیگر مثل چیز دیگری است؛ یک سونات است: جاهایی حقیقت بیان میشود و جاهایی چیزهایی که دروغ است بیان میشود.
حقیقت، میل و درجه تحریف
چیزهایی که نیست و مؤلف دوست دارد ای کاش چنین بود. ولی ممکن است بگوییم بیانش حقیقت باشد — به هر حال فکر میکنم برمیگردد به این دستهبندی که تصور ما اصولاً این است که ناخودآگاه جمعی منعکسکنندهٔ حقایق است و ناخودآگاه شخصی حالت منعکسکنندهٔ میلها و آرزوهاست؛ و طبعاً اینها در یک انسان خیلی منطبق نیستند. مثلاً در فیلم بد رونالد، آن موقعیتی که به صورت تمثیلی بیان میشود حقیقت است و انگار ساخته و پرداختهٔ ناخودآگاه جمعی است؛ ولی اینکه داستان به چه سمتی پیش برود و چطور تمام بشود، بهشدت معمولاً مؤلف است که آرزوها و تمایلات خودش را تحمیل میکند. یعنی تمام آثار هنری معمولاً چنیناند: بخشی — بیس — ناخودآگاه جمعی دارند و بخشی طیفی از تمایلات. (حاضری گفت: بگویید بیان حقیقت اصولاً تمایلِ سلف است، ولی ناخودآگاه شخصی تمایلات غیر از تمایلات حقیقی را بیان میکند؛ ممکن است چیزی تمایل سلف را بیان کند، مثلاً درایو، و رنگ تمایلات شخصیاش هم بیشتر باشد.) اگر تمایز را اینطور بگذارید که ناخودآگاه شخصی حقیقت را تحریف میکند، دیگر طیف به آن صورت نیست؛ چون آنچه میگویید این است که ناخودآگاه شخصیِ آدمی همهچیز را تحریف نمیکند: فکر کنید مثل این است که سلف پیامی میفرستد و این از ناخودآگاه شخصی باید رد بشود — از لایههای ناخودآگاهی که کمکم به هوشیاری نزدیک میشوند — تا برسد به خودآگاهی. اینکه این مثل یک پیام است — آنچه منظور شماست؛ طیف این است که از لایههای کاملاً ناخودآگاه به حالتهای خودآگاه میرسد و بنابراین انتظار دارید طیفی ببینید. اینطور فکر کنید که خلاصه آنچه آنجا بیان میشود یا تحریف میشود یا نمیشود، در همین لایههایی که رد میشود است؛ بنابراین جایی ممکن است ناخودآگاه شخصی شما بعضی از این حقایق را تحریف نکند و از فیلترش به سلامت عبور کند و بعضی را تحریف کند. و تحریفش را به یک معنا میتوانید بگویید درجهٔ تحریف دارد؛ در واقع هیچ چیزی هم بدون تحریف بیرون نمیآید. در آثار هنری هم به نظر میرسد خیلی چیزهای سمبلیکِ عمیقی که اصلاً در ذهن این آدمها نیست واقعاً میآید بیرون؛ یعنی وجود آن سمبلها یکجور معناهای خودشان را میآورد. به هر حال به یک معنا تحریف و عدم تحریف داریم ولی میتوانید درجهٔ تحریف را بگویید: جایی ممکن است ناخودآگاه شخصی یک گزاره را درست برعکسش کند؛ جایی مثلاً تحریفش کند؛ ولی به هر حال اثر تحریفکننده میگذارد. بفرمایید. بله.
تلهپاتی و تبادل اطلاعات ناخودآگاه
(پرسش حاضری دربارهٔ تلهپاتی): تلهپاتی چه ارتباطی با این دارد؟ چیزی که در تئوری یونگ ممکن است مربوط به تلهپاتی باشد این است که یونگ معتقد است ناخودآگاهها با همدیگه یکجور تبادل اینفورمیشن دارند؛ بنابراین کسی میتواند بگوید تلهپاتی یکجور تبادل اینفورمیشن است که این آدمها — آدمهای خاصی — میتوانند آن تبادل اینفورمیشن را در سطح خودآگاه خودشان هم تا حدودی انجام بدهند. یعنی اگر تئوری یونگ برای تلهپاتی راهی باز میکند از این جهت است که اصولاً این را موجه میداند که فرض کنید بهطور پنهانی اینفورمیشن — نه بین ناخودآگاه آدمها، بلکه بین تمام چیزهایی که در جهان هست — در سطح ناخودآگاه تبادل میشود؛ یعنی ممکن است مثلاً طوفانی که میخواهد اتفاق بیفتد، اینفورمیشنش یکجور در ناخودآگاه من منعکس بشود. وقتی چنین تبادلهای مرموز و ناشناختهای را بپذیرید، شاید راه باز بشود که برای پدیدههایی مثل تلهپاتی از لحاظ تئوریک بیس تئوریک پیدا کنید: اگر ممکن باشد در سطح ناخودآگاه تبادل اطلاعات انجام میشود، شاید بعضی آدمها بتوانند آن را به سطح خودآگاه خودشان بیاورند. چون معمولاً تلهپاتی چنین است که انگار آدمها تعمداً برای همدیگه از راه دور پیام میفرستند. — تلهپاتی نه؛ بگذارید بگویید منظورتان از تلهپاتی چیست؟ — آها؛ اینها در تئوری یونگ جا دارند؛ یونگ اصلاً دربارهٔ این چیزها بحث میکند. — (حاضران: این تلهپاتی به آن معنا فکر میکنم نیست؛ تلهپاتی معمولاً —) آره. — اینها از نظر یونگ دقیقاً همان تبادل اینفورمیشنهایی است که قبول دارد وجود دارند.
خروج موقت از بحث هنری به زندگی روزمره
امیدوارم به این چیزها برسم — آخرین جلسه. میگویم میخواهم کمی از این بحثهای هنری خارج شوم و دربارهٔ وقایعِ اثرهای ناخودآگاه در زندگی روزمره، وقتی بیداریم، کمی صحبت کنم.
پیشنهاد فیلم هنرپیشه مخملباف
در این جلسه پیشنهاد میکنم — بدون اینکه خودِ فیلمی را که میخواهم دربارهاش بحث کنم آورده باشم؛ ولی میتوانم آپلود کنم، نسخهٔ بدی از آن دارم و نسخهٔ بهترش را در بازار میتوانید پیدا کنید — دربارهٔ «هنرپیشهٔ» مخملباف صحبت کنیم. با توجه به اینکه قبلاً دربارهٔ «شبهای زایندهرود» صحبت کردیم — یعنی فیلم قبلیاش را یکجور دیدهاید و میدانید چیست — من تعمداً این را انتخاب کردهام برای اینکه در بهاصطلاح بحثکردن دربارهٔ محتوای ناخودآگاه جمعی که در آثار هنری هست افراط نکرده باشم. فکر میکنم اصولاً چنین است که اکثریت فیلمها و آثار هنری پر از تحریفات ناخودآگاه شخصیاند؛ و این فیلم را بهعنوان فیلمی که پر از بیانِ یکجور تمایلات شخصی است انتخاب کردهام و میخواهم با اینها نشان بدهم که لایههایی از ناخودآگاه جمعی همچنان در آن محفوظ میماند: شما نمیتوانید از آن اقیانوس فرار کنید و همهٔ آن قسمت ناخودآگاه شخصیتان فعال باشد. ولی اصولاً ببینید: بیشتر آثار هنری بیانِ آرزوهاست و آن چیزی که هنرمند دوست دارد باشد — این چیزی است که در آثار هنری بیشتر دیده میشود تا بیانِ حقیقت؛ حتی وقتی فیلم مستند میسازند یا واقعیتی سیاسی را به صورت متن مینویسند، خیلی وقتها آن چیزی را که دوست دارند ببینند و آنجوری باشد مینویسند. تاریخنویسها خیلیهایشان چنیناند: آرزوهای خودشان را مینویسند به جای واقعیتهای مستند؛ برای همین است که زمین تا آسمان دو کار مستند یا تاریخی با هم فرق دارند؛ اینکه کی خوب است و کی بد، یکجور تحریفها را میتوانید حتی در گزارش تاریخ ببینید. من — چون کلاً از آن جلسهای که فیلم بد رونالد را معرفی کردم و بحث کردیم و به آن نتیجه رسیدیم خیلی خوشم آمد — میخواهم یک بار دیگر آزمایش کنم ببینم اتفاق خوبی میافتد یا نه: میخواهم خیلی مختصر، بدون اینکه نمایشش بدهم، دربارهٔ فیلم هنرپیشه کلیاتش را صحبت کنم. این دفعه خوب پیش نرفت و کمی طول کشید.
خلاصه خط داستانی هنرپیشه
میخواهم اصلاً ده دقیقه، یکربع حرف بزنیم که آماده باشید فیلم را ببینید و جلسهٔ آینده یا جلسهای بعدتر دربارهاش صحبت کنیم. «هنرپیشه» فیلمی است بعد از شبهای زایندهرود که مخملباف ساخت؛ قبلاً وقتی دربارهٔ شبهای زایندهرود صحبت میشد به این نکته اشاره کردهام. اکبر عبدی نقش اصلی فیلم است؛ ماجرای فیلم در همین حدی که تعریف میکنم است و عالمی جزئیات هم هست که دیدید — فیلم را اصلاً نیاوردهام با خودم. ماجرای فیلم این است که اکبر عبدی هنرپیشهٔ کمدیای است که مثلاً یکجور در فیلم دارد نقش خودش را بازی میکند؛ حتی اکبر عبدی که حالتهای سرخوردگیهایی دارد از اینکه نتوانسته آن هنرپیشهٔ خوبی شود — جملهٔ قشنگی در فیلم از خودِ اکبر عبدی است که «میخواستم چارلی چاپلین بشم، لورل و هاردی هم نشدم» — دقیقاً احساس این آدم نسبت به فعالیت هنری خودش است. بخشی از فیلم بیان این سرخوردگیِ آدمی است که احساس میکند همه در چرخهٔ بازیکردن در فیلمهای تجاری برای کسب درآمد افتاده و کار هنری انجام نمیدهد. خیلی نمیخواهم وارد جزئیات شوم: کل فیلم هنرپیشه بیشتر متمرکز بر زندگی خصوصی چنین آدمی است؛ فضای شغلیاش را در فیلم میبینید که درصدی از ماجرای فیلم را دارد. زندگی خصوصی این آدم مشکل اساسیاش این است که همسرش بچهدار نمیشود — همسرش فاطمهٔ معتمدآریاست در فیلم و اینها نتوانستهاند صاحب فرزند شوند. این اکبر عبدی از ابتدای فیلم میگوید خیلی دلش بچه میخواهد و هر کاری هم میکنند نشده و یکجور — حالا در فیلم چنین است که نهایتاً فاطمهٔ معتمدآریا بهعنوان همسرِ این هنرپیشه تصمیم میگیرد برای اکبر عبدی زن بگیرد؛ ولی زنی موقتی که فقط بچهای به دنیا بیاورد و برود. و میرود و مثلاً با ماشین در جاهایی که این زنهای کولی و گدایی میکنند میگردد و یک دخترِ جوانی را انتخاب میکند و میآورد برای اکبر عبدی که با هم ازدواج کنند، بچهدار شوند و بعد مثلاً او را طلاق بدهد و زندگی کنند. حالا من خیلی دقیق یادم نیست؛ این قسمت پررنگِ ماجراست. بهاضافهٔ اینکه قسمت پررنگ دیگر ماجرا این است که اصولاً همسر هنرپیشه یکجور از نظر روانی مشکل دارد: همین فشارها که به او آمده و کلاً آدم نرمالی نیست؛ مثلاً از پنجره قلاب میاندازد به پیادهرو که ماهی بگیرد و تخیلاتی دارد؛ در جاهایی از فیلم حالت تخیل و توهمش را میبینید و اینکه مدام تهدید به خودکشی میکند. به صحنهای که به نظرم یکی از صحنههای خیلی جالب فیلم است — «جالب»ی که معمولاً به کار میبرم نه آنجوری است؛ فرق دارد — خیلی خوب اجرا شده و حالت را خیلی خوب بیان میکند: وقتی است که اکبر عبدی بعد از کلی اصرار که این کار را نکند — یعنی این ازدواج صورت نگیرد — اصرار زیاد همسر هنرپیشه باعث میشود تصمیم بگیرد برود آن دختری را که پیدا کرده به عقد خودش دربیاورد. صحنهٔ خیلی جالبی هست وقتی که اکبر عبدی با آن دختر برمیگردند در محضر و مینشینند در ماشین و باز با فاطمهٔ معتمدآریا دارد گریه میکند و اکبر عبدی بیچاره میشود و میگوید مثلاً همین الان میروم دوباره طلاقش میدهم. این صحنه آن حالت استیصالیِ اکبر عبدی — «خدایا من چیکار کنم که این راضی بشود» همسرش — خیلی به نظرم خوب درآمده؛ اکبر عبدی هم معمولاً خیلی خوب بازی میکند. به هر حال این ماجرای فرعی، ماجرای پررنگ فیلم است: همان حالتهای روانی و عدم تعادل این زن، بچهدار نشدن، آوردن زن دوم و بعد اتفاقهای عجیبی که میافتد — که نمیدانم اگر الان تعریف کنم — ماجرا این است که بعداً در فیلم میبینید همسر دوم باردار شده و روابط میان این دو همسر یکجور عجیب و غریب است؛ مخصوصاً با توجه به اینکه آن زن حالت متعادلی کلاً ندارد؛ پیچیدگیهای عجیبی پیش میآید و نهایتاً متوجه میشوید — یک نکتهٔ خیلی اساسی که فراموش کردم بگویم این است که این همسر دوم کر و لال است. و بعداً دو نکته را تقریباً اواخر فیلم متوجه میشوید: یکی اینکه اصلاً بچهدار نشده و حامله نیست و آنچه میبینید از همین چیزهای حاملگیِ کاذبِ خودش است؛ و بعد آخر فیلم میفهمید اصلاً کر و لال هم نیست؛ بلکه از آن آدمهای فقیری است که ادای مریضبودن و کرولالبودن درمیآورده؛ و همهٔ ماجرا — اینکه اکبر عبدی کلاً تصورش این است که این هیچی نمیشنود و نمیفهمد — آخر فیلم معلوم میشود که این همهچیز را شنیده و فهمیده و نهایتاً به اکبر عبدی میگوید که اصلاً کر و لال نیست و یکجور خداحافظی میکند. این ماجرای فیلم هنرپیشهٔ مخملباف است.
آرزو، مرگ همسر و زمینه شخصی مؤلف
خیلی مختصر — بدون اینکه خیلی وارد جزئیات شویم؛ بعداً نمیدانیم، الان صحبتی دربارهاش بکنیم؛ فکر میکنم مقدمهاش را گفتهام — اصولاً فیلم تمام خط اصلیاش به نظر میآید توسط یک حالت آرزوکردن دارد پیش میرود. و به این توجه کنید که فیلم بعد از مرگ همسر مخملباف ساخته شده و اولین فیلمی است که بعد از آن فاجعه ساخته شده؛ مدتی مخملباف در حالتی بود که کار نمیکرد و بعد این فیلم را ساخت. بنابراین باید انتظار داشته باشید آثار آن ماجرایی که در زندگی خصوصیاش بوده اینجا یکجور منعکس بشود؛ و میخواهم بیشتر دربارهٔ نتیجهٔ تمایلات شخصی مؤلف بحث کنم و بهنوعی تحریفها را دربیاورم — در حد ممکن و در وقت کوتاه، مثلاً بیش از یک جلسه طول نکشد.
گفتوگو: خوانش تمایلات شخصی فیلم
الان فقط میخواهم اینطور زمینهای پیدا کنید و شروع کنید به فکر کردن تا بعد فیلم را ببینید. بفرمایید. یکی از حاضران گفت: فکر میکنم به تعبیر شما تعبیرش واضح است؛ ساختن چنین چیزی — واژهٔ بهتری پیدا نمیکنم — از تمایلات مندرآوردی است که شکل میگیرد؛ و من فکر میکنم اینطور دربارهاش صحبت میکنم، این مندرآوردی است. آدمی که خیلی با این قضیه از نظر احساسی، حالت لذت بردن از حالتهای افسردگی و اینها — حالتهایی که دیگران ناخوششان میآید — این آدم خیلی دوست دارد با آنها باشد؛ و یکجور عدمتمایز خیالی: فکر میکنم خیلی از آدمها چنیناند، فکر میکنند دیگران زندگی بهتری دارند و چنیناند؛ منشأ اینها از آن تمایلات دیدن است. و این زنِ عجیبوغریب نشاندهندهٔ همان حالت احساسی این مؤلف است — در قصه، در رمان، آدمِ عجیب. و این میلی که به اتفاقی که برای اینها میافتد و بارور نشدنش — اینکه به نتیجه نرسد — یا اینکه میخواهد تمایلاتش را به جایی برساند، نرساند؛ و زن دوم گرفتن — مخصوصاً — یکجور پیغامبر است؛ مثلاً میلی برای برقراری ارتباط با نرمالبودن: میل به نرمالبودن، مثل آدمهای؛ آدمهای اشتباهشده. فکر میکنم این راهی بوده — واضح است که تفاوتهای عقیدهاش را هم قبلش میداند؛ این را تأیید نمیکند؛ نمیگوید حالتهای ترحمبرانگیزش را دوست ندارد — چنین چیزی در فیلم دیده میشود.
لایههای سطحیتر: سوگ و رفع اتهام
خلاصهٔ حرف شما این است که زن اول بهنوعی نمادی از یکجور آنیما یا احساسات درهموبرهمِ هنرمند است؛ اکبر عبدی خودِ مخملباف یا ایگوی مخملباف؛ و بچهدار نشدنِ همسر اول به معنای عقیمبودن آن بخش از شخصیت مخملباف است که زن اول نمایندهاش است. من نمیخواهم بگویم آره یا نه؛ میل دارم اگر کسی چیز دیگری میگوید بگوید. — من نمیتوانم بحث را ادامه بدهم. — در مورد اظهارنظر شما میخواهم بگویم که کمی زیادی رفتهاید به لایههای ناخودآگاه؛ چیزهای خیلی سادهتری — خودآگاه و نیمهخودآگاه — اینجا هست: همسر این شخص مرده. وقتی همسر آدمی میمیرد و چنین فاجعهای در زندگیاش هست، این آدم در درون خودش در حال واکنش نشاندادن به همان ماجراست؛ میخواهد مسئله را برای خودش حل کند و فکر میکنم خیلی طبیعی است که اثر هنری بعدی انعکاسی از این ماجرا باشد، برای اینکه مشکلش حل شود؛ در عین حال میخواهد به مردم چیزی بگوید؛ چون در مظانِ اتهام است: اگر فرض کنید در خانوادهای خودکشیای اتفاق بیفتد — همسرش، فرزندش، هر کس خودش را بکشد — به هر حال در مظان اتهام است؛ بنابراین طبیعی است که این آدم در حال رفع اتهام از خودش باشد، در حال حلکردن مشکل احساسی خودش که همسرش را از دست داده. اینها خیلی روترند تا آن چیزی که میگویید؛ و مخملباف مطمئناً اصلاً به آن توجهی ندارد و آرزویی در آن زمینهها ندارد، تمایلاتی ندارد. میخواهم بگویم رفتهاید به لایههایی کمی عمیقتر که فعلاً نمیخواهم دربارهاش صحبت کنم؛ الان قصدم این است که — آره. حالا شما چه یادتان هست؟ من چه گفتم؟ فکر میکنم خیلی مختصر حرف زدم.
واقعیت زندگی مخملباف و تخیل جایگزین
ببینید؛ اتفاقهایی که در واقعیت افتاده این است که همسر مخملباف یکجور از بین رفته است. نمیشود رسماً گفت چه اتفاقی افتاده، چون رسماً هیچ خبرگزاری اعلام نکرد چه اتفاقی افتاده؛ و اتفاقاً خود این فیلم بهترین سند است که ماجرا ماجرای خودکشی بوده؛ و هم اینکه مخملباف خیلی زود بعدش با خواهر همسرش ازدواج کرد. بنابراین مسئله این است که چرا همسرش خودکشی کرده و چطور شده که کس دیگری جایگزین شده. یک نکته: وقتی چنین فاجعهای برای آدمی اتفاق افتاده — همسرش خودکشی کرده — آیا دوست ندارد که همسرش خودکشی نکرده بود؟ به هر حال، حتی اگر خیلی هم از کسی متنفر باشید، وقتی واقعاً خودکشی کند، دوست ندارید؛ ای کاش چنین نشده بود. — و اصلاً ساختن این فیلم یکجور زندهکردن همسر اول نیست؟ آره. حیات پیدا میکند؛ انگار در ذهن مخملباف این همسر دوباره تحقق پیدا میکند؛ یک بار دیگر آن ماجرا مثل ورژن دیگری از آن خلق میشود: درست است که دیوانه بود، درست است که میخواست خودکشی کند، ولی مثلاً اگر از این مسیر میرفتیم شاید خودکشی نمیکرد؛ شاید الان زنده بود. مثل این است که واقعیتی را که اتفاق افتاده و به بدترین وجه تمام شده در ذهنتان مدام میبینید و فکر میکنید اگر آنجا این کار را نکرده بودم — آخر این فیلم همسر اول را میبرند تیمارستان ولی هنوز زنده است؛ شاید این تخیل را تبدیل میکند — میلی که تبدیل به واقعیت میکند که خودش راحتتر باشد. اصلاً ناخودآگاه شخصی همین کار را میکند: واقعیت را تبدیل میکند به چیزی خوشایندتر؛ و بنابراین وقتی چنین فاجعهای برای آدمی اتفاق افتاده، بهطور نرمال شروع میکند به فکر کردن که چه راههای دیگری وجود داشت که به اینجا نرسیم. این یکجور تخیل دربارهٔ زندگیای است که مخملباف دارد برای ما تعریف میکند که چه چیزهایی بود، چه مشکلاتی بود، و اینکه یکجور سعی میکند فکر کند شاید میشد همزمان با آن اولی دومی را هم آورد و بعد شاید این ماجرا اینطور ختم نمیشد. حتی این زن اول یک بار در فیلم اقدام به خودکشی میکند: خودش را از ماشین پرت میکند بیرون ولی نمیمیرد؛ شما لحظهای فکر میکنید مرده. اصلاً آن صحنه، صحنهٔ زندهشدنِ دوباره است — چیزی بدیهیتر از این نیست که آنجا کاملاً احساس میکنید مرد و بعد یکدفعه پا میشود؛ مثل مردهزندهشدن است. این چیزی است که مطمئناً کسی که همسرش خودکشی کرده میل دارد: ای کاش (زنده میشد). بنابراین یک لایهٔ آرزوکردن در این فیلم وجود دارد: همسر اول روابطش شبیه روابط مخملباف با همسر قبلی خودش است؛ همسر دوم — که نهایتاً هنرپیشه به این نتیجه میرسد این من را درک میکند؛ انگار آن نفر اول درک نمیکند، این درک میکند — ویژگیهایی دارد که بیانِ واقعیت به آنطور که مخملباف دوست دارد باشد است و در عین حال زندهکردن همسر اولش هم هست و بهنوعی ارتباط برقرار کردن با همسر دوم و الی آخر. بهوضوح اکثر آثار هنری چنین مکانیسمهایی دارند.
انجمن شاعران مرده، جیمز باند و مکانیسم آرزو
آرزوهایی وجود دارد که در واقعیت تحقق پیدا نکرده و حالا میخواهم یکجور در ذهنم اینها را — مثلاً یادتان هست فیلم انجمن شاعران مرده اساسش این است: مثل آدمی که آرزو میکند ای کاش معلمی چنین داشتم؛ مثل شخصیت محوری که خودش در فیلم است — یعنی مؤلف فیلم بیشتر متمایل به اوست، آن شخصیت — که متأسفانه آخر فیلم اولین کسی است که میرود روی میز و میایستد؛ الان اسمش یادم نیست؛ تاد — — بقیه هم بهنوعی شخصیتهای مؤلف این آدمها هستند و خود معلم، آن پختگیای که فکر میکند الان پیدا کرده، الان در چهلسالگی یکجور به آن بچهٔ آن موقع پیامهایی میدهد: آرزو میکند ای کاش — آرزویی که خیلیها دارند — ای کاش پختگی امروزم را در دورهٔ نوجوانی داشتم؛ و این تبدیل میشود به تخیل که ای کاش معلمی با این ویژگیها میآمد و من را زودتر آگاه میکرد. اصولاً یا مثلاً تحلیل خیلی سادهای که دربارهٔ جیمز باند هست: میگوید جیمز باند چرا اصولاً ساخته میشود و چرا مورد علاقهٔ مردم است؟ برای اینکه آدمی میسازد که آن کارها را — که این نمیتواند بکند — جیمز باند انجام میدهد و مردم هم دقیقاً به همین دلیل خوششان میآید؛ برای اینکه خودشان را — دستکم مردهایی که میروند جیمز باند را میبینند — با جیمز باند همذاتپنداری میکنند: جیمز باند هم دشمنان را معمولاً نابود میکند هم به زیباترین زنی که در فیلم بازی میکند دسترسی پیدا میکند؛ و همهچیز خوب است: نهایت توانایی و قدرت. آره، جدیدهایش را خیلی نمیدانم؛ قدیمیهایش را راستش خیلی ندیدهام. و فکر میکنم — نمیدانم — قدیمیهایش این حس را داشت که زنها میدانستند با چه شخصیتی باید همذاتپنداری کنند؛ الان یکجور متکثر است؛ با خیلیها باید. به هر حال معمولاً یک زن اصلی مقابل جیمز باند باید وجود داشته باشد؛ اصولاً از نظر فیلمهای اکشن حتماً باید زنهای زیادی در فیلمها باشند. حالا بعضی از زنها شاید راحتترند با آن زن منفی همذاتپنداری کنند، نمیدانم. شاید حکمتش در این باشد. بگذریم.
برنامه آپلود فیلم و شکستن تمرکز بر ناخودآگاه جمعی
من سعی میکنم در همین هفته خودم میتوانم آپلودش کنم: شما یک بار آن آدرس را به من دادید؛ خودم آپلودش میکنم، مثلاً ایمیل میزنم یا یکجوری به شما میدهم آپلود کنید. به هر حال امیدوارم تا قبل از اینکه هفتهٔ آینده بیایید این فیلم را دیده باشید. میخواهم این روند جلسات را که خیلی متمایل به ناخودآگاه جمعی است بشکنم؛ برای اینکه واقعیت این است که اگر فیلم میخواهید نگاه کنید و تفسیر کنید، اصولاً بیشتر باید دنبال آرزوها و چیزهای برآوردهنشدهای باشید که در فیلم برآورده میشود، تا مثلاً حقایق ازلی و ابدی که شاید خیلی شفاف جایی ظاهر بشود. این دربارهٔ کاری است که جلسهٔ آینده میخواهیم بکنیم. باز میل دارم دربارهٔ آن انیمیشن Wacky Races همین الان صحبت کنیم و وصلش کنم به بحثهای غیرهنری.
انیمیشن Wacky Races و لایه عمیق سمبلیک
میدانم چطور پیدایش کنم. یادآوری کنم Wacky Races چه بود و کمی دربارهٔ این صحبت کنیم که این انیمیشن اصولاً چه میگوید. میخواهم خیلی مختصر صحبت کنم. اینجا ببینید — لایههای خودآگاهی؛ مثلاً اینکه آدمی آرزو کرده باشد — کمی ضعیف است: کسی که انیمیشن ساخته مثلاً آرزوی چنین مسابقاتی را داشته باشد — نیست؛ اصولاً نمیداند این مسابقه از کجای روانش دارد انجام میشود.
اتومبیل، مسابقه و نماد رقابت شغلی
و برای اینکه بفهمید چیز عمیقی که اینجا وجود دارد چیست، چارهای ندارید غیر از اینکه از سمبولیسم — به معنای ناخودآگاه جمعیاش — استفاده کنید. این را بهعنوان کاری هنری با حالتی میانه مطرح میکنم: بهشدت جنبههای ناخودآگاه جمعی در آن هست ولی در عین حال باید بتوانیم تحریفات ناخودآگاه شخصی را هم در آن پیدا کنیم، مثل همهٔ آثار هنری. قبلاً دربارهٔ این صحبت کردهام که وقتی از اتومبیل و مسابقه با اتومبیل چیزی میبینید، بهطور طبیعی و سمبلیک در درجهٔ اول به رقابتهای شغلی اشاره میکند؛ و از هر نظر — اگر من اصلاً این انیمیشن را نشانتان ندهم و به اندازهٔ کافی با سمبولیسم روانی آشنا باشید — اگر بگویم انیمیشنی هست که موضوعش مسابقات عجیبوغریب اتومبیلهاست، باید حدس بزنید چه چیزی را نمادین میکند: مثلاً مسابقات شغلی را به یک معنا؛ و لازم نیست انیمیشن را دیده باشید. وقتی انیمیشن را میبینید بهطور بدیهی این تأیید میشود، چون میبینید مشاغل مختلفی که مثلاً در آمریکا وجود دارند، دارند مسابقه میدهند: نظامیها برای خودشان ماشینایی دارند؛ دانشمندان و ساینتستها ماشینی دارند و همینطور الی آخر. ممکن است نتوانید دقیقاً بگویید هر کدام از این ماشینها چه شغلیاند؛ مثلاً کشاورزها — یا آنهایی که جنگل را قطع میکنند — ماشین عجیبوغریبی دارند که همهٔ چیزهایش، چرخهایش مثلاً ارهٔ برقی است و همینطور الی آخر. زنها ماشین خیلی خاص خودشان را دارند؛ و زنی هم آنجاست — مثل دههٔ شصت که این انیمیشن ساخته شده — مثل جمعیت جدیدِ مشاغل زنانهای که وارد بازار کار شدهاند؛ و دقیقاً هم اشاره میکند به تناقضهایی میان روحیهٔ زنانه با آن رقابتهای وحشیانهای که آنجا وجود دارد و همینطور الی آخر. حالا اینکه بهوضوح مشاغل مختلف را میبینید، بعضیها ممکن است نتوانند راحت تشخیص بدهند نشاندهندهٔ چه شغلیاند؛ مثلاً از جمله آن شخصیتهای اصلی که هویت خاصی از نظر شغلی ندارند؛ فقط سعی میکنند خرابکاری کنند. ایدهٔ کلی انیمیشن هم این است که همه دارند مسابقه میدهند تقریباً بدون اینکه خیلی مزاحم هم باشند و ماشینی هست که شخصیتهای اصلی در آناند و اینها بیش از اینکه به فکر مسابقه باشند به فکر خرابکردن کار دیگراناند و همیشه هم شکست میخورند. این موضوع کلی انیمیشن است.
شخصیتهای خرابکار و پایانبندی اثر
حالا نمیدانم؛ میخواهم یک بازی امتحانی بکنم ببینم کلاً چه میبینید در این انیمیشن. تأکیدم این است که شخصیتهای اصلی واقعاً چه میکنند؛ و چرا انیمیشن چنین است: اتومبیلی دارید که تمرکز ما بیشتر روی کارهای این دو نفر است که مدام سعی میکنند خرابکاری کنند و همیشه شکست میخورند. اگر بخواهید بگویید کل انیمیشن مثلاً الهامی از ناخودآگاه جمعی است که وضعیت شغلی آمریکا را به معنای واقعی کلمه تمثیل میکند، باید به یک معنا بگویید این شخصیتهای اصلی نمایندهٔ قشری از جمعیتاند و شکستخوردنشان یعنی اینها شکست میخورند یا خواهند خورد؛ انگار اگر از ناخودآگاه جمعی چیزی درآمده باشد، دارد حقیقتی را به ما نشان میدهد. ولی تا جایی به نظرم میرسد آن موقعیت تا حدودی حقیقی است ولی واقعاً اینکه تا تهش را به صورت حقیقت نگاه کنیم کمی عجیب است؛ معمولاً هیچ اثر هنری را چنین نمیشود پیش برد: مؤلف انگیزههایی دارد که وارد کار میشود؛ احساسات عمیقی که مؤلف این اثر دربارهٔ این دیوانهبازیهای شغلی که اطراف خودش میبیند دارد و تا حدی موقعیت را ترسیم میکند؛ ولی اینکه معمولاً به چه نتایجی — پایانها — برسد معمولاً آرزوها شکل میدهند بیشتر از اینکه حقایق در حال بیان شدن باشند؛ معمولاً چنین است. نمیگویم همیشه چنین است؛ چیزهای نمایشدادهشده خیلی وقتها ممکن است واقعی باشند، ولی روند به سمت تمایلات مؤلف است. آره، یکجور چنین است. به نظر میرسد تمایل کلی مؤلف اینجاست که آن شخصیتهای اصلی انگار به نتیجهشان نرسند؛ نتوانند مسابقه را خراب کنند و همیشه آخر شوند. و این نکته است که اگر آن کارها را نکنند، خیلی اتومبیل خوبی دارند ولی همیشه یکجور آخر میشوند. بفرمایید. — (حاضری گفت: ممکن است حرف آنکه عرض میکند این باشد که پایانبندی به درخواست کسی است که تولید انیمیشن را میخواهد؛ یعنی خودآگاهانه میخواهیم اصولاً چنین باشد؛ خیلی وقتها قاعده — دستکم در سینمای کلاسیک — این بود که آدمهای بد شکست بخورند و آدمهای خوب پیروز شوند؛ و اینکه این از کجا میآید، مثلاً میتواند از سفارش بیاید.) — در درون خود آن آدم نه. — (حاضری گفت: فرض کنید این آدمهای بد ماجرا هستند؛ اگر این آدمهای بدی هستند که قرار است شکست بخورند، کمی عجیب نیست که بهشدت اینها آدمهای اصلی انیمیشناند و تنها کسانی هستند که با ما حرف میزنند؟ گزارشگری هست که اینها بیش از اندازه پررنگ نیستند. میتواند انیمیشن چنین باشد که یکجور همذاتپنداری نسبت به ماشین خاصی داشته باشیم: آدم خوبی وجود داشته باشد و آدم بدی که کمی کمرنگتر است و شکست میخورد. معمولاً سینمای کلاسیک چنین است: مثلاً فیلم وسترن قهرمان اصلی پررنگی دارد و آدم بدی که قرار است از بین برود و از بین میرود؛ و تمام بار فیلم تمرکز روی آن آدم خوب و روابط اوست؛ ما اینجا تمام تمرکزمان روی این آدم بد است.) — میشود گفت این تمایلات خود سازندههاست. (حاضران: اصلاً تحت استرساند؛ کاری که انجام میدهند، گرفتاریهایی که دارند؛ دلشان میخواهد این کار را بکنند ولی اصلاً میترسند این کار را بکنند؛ ترسهایشان را نشان میدهند. — از نظر آدمهای واقعی که میتوانند این کار را انجام بدهند؟ اولین چیزی که به ذهنم رسید این بود که اینها دارند به کارهای این آدمها فکر میکنند. — نه، اینطور با اینها مخالفت میکنند؛ چون اگر لذت باشد، حس منفی باشد، اگر غلبه کرده باشد بر آن حس منفی، فکر نمیکنم؛ اگر غلبه نکرده باشد بهتر است.) — یعنی حرف ایشان اصلاً این است که مثلاً در زندگی شخصیِ مؤلف آدم خیلی بدی وجود داشته که با او واقعاً رقابت شغلی کرده، مثلاً جلوی پیشرفت شغلی این آدم را گرفته؛ و حالا این یکجور مثل انتقامگرفتن است: کاری میکند که این آدم را اینجا منکوب کند؛ آن کاری که در زندگی روزمرهاش نتوانسته شاید بکند، اینجا دارد عقدهگشایی میکند. — (حاضران: آدم شخصیت قهرمان هم نمیتواند حرف بزند؛ شخصیتی میتواند باشد که باهاش مخالفت کنید، شخصیتی که بیاید حرف بزند. سؤال من از شما همین است: این شخصیتها منفور نیستند اصلاً. این دو شخصیت اصلی به هیچ وجه آدمهایی نیستند که نفرتی نسبت بهشان وجود داشته باشد؛ یکجور حتی همذاتپنداری هم پیدا میکند؛ یک حالت دلسوزی: اینکه همیشه شکست میخورند و کارهایی که میکنند یکجور مسخره است.) — ببینید، آن حرفی که اول زدید — اینکه حالت عقدهگشایی نسبت به شخصیتهای واقعیای که این آدم در زندگیاش شناخته داشته باشد — واقعاً اگر انگیزههای این باشد، بیشتر میخورَد که شخصیتهایی خلق کنید که همه ازشان متنفر شوند و اینقدر هم به کسی که روایت میکند نزدیک نباشند؛ منظورم را میدانید؟ یعنی بیشتر به این میخورَد که آدم بدی ترسیم بشود که دستکم شخصیت دوم باشد؛ در حالی که اینها کاملاً شخصیت اصلیاند، بقیه در حاشیهاند و نفرتی هم نسبت بهشان به آن صورت وجود ندارد؛ انیمیشن است. مثلاً فرض کنید بعد که این آدم میخواهد کارهای آدم دیگری را انجام بدهد، نظرش را باید بگوید؛ یعنی نظرش فقط این نباشد که از نظرش این کارها را بکند؛ اینقدر که مثلاً نیاز دارد. باز این را توجیه نمیکند که چرا این موجودات منفور نیستند. و شما اصلاً — آها — و اصلاً مؤلف اینجا خودش حضور ندارد، اصلاً. — نه. — چرا؟ چون در اثر هنری معمولاً باید بگردید دنبال اینکه خود مؤلف کجاست. — گزارشگر است. گزارشگر است؛ یعنی کسی که فقط دارد میبیند. — من نظر به حرفی که شما زدید میخواهم سؤالی بکنم؛ از این ایده حمایت بکنم؛ بگذارید اول از اینجا شروع بکنیم.
تخیل کودکی، ماشین و حساسیت شغلی
اصلاً این آدمی که اینقدر — بگذارید سعی کنم تصور خودم را بگویم که اصلاً این انیمیشن چطور به وجود آمده. شما بچههایی را ندیدهاید که خیلی نقاشی ماشین میکشند؟ و میخواهم بگویم وقتی آدمی اینهمه تخیل نسبت به مسابقهٔ رانندگی دارد، این یکجور یعنی در درون این آدم مسائل شغلی مهم است؛ رقابتهای شغلی خیلی مدنظرش است؛ متوجهاید منظورم چیست؟ کلاً خودِ تولید این انیمیشن — یعنی مؤلف این انیمیشن — خیلی به این چیزها حساس است و چیزی که اینجا تولید میکند بیشتر به نظر من شبیه همین است: مثل تصور کردن آن شیطنتهایی که در وجودش هست — شاید هیچوقت عملی هم نکرده باشد — به چه نتایجی ممکن بود منجر شود. میخواهم بگویم درکِ آدمی که این انیمیشن را ساخته خیلی شیطنت در مسائل شغلی در وجودش بوده — شاید کارهایی هم کرده — و اصولاً بهشدت متمرکز است روی مسائل شغلی؛ این چیزها برایش مهم است و خودش در واقع بخشی از وجودش همین آدمهایی است که اینجا میبینید؛ مخصوصاً آن سگی که کاملاً محبوبیت دارد در این فیلم و شاید بامزهترین شخصیت است و خیلی قابل تحلیل است که معنایش چیست. ولی اصولاً من که این انیمیشن را نگاه میکنم بیشتر چنین به آن نگاه میکنم: مثل تخیلاتی است دربارهٔ کارهایی که انجام نداده و اینکه آدمی به خودش بگوید خوب شد که مثلاً این کارها را نکردم؛ ولی این تمایلات انگار برایش وجود دارد؛ یعنی چنین بدش نمیآید. ببینید، آدمی که این انیمیشن را ساخته مسابقهٔ رانندگی دوست دارد؛ یعنی اصولاً از رقابت — مثلاً شغلی — از نظر احساسی بدش نمیآید. (حاضری گفت: این انیمیشن شما را به این سمت نمیدهد که رقابتهای شغلی بامزه است؛ جالب است که اینهمه اتومبیل عجیبوغریب در ذهن کسی بنشیند و تخیل کند و آنها را به جنگ هم بیندازد؛ و آنچه به نظرم بیشتر این انیمیشن میگوید، یکجور مثل سرکوبکردنِ بخشی از حضور خود این آدم است؛ مثل اینکه انگار گفت چون اینجور حضورِ خودِ این آدم اصولاً مرفوع نیست —) — یعنی چنین نیست که چیزی در دلش عذابش بکند؛ و برای همین هم هست که اینقدر ما نزدیک است: در واقع بیشترین موضع معلق به نظر من همین است؛ یعنی این انیمیشن بیشتر از یک شخصیت — من بیشتر از این بحث نمیکنم؛ میخواستم این را بهعنوان نمونهای گفته باشم — چون قبلاً گفتهام — از انیمیشنی که بهخوبی با استفاده از نمادگرایی میتوانید چیزهایی از آن بفهمید؛ بلکه از جاهای، مخصوصاً پایانبندیها معمولاً میرود به سمت اینکه این آدم دوست دارد چه اتفاقی بیفتد، یا دوست دارد فکر کند خیلی از کارهایی که نکرده بهتر است که نکرده باشد؛ مؤلف آدمی است پر از تمایلات رقابت و پیروزیهای شغلی ولی یکجور ترسو. ممکن است این ترسو بودن، ترس از چیزهای اخلاقی باشد که به آنها پایبند است؛ شاید واقعاً چنانکه در فیلم بعداً میبینید معمولاً ملاحظات اخلاقی وجود دارد. بیشترین چیزی که میخواهم بگویم این است که مثل اکثر آثار هنری چیزهایی از ناخودآگاه جمعی در آن هست و خیلی چیزها آن چیزهایی است که دوست دارد چنین بشود؛ نه اینکه باقی چنین است. و کلاً فهم آثار هنری میتوانید چیزها را تشخیص بدهید — (پرسشوپاسخ مخدوش دربارهٔ ملاحظات اخلاقی و ترسها). فکر میکنم نکتهٔ خیلی جالب این است که شما یک انیمیشن را واقعاً نگاه کنید. میخواهم دعوتی هم بکنم: قسمت دوم این انیمیشن که عنوانش بهاحتمال «Dastardly and Muttley» است؛ این دفعه شخصیت اصلی همان دو نفر است؛ یعنی این یکی — من الان نمیخواهم دربارهٔ خودش صحبت کنیم ولی بگذاریم برای جلسات آینده؛ قسمت دوم — بعد از چهل قسمتی که ساخته شد، این Wacky Races چون خیلی موفق بود، همان کمپانی سری دومش را ساخت که این چیزی است که من گفتم در دوران کودکی ما این را از تلویزیون ایران میدیدیم؛ تقریباً همزمان با اینکه در آمریکا پخش میشد. و اینجا دیگر اتومبیلی وجود ندارد؛ اینجا هواپیما وجود دارد: ماشینهای پرنده — هواپیما هم نمیشود گفت؛ اصطلاح خوبی نیست؛ ماشینهای پرنده — چیزهای خیلی عجیبوغریبی است؛ دیگر از فرم هواپیما هم خیلی ندارد.
قسمت دوم انیمیشن و دعوت به تماشا
دومش باز — دستکم فکر میکنم — از این جاهایی که قسمت دوم بامزهتر از قسمت اول هم هست: این تنوع تخیلات دیگر به جایی رسیده که هر چه دلشان میخواهد میسازند؛ اصلاً هیچ چیز موجودی نیست، اتومبیلی نیست؛ و چون مسئلهشان شکار هم هست، ایدههای فوقالعاده بدی برای شکار کردن یک کبوتر انجام میدهند — که مثلاً در همین تیتراژش چند تاش را دیدید. هر دفعه اصلاً موضوع این است که خبر میدهند کبوتر دارد میآید و اینها با وسایل جدیدی که ساختهاند شروع میکنند به گرفتن کبوتر با انواع و اقسام ایدههای جدید. بفرمایید. — (حاضری گفت: مثلاً اولی ۶۷-۶۸ میلادی باشد، دومی ۷۲؛ مثلاً اواخر شصت و اوایل هفتاد.) من میخواستم فقط کبوترها را — آره؛ بگذار دربارهاش صحبت نکنیم؛ کمی فکر میکنم به من وقت کم میآید اگر موضوع را به چیز دیگری بکشانند.
انیمیشن بهمثابه ژانر نزدیک به اسطوره
بگذارید — میشود اصلاً دفعه بعد، اگر دربارهٔ هنرپیشگی صحبت میکنیم، آخرش این کار را بکنیم که یک صحبت مقدماتی دربارهٔ انیمیشن بکنیم و شاید مفصلتر دربارهاش صحبت کنیم. کلاً گفتهام که انیمیشنها خیلی جای کار برای درک عناصر ناخودآگاه جمعی دارند؛ دلایلش را هم گفتهام و فکر میکنم نسبت به فیلمها معمولاً بار ناخودآگاه بیشتری در انیمیشنها هست، دقیقاً به همین دلیل که خیلی آثار انیمیشن آثار اسطورهایاند — اسطورههای موجود یا خودشان اسطورههای جدید تولید کردهاند. واقعاً هیچ ژانر هنری به اندازهٔ انیمیشن به اسطوره نزدیک نشده که انیمیشنها شدهاند. الان سینما هم دیگر با انیمیشن فرق ندارد و میشود حدس زد در آینده سینما بتواند همان فانکشن تولید اسطوره را که تا حالا داشته طبیعت کند. ببینید، چیزی که این وسط گفتم این بود که میتوانید تصور کنید آدمی که Wacky Races را خلق کرده — که احتمالاً آدم خاصی پشت ماجرا باید باشد — از آن نوع بچههایی است که من خیلی دیدهام که در دوران کودکی خیلی علاقه دارند مثلاً به نقاشی ماشین؛ بعداً کمی بزرگتر میشوند، ماشینبازی و همینطور الی آخر. سؤالم این است که آیا این کلاً به ذهنتان نمیآید که از نظر روانشناسی وقتی بچهای چنین تمایلاتی دارد، این یکجور به معنای زمینهٔ فعالیتهای شغلی و علاقه به مثلاً پیشرفت شغلی است؟ میخواهم بگویم: اگر فرض کنید آدمی هیچوقت انیمیشن نساخته باشد — آدمی از این جنس که اتومبیل خیلی دوست دارد؛ وقتی بچه است نقاشیاش را میکشد، نقاشیهایش را نگاه میکند؛ بزرگتر میشود با ماشینبازی میکند؛ و در نوجوانی معمولاً یکعده بچهها میافتند سراغ اینکه انواع و اقسام مجلات ماشین بخرند و ماشینهای جدید را ببینند که چه ویژگیهایی دارند و همهاش در آرزوی اتومبیل ایدهآل خودشان در آینده باشد — وقتی آدمی چنین شخصیتی دارد، آیا این اصولاً نشاندهندهٔ تمایلات خاصی در درونش نیست؟ یعنی تمایل به پیشرفتهای شغلی فوقالعاده زیاد؟ بفرمایید. — چون خودش پای هر چیزی که فکر میکند نمیخواهد قبول کند — — نه؛ نمیخواهم بگویم این شخص شغلی است. میخواهم بگویم این آدم شاید بیشتر از اینکه شغلی باشد — ولی فکر میکنم اگر بخواهیم بگوییم شغلی، شاید لغت اجتماعی به جای شغلی بهتر باشد. حالا بگذارید مشخصاً بگویم: وقتی به مسابقات رانندگی کسی علاقهمند باشد — به اینکه کدام ماشین مثلاً تندتر میرود و این ماشین کدام ویژگی را دارد — این میتواند، من با احتیاط، نشاندهندهٔ یکسری تمایلات عمیقی در درون این آدم باشد که خودش از آن بیخبر است. یعنی برعکسش را فکر کنید: اگر آدمی از نظر شغلی شغل برایش خیلی مهم باشد، خیلی دوست داشته باشد شغلهایی داشته باشد که مثلاً خیلی پردرآمد یا خیلی لوکس باشند، من میگویم برعکسش را فکر کنید: وقتی چنین تمایلاتی در درون آدمی هست — شغلهایی با ویژگیهای خاصی را خیلی دوست دارد — انتظار ندارید در رؤیا خودش را سوار اتومبیلی ببیند که آن ویژگیها را بهطور نمادین دارد؟ انتظار ندارید چنین آدمی در بیداری هم وقتی اتومبیلی شبیه آن رؤیا ببیند — که آدم همیشه فراموش میکند — جذبش بشود؟
احتیاط در تعبیر علایق واقعی مردم
بنابراین اصولاً علاقهٔ آدم به اتومبیل یکجور به علایق شغلیاش لینک پیدا میکند، بهطور ناخودآگاه. چرا میگویم این حرف را باید با احتیاط زد؟ برای اینکه یک آدم خاص ممکن است به دلیل خاصی — پدرش رئیس کارخانهٔ اتومبیلسازی باشد که آن اتومبیلهای مینیماینر را تولید میکند — به اینها علایق خاصی داشته باشد، برای اینکه از بچگی سوارشان شده؛ این را نمیشود گفت که ممکن است خیلی هم آدم بلندپروازی از نظر شغلی باشد؛ درست است؟ متوجه حرف من هستید؟ رؤیا این چیزها را حذف میکند؛ یعنی آن ویژگیهای شخصی زندگی شما را میتواند پاک کند و شما را در همان اتومبیلی که واقعاً به علایق شغلیتان شبیه است نشان بدهد؛ ولی دقیقاً تجربههای خاص زندگی ممکن است باعث شود به اتومبیل دیگری علاقهمند شوید: مثلاً آدمی در — فرض کنید — اروپای شرقیِ دوران کمونیست، انتخابش مثلاً در لهستان این بود که لادا سوار بشود؛ مثلاً چیزی مثل قوطی کبریت بود، یا یکجور لادای مدل دوم که کمی از آن بزرگتر بود. بنابراین ممکن است در رؤیا خودش را سوار رولزرویس ببیند، ولی نهایتاً علاقهاش به همان لادای نوع دوم باشد برای اینکه این در دسترس است. میخواهم بگویم واقعیتهای تجربههای زندگی و واقعیتهای موجود در زندگی نهایتاً آدمها را از آن حالتهای رویایی درمیآورد؛ درست است؟ ولی نقاشکردن چنین نیست: فعالیتهای آزادی که آدمها انجام میدهند دربارهٔ اتومبیل یا مطالعه میکنند، اینجاها یکجور میروند سراغ چیزهایی که با طبیعتشان سازگارتر است؛ باز با این احتیاط که ممکن است آدمی مهندس مکانیک اتومبیلها را یکجور دیگر نگاه کند: نه اصلاً بهعنوان وسیلهٔ نقلیه، بهعنوان یک ماشین مکانیکی که یک مهندس ساخته. همیشه — من چیزی که الان شروع کردهام دربارهاش حرف بزنم — این است که شما از رفتارهای واقعی مردم چه مقدار اطلاعات دربارهٔ درونشان میتوانید با استفاده از نمادپردازی به دست بیاورید؛ همیشه باید بهشدت احتیاط کرد، برای اینکه شما نمیدانید زندگی این آدم چیست، نوع علاقهاش و احساسش واقعاً چیست. یعنی به محض اینکه کسی ببیند سواریِ اتومبیل یکی خیلی بزرگ است، نباید بگوید معلوم است این آدم چنین علایق شغلیای دارد و دوست دارد در شغلهای گنده کار بکند؛ یا مثلاً کسی که مینیماینر دوست دارد، دوست دارد شغلهایی داشته باشد که از این سوراخسنبهها بتواند رد بشود. اصولاً تمایل آدمها به اتومبیل میتواند نمایندهٔ تمایلات شغلیشان باشد با احتیاطهای لازم و کاملاً ممکن است برعکسش را بفهمید: مثلاً آدمی که اتومبیلی دارد که اصلاً بهش علاقه ندارد — دقیقاً همان اتومبیلی که دوست ندارد — مثلاً کسی در قرعهکشی اتومبیلی برده و حالا طبعاً سوار میشود؛ شما نمیتوانید بگویید این آدم وقتی این اتومبیل را سوار میشود یعنی این را دوست داشته. دقت میکنید؟
از آثار هنری به رفتار روزمره
دارم سعی میکنم وارد بحثی بشوم که خیلی تقریبی است ولی در عین حال مهم است؛ و سعی میکنم بگویم کجاها این تقریب قابلحذف است — یعنی تا حد زیادی میشود با اطمینان گفت که یکجور رفتارها معنای سمبلیک خودشان را دارند و میتوانید چیزی را با اطمینان خوبی نسبت بدهید — و کجاها ممکن است چنین نباشد؛ و این چیزی است یک پله آنورتر از تحلیلکردن آثار هنری و خیلی مطمئناً از لحاظ اطمینانی که به تعبیر داریم ضعیفتر از چیزی است که در آثار هنری میبینیم؛ برای اینکه اینجا تخیلات و آن آزادی عملی که هنرمند دارد توسط واقعیتهای جهان بهشدت محدود میشود. آره؛ بنابراین حرف اساسی این است که به هیچ وجه چنین نیست که معنی نمادین نداشته باشد: همهٔ رفتارها تمایلاتشان معنای نمادین خودشان را دارد، برای اینکه میتوانند از آن تمایلات ناخودآگاه آمده باشند؛ مثل همین علاقه به اتومبیلی که ممکن است در رؤیا بهعنوان چیزی ایدهآل دیده باشید و بعداً یادتان هم نباشد ولی در بیداری بهنوعی به همان اتومبیل و چیزهای شبیه آن علاقهمند باشید. و همهچیز این وضعیت را دارد؛ منتها باید یاد بگیرید که آن احتیاط را کجا بیشتر انجام بدهید و کجا. بگذارید بهعنوان مثال خیلی روشن — این واقعاً نمونهٔ یکجور بحث جامعهشناسی با استفاده از روانکاوی است — من همهٔ سعیم این است نشان بدهم که روانکاوی همهجا خلاصه نتایجی دارد تا حدودی.
رانندگی در ایران بهمثابه نماد مشاغل
آدمی اگر الان از کشورهای خارج وارد ایران بشود، بارزترین چیزی که در ایران میبیند چیست؟ رانندگی وحشتناک ایران. فکر میکنم از فرودگاه که درمیآید همهٔ آدمهایی که برای اولین بار دستکم وارد تهران شدهاند دچار شگفتی — دچار شگفتی همراه با ترس و وحشت — میشوند؛ چون باورشان نمیشود که الان بشود اینطور به مقصد رسید و تصادفی پیش نیاید؛ چون در ایران مردم طوری رانندگی میکنند که انگار میخواهند تصادف ایجاد کنند؛ یعنی از نظر آدمی که رانندگی درست را تجربه کرده، اصلاً این پیچیدن جلو — چون در فیلمها فقط وقتی میبینید اتومبیلی میپیچد جلوی اتومبیل دیگری که میخواهد مثلاً ترمز کند و متوقفش کند — برای آدم عاقل وقتی رانندگی میکند نمیپیچد جلوی دیگری.
لایی کشیدن و بههمریختگی نظام شغلی
با آن وضعیتی که مثلاً در بزرگراههای ما گاهی اتفاق میافتد. اصطلاح — فکر میکنم این اصطلاح «لایی کشیدن» در اکثر زبانهای دنیا وجود ندارد — ولی این کار را نمیکنند؛ ما برای انواع و اقسام کارهای عجیب و غریبی که در رانندگی میکنیم اسم هم گذاشتهایم؛ این رسمیت پیدا کردن: «تو چیکار داری میکنی؟ — دارند لایی میکشند.» این یک کار رسمی است. و این چه چیزی را — میخواهم بگویم چیزی را به صورت نمادین نشان میدهد: شما ممکن است ماهها یا سالها جامعهٔ ایران را تحت نظر بگیرید تا بفهمید وضعیت مشاغل در ایران چقدر بههمریخته است؛ شاید حتی در ایران زندگی کنید و نفهمیدید که این یکی از عجیبترین چیزهایی است که در ایران وجود دارد؛ یعنی نوع مزاحمتهای شغلیای که در ایران وجود دارد. ببینید، شما در تمام دنیا آدمها بهاصطلاح در مسائل شغلی در کار همدیگر میزنند، ولی نظامهایی وجود دارد که جلوی این چیزها را بگیرد؛ قوانین طوری وضع شدهاند که شما نتوانید این کارها را انجام بدهید و قوانین سفت و سخت اجرا میشوند؛ بنابراین در محدودهٔ خیلی کوچکی، در حاشیهها، آدمها میتوانند همدیگر را مثلاً از خط مسابقه بیرون بیندازند. فرض کنید آدمِ خیلی باسوادی را در آمریکا بخواهند چه کنند؟ پیشرفت شغلی خودش را دانشگاه میکند؛ نمیتوانید واقعاً جلویش را بگیرید: یک دانشگاه خوب، آدم را میبرد آنجا و میگذارند کار کند. در همهٔ مشاغل آمریکا فکر میکنم چنین است: نهایتاً آن سیستمی که آنجا حاکم است، تا حدود زیادی آدمهای مناسب را به جاهای مناسب میرساند. کمتر — اصلاً فکر میکنم نکتهٔ اساسی دربارهٔ ایران این است که سیستم اینطور است؛ حتی قوانین چنین وضع شدهاند که کمک کنند آدمها یکجور جلوی پیشرفت کسی را که نمیخواهند پیشرفت کند بگیرند؛ این تقریباً پدیدهٔ نادری در دنیاست. نمیخواهم در این مورد سخنرانی کنم ولی واقعاً میتوانم فکتهای زیادی بیاورم که چرا قوانین چنیناند: آن آدمهایی که قوانین را وضع کردهاند اصولاً خودشان به فکر این بودهاند که در محیطهای شغلی خودشان راهی باز کنند تا بتوانند این کارها را انجام بدهند؛ اصلاً سیستم غلط است. آن فرق مشاغل ایران با مشاغل خیلی کشورهای دنیا این است که اینجا نهتنها سیستم کمک نمیکند که این کارها انجام نشود، بلکه یکجور راههایی باز میگذارد که آنکه پیشکسوت است، آنکه مثلاً — خاص است — که یکجور لینکهایی با جاهایی دارد — بتواند کارهایی را انجام بدهد.
نرم اجتماعی و تهی شدن معنای نماد
و میخواهم بگویم این رانندگیای که ما انجام میدهیم با این چیز پشتپردهای که بهراحتی دیده نمیشود خیلی هماهنگ است: یعنی شما فیلمی از خیابانهای تهران بگیرید و به آدمی نشان بدهید و بگویید مشاغل ما بهطور نمادین این نماد است از لحاظ شغلی ما در جامعه؛ قانون رعایت نمیشود و چندان سختگیری هم در رعایت قوانین نیست. باز احتیاطی که باید انجام دهیم این است که اصلاً چنین نیست که اگر کشوری منظم دیدید و رانندگیاش منظم بود، معنایش این باشد که حتماً آن پشت همهچیز نظم پیدا کرده؛ و اینکه من همین الان ممکن است این حرفی را که میزنم مثلاً مقالهای بنویسم و چاپ کنم و بعد دولتی بیاید بگوید «اها چنین است، پس به همین دلیل درستش کنیم» — یعنی ممکن است کسی بیاید همین را درستش کند بدون اینکه آن پشتش اتفاقی افتاده باشد؛ هم بهطور آنی میشود این نماد را پاک کرد. و بنابراین چنین نیست که تطبیقی وجود داشته باشد بین عالم خارج و مفاهیمش با واقعیت؛ یکجور ممکن است کشورِ خیلی بههمریختهای را کسی رانندگیاش را منظم کرده باشد. ولی اصولاً در علایق مردم در رانندگی و در انتخاب اتومبیل خیلی چیزها میتوانید ببینید. من حداقل چون سالهاست این را میبینم خیلی کنجکاوم و همیشه احساس میکنم اطلاعات خوبی هست: وقتی کسی اتومبیلش را عوض میکند، وقتی کسی تصمیم میگیرد چند اتومبیل داشته باشد و الی آخر — که بگذریم چه چیزهایی را میتواند نشان بدهد — فکر میکنم آدم خیلی چیزها را دستکم میتواند حدس بزند و بعد ببیند چنین هست یا نه.
iPhone تصویری: نرم در برابر ناهنجاری
به هر حال اینها نمادین سر جای خودشان هستند و میتوانند اطلاعات بدهند. این ادامهٔ آن بحثی است که او جلسهٔ پیش شروع کرد دربارهٔ علاقه به مثلاً iPhone تصویری. یک نکتهٔ خیلی مهم این است که وقتی چیزی در جامعهای نُرم میشود، معنی خودش را کمکم از دست میدهد: مثلاً رانندگی — رانندهای که در سوئیس خیلی خوب رانندگی میکند، این چندان معنی ندارد؛ آنجا همه خوب رانندگی میکنند، اصولاً؛ کشور نمونه است از نظر رانندگی. ممکن است آدمی پر از شیطنتهای شغلی باشد ولی رانندگیاش را نمیتواند بد رانندگی کند؛ منتها احتمالاً همان آدم را اگر جایی رها کنید که خیلی مواظبش نیستند، در نحوهٔ رانندگیاش نشان میدهد؛ یعنی میل به بینظمی را احتمالاً در رانندگیاش میبینید. به هر حال وقتی چیزی در جامعهای نُرم میشود کمکم از معنا خالی میشود: آدمها دارند نُرم را رعایت میکنند؛ ولی اگر حرکتی آنرمال دیدید، آن بیشتر مثل حرفی است که فروید دربارهٔ محتوای ناخودآگاهی که در اثر لغزشهای زبانی کشف میشود میزند: تا کسی منطقی و خوب حرف میزند، دارد حرف خودش را میزند — چقدر میخواهید از درونش اطلاعات ناخودآگاه بگیرید؟ ولی وقتی کاری را که نباید بکند، چیزی را که نباید بگوید اشتباهی گفت، آنوقت باید دنبال این بگردید که این چیزی را نشان میدهد که در سطح نرمال نمیتوانستید ببینید. بنابراین ویژگیهای غیرعادی آدمها که با نُرم جامعه همخوانی ندارد بیشتر بار معنایی دارد تا چیزهایی که — من همان جوابی که آن موقع به شما دادم همین است: الان iPhone تصویری خیلی نُرم است؛ یعنی اگر کسی الان اصرار داشته باشد iPhone تصویری بخرد با پنج سال پیش خیلی فرق میکند: پنج سال پیش کاملاً آدم باید کنجکاو باشد که چرا دوست دارد حتماً — مثلاً ترسِ یک آدم فقیر هم باشد و خانهاش هم خانهٔ شیک نباشد — مثلاً آدمی در دروازهغار بخواهد iPhone تصویری داشته باشد؛ مثلاً سال ۱۳۸۰ که در اروپا تازه این چیز لوکس است و نصف ثروتش را بدهد؛ این قابل مطالعه است.
جمعبندی و برنامه جلسات آینده
این آدم حتماً یک کیس روانی خیلی جدی دارد که اینقدر iPhone تصویری دوست دارد. بحثی دامنهدار هم هست دربارهٔ اینکه در پیرنگ آثار هنری کجاها چه چیزهایی را میتوان دید، با احتیاط بیشتر، و اینکه چگونه باید احتیاط کرد.