او میگوید جلسهٔ پیش عمداً مثالی را انتخاب کرد که هر دو طرفش انسانی بود، و توضیح میدهد یونگ برای رویدادهایی که یک طرفشان طبیعت است چه توجیهی دارد و چرا خودش بر آن پافشاری نمیکند. سپس دربارهٔ خرافه، رویا و احساسات سخن میگوید. در بخش پایانی بحث دربارهٔ فیلم هنرپیشه را آغاز میکند و از حاضران نظر میخواهد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
برداشت نمادین از رویدادهای جهان
دربارهٔ اینکه چقدر از اتفاقهایی که در جهان میافتد میتوانید برداشتهای نمادین بکنید، جلسهٔ پیش و جلسهٔ پیشتر مسائلی گفتم.
مثال یونگ و دو طرف انسانی
نکتهٔ اولی که میخواهم بگویم این است که جلسهٔ پیش عمداً مثالی انتخاب کردم که اولاً مثال از خود یونگ بود، ثانیاً در سطحی توجیهات روشنی داشت که توجیه عجیبوغریبی نبود. فکر میکنم برای هر کسی که با تئوری یونگ سروکار داشته بدیهی است که مثلاً ناخودآگاه افراد میتواند یکجور مبادلهٔ اطلاعات بکند — اصلاً یکی از مفاهیم بهاصطلاح بدیهی و مرکزی تئوری یونگ. مثال چنان بود که مربوط میشد به اتفاقی نمادین که به رفتارهای انسان برمیگشت: یعنی مثلاً لباسی که کسی درست کرده، رنگ سرمهایاش تبدیل به سیاه شده. ولی حالا اگر مثلاً اتفاقی بیفتد که چیزی سرمهای تبدیل به سیاه بشود و هیچ انسانی هم در این کار دخالت نکرده باشد، به نظر میآید آن حرفهایی که جلسهٔ پیش زدیم توجیهی برای چنین اتفاقی نمیشود. یعنی منظورم این است: فرض کنید کاری را انجام میدهید و یکدفعه مانعی طبیعی خارج از محدودهٔ رفتارهای انسانی برایتان پیش میآید — مثلاً طوفان میشود، رعد و برق میشود — آیا میتوانید توجیه یونگی بیاورید که این اتفاق طبیعی یکجور به کاری که من میکنم ربط دارد؟ اتفاقهای خارج از محیط انسانی را میتوانم تعبیر نمادین بکنم یا نه؟ این منظورم است: یکجور همزمانیهایی که دو طرفش انسانی نیست؛ یک طرفش مثلاً انسان است، یک طرفش چیز طبیعی. خیلی توجیهش سختتر از آن است که بخواهید چیزی مثل خطای انسانی که چیزی سرمهای را سیاه کرده را توجیه کنید. یونگ گاهی بعضی اتفاقهایی که به نظر میرسد خارج از محدودهٔ اختیارات انسان و فعالیت مثلاً ناخودآگاه انسان است را هم معنیدار میداند؛ و توجیهاتی که میآورد از آن نوع کمی عجیبوغریب است: که سلف در تمام طبیعت، در همهٔ موجودات، وجود دارد. اگر در بحث دربارهٔ سلف گفته باشم، سلف مثل چیزی مشترک میان همهٔ موجودات است، حتی موجودات غیرزنده؛ و به همین دلیل یونگ میگوید یکی از مهمترین نمادهای سلف در رؤیا سنگ است — یعنی چیزی که انگار نماد مطلق است؛ فقط وجودداشتن، بدون اینکه هیچ کیفیت خاص و پیچیدهای داشته باشد. و یونگ — بهطور کمی عجیبوغریب — ارتباط ناخودآگاه میان انسانها را تعمیم میدهد به اینکه همهچیز با همدیگر در طبیعت اینفورمیشن مبادله میکنند. یادتان باشد یک بار گفتهام که دانش فیزیک دستکم به این نزدیک شده که تبادل اینفورمیشن در طبیعت صورت میگیرد؛ و مثلاً آدمهایی مثل دیوید بوهم، یا آن مقالهای که معرفی کردم دربارهٔ اینکه مکانیک کوانتوم را میشود با کوانتوم اینفورمیشن یکجور توجیه کرد — با همین مفهوم اینفورمیشن بهعنوان مفهوم مرکزی فیزیک — دستکم حاشیهاش این است که اینفورمیشن خارج از محیط انسانی معنی دارد؛ به همان معنای شانون. یکی از خوبیهای این جلسات این است که در دانشکدهٔ مهندسی برق است؛ همیشه میگویم بزرگترین افتخار مهندسان برق به نظر من این است که مفهوم اینفورمیشن را برای اولین بار در دنیا مطرح کردند: مفهومی تا این حد بدیهی و مهم که فیزیک را هم در خود میگیرد؛ بیوانفورماتیک، کوانتوماینفورماتیک — یعنی کلمهٔ اینفورماتیک کنار هر چیزی دارد میآید و کمکم دارد مفهوم اصلی دنیا میشود. به هر حال یک مهندس برق اولین بار اینفورمیشن را از نظر علمی فرمولبندی کرده. شما اگر این ایدههای یونگ را در نظر بگیرید و قبول کنید که بهنوعی تبادل اینفورمیشن — نه فقط میان انسانها یا موجودات زنده، بلکه در تمام جهان — انجام میشود، آنوقت یکجور ممکن است توجیهاتی بیاورید برای اینکه امکان دارد پدیدهای که خارج از اختیار انسان اتفاق افتاده معنی داشته باشد؛ مثل پیامِ ناخودآگاهیای باشد که انگار طبیعت به انسان میدهد. مقدمهٔ اولم این است که من تعمداً از چنین مثالهایی نزدم، برای اینکه فکر میکنم این قسمتهای تئوری یونگ مقداری چیز دیگری است و شاید بیش از اندازه توجیهش سخت باشد. در واقع حرف یونگ این است که آنقدر مشاهدات و تجربیاتی داشته و مشاهداتی را ثبت کرده که برای خودش یقینآور بوده که این چیزها هم وجود دارند؛ بنابراین تئوریاش را بر اساس این مشاهداتِ کمی عجیبوغریب تأیید داده است. من شخصاً آنقدر مشاهدات عجیبوغریبِ اینشکلی نداشتهام که بخواهم این را لزوماً بپذیرم؛ نمیدانم منظورم چیست؛ و برای من این قسمتهای تئوری یونگ شخصاً پافشاری نمیکنم. یونگ ممکن است به دلایل شخصی چنین ایدههایی داشته باشد. نمیخواهم بگویم اصلاً قبول ندارم که چنین چیزی ممکن است یا اتفاق میافتد؛ فکر میکنم برای روانکاوی مثلاً یونگ قدمی کمی بیش از اندازه بزرگ و غیرضروری است شاید. جملهای از یونگ خواندهام: اواخر عمرش نوشته بود و ابراز پشیمانی کرده بود که بیش از اندازه از قلمرو روانکاوی فراتر رفته و در تمام مثلاً علوم انسانی دخالت کرده. فکر میکنم این قسمتها هم کمی چنین است: یونگ اصولاً شیفتگیای نسبت به عجایب و غرایب داشت؛ فکر میکنم هر کسی آثار یونگ را بخواند این را احساس میکند.
توجیه طبیعی همزمانی
یکجور اصلاً چیزهای عجیبوغریب جذبش میکرد. و به هر حال من بدون اینکه بخواهم انکار کنم میخواهم بگویم مثال را تعمداً از جایی انتخاب کردم که هر دو طرفش انسانی باشد؛ بنابراین تئوری یونگ بلافاصله جواب میدهد. نهتنها جواب میدهد، چنین اتفاقهایی کاملاً طبیعی جلوه میکند که باید چنین چیزهایی اتفاق بیفتد: یعنی باید اینفورمیشن میان ناخودآگاهها یکجور مبادله بشود. حتی میتوانیم مکانیزمهایش را — مثلاً ایشان در پاسخی سعی میکرد بگوید مکانیزمش چطور ممکن است باشد: مثلاً آدمها خستهاند، نمیدانم فلان؛ در چهرهٔ آدمها چیزهایی دیده میشود که معنی دارد و اینها میتواند پیام برای ناخودآگاه باشد؛ و هزارجور رفتارها و حالتهای افسردهوار که یک آدم دارد معنی دارد. یعنی وقتی کسی مثلاً در آن مثال پدرش دارد میمیرد و در ناخودآگاه این مرگ پدرش منعکس شده — که خیلی بهسادگی قابل توجیه است — این آدم حاملِ این اینفورمیشن در تمام رفتارهایش یکجور کیفیت آدمِ عزادار ممکن است ظاهر شده باشد؛ و اینکه ما با خودآگاهمان چنین کیفیتی را نمیبینیم ولی ناخودآگاه میتواند آن را درک کند. ولی فکر میکنم توجیهکردن اینکه چطور اینفورمیشن — بهعنوان اصل موضوع، اگر بپذیرید همهٔ طبیعت تبادل اینفورمیشن میکند — میتوانید استفاده کنید و بگویید همهٔ پدیدههایی را که ثبت کرده و مشاهداتم را اینطور توجیه میکنم؛ ولی اینکه کیفیت مبادلهٔ اینفورمیشن میان مثلاً پدیدههای طبیعی و انسان چگونه است، چیزی نیست که در تئوری یونگ پایگاه خیلی روشنی داشته باشد؛ فقط یونگ یکجور به دلیل آن مشاهداتی که برایش یقینی است میگوید لازم است چنین چیزی را فرض کنیم. باز تأکید میکنم یونگ کلمهٔ اینفورمیشن را به کار نمیبرد؛ در دوران ماقبل شانون زندگی میکند و اصلاً کلمهٔ اینفورمیشن، تبادل اینفورمیشن، وجود ندارد؛ فقط یکجور به هر حال این ایده در یونگ هست که همهٔ موجودات — چه زنده چه غیرزنده — میتوانند خارج از آگاهی و خودآگاهی یکجور تبادل اینفورمیشن بکنند. به هر حال این نکته را میخواهم بگویم و یادآوری کنم که یونگ مثالهای عجیبوغریبتری هم دارد که با آن توجیه سادهٔ ما توجیهپذیر نیستند؛ و به نظر من قبولکردن روانکاوی یونگ ربطی به پذیرش یا نپذیرفتن این تکه از حرفهایش ندارد: شما میتوانید فرض کنید اینفورمیشن فقط میان ناخودآگاه انسانها مبادله میشود و همهٔ چیزهایی را که در این میان میگوید یکجور حفظ کنید. و بگذارید — مخصوصاً — یک طرفش باز باشد: اینکه من از طبیعت میتوانم مثلاً — فرض کنید طوفانی دارد میشود — طوفان قبل از اینکه اتفاق بیفتد بهوضوح اینفورمیشنش در طبیعت وجود دارد، به این معنا که — الان ظاهر میشود، ممکن است من ندانم الان در طوفان است — ولی ممکن است شما بگویید ناخودآگاه من درک میکند طوفان در راه است؛ همانطور که حیوانات گاهی بهخوبی زلزله و مثلاً طوفان را قبل از اینکه هیچ اینفورمیشنی انسانها دریافت کنند درک میکنند. قسمت دومش عجیب است: اینکه اینفورمیشن مرگِ پدر یک نفر را طبیعت اثر بگذارد. باز از مثالهایی که از یک طرف — ما از طبیعت اینفورمیشن میگیریم — در تئوری یونگ بهطور بدیهی قابل توجیه است، ولی برعکسش عجیب است. میگویم در زندگی من اتفاقهایی افتاده — حالا طبیعت دارد خودش را با مثلاً اینفورمیشن من هماهنگ میکند؟ — نه؛ نمیخواهم بگویم غیرقابل توجیه است؛ میخواهم بگویم توجیه سادهای ندارد: اینکه موجودِ ناخودآگاهِ مطلقی که به نظر میآید هیچ سنسوری ندارد که از خارج اینفورمیشن بگیرد، دارید میگویید اینفورمیشن دریافت میکند از من. حالا تعبیرهای فیزیکیِ پدیدهها — که معتقدند اصولاً تبعیت اشیاء و همهٔ طبیعت و تبعیت همهٔ پدیدههای فیزیکی از قوانین فیزیکی نشاندهندهٔ تبادل اینفورمیشن است — یعنی انگار کرهٔ زمین دارد اینفورمیشن دریافت میکند که خورشیدی هست و این مثلاً نیروی جاذبهای را به معنایی اعمال میکند. میبینید؟ کسانی که مفهوم اینفورمیشن را وارد فیزیک میکنند این را لازم میدانند برای اینکه اصلاً چطور اشیاء از قوانین تبعیت میکنند؛ بنابراین یکجور اینفورمیشن در طبیعت وجود دارد و تبادلِ آن. اگر چنین ایدههای کلی را بپذیرید، آنوقت میتوانید آن قسمتهای حرفهای یونگ را هم بگویید: همانطور که کرهٔ زمین از خورشید اینفورمیشن دریافت میکند، از من که موجود آگاهی هستم هم دارد اینفورمیشن دریافت میکند؛ ممکن است مثلاً اینفورمیشنی که از من دریافت میکند عکسالعملِ کرهٔ زمین باشد که مرا ببلعد.
بلعیدهشدن و کمیابی مشاهده
پدیدهای که مشاهداتی دربارهاش انجام شده — که یونگ البته ذکر نمیکند ولی مثلاً در بعضی از این ژورنالها خیلی حولش سر و صدا میکنند — این است که مواردی دیده شده که آدمها توسط زمین بلعیده شدهاند؛ و من یک بار مقالهای دربارهٔ این خواندهام: در جاهایی که از این ژورنالهای چیزهای عجیبوغریب مینویسند — که معمولاً خیلی هم معتبر نیستند — یک پدیدهٔ خیلی معروف، آتشگرفتنِ آدمهاست که از درون آتش میگیرند و خیلی مشاهدات رسمیتری دربارهاش وجود دارد: یعنی حتی آتشنشانی — نمیدانم بوستون — رسماً ثبت کرده که این آدم از داخل آتش گرفته؛ یعنی جسدی که پیدا کردند در خانهای مربوط به آدمی بود که بیتخت خوابیده بوده، آتش گرفته و اصلاً به نظر نمیآید هیچ مادهٔ محترقهای آنجا بوده؛ و این یکی از چیزهای عجیبوغریبی است که خیلی دربارهاش بحث شده، برای اینکه مشاهدات قابل استنادی دربارهاش وجود دارد. ولی دربارهٔ بلعیدهشدن توسط زمین تعداد مشاهدات خیلی کم است. حالا مثلاً به یونگ بگویید — یونگ میگوید چیزی نیست: زمین که بلعیدن؛ کارهای دیگر هم میکند و همهاش نتیجه این است که به هر حال آن سلف را دارد؛ این هم سلف را دارد و یکجور با همدیگر — مثلاً زمین — اینفورمیشنهایی دریافت کرده که باید این آدم را مثلاً بخورد. به هر حال فکر میکنم چون این بحثها خارج از قلمرو روانکاوی است — نه این و نه آن به درد ما اینجا نمیآید — دستکم خودم را در محدودهٔ بحثهای روانکاویای که در نقد فرهنگ دخالت دارند محدود میکنم. البته اینکه آدمها را زمین میخورد یا نمیخورد یا آدمها خودبهخود آتش میگیرند یا نه، فکر نمیکنم چیز مشخصی باشد که قبول یا عدم قبولش به بحثهای ما ربط داشته باشد. به هر حال این نکته را فقط میخواهم یادآوری کنم که چنین حرفهایی هم در بحثهای یونگ هست — این دو موردی که گفتم نه، ولی چیزهای اینشکلی هست: یعنی تصادفها و اتفاقهایی که به نظر میرسد نتیجهٔ تبادل اینفورمیشن از ناخودآگاه انسان به طبیعت است؛ عکسالعمل مثلاً یک پدیدهٔ طبیعی در مقابل مثلاً چیزی. این خیلی چیز دیگری است؛ یکجور جزو حرفهای عجایب و غرایب محسوب میشود و من شخصاً نمیخواهم زیاد دربارهاش بحث کنم. نکتهٔ دومی که میخواهم بگویم در ادامهٔ این بحث این است که به هر حال داریم به حیطههایی نزدیک میشویم که به خرافات نزدیکاند. یعنی همین حرفی که نزدم را هم بگذارید کنار؛ همان قسمت لباسِ سرمهای و سیاه و — نمیدانم — اتفاقهایی میافتد که نه، یعنی هست و ما اگر تعبیرش را بفهمیم — مثلاً اینفورمیشن — در بیداری هم این اتفاق میافتد و یکجور آدمها را ممکن است دچار توهم کند. احساسم این است که چنین بحثهایی راه را باز میکند و اینکه بعضی از آدمهایی که زمینهٔ دچار توهم شدن دارند حسابی با مبانی علمی و با خیال راحت دچار توهم بشوند: مثلاً از خانه بیرون بروند، چیزی ببینند، دوباره به خانه برگردند، نمیدانم، لباسهایشان را عوض کنند. مربی فوتبالی در ایران هست که بر اساس بازیهایی که احتمالاً میشناسید — در هر حال یک کتوشلوار را — نمیدانم — یک روز چنین میپوشد و میگوید «من این را میپوشم، میبرم». ندیدهاید آدمهایی که از اینجور اعتقادات دارند که آن خودکاری را که با آن امتحان خوبی دادهاند نگه دارند که برایشان شانس بیاورد؛ نمیدانم فلان کار بکنند. به هر حال فکر میکنم کلاً این فضا وجود دارد؛ یعنی نتیجهٔ این حرفها این است که راههای علمی برای خرافاتیشدن و خرافاتیها باز میشود و من میخواهم سعی کنم این راه باز نشود. اولاً نکتهٔ اولی که میخواهم بگویم این است که اصولاً اینکه من اگر تئوریای را بگویم راه برای چیزی باز میشود یا نمیشود، ربطی به قضاوت من دربارهٔ درستبودن و غلطبودن تئوری ندارد: اگر یونگ صددرصد درست میگوید، مثلاً — من کلاً این حرف که چیزی را نگوییم برای اینکه مردم نمیدانم دچار توهم و خیالات میشوند — به نظر من کاملاً موضع غلطی است. یعنی اگر مطمئن بودم، به اندازهٔ کافی شواهد داشتم و میتوانستم شواهدم را ارائه کنم که از این اتفاقهای عجیبوغریب هم میافتد — یعنی طبیعت، مثلاً همین میز و صندلی — ببینید، طبیعت که میگویم فکر نکنید منظورم موجوداتی خاص است که اعتقادات ارگانیک دارند: مثلاً یونگ — که از این حرف میزند — یکی از نقاط عطف اختلافش با فروید این بود که جایی با هم بحث میکردند و از کتابخانهای که پشت سرشان بود صدایی آمد. «این اشیاء سر و صدا میکنند دیگر گاهی.» خیلی از این اتفاقها که برایتان افتاده — مثلاً در فیلم بد رونالد، آن دختر که شک کرده بود اینجا عجیبوغریب است میگفت اینجا سر و صدا میآید و پدرش توضیح داد همهٔ خانههای قدیمی سر و صدا دارند — واقعاً هم چنین است: یعنی در دیوارها حرکتهایی میشود، خانه در حال نشست است؛ مثلاً خانهٔ پدری ما که همهٔ زمینش یک جایی بالا میآید، میرود پایین؛ کلاً بعضی از در و پنجرهها باز نمیشوند چون خیلی زمینش نرم است، نزدیک رودخانهای است و بهاصطلاح نشست و اینها میکند — و این را دستکم من میدانم که خانه نهتنها سر و صدا میکند، خیلی کارهای دیگر هم میکند. بنابراین اینکه اشیاء مثلاً سر و صدا میکنند یا اتفاقهایی برایشان میافتد — بگذارید، افتادم به دورهای که الان چیزی یادم افتاد که واقعاً یکی از عجیبترین چیزهایی بود که دیدم. یونگ مثلاً از دوران نوجوانی یا کودکیاش در آن کتاب خاطراتش یاد میکند که میزی در خانهٔ پدریاش نصف شده بدون هیچ چیزی، بدون اینکه — همهٔ آدمها در اتاق دیگری بودند و این میز در اتاق خودش — یک صدای مهیبی آمده؛ رفتهاند دیدهاند این میز نصف شده مثلاً از وسط. من شخصاً شاهد انفجار یک لیوان بودم در دوران کودکیام: یعنی فقط من در آشپزخانه بودم، داشتم از آشپزخانه بیرون میآمدم؛ این صدای شکستن — لیوانی که متعلق به من بود — در حالی که سر جای خودش بود؛ نه اینکه فکر کنید ترک خورده بود — خیلی احتمال بدتری برایش افتاده بود — اصلاً تکهپاره شد، مثل اینکه منفجر شده باشد. و بهغیر از من — بقیه شک کردند که این را من شکستم، چون من آنجا تنها بودم — من دستکم این را میدانم که من هیچ فکری و کاری به آن نداشتم؛ یعنی فقط صدایش را شنیدم و برگشتم دیدم این لیوان سر جای خودش چند تکه شده.
یونگ، فروید و پدیده همزمانی
یونگ این چیزها را همه سعی میکند در تئوری خودش توجیه کند و مثالی میزند: میگوید با فروید بحث میکردم؛ اختلافهای تئوریک با هم پیدا کرده بودیم و میگوید این لحظه فکر میکنم خیلی روی فروید تأثیر گذاشت که ما اصلاً دیگر جدا شدیم. کتابخانهای که پشت سر ما بود صدایی کرد و من به فروید گفتم این یک صدای دیگر هم میکند؛ و چند لحظه بعد یک صدای دیگر هم کرد و فروید خیلی از این ناراحت شد که این — دیگر مثلاً — یارِ من است و میبیند چه چیزهای عجیبوغریبی دارد میگوید. یعنی شروعش این بود که یونگ روانکاوی را داشت تعمیم میداد به یکسری چیزهای عجیبوغریب؛ و فروید آدم خیلی محتاطی بود که در دیسیپلین علمی و آکادمیک کار کند و یونگ کمکم از جایی به بعد داشت روانکاوی را خیلی زیادی با چیزهایی گسترش میداد که فروید میتوانست زمینهساز خرافات باشد — نه اینکه فروید خودش چنین میکرد.
فروید میتوانست زمینهساز خرافات باشد، نه اینکه فروید خودش خرافاتی باشد. به هر حال یونگ به یکی دو مثال اکتفا نمیکند؛ کلاً دربارهٔ سر و صداهای اشیاء و تکهتکهشدنشان هزار جور میگوید که اینها هم معنی دارند؛ یعنی انگار فضاهای انسانی باعث میشوند اشیاء تحرکاتی از خودشان نشان بدهند. و برای خودش هم ساده است: وقتی سنگ را دارای سلف میداند، چوب و میز و اینها هم حتماً سلفهای خیلی قویتری دارند. من فکر میکنم ردکردن این حرفها کار سادهای است؛ ولی مطمئناً در این جلسات — غیر از انفجار لیوان — چیز دیگری به یادم نمیآید دیده باشم، و آن هم مورد خیلی خاص و عجیبوغریبی بوده و از نظر علمی هم قابل توجیه است: لیوان تنش درونی دارد؛ کافی است سرما و گرما در وضعیت خاصی باشد؛ حالت کریستالی دارد. یعنی از نظر علمی، اینکه اشیاء خودبهخود چنین اتفاقی برایشان میافتد. و من یادم نمیآید که آن روز کار بدی کرده باشم یا اتفاق خاصی در خانه افتاده باشد. من آن موقع یونگ را بلد نبودم و سنم هم کم بود؛ سعی نکردم ببینم یونگ میگوید چرا اینطور شد: آیا به اتفاقهایی که در آن خانه افتاده ربط دارد یا به زندگی شخصی من. چون لیوان مال من است، ربط دارد که لیوانم منفجر شده؛ و اگر فکر کنم پیامی در این اتفاق باشد، همینهاست. اینها همان چیزهایی است که عدهای را از یونگ دور میکند، به دلیل اینکه احساس میکنند حالتهای خرافی دارد.
نکتهٔ اولی که میخواستم بگویم این است که حتی اگر شما مطمئن هم باشید که تئوری یونگ باعث ترویج خرافات میشود، هیچ ربطی به بحث علمیکردن دربارهٔ یونگ ندارد؛ و اگر شواهد به اندازهٔ کافی وجود داشته باشد، باید قبول کنیم که چنین چیزهایی هست. من به عنوان مثال فکر میکنم ادیان کاملاً راه را برای خرافات باز میکنند: شما به محض اینکه با مردم دربارهٔ ماوراءالطبیعه حرف میزنید — وقتی میگویید فرشته وجود دارد — دیگر جن و پری هم میماند؛ یعنی مردم بنا به تعلیمات مذهبی یک موجود غیبی نادیدنی را در تصویر دارند و بعد هر جن و پری و چیز دیگری که دوست دارند هم برای خودشان میسازند. واضح است که تفکر ساینتیفیک که میگوید هرچه میبینم وجود دارد و چیز دیگری وجود ندارد، یکجور چیزهایی را قطع میکند و مردم نمیتوانند تخیلات خودشان را بهعنوان چیز اعمال کنند. فضای آکادمی و ساینتیفیک پوزیتیویستی هم بوده و هنوز هم هست و این حسن ساینس محسوب نمیشود. یعنی اینجور قضاوتکردن — اینکه به مردم دربارهٔ ماوراءالطبیعه حرف نزنید که ممکن است باعث خرافات بشود — درست نیست. از آن طرف فکر کنید: چیزهایی وجود دارد و ما اینفورمیشنهای خیلی جالبی از مردم میگیریم که ممکن است بهطور کنترلشده خیلی مفید باشند. شاید واقعاً دربارهٔ آن لیوان من یادم نیست چه اتفاقی داشت میافتاد و اگر یونگ بلد بودم، شاید چیزی میفهمیدم — اگر واقعیت داشته باشد. به هر حال بحث علمی نباید به این قاطی شود که مردم چه برداشتی میکنند. از عوام شما هرچه بگویید، ایشان کار خودش را میکند و این حسنی برای یک دیسیپلین علمی محسوب نمیشود که بگویید من جلوی خرافات را میگیرم یا نمیگیرم؛ باید بگویید این حرف راست است یا دروغ. اینجور نتیجهگرایی — اینکه چیزی خوب است اگر نتایج خوب داشته باشد و بد است اگر نتایج بد داشته باشد — لااقل دربارهٔ عوام صادق نیست؛ عوام چیزهای خوب هم برایشان نتایج بد دارد و چیزهای بد هم نتایج بد دارد. من قبل از هر چیز میگویم که اینجا مسئله اصلاً علمیبودن و نبودن نیست.
مرز خرافه و روانکاوی
مسئله این است که واقعاً چیزهایی در روانکاوی یونگ هست که خیلی خیلی نزدیک به عقاید خرافی است و مرزکشیدن بین اینکه چه چیزی راست است، چه چیزی جزو روانکاوی است و چه چیزی خرافه است، خیلی سخت میشود. من فکر میکنم یونگ این ادعا را بیاحتیاطی کرده، قبل از اینکه تئوری درستوحسابی بدهد و مرزبندیهایی بکند که کجایش خرافه است و کجایش خرافه نیست؛ این حرفها را خلاصه زده. این مسائل مثل مسائل دینی نیست که مثلاً یک فرشتهای هست و تمام شود و بعد بهراحتی نتوانید دیو و چیزهای دیگر را هم وارد کار کنید. حرفهای یونگ ممکن است اینجور خطوط مشخص و منطقی را نداشته باشد که کجایش آخر است. ولی مثلاً یک کتاب وجود دارد که میگویند اگر در آن ننوشته، دیگر جزو اعتقاد دینی نیست؛ در حالی که این ملاکها ملاکهای گزارهای نیستند که اگر چنین نباشد صدق نکنند. مسئله این است که مجموعهای از متون وجود دارد در هر دینی که اگر چیز ماوراءالطبیعی هم گفته شده، در حد همان متون است؛ شما نمیتوانید خیلی خیالپردازی کنید و مثلاً پری و دیو را وارد عقاید دینی اسلامی کنید. ولی میخواهم بگویم یونگ نه متن مقدس تولید کرده و نه ملاکی دارد که چه چیزها هست و چه چیزها نیست؛ انگار هر سالش چیزی به آن اضافه میشده — چه در زمان زندهبودنش و چه بعدها چیزهای دیگر اضافه کردهاند — و این مثل بازکردن راهی است برای اینکه آدمها تخیلات عجیبوغریب خودشان را هم وارد کار کنند. و حالا نکته این است که حتی اگر این درست باشد، معنایش این نیست که این حرفها غلط یا درستاند؛ غلط و درستیِ این حرفها، چه خرافات را ترویج کنند چه نکنند، بحث جداگانهای است. نکتهٔ اساسی دوم این است که — من شخصاً دارم این را میگویم؛ مطمئناً یونگ با این حرف موافق نیست — من فکر میکنم نهتنها از اتفاقات طبیعی، حتی از چیزهایی که در رویا ظاهر میشود، با فرض اینکه مطمئن باشید اینها پیامهایی مثلاً دریافتی از ناخودآگاهتان هستند و هیچ چیز دیگری هم در آن دخالت نکرده، مطلقاً استفادهکردن از اینجور تعبیرهای نمادین، حتی در مورد رویا، برای تصمیمگیری دربارهٔ اینکه چه کاری بکنید و چه کاری نکنید، کار اشتباهی است. من واقعاً خودم اینطور زندگی میکنم: به رویاهای خودم و به خیلی چیزها ممکن است توجه کنم، ولی اینکه بگویم الان اینطور شد پس آن کار را نمیکنم، یا چون فلان خواب را دیدم فلان کار را میکنم یا نمیکنم، به نظر من یکجور بیاحتیاطی است. اولاً فقط در مورد رویا فکر نکنیم؛ در مورد آدمهای بیرون گفتم بهطور طبیعی پارازیت وجود دارد؛ در مورد اتفاقهایی که میافتد، از کجا معلوم این لیوان مربوط به من باشد؟ شاید پیامی برای خانوادهٔ ماست، شاید برای برادر من. اینکه رویا و اتفاق مربوط به خودم است واضح است و رویا خالص است — یعنی تا حدود زیادی میتواند محصول ناخودآگاه جمعی باشد اگر از نظر نمادینبودن استانداردهایی داشته باشد — ولی حتی اگر همهٔ اینها را بپذیریم، اولاً معلوم نیست رویای من خالص باشد؛ ناخودآگاه شخصی و چیزهایی نزدیک به خودآگاهی ممکن است در آن دخالت کرده باشند — همان چیزی که موقع نزدیکشدن به بیداری گاهی اتفاق میافتد. ثانیاً معلوم نیست رویا را خوب به یادم مانده باشد؛ ممکن است بعد از بیدارشدن ناخودآگاهم دخالت کرده باشد. از طرف دیگر بهشدت شک و تردید وجود دارد که من درست میفهمم؛ شما با یک تقریب نهایتاً میتوانید یک رویا را بفهمید. بنابراین اینکه از اساس یک رویا تصمیم بگیرم — این نفر در رویاهای من به شکل بدی ظاهر شد، با او قطع رابطه کنم؛ یا بعضیها خواب کسی را میبینند و به او زنگ میزنند که خوابش را دیدم؛ مثلاً دلیلی دارد خوابش را دیدن یا نه — ملاک تصمیمگیریبودن رویا کلاً اشتباه است؛ چه برسد به وقایع خارجی یا نمیدانم، اینجور چیزهای مبهمی که پیش میآید. استفادهای که از رویا و همهٔ تعبیرهای ناخودآگاه در زندگی شخصی میشود کرد این است که ممکن است ایدههایی به شما الهام کند که اصلاً در فکرتان نبوده: ممکن است آپشنهایی را که اصلاً دارید و به آنها فکر نمیکنید از طریق رویا کشف کنید؛ ممکن است احتمالاتی که در ذهنتان نبوده را توسط رویا متوجه شوید و بعد این احتمالات و آپشنهای جدید را در خودآگاهتان بیاورید و بهطور منطقی تحلیل کنید. برای من واقعاً پیش آمده از طریق رویا متوجه چیزی شوم که اصلاً به آن توجه نکرده بودم و وقتی متوجه شدم چک کردم و دیدم واقعاً اینطور است؛ و ممکن است روی تصمیمگیری من در آن مورد هم اثر داشته باشد. اینکه رویاها و کلاً پیامهای ناخودآگاه به هر شکلی — که همراه با نویزهایی هستند، چه از بیرون میرسد چه در خودآگاهی من و در روند تعبیرکردن — میتوانند منبع الهام خوبی باشند، نکتهٔ اصلی است؛ نه منبع تصمیمگیری برای اینکه این کار را میکنم و آن کار را نمیکنم چون خواب دیدم. و من کلاً با آن خرافات و با نوعی زندگی که آدمها بر اساس یک سری چیزهای تقلیدی تصمیم بگیرند مبارزه میکنم؛ اینها روشن است.
رویا به مثابه انگشت اشاره
رویاها واقعاً به شما کمک میکنند امکاناتی را ببینید که اصلاً در ذهنتان نیست؛ چیزهایی که به آنها توجه ندارید. شما را مثل یک انگشت اشارهای به سمتی اشاره میکند که به آن نگاه نمیکنید؛ حالا میتوانید آن سمت را نگاه کنید و در بیداری با خودآگاهتان چیزهای خیلی جالب ببینید. یعنی اگر رویایی دیدید و تعبیری کردید ولی به نظرتان رسید که این نیست و با تمام شواهد خودآگاهیتان تضاد دارد، نهایتش یک بار دیگر چک کنید و تمام. اگر به نظرتان چنین نیست، پس نیست؛ شاید رویاها تحریف شده باشند در ذهنتان، شاید بد میفهمیدش. اگر من در بیداری شواهد قطعی ببینم که چیز دیگری به من نشان میدهد و از رویای من چیز دیگری میفهمم، واضح است که آدم عاقل، فکر میکنم، به تشخیصی که در بیداری دارد یکجوری بیشتر باید باور داشته باشد. و صداقت — اول و آخرش صداقت همیشه لازم است؛ این نظر من است: اگر با خودتان صادق نیستید، مطمئناً آدمی هستید که امکان دخالت آدمِ غیرصادق در رویاهایش بیشتر از امکان دخالت در اینفورمیشنهایی است که خودآگاهیاش به او میدهد. میگویند معمولاً آدم کاندید خوبی برای تفسیر رویاهای خودش نیست؛ برای اینکه ذهنش اول سعی میکند آن چیزی را که رویا میگوید تحریف کند، و اگر نتوانست، یکجوری سعی میکند بد تعبیرش کند. بنابراین عدم صداقت آنجا راحتتر میتواند دخالت کند تا در یک فکت خیلی سادهای که دارید میبینید. یعنی صداقت همیشه لازم است، جدای از همهٔ اینها. با فرض اینکه در یک صداقت نسبی قرار داریم، رویا و کلاً ناخودآگاه منبع الهام است، نه منبع کشف قطعی؛ و باید روی چیزی که از رویا میفهمید فکر کنید و یکجور چکش کنید. دقیقاً به نظرم رویاها گاهی به امکانات جالبی که اصلاً در ذهن شما نیست اشاره میکنند و باعث میشوند با دید بازتری خودتان و اطرافتان را نگاه کنید؛ گاهی باعث میشوند تجدیدنظر کنید. مثلاً فرض کنید دربارهٔ کسی قضاوت خیلی بدی کردهاید و بلافاصله بعدش یک رویای خیلی مثبت دربارهٔ او میبینید — مثل پیام ناخودآگاهی که میگوید قضاوتت بیش از اندازه بد است. همین، حتی اگر یادتان برود، روی شدت قضاوتتان اثر میگذارد؛ و اگر یادتان باشد، خیلی میتواند کنجکاوتان کند که شاید بد قضاوت میکنید و او آنطوری که فکر میکنید نیست. ممکن است بهراحتی بروید دوباره دربارهٔ این آدم کنجکاوی کنید و ببینید کاملاً اشتباه میکردید. ولی نه اینکه چون خواب خوب دیدم پس این آدم خوب است؛ ممکن است چیزهایی از بدیهایش هم در خواب بوده و یادتان رفته، خیلی امکانات دیگر وجود دارد؛ یا اصلاً آن آدم در رویای شما ممکن است کاملاً بهعنوان یک نماد ظاهر شده باشد و ربطی به خودش نداشته باشد — اینکه شما یکجوری تعبیر میکنید که این آدم را در خواب دیدهام، ممکن است بیمعنی باشد. بفرمایید؟ آسترولوژی. یونگ یک عالم در مورد آسترولوژی مطلب نوشته — و اثباتشده است که چنین مطالبی نوشته است. مثلاً بحث خیلی جالبی دارد دربارهٔ ارقام دینی مربوط به مسیحیت: ظهور مسیح و تقارنش با صورتهای فلکی، و بعداً نمیدانم، ظهور دجال، و حتی محاسباتی انجام داده به شکل همین پیشگوییها؛ برای اینکه یکجور چیزهای نمادین در ستارهها هم میبیند. خیلی بدیهی است که چنین ایدههایی داشته باشد؛ یکجوری است. من کلاً خیلی در این بحثهایی که میکند وارد نشدهام — نه در این کلاس، و واقعیت این است که بیرون از این کلاس هم خیلی وارد نشدهام؛ مثلاً هیچوقت کتاب «روانشناسی و کیمیاگری» او را کامل نخواندهام، هرچند آن کتاب نسبتاً علمی است، برای اینکه کیمیاگری جزو فعالیتهای انسانی است. یونگ سعی میکند نشان بدهد فعالیتهای کیمیاگرها بهشدت پر از نمادهای تولیدشده از ناخودآگاه است، و برایش خیلی مهم است؛ چون خودش ادعایش این است که در آن صد هزار رویایی که در عمرش کار کرده، تعداد زیادی نمادهای مربوط به کیمیاگری دیده است. معتقد است این نمادهای کیمیاگری خارج از قرون وسطی و آگاهی انسانها، بهشدت جنبهٔ ناخودآگاه جمعی دارند و بنابراین شناختشان برای یک روانکاو مهم است: که مثلاً سنگ فلاسفه و نمیدانم، مسیح سبز و اینجور چیزهای عجیبوغریبی که در کیمیاگری هست، و حتی این جامهایی که کیمیاگرها استفاده میکنند، همه یکجورهایی معنیهای ناخودآگاه دارند. آن کتاب خیلی معتبر و خوبی است؛ حداقلش این است که مقداری کیمیاگری یاد میگیرید و میفهمید کیمیاگری آن چیزی نیست که شهرتش را دارد — اینکه مثلاً مس را طلا کنند. خیلی فراتر از این حرفها بوده. و اینها جزو چیزهای عجیبوغریب نیستند؛ چیزهای عجیبوغریب در جاهای دیگر است، مثلاً آسترولوژیاش خیلی عجیبتر است. به هر حال به نظر من واردشدن به بحثهایی مثل ارتباط بین انسان و طبیعت خیلی جالب است. من فعلاً در درمان و رواندرمانی هیچوقت وارد نشدهام؛ کاری به بیماریهای روانی و شیوههای درمانی ندارم؛ فکر میکنم با توجه به بحثهایی که اینجا داریم میکنیم به من ربطی ندارد، بلد هم نیستم و هیچوقت خیلی کنجکاو نشدهام. این چیزهای یونگ را هم میخواهم رسماً بگویم که بهتر است کنار بگذاریم؛ چون یکجورهایی هم مشکوکاند و هم ربطی به بحث ما ندارند.
کنار گذاشتن بخشهای مشکوک
خودمان را به دردسر نیندازیم. ولی میتوانید — اگر خیلیتان خیلی کنجکاوید و دوست دارید این چیزهای عجیبوغریب را بشناسید — بگویم که در آثار یونگ از اینجور مثالها فراوان هست؛ مخصوصاً اگر کسی این چیزها را خیلی دوست دارد، توصیه میکنم خاطرات یونگ را بخواند که دربارهٔ زندگی شخصی خودش چیزهایی نقل میکند و پر از اینجور چیزهای عجیبوغریب است. بفرمایید؟ احساسات. ببینید، احساساتی که مخصوصاً خارج از آگاهی سراغ آدم میآیند بدیهی است که چیزی است که از ناخودآگاه میآید: یکدفعه غم آدمی را فرا میگیرد بدون اینکه دلیلی داشته باشد؛ ترسها و اضطرابهایی میآید. ولی ما در روانکاوی یونگ تکنیکی برای تعبیر و تفسیر این چیزها نداریم. بنابراین من جاهایی حرف میزنم که تکنیک برایش وجود دارد؛ تأکیدم همهاش این است که اگر شما معنای نمادها را به معنای جمعیشان بفهمید، آنوقت میتوانید برای وقایع رویا یا وقایع عالم خارج تعبیرهای اینشکلی بکنید. ولی اینکه احساسات را چطور میشود از آن اینفورمیشن درآورد — بدیهی است احساسات بهعنوان ورودی قابلتبدیل به اینفورمیشن، دیتای خوبی نیستند که شما بخواهید تحلیلشان کنید. و دقیقاً یکی از چیزهای خرافی همین است: که اگر دلم گرفته، نمیدانم، فلان کار را نکنم؛ اگر نمیدانم، یک احساس ترسی به من دست داد، فلانجا نروم. آدمهایی که بیمار روانیاند دقیقاً مشکلشان این است که تحت تأثیر همین احساسات خودشان میروند یا نمیروند؛ یعنی فکر میکنم کلاً بزرگترین مشکل آدمهایی که مشکلات روانی دارند همین است که بیش از اندازه این حالتهایی که به او دست میدهد روی زندگیشان اثر میگذارد. حداکثرش این است که در آن ایدههایی هست: اگر احساس خوبی پیدا کردید — اینفورمیشن بدی مثلاً داشتید ولی بعد از دیدن این آدم احساس خیلی خوبی بهتان دست داد — خودتان شک کنید؛ مثلاً وارد آن پروسهٔ منطقی شوید، اینفورمیشنها و دیتاهایی که داشتید را چک کنید؛ شاید آنها اشتباه است. ولی به نظرم حداکثرش همین است. کلاً احساسات خیلی قابلتبدیل به دیتای خوبی برای تحلیلکردن نیستند؛ نهایتش مثلاً احساس خوب، احساس بد، یا نمیدانم، احساس ترس یا احساس خشم. و کاملاً هم ممکن است بهشدت تحت تأثیر خطاهایی باشد که در ناخودآگاه شخصی شماست: از آدمی بدتان آمده، در حالی که آدمی شبیه او در کودکی مثلاً شما را کتک زده. حالا میخواهید بگویید این واقعاً آدم بدی است، چون احساس بدی بهم دست داد؟ اینها منشأ اشتباهات اساسی است. مگر آدمی بگوید من به تجربه توانستم احساسات عمیقی که از آنیمای من میآید را از احساسات دیگر جدا کنم؛ اگر آدمی واقعاً برای خودش به چیزهایی اینشکلی رسیده، به همان مقدار اینفورمیشن یکجوری سعی کند از آن استفاده کند؛ اگر نه که هیچ.
بیایید برویم سراغ فیلم هنرپیشه. کجا است؟ در همانجا. من امیدوارم همه دیده باشند و فکر میکنم بهترین کاری که میتوانیم این است که من سعی کنم فعلاً از شما چیزهایی بشنوم. تستی ندارم که ببینم این جلسه بحث این فیلم را تمام میکنیم یا نه؛ مهم نیست. اگر کسی ندیده باشد هم اشکالی ندارد — من فکر میکنم شروع کنیم بحث را، با فرض اینکه همه دیدهاند؛ امیدوارم این فرض درست باشد. آن دفعهای که شروع کردم داستان فیلم را کمی تعریف کردم برای اینکه جلسهای بود که کسی ندیده بود — بعضیها بودند و احتمالاً هیچکس ندیده بود. و من الان فرض میکنم همه دیدهاند. داستانش را خیلی مختصر قبلاً یک بار در کلاس تعریف کردهام: این داستانِ هنرپیشهای است که مشکلات خانوادگی و شغلیاش را بهطور موازی میبینیم. مشکلات خانوادگیاش این است که بچهدار نمیشود؛ زنش حالت روانیای دارد؛ میرود به او پیشنهاد میکند که همسر جدیدی بگیرد تا برایش بچهدار بشود، و ماجراهایی که اتفاق میافتد. از طرف دیگر مسائل شغلیاش این است که مجبور است در فیلمهایی که نمیخواهد به دلایل مالی بازی کند؛ و مشکلی که بهطور مداوم در فیلم میبینید و برای این آدم پیش میآید و به نظر میرسد مشکل شغلیاش است، این است که بیش از اندازه مورد توجه مردم است و این یکجور برایش آزاردهنده است. یعنی در اوج — یک صحنهٔ جالب که این خیلی در آن نمود دارد، جایی است که زنش خودکشی کرده و بهشدت جو عصبی است و مردم فکر میکنند فیلم است و جمع شدهاند دورش؛ و هرچه داد و فریاد میکند که بابا من را رها کنید، این خیلی در فیلم پررنگ است. در واقع یک تم موازی با زندگی خصوصی این آدم است. مثلاً صحنهای هست در فیلم که دارد نقش یک بچهٔ قنداقی را بازی میکند و پستانک میخورد و هنرپیشه خیلی حس میگیرد و مرحوم حسین پناهی میآید به او میگوید که «برش بیا».
فاصلهگذاری برشت
یعنی دیگر اینقدر حس نگیر؛ با فاصلهگذاری بازی کن؛ یعنی تکنیکی بازی کن؛ دیگر لازم نیست اینقدر در قالب کودک بروی؛ داری مایه میگذاری برای این کار. برشت کارگردان خیلی معروف تئاتری است که تکنیکهای خاصی معرفی کرد که اصطلاحاً به آن میگویند فاصلهگذاری؛ برای اینکه معتقد بود اصولاً تئاتر باید تفکر را بیدار کند نه احساسات را؛ و بنابراین تئاتر باید طوری باشد که مردم خیلی احساس نکنند و با یک واقعیت مواجه شوند و از نظر عاطفی تحت تأثیر قرار نگیرند. در تئاترهای برشت پر است از لحظههایی که هنرپیشهها برمیگردند و با تماشاگر صحبت میکنند. فاصلهگذاری یعنی برشت تمام تلاشش این است که در طول نمایش فاصلهٔ تماشاگر را با صحنه حفظ کند؛ تماشاگر با صحنه قاطی نشود. برعکس سینما: وقتی در سینما فیلم دارید میبینید معمولاً کارگردانها نهایت سعیشان این است که شما این را بهعنوان واقعیت ببینید و از نظر عاطفی تحت تأثیر قرار بگیرید. معمولاً میدانید آدمهایی که اهل تئاتر هستند سینما را بهعنوان یکجور هنر مبتذل تحقیر میکنند و تئاتر یک هنر معمولاً روشنفکرانه است؛ واقعاً هم چنین است: در سراسر دنیا آدمهای اهل تئاتر — نه تماشاگرها؛ تماشاگر و هنرپیشه، همهٔ آدمهای درون تئاتر — معمولاً کلاسشان بهطور متوسط خیلی بالاتر از آدمهای درون سینماست. سینما یک چیزِ صنعت برای عوام است. تئاتر تکثیر نمیشود؛ یعنی واقعاً هنرپیشه اگر پنجاه شب تئاتر دارد، پنجاه بار تمرین میکند و پنجاه شب متوالی اجرا میکند؛ در حالی که در سینما یک صحنه را بازی میکنید و میتوانند صد هزار نسخه از آن بزنند و بعداً مردم صد هزار نسخهاش میکنند. آپلودکردن هم از این کارهای زشتی است که واقعاً آدم ناراحت میشود بشنود که بعضیها این کارها را میکنند — اصلاً فیلم هنرپیشه را من نمیدانم از کجا آوردید. به هر حال اینکه سینما یک چیز عامیانه است، این تفاوت اساسی سینما با تئاتر است. تئاتر اولاً به دلیل زندهبودنش، حس مواجهه با واقعیت در آن خیلی کمتر است؛ یعنی سختتر میشود تئاتر را بهعنوان واقعیت دید — آدمها دارند جلوی شما، روی صحنهای که دو متر با شما فاصله دارد بازی میکنند؛ بنابراین حفظ فاصله و هوشیاری نسبت به اینکه دارید نمایش میبینید نه واقعیت، نسبت به سینما خیلی خیلی بیشتر است. شما وقتی به سینما میروید، بنا به سنتی که از اینجا آمده که پرده بهتر دیده شود، سالن سینما را کاملاً تاریک میکنند — اینجا نیمهتاریک است ولی تاریکش میکنند. بنابراین شما یک چیزی را روی صندلی راحت لم میدهید، در محیط تاریک، و همهٔ آدمها بدون اینکه ارتباط دیگری با هم داشته باشند بهطور انفرادی فقط پرده را میبینند و خیلی سخت در یک حالت خلسهمانند، شبیه خواب، قرار میگیرند؛ و معمولاً چنین است که وقتی بلایی سر هنرپیشه میآید گریه میکنند و وقتی خطری کمی او را اذیت میکند بهشدت میترسند. برشت نهایت سعیاش این است که در نمایشهایش اصلاً چنین نباشد: به محض اینکه احساس میکند این جای نمایش خیلی عاطفی شد، حتماً چیزی میگذارد که آن فاصله دوباره حفظ شود. مثلاً در اوج چیز عاطفیاش — نه از خود برشت، در یک نمایش برشتی؛ اولاً خیلی وقتها نمایش برشتی راوی دارد؛ آدمی میآید و اصلاً شروع میکند با تماشاگر حرف زدن. اینجور سنتها در تئاتر خیلی زیاد است؛ اینها سنتهای برشتیاند و تکنیکهای فاصلهگذاری را به کار میگیرند. نمایشی بود که یک نفر وقتی پرده بالا میرفت شروع میکرد با تماشاگر حرف زدن: نشسته بود، داشت غذا میخورد و یک سیبیلی هم برایش گذاشته بودند؛ همینطور داشت غذا میخورد و حرف میزد و بعد از مدتی سیبیل را با یک حالت عصبانیت برمیداشت و میگفت «مرا راحت کنید از دستش»؛ و دیگر تا آخر نمایش هم آن سیبیل را برنمیگذاشت. این حرکتی است که در عین حالی که کمی دارد، بهشدت به شما تأکید میکند که این سیبیلها مصنوعیاند و این دکور است؛ و برشت نهتنها این چیزها را پنهان نمیکند، بلکه به نوعی سعی میکند نمود بیشتری پیدا کنند. آن جملهای که یارو در فیلم میگوید — برشتیها یک چیزی منظورش است: دیگر اینقدر حس نگیر و این را واقعی بازی کن؛ نقش یک کودک قنداقی را.
دو نکته در زندگی شغلی این آدم به نظرم خیلی پررنگ است. یکی تجاریبودن کاری است که انجام میدهد و ارجاع میشود؛ و یکی هم مسئلهٔ شهرتش است که باعث شده در حساسترین لحظههای زندگیاش هم مردم دستبردار نباشند. البته برایش فایده هم دارد: جایی به یکی از پلاکاردهای فیلمهای خودش حمله میکند ولی پلیس هم چون میشناسدش، یکجور دیگر با او برخورد میکند. بگذریم؛ نمیخواهم خیلی داستان فیلم را تعریف کنم. فکر میکنم اگر کسی احساس میکند خط دیگری غیر از این دو خط داستانی — مسائل خانوادگی که مربوط به رابطهاش با زنش و همسر دومش است، و مسائل شغلی — در فیلم مهم است، بگوید؛ اگر نه، شروع کنیم دربارهٔ معنای مفاهیم درونی فیلم بحث کنیم. چیز دیگری میبینید غیر از شغل و مسائل خانوادگی؟ — (حاضری گفت: راستش برای این جلسه نتوانستم فیلم را ببینم.) — نیست که؛ منظورم این است که دو چیز دیگر: یک زندگی داخل خانه است و یک زندگی شغلی. چیز سیاسی، فکر میکنم در فیلم نیست. برای من چیزی یادم نمیآید؛ خاطرهای که از فیلم دارم — که خیلی جدید هم نیست — همین است: نکات مهم فیلم به همین دو خط داستانی برمیگردد که با اولویت خیلی بالا، مسائل خانوادگی در درجهٔ اولاند و مسائل شغلی یک چیز حاشیهای است؛ چیز دیگری هم نداریم در آن. حالا منتظرم شروع کنیم دربارهاش بحث کردن. اگر ایدهٔ خاصی دربارهٔ فیلم کسی دارد، چیزهایی خاصی نظرش را جلب کرده که معنی نمادین دارند یا ندارند، نمیدانم. بفرمایید.
دو خط داستانی خانوادگی
این چقدر مهم است که — در ابتدا — آدمی وقتی فیلمی را میبیند و میخواهد تحلیل روانکاوانه بکند و روی پردهٔ نمایش نوشته میشود که فیلمنامه از کس دیگری است، ممکن است احساس بکند این چقدر میتواند به زندگی شخصی کارگردان ربط داشته باشد. من اکیداً توصیه میکنم اصلاً آن موضوع را از ذهنتان پاک کنید. یعنی من منظورم این است که کلاً این مسئله زیر سؤال است که چیزی وجود داشته یا نداشته. من الان با اطمینان به شما میگویم — چرا؛ بگذارید اینطور بگویم؛ چه مکانیزمی است و چطور است که شخصیت اصلی این فیلم کارگردان نیست، هنرپیشه است. — (حاضری گفت: آره، قطعاً؛ واضح است.) — یعنی مخملباف آنطور هم نمیخواهد خودش را به تصویر بکشد؛ اینطور نیست که مخملباف قصد کرده باشد بیاید دربارهٔ خودش همه چیز را به مردم بگوید. فضای ذهنیاش این است: در دوران بعد از «شبهای زایندهرود» و مرگ همسرش، اینکه چه بوده؛ اینکه فیلمنامهٔ اولیه اصلاً چطور بوده یا نبوده و چه چیزی بوده که این از دل آن درآمده. من فکر میکنم بهراحتی میشود تشخیص داد که بالای نود درصدِ آنچه اینجا کار میشود مخملبافی است؛ و اصلاً فکر میکنم چیز چاپشدهای بهعنوان فیلمنامه وجود ندارد؛ فقط یک نوشته آنجا هست که یک فیلمنامه بوده. — (حاضری گفت: حتی فکر کنم نوشته این نیست که فیلمنامه را کس دیگری نوشته؛ بر اساس ایدهای از کس دیگری ساخته شده است. نوشتهاش چیست؟) — بله، برای این موضوع جدی نگیرید؛ یعنی این باعث نشود که در مواردی که فیلمنامههایی واقعاً وجود دارند هم دچار تردید شوید. شما بهراحتی میتوانید تشخیص بدهید: مثلاً در هالیوود، کارگردان از میان هزار فیلمنامه، فیلمنامهای را انتخاب میکند که به حسش نزدیکتر است. بنابراین اصلاً وجود فیلمنامه به این معنا نیست که شما بخواهید آن را از زندگی شخصی مؤلفش و کارگردانش دور کنید. بهراحتی میشود تشخیص داد که کارگردانها فیلمنامههایی را برمیدارند، بازنویسی میکنند، موقع اجرا تغییراتی در آن میدهند و نهایتاً تبدیل به فیلم خودشان میشود. به هر حال اینجا این موضوع خیلی واضح است که با توجه به اطلاعاتی که خارج از این فیلم داریم — این اکبر عبدی، این هنرپیشهای که در این فیلم است، به هر حال دارد چیزهایی شبیه مخملباف تجربه میکند — حتی اگر فیلمنامهای مفصل یا کوتاه هم وجود داشته باشد و مخملباف تغییراتی برایش ایجاد کرده باشد.
سؤال موجه دربارهٔ مؤلف
این سؤال موجهی است ولی من فعلاً میخواهم بگویم اصلاً این موضوع را کلاً فراموش کنیم؛ یعنی این را در نظر بگیرید که یک مؤلفی وجود دارد و این مؤلف چیزی میگوید — اینکه چقدر وزنش را کس دیگری پاشیده یا نه. ببینید چقدر باورتان میشود که خانوادهٔ مخملباف مستقل از مخملباف کار میکند؛ مثلاً فیلمهای سمیرا مخملباف چقدر کار مخملباف است و چقدر کار خودش. چقدر باورتان میشود که فیلمنامهٔ «تختهسیاه» را واقعاً سمیرا مخملباف نوشته. یکجوری فکر میکنم در خانوادهٔ مخملباف خیلی شک و شبهه وجود دارد که چقدر مخملباف این کارها را میکند و چقدر بچههایش یا همسرش. میدانید معمولاً چنین است که در تیتراژ فیلمها مطلقاً اسمی از مخملباف نمیآید یا مثلاً از او تشکر میشود یا میگویند بر اساس ایدهای از مخملباف؛ ولی گاهی اینقدر فیلمها مخملبافیاند که به وضوح — من یک بار دربارهٔ «تختهسیاه» به کسی چیزی گفتم که خیلی برایش بدیهی شد که چیزی که میگویم درست است — در مورد اینکه «تختهسیاه» بیشتر فیلم مخملباف است تا سمیرا مخملباف. در فیلم «تختهسیاه» مردی وجود دارد که به دلیل مشکلات پروستات نمیتواند کار دستشویی را انجام بدهد و این یکجا بهطور آزاردهندهای پررنگ میشود. چقدر احتمال میدهید که دختر جوانی یا نوجوانی چنین چیزی را به فیلمنامه بیاورد؟ این به وضوح چیز دیگری است: نگرانیهای یک مرد میانسال است که به شکل یک بیماری — بیماریای که معمولاً مردان از سنی به بعد در معرض آناند — در فیلمنامه ظاهر شده. مطمئناً چنین چیزی از ذهن سمیرا مخملباف تراوش نکرده است و ادعای اینکه فیلم، فیلم سمیرا مخملباف است پایهای ندارد. و خیلی جاهای دیگر هم — من این را با این عنوان میگویم که حرفی است که نباید بزنم — کلاً تیتراژهای کارهای خانوادهٔ مخملباف را خیلی جدی نگیرید؛ اینکه از کجا آمده و چه کسی اصلی است و چه کسی فرعی، خیلی جدی نگیرید. — (حاضری گفت: خانوادگیاند.) — آره، کلاً همینطور است. پس حتی اگر فیلمنامهای وجود داشته باشد و مخملباف خوانده باشد، فعلاً فرض کنید که کلاً این فیلم فیلمِ مخملباف است.
فرض مؤلف واحد در نقد روانکاوانه
یعنی کلاً شما موقع نقد روانکاوانه یکجوری باید فرض کنید یک مؤلفی وجود دارد که این را خلق کرده است. تا حدود زیادی فکر میکنم پیوستهفکرکردن به اینکه کجا است و از چه چیزی آمده ممکن است لازم باشد، ولی حداقل آدم با فرض اینکه یک مؤلف واحد وجود دارد پیش میرود. اگر ناهماهنگیهایی در متن فیلم به وجود آمد، میتوانید بگویید دلیلش منشاهای متفاوت فیلمنامه است: مقداریاش مال نویسنده است، مقداریاش مال کارگردان و الی آخر. از این موضوع بگذریم؛ قبول دارید که این یکجور مسئلهٔ فرعی است که فعلاً لازم نیست دربارهاش بحث کنیم، مگر اینکه در فیلم ناهماهنگیهایی نشان بدهید که نتواند نتیجهٔ کار یک نفر باشد که حتماً باید به دو سه نفر ارجاعش بدهیم. حالا ایدهٔ بعدی، نکتهٔ بعدی. یادم نیست چقدر دربارهاش حرف زدهام؛ فکر میکنم کلیاتی که گفتم این است که همهٔ ما این را بهعنوان یک فکت میدانیم که همسر مخملباف قبل از این فیلم بهطور مشکوکی — در یک آتشسوزی در خانهٔ خودش — فوت کرد؛ به نظر میرسد چیزی شبیه خودسوزی بوده. فرض کنید؛ اطلاعات دقیق و قطعی هم نداریم، ولی حداقل مرگ همسر مخملباف قبل از این فیلم اتفاق افتاده: دقیقاً بعد از «شبهای زایندهرود» و قبل از ساختهشدن «هنرپیشه»؛ و فاصلهٔ زیادی هم نسبتاً بین «شبهای زایندهرود» و «هنرپیشه» هست — هرچند مخملباف کلاً در دورهٔ کارش چنین فاصلههایی داشته است. به هر حال مخملباف شرایط روحی خوبی نداشته؛ اینها چیزهایی است که در مطبوعات آن موقع خیلی منعکس شد؛ و به اصرار دوستانش، برای اینکه این اندوه را فراموش کند، مشغول ساختن «هنرپیشه» شده — یعنی دوباره برگشته به کار. یک فکت خیلی مهم دیگر این است که میدانیم مخملباف در فاصلهٔ نسبتاً کوتاهی بعد از فوت همسر اولش با خواهر همسرش ازدواج کرده که همان همسر فعلی مخملباف است. اینها اطلاعاتی شخصی دربارهٔ زندگی مخملباف است که داریم و فکر میکنم نامشروع نیست که از این اینفورمیشنها استفاده کنیم؛ هرچند ترجیح من این است که همه چیز را از خودتان دربیاورید. من دارم یادآوری میکنم که چنین چیزهایی وجود داشته، چون قبلاً گفتهام؛ و فکر میکنم کلیتی که دربارهٔ فیلم گفتم این است که به نوعی مخملباف در این فیلم انگار ورژن دیگری از زندگیاش را که میتوانست اتفاق بیفتد با تخیل خودش بازسازی میکند. من اصلاً از همینجا شروع کردم دربارهاش حرف زدن که افراط نکنیم در اینکه فکر کنیم همهٔ آثار هنری محصول ناخودآگاه جمعیاند و نمادهایشان نمادهای ناخودآگاه جمعی است. به شدت آثار هنری تحت تأثیر امیال و آرزوهای آدمها به صورت خیالپردازی ساخته میشوند؛ بنابراین فروید همچنان با شدت خیلی زیادی کار میکند؛ یعنی نوع دیدگاه فرویدی که اینها را به ناخودآگاه شخصی ربط میدهد، خیلی در مورد آثار هنری میتواند بهطور مؤثری به نقد کمک کند. بنابراین پیشنهادم این بود — و میتوانید روی همین پیشنهاد هم بحث کنید — که فیلم «هنرپیشه» مثل یکجور خیالپردازی و آرزوکردنِ مخملباف است: ای کاش همسر من خودش را نکشته بود؛ ای کاش این اتفاق به این شکل نیفتاده بود؛ میتوانست طور دیگری اتفاق بیفتد. و همهٔ فیلم به نوعی بیانِ ورژن دیگر است بهاضافهٔ تمایل شدید به دفع اتهام از خودش. یعنی شما آدمی را در نظر بگیرید که همسرش مرده، آن هم به طرزی که حالت آبروریزی احتمالاً داشته؛ انتظار دارید این آدم یک احساس قوی داشته باشد که ای کاش اینطور نشده بود، و یک احساس قوی که به مردم بگوید تقصیر من نبود که این اتفاق افتاد. و فکر میکنم این دو احساس خیلی مؤثرند در بهوجودآمدن مؤلفههای مختلفی که در فیلم میبینید. این کلاً چیزی است که من دربارهٔ فیلم گفتهام. حالا بر اساس این بحث کنید: میتوانید بگویید اصلاً من اینطور نفهمیدم فیلم را و چیز دیگری در فیلم میبینم، یا دربارهٔ همین شرح و بسطش بدهیم؛ مثلاً صحنههای مختلف فیلم چطور با هم جمع میشوند. نقد خوب نقدی است که یک مفهومی را بیان کنم و شما بتوانید بگویید همهٔ صحنههای فیلم را وقتی اینطور نگاه میکنید به هم مرتبط میبینید و یکجوری نظم پیدا میکند.
بچهدار شدن در فیلم
— (حاضری گفت: چی؟ مادر — احساس کردم مخملباف این را داشته است.) — بگذارید از جای خوبی برای شروع بحث. فکر میکنم یکی از مهمترین نکات فیلم این است که ایدهای داشته باشید که بچهدار شدن و نشدن در این فیلم یعنی چه؛ یعنی واقعاً بچه، بچه است؟ یعنی مسئلهٔ عقیمبودن به این معناست که مثلاً مخملباف یا همسرش، نمیدانم، بچهدار نمیشوند؟ چه تعبیر نمادینی دارد؟
میل به بچهدار شدن
— (حاضری گفت: فکر میکنم مخالفت میکنم: اگر بخواهد چنین چیزی بیان شود بهتر است بچههایی وجود داشته باشند، نه اینکه اصلاً بچهای وجود نداشته باشد. و ایدهٔ مادر خوبنبودن؛ شاید بچهدار نشدن با زن اول یعنی اینکه این مادر خوبی نیست. و عوضش میل شدید بچهدار شدن و بچهداشتن یعنی اینکه این پدر خوبی است و دوست دارد بچه داشته باشد.) — حالا برای ایدهاش در مورد کودک، این یکجوری چه چیزی را تأکید میکند؟ بگذارید آن را بگذارم. — (حاضری گفت: نه؛ من نمیخواهم بگویم زن دومی وجود داشته که بتواند به زن دومی که اینجا وجود دارد ربط داشته باشد؛ من خیلی مسئلهٔ خواهربودن و اینها هستم؛ من فکر میکنم بچه، آدمی است که به ثمر رسیده، آدمی که به جایی رسیده، شاید زنش، آدمی که پایدار است، سمبلِ ماندن.) — بگذارید من این را سؤال کنم: کودک در رویا کلاً به چه معناهایی ظاهر میشود؟ فکر میکنم این را حداقل باید چک کنیم. میتواند کودکِ درون باشد؛ میتواند معنی نتیجه داشته باشد، نتیجهٔ یک کار باشد. کودک درون؟ — (حاضری گفت: خلاقیت.) — خلاقیت و کودک: بهوجودآمدن یک کودک بهوضوح بهطور نمادین به آدم خلاقیت میدهد؛ یعنی میتواند خلق یک ایدهٔ علمی باشد، میتواند خلق یک ایدهٔ هنری باشد و الی آخر. بگذارید مثالی از یک فیلم معاصرتر بزنم: فیلمی که آقای بهمن فرمانآرا ساخته به اسم «یک بوس کوچولو». — (حاضری گفت: کسی هست دیده باشد؟ تلویزیون پخش کرده؟) — پخش کرده، فکر میکنم تلویزیون. چه از این فیلم فهمیدید؟ ماجرای فیلم — میخواهم یک جمله بگویم — ماجرای نویسندهای است که سالهای سال خارج از کشور زندگی کرده و حالا برگشته است؛ فکر میکنم پسرش خودکشی کرده — من اینطور یادمه، و اگر مرده هم باشد حرفی که میخواهم بزنم مهم نیست. همین است که خیلی خانوادهاش با او برخورد تندی میکنند؛ احساسشان این است که او مقصر است: فضا اینطور است که این آدم دربارهٔ پسرش کوتاهی کرده است. این از خارج برگشته بعد از سالهای سال — مثلاً سی سال — و اینجا با دوستی برخورد میکند که هنرمندی مشابه خودش بوده و نرفته؛ از ایران مانده. تمی که در فیلم وجود دارد این است که همه این دوستان را میشناسند و کسی این آدم را نمیشناسد؛ این آدم فراموششده است. حالا شما چه میفهمید از مرگ فرزند؟ — (حاضری گفت: چه فهمیدید؟) — بگذارید من اطلاعات شخصی به شما بدهم. بهمن فرمانآرا فیلمسازی بود که سال ۱۳۵۸، ۵۹ بعد از انقلاب رفت — اتفاقاً به سوئیس. در این فیلم از سوئیس آمده و سالهای سال آنجا بوده و هیچ کار هنری نکرده؛ یعنی حدوداً سی سال عملاً آتوباطل از نظر هنری آنجا زندگی کرده و فکر میکنم به وضوح احساسش مشخص است. پسرش مرده است. یعنی آن چیزی که از این هنرمند میماند چیست؟ — (حاضری گفت: آره؛ بچههایش.) — شما چقدر شنیدهاید که هنرمندان میگویند من فیلمهایم را مثل بچههایم دوست دارم؛ نمیدانم، هر اثر هنری مثل بچهٔ من است. اینها باقیماندهٔ وجود این آدمهاست؛ خلقشان میکنند و واقعاً یکجوری مثل بچه میمانند. بنابراین خیلی جاها شما این را در آثار هنری میبینید که باروری و عدم باروری، بچهدار شدن — و رفتاری که آدمها با هنرمندان دارند، چون مخصوصاً مسئلهٔ خلاقیت هنری برایشان خیلی مطرح است — خیلی وقتها در آثار هنری، در داستانها، کودک و باروری و عدم باروری نماد خلاقیت هنری است. — (حاضری گفت: اینها چیزهایی است که آره، ممکن است در حاشیه گفته شده باشد؛ ولی ما که گوش نمیدهیم که کی چی میگوید.) — و بهمن فرمانآرا بعد از سی سال — میدانیم — برگشته و همهٔ این چیزهایی که اینجا هست — ببینید، شما فکر میکنید بهمن فرمانآرا میداند چه میخواهد بگوید؟ یعنی اگر بهمن فرمانآرا بیاید امضا کند — چرا میخواهد یک نفر زندگی ابراهیم گلستان را بسازد؟ چه علاقهای دارد؟ و اینکه حسش شبیه حسی است که در آنجا اتفاق میافتد. یعنی اگر الان بهمن فرمانآرا بیاید یک دستخط بنویسد، امضا کند، قسم بخورد که میخواسته زندگی ابراهیم گلستان را بسازد، من یک ذره در آن شک نمیکنم. هر کسی میخواسته — شاید آقای مخملباف میخواسته واقعاً دربارهٔ زندگی اکبر عبدی از روی فیلمنامهٔ کس دیگری فیلم بسازد — ولی چه ساخته؟ چیزی که به احساس خودش نزدیک است. آدمها دنیا را میگیرند، میخورند، هضم میکنند، بعد یک چیزی میدهند بیرون؛ و اینکه این وسط چه اتفاقی در شکمشان میافتد بستگی به اوضاع و احوال خودشان دارد.
یک بوس کوچولو و تم مرگ
هیچ شکی دربارهٔ اینکه «یک بوس کوچولو» زندگی بهمن فرمانآراست نکنید. احساس، پر از احساس گناهِ عجیب نسبت به ترک وطن است؛ نسبت به اینکه اینجا نبوده. یعنی هر چیزی را که بخواهید در این فیلم نگاه کنید، به احساسات درونی واقعی بهمن فرمانآرا نزدیک است و چیزی که «اصلاً ربطی به من نداشت» در این فیلم وجود ندارد. یا برای رد گمکردن میگوید من دارم ابراهیم گلستان را میسازم یا فکر میکند؛ ولی واقعیت این است که احساسات بهمن فرمانآرا همان چیزی است که شما در این فیلم میبینید، و یکجور امید به اینکه آخرِ عمر اتفاقهای خوبی برایش بیفتد؛ بهشدت بهمن فرمانآرا به معنای واقعی کلمه درگیر مسئلهٔ مرگ است.
بوی کافور، عطر یاس
احساس میکند دارد میمیرد. اولین فیلمی که بعد از برگشتنش ساخت فیلمی بود به اسم «بوی کافور، عطر یاس»؛ اصلاً همهٔ این فیلم دربارهٔ مرگ است. شما این را ببینید و این را هم. «یک بوس کوچولو» بیش از هر چیزی با این تم است: ترس از مرگ، آمادهشدن به مرگ در آن هست، و مطمئناً ربطی به ابراهیم گلستان ندارد. «بوی کافور، عطر یاس» را که برای گلستان نساخته که فکر کنیم احساسات گلستان دربارهٔ مرگ است. هیچکدام از این حرفها را گوش ندهید که هنرمندان — من باز تأکید میکنم، همیشه این مثال را میزنم — جیم جارموش دربارهٔ ویم وندرس گفته که این فیلم دربارهٔ تنباکو است؛ من بروم فیلم را بهعنوان فیلمی دربارهٔ تنباکو ببینم؛ که به نظرم الان هم کم شده. اصلاً حرف هنرمندان را دربارهٔ کارهای هنری خودشان گوش ندهید. اولاً نمیدانند چه کاری کردهاند؛ ثانیاً گاهی یک دستگلایی به آب میدهند، بعد میفهمند خیلی خودشان را بیان کردهاند و خجالت میکشند و سانسورش میکنند. نمونهٔ خیلی خوبش در ایران فیلم «هامون» مهرجویی است. شاید قرار شده باشد دربارهٔ هامون صحبت بکنید یا نه؛ اگر کرده باشید، من اینجا به شما میگویم که منظورم دقیقاً چیست. به نظرم «هامون» خیلی از دست مهرجویی در رفت و شدید نقد مهرجویی شد و بعداً عکسالعملهای عجیبی نشان داد برای اینکه مردم را قانع کند این را از روی چیز دیگری ساخته و زندگی خودش نیست. بگذریم. بگذارید حداقل این ایده را داشته باشیم که نقطهٔ اصلی فیلم دربارهٔ بچهدار شدن و بچهدار نشدن است، بیشتر از هر چیز دیگری؛ این یک ایده است. میتواند آن ایدهٔ پدر خوب یا مادر بد و اینها را هم داشته باشد؛ ببینیم کدامها درستترند. اگر کسی چیز دیگری هم دارد الان بگوید. یک لحظه اجازه بدهید. حالا یک ایدهٔ دیگر این است که مخملباف آدم خلاقی است، همسرش آدم خلاقی نیست و مشکل همین است. یک تعبیر نمادین: اینکه یک مردی همسرش باردار نمیشود، صراحتاً در این فیلم وجود دارد که مشکل از همسر است؛ اینطور نیست که ابهام وجود داشته باشد، اینکه او هم خیلی بچه دوست دارد، هم اینکه میتواند بچهدار بشود و اوست که مشکل دارد که بچهدار نمیشود و الی آخر. این یک ایده است. — (حاضری گفت: چون همسرش با همکارانش در کارهای هنریاش با هم بازی کردهاند؛ بازی کردهاند در دستش. یعنی پیش میآمد با همکارانش در کارهای هنری و بعد نخواستند پشت سرش تمسخر کنند و کانسپتهای این بچه را بازگو کنند؛ یک ذره هم نخواستند با او باشند. و بعد هم که هنرپیشه شد، آن کانسپتها را میخواستند مطرح شود و پشت به سنت است، مخصوصاً مدلهایی که میآید یک ذره سنتشکن است.) — این اشارهای است به یک نکتهٔ خیلی مهم که شاید رابطهٔ زیادی فعلاً با مسئلهٔ نماد بچه نداشته باشد. خلاقیت به معنای یکجور مثلاً ادامهٔ حیات، نو شدن — ببخشید، بچهدار شدن به معنای نو شدن — و اینکه او نمیتواند در این زمینه همراهیاش بکند. این سومین پیشنهاد است که یکجوری به پیشنهاد دوم نزدیک است ولی عین پیشنهاد دوم نیست؛ و قابل جمعاند، به این معنا که مخملباف دارد خلاقیتهای خودش را بسط میدهد، خارج از سنت هم دارد همچنان بهعنوان یک هنرمند فعالیت میکند و حالا دارید میگویید چرا همسرش نمیتواند — نه اینکه همسرش استعداد هنری ندارد؛ همسرش نمیتواند در این ایدههای جدید مخملباف و این نوع فیلمسازی جدید همراهش باشد به دلایلی مثلاً سنتگرایی. یعنی دارید میگویید دلیلش این نیست که زنش ذاتاً خلاق نیست؛ دلیلش این است که مخملباف متحول شده و دارد ایدههای جدیدی را تجربه میکند که زنش حاضر نیست در این حیطه با او همراه باشد. تقریباً میخواهم بگویم لازم نیست آن پیشنهاد قبلی را کنار بگذارید: میتوانید همچنان کودک و متولدشدن کودک را به معنای خلاقیت هنری بگیرید و نو شدن روحیهٔ مخملباف — که قطعاً یکجوری خلاقیت هنری هم هست؛ هنرمند را بیشتر با فعالیت هنریاش میشناسید؛ یعنی زندگیاش همین است. به هر حال نزدیکاند ولی عیناً اینطور نیست. این اینفورمیشنی که ایشان میدهد به نظر من جالب توجه است: مخملباف — احتمالاً همه میدانید — آدمی بود که با دوز خیلی خیلی بالای حزباللهیبودن کار خودش را شروع کرده؛ بهعنوان آدمی که رسماً در حوزهٔ هنری مشغول تبلیغات اسلامی بوده، برای اینکه برای ترویج اهداف و آرمانهای انقلاب اسلامی از طریق هنر استفاده کند و فیلم بسازد. آثار اولیهاش را که میبینید — مثلاً «دو چشم بیسو» و «توبه نصوح» و نمیدانم «استعاذه» — تمهای مذهبی و سیاسی بهطور پررنگی در آنها هست؛ کاملاً جنبهٔ تبلیغاتی دارد. تم خیلی پررنگ سالهای اول مخملباف کوبیدن شدید چپیهاست؛ چپیها به معنای کمونیستها، نه به معنای مثلاً میرحسین موسوی. کوبیدن شدید کمونیسم که رقیب مذهبیها بودند، در آثار مخملباف تم خیلی خیلی پررنگی است.
پیرمرد کمونیست در زندان
نمایشنامهای دارد به اسم «پیرمرد کمونیست در زندان» — اسمش چیست؟ نه، فیلمنامه نیست؛ نمایشنامه است که به صورت تئاتر اجرا شده؛ الان اسمش یادم نیست. بعداً در «بایکوت» آن شخصیت تودهایها — یک پیرمرد تودهای آنجا هست که همه میروند پیشش و لیدر تودهایهاست — یکجوری خلاصهشدهٔ همان آدم عجیبوغریبی است که آنجا در زندان است و حاضر نیست قبول کند انقلاب اسلامی شده؛ از زندان بیرون نمیآید. یک پیرمرد کمونیست که اصولاً بنا به اعتقاداتش میخواهد نشان بدهد که آنها چقدر آدمهای دگماند؛ و در آخر — که انقلاب میشود و میخواهند آزادش کنند — چون چیز دیگری اصلاً در تئوریهایش نباید انقلاب اسلامی میشد، حاضر نیست قبول کند و از زندان بیرون نمیآید. یادم رفته؛ تلویزیون بارها آن را پخش کرده. آدمی که کمکم فیلم دیده، با ادبیات و هنر غرب آشنا شده، به هر طریقی روز به روز از آن حالت دگماتیسم مذهبی و سیاسی و مبلغبودن فاصله گرفته و کمکم فیلمهایی ساخته — مخصوصاً «دستفروش»، فکر میکنم اولین فیلمی بود که به شدت مورد انتقاد خود حوزهٔ هنری قرار گرفت. اینکه توضیح نکردند — نه اینکه توقیفش کرده باشند ولی حوزهٔ هنری به هیچ وجه حاضر نشد این فیلم را در کشور بهطور وسیعی توزیع کند. و نهایتاً چنین شد که اختلافهایی داخل حوزهٔ هنری وجود داشت آن موقع و طیفی از آدمها که از ریاست حوزه و نوع سیاستهای حوزه ناراضی بودند از حوزه بیرون آمدند؛ که سرتسلسلهشان مهمترین آدمهایش آقای مخملباف بود و آدم دیگری که میشناسید، سید ابراهیم نبوی — که آن موقع آدم خیلی کوچکتر و غیرمعروفتری بود — او هم همراه مخملباف از حوزه بیرون آمد؛ معترضین حوزه. و بعد دیگر مخملباف کمکم تبدیل شد به منتقدی که فیلمهای «دوچرخهران» و «عروسی خوبان» — فیلمهای سیاسی بودند که حالت انتقادی داشتند. و اخیراً در نامهای که در حمایت از مهندس موسوی نوشته تأکید کرده که در آن دورانی که حرف توقیف «عروسی خوبان» او بود، مهندس موسوی این را در هیئت دولت نمایش داد و گفت اگر ما حرف هنرمندان منتقد را گوش ندهیم، یکی میخواهد از ما انتقاد کند — این حرفها. و بعد از «عروسی خوبان» دورهای کاری دارد که بعد از یک فاصله «نوبت عاشقی» و «شبهای زایندهرود» را ساخته؛ کاملاً خانهتکانی روحی کرده و روی آورده به مسئلهٔ عشق و روابط انسانی و اصلاً دیگر آن حالت سیاسی و شعاری در فیلمهایش ظاهراً کمرنگ شد و مسائل سیاسی مستقیماً مربوط نبود؛ و بعد از «نوبت عاشقی» و «شبهای زایندهرود» این ماجرا پیش آمد و «هنرپیشه» فیلم بعدیاش است. چیزی که ایشان میگوید این است که مخملباف در دوران جوانی — وقتی خیلی مکتبی و حزباللهی بود — با یک روند بسیار سنتی با زنی ازدواج کرد که طبیعتاً چادری بود و خیلی از یک خانوادهٔ سنتی بود؛ و بعد این آدم خیلی روز به روز مدرنتر شد و آن آدم، واضح است، با این آدم مشکل پیدا میکند؛ چون او این روند تحول روحی را طی نکرده بود. و حرفش این است که اینجا مشکل برمیگردد به عدم سنخیت مخملباف و زنش از نظر روانی، به دلیل اینکه او پایبند سنت نیست. این نکتهای که ایشان میگوید — که اینفورمیشنش درست است — اینکه چقدر به این فیلم مربوط است را میتوانیم دربارهاش بحث کنیم. یک نکته در فیلم هست که خیلی خیلی نکتهٔ مهمی است؛ نمیشود کسی این فیلم را ببیند و خانهٔ شخصیت — خانهای که در ذهنش نمونه است — را نبیند. خانهٔ عجیبوغریبی است: همهچیزش با ریموت کنترل است؛ مثلاً از راه دور چراغها را روشن و خاموش میکنند، دیوارها جابهجا میشوند، تمام خانه پر از عکس هنرپیشههاست؛ روی در و دیوارش؛ برای حالت اتوماتیک، خیلی مدرن. اینها را آنجوری میخوابند؛ خانهٔ نرمالی نیست. و دقیقاً خانهٔ مقابلش — خانهٔ سنتی — که در آن پر از بچه است؛ و اگر اشتباه نکنم رفتهاند برای اینکه مادر باز بچهدار شده — درست است؟ خانم خیرآبادی نقش مادر را بازی میکند — و گوسفند در خانه آوردهاند؛ کاملاً انگار که هفتاد سال قبل است. این تضاد بین این زندگی درونی این آدم و خانهاش با آن چیز خیلی به چشم میزند؛ چیزی نیست که آدم نخواهد در فیلم ببیند. ایشان دارد مسئلهای خارج از مسئلهٔ کودک را مطرح میکند: خانه. معنایش چیست؟ این سؤال است. بگذارید در مورد کودک مسئله تمام شود؛ کسی پیشنهاد دیگری ندارد؟ — (حاضری گفت: آره، این هم یک تضاد این خانه با آن خانه است که آنجا پر از بچه است و اینجا هیچ بچهای نیست.) — اصلاً این که چیز نیست، حالت نمادین ندارد؛ اصلاً آن صحنه مال همین است که این بیچاره یک دانه بچه هم ندارد و آنجا ده تا؛ در و دیوار پر از بچه. این واضح است که اصلاً آن صحنه برای همین ساخته شده، بهطور حسابشدهای، که یکجوری شوق این آدم را — و در واقع یکجوری کنتراستی ایجاد میکند — که شما عقیمبودن و خالیبودن این خانه را بیشتر احساس کنید.
فشار عقیمبودن و جامعه
— (حاضری گفت: در اصل به نظر میآید مشکلِ اینکه همسرش کنترل و توازن خود را از دست میدهد، خودش فشارِ عقیمبودن است؛ که به توهم افتاده است.) — اصلاً واضح است که چنین است؛ یعنی فشار روانیای که این آدم تحمل میکند — به نظر میآید چیز اصلیاش این است که بچهدار نمیشود، زن عقیم است و از هر طرف به او فشار میآید؛ در جامعه، زنی که بچهدار نمیشود — آن تنها فشارِ دیگر — و تهمتِ زن دوم و همهٔ اینها برایش گیر است. بگذارید در مورد بچهدار شدن و نشدن — که تم اصلی فیلم است — یکخورده باز کنید: یعنی این موضوع که مخملباف میخواسته زندگی خودش را یکجور درس بکند یا پردازش کند که زندگی من چه بوده، چه نبوده، چرا این کار شده، چه میتوانست بشود؛ چه احساسی به این دست میدهد؛ با فرض اینکه اینجا بچه مثلاً نماد خلاقیت او باشد — حالا با آن علتی که ایشان میدهد، یا بدون این علت — چه چیزی اینجا بوده. علت عقیمبودن هم که ایشان میدهد این است که فضای کار هنری مخملباف تغییر کرده؛ همه آدم مثلاً نمیخواهد چنین کاری بکند و از دل فیلم چیزی بگیرد؛ آن مدعا نمیآید. عقیم است به معنای اینکه ذاتاً عقیم است؟ فرض کنید در این ایدهای که از اولش داریم در این صحبت میکنیم درست باشد: همسر مخملباف کاری مثلاً شبیه خودسوزی/خودکشی انجام داده است. این به شدت حالت آبروریزی داشته و به شدت در روح مخملباف اثر گذاشته: احساس گناه و احساس آبروریزی. آدمی در این شرایط دوست دارد بگوید تقصیر من نبود؛ دوست دارد به همهٔ مردم بگوید زن من اصلاً دیوانه بود برای اینکه این کار را کرد. این فیلم یکجوری همین را دارد. میخواهم به صحنهای اشاره کنم که همهٔ همسایهها جمع میشوند و دیوانگی این آدم را میبینند؛ چقدر طول میکشد این صحنه در فیلم؟ فکر میکنم شاید بیشتر از پنج دقیقه طول میکشد. آرزوی اینکه همه مردم بفهمند و ببینند که مثل اینکه یک چیزی بود، پنهان میکرد، حالا آخرش دیوانگیاش به جایی رسیده و آبرو برای من رفته؛ این فرد همچین کاری کرده. با آمبولانس آمده در فیلم؛ اینگونه است که واقعاً این آدم از نظر روانی مشکل دارد. و اینکه در حضور مردم این دیوانگی نشان داده میشود، همان کاری است که این فیلم میکند: فیلم دارد به همهٔ مردم به نوعی چیزی از همسر مخملباف — یا همسر مؤلف — نشان میدهد که مردم ببینند این آدم چه خزعبلاتی درمیآورد. اینجور تبرئهٔ شخصی خودش است. مشخصترین صحنهٔ فیلم که به این چیز مربوط است این است که واقعاً همسر این آدم در فیلم یک بار خودکشی میکند؛ من دقیقاً جزئیاتش را میدانم چطور است: میگوید من خودم را میکشم، خودم را میکشم، خودم را میکشم؛ اکبر عبدی میگوید نمیکشی. ولی واقعاً خودش را پرت میکند و اکبر عبدی هم غافلگیر میشود در فیلم و به شدت ناراحت میشود از اینکه — فکر میکند زنم را کشتم، زنم را کشتم — دارد به مردم داد میزند؛ ولی زنش نمرده. این آرزوی اینکه ای کاش موفق نمیشد؛ ای کاش کار به اینجا نمیرسید. من یک بار فکر میکنم به این اشاره کردم که صحنهٔ کلیدی فیلم از دیدگاه فرویدی، صحنهای است که این زن کاملاً به نظر میرسد مرده، خودکشی کرده، ولی یکدفعه بلند میشود. واقعاً آرزوی اینکه — مثل اینکه آدمی که زنش خودکشی کرده هر شب خواب ببیند که زنش نه، نمرده. بعضی وقتها آدمها از دستدادههایشان تا مدتها خواب میبینند که نمردهاند؛ مثلاً اینگونه زنده است. این به وضوح یکجور چیز دیگر است: آرزو، تحقق یک آرزو. ای کاش موفق نمیشد؛ ای کاش مثلاً من این حرفها را به او نمیزدم؛ ولی مثل اینکه جدی نگرفتم، واقعاً میخواست خودش را بکشد، هی گفت. و من یک بار قبلاً اشاره کردم و تأکید میکنم: تم خودکشی تم خیلی پررنگی در «شبهای زایندهرود» است، قبل از اینکه این اتفاق بیفتد. این فضای ذهنی مخملباف قبل از این ماجرا پر از فکرکردن دربارهٔ آدمهایی است که خودکشی میکنند ولی یکجوری خودشان را میکشند که نمیمیرند. اینجا انگار دارد اعتراف میکند که تصورش از تحلیل خودکشی این است که این خودش را نخواهد کشت؛ ولی این واقعاً خودش را میکشد. این چقدر نزدیک است به اینکه یکجوری مربوط به این واقعه باشد. و بنابراین یک چیز خیلی اساسی در فیلم این است که توسط این فیلم مخملباف بیان میکند زنی داشته که از نظر روانی تعادل نداشته؛ و این طبعاً بار گناهش را — و آن آبروریزیای که احساس میکند پیش آمده — باید توجیه کند به مردم که چیکار کرده. الان یک مردی همسرش خودکشی بکند، برایش سؤال پیش میآید که چه خبر بوده این بیچاره؟
خودکشی همسر و اعتراض
مثل اینکه یک خودسوزی حالت اعتراضی دارد؛ اعتراض دارد نسبت به اتفاقهایی که دارد میافتد؛ خیلی حالت چیزی دارد. مثل اینکه به شدت از این نظر تأثیر میگذارد؛ و به هر حال به نظر میرسه اینجا یک چیز اینشکلی وجود دارد: یکجور تسلای خاطر — از زنی که من گناهکار نبودم، خودش دیوانه بود، من خیلی سعی کردم کمکش کنم ولی نشد و الی آخر. مثل یکجور انعکاس زندگی درونی، آنطوری که مخملباف دوست دارد ببیند و دوست دارد مردم ببینند. دیگر نمیدانم حولوحوش این مسئله چیزی وجود دارد که بخواهید دربارهاش صحبت کنید. — (حاضری گفت: بعد صحنهٔ بعدش هم، صحنهٔ آن گناه؛ آرزوی ای کاش که آن بچه این زن بزرگ شود که بعدش میبینیم؛ مثل اینکه نه، باید به مردم بگویم.) — یکخورده؛ من، فکر میکنم، واقعیتش به این خیلی فکر نکردهام، برای اینکه احساس میکنم یکی از چیزهایی که در این فیلم هست این است که آگاهانه از هنر اکبر عبدی برای بازیکردن در نقشهای خیلی خیلی متنوع و متفاوت استفاده میشود، برای جذابیت. یعنی حالت کمیک فیلم دقیقاً از این صحنهها میآید: صحنههایی که اکبر عبدی یک بار با کلهای که روی آن پوست کشیدهاند، یک بار نمیدانم، به صورت جاهل، یک بار جایی جلوی آینه میایستد و ور میرود؛ ظرف سی ثانیه با خودش سه چهار دیالوگ به شکلهای مختلف میگوید؛ یا با تلفن صدای یک زن مستخدمی را درمیآورد که آنجا دارد کار میکند. به نظرم خیلی هم باید در نقش برود که هر کدامش چه. من فکر میکنم اصلاً اینها جزو اختیاراتی است که مخملباف احتمالاً به خود اکبر عبدی داده که چیز خودش را بیرون بریزد. شما پول میدهید اکبر عبدی در فیلمتان بازی کند — باید استفاده کرد؛ به هر حال پول زیادی خرج شده. اکبر عبدی هر قدر بخواهید در ظرف سی ثانیه میتواند نقش سی نفر را هم احتمالاً بازی کند؛ یعنی آن حالت تغییر کردن صدا از این شکل به آن شکل. فکر میکنم اینها آزادی عملهای خود اکبر عبدی در فیلم است؛ بنابراین احساس من این نیست که برویم وارد جزئیات شویم ببینیم این از اول چه معنایی دارد یا ندارد؛ شاید بعضی جاهایش نماد داشته باشد ولی بچهشدنش حالت تأثیرآمیزتری دارد؛ یعنی نقش درآوردن از طریق هنر. حرفی که به آن میزنم این است که — اگر اشتباه نکنم — در فیلم هست که نقش را رد کرده، بعد پول کم میآورد و دوباره تلفن میزند میگوید آقا دارم بازی میکنم. بگذارید برویم سراغ ازدواج دوم و این حرفها؛ برای چی وجود دارد؟ فرض کنیم معنی کودک را هم به همان چیزی بگیریم — نکتهٔ دومی که گفتیم — با فراموشنکردن آن ایدهٔ اولی که ایشان داد. چه چیزی باز در فیلم، در مسئلهٔ اینکه زن دیگری بیاید و مثلاً ازدواجی صورت بگیرد به منظور بچهدار شدن و این حرفها؟ لالبودن این زن؛ حرفزدنش در آخر — فکر میکنم این خیلی تم پررنگی در این فیلم است و خیلی عجیب؛ یکجوری ناجور است؛ فکر میکنم خیلی نچسبیده. نمیدانم برای شما هم چنین است یا نه. نچسببودن از این جهت که نه فقط مخملباف ما را فریب داده، ما را هم فریب داده — و این معمولاً خیلی جالب نیست و اصلاً کارگردان خوب این کار را نمیکند. یعنی وقتی میخواهند اینفورمیشنی را از بیننده پنهان کنند، خیلی تلاش میکنند اینفورمیشن بهطور معقولی پنهان شود؛ مثل اینکه مثلاً من صحنهای را نشان بدهم که یک آدمی شاخ و برگ دستش است و از پشتِ کسی بلند میشود و کاملاً چنین باشد که این آدم کشته شده، و بعد آخر فیلم شما بهعنوان خاطره به این نگاه کنید و معلوم شود که نه، مثلاً این داشت میگفت دوست من را کشته — بعد میبینید آخر فیلم معلوم میشود تمام اینفورمیشنی که در طول فیلم به شما دادهاند و یک سری چیزها اشتباه بوده، شما را گول زده. کارگردان این را اصلاً نمیکند؛ این به بینندهٔ فیلم احساس خوبی نمیدهد. و اینجا یکجوری ما همراه با اکبر عبدی گول میخوریم؛ انتظار نداریم. یعنی همانقدر که او گول میخورد، برای ما هم یکجوری حالت بدی دارد. مثل اینکه یک چیزی میگویند — هیچکاک — یکی از استفادههای جالبی که یک فیلمی دارد: هیچکاک، فیلمی به اسم «طناب»؛ مهمترین نکتهٔ این فیلم این است که هیچکاک طبق معمول یک تجربهٔ فنی انجام داده که کات نکند. فیلمهای هیچکاک معمولاً از اینجا شروع میشود که میخواهد فیلمی بسازه که کات نکند؛ بعداً میرود موضوعی پیدا میکند که بخورد به اینکه کات نکند؛ برعکس این که اول موضوع باشد بعد این بیاید تصمیم بگیرد که این را خوب است طوری بسازد که کات نخورد. کلاً دربارهٔ فیلم «قایق نجات» خودش گفته: گفته من بیشترین چیزی که برایم در این فیلم مهم بود این است که میتوانم فیلمی درست کنم که کلش در سه چهار متر مربع — در قایقی روی اقیانوس — اتفاق بیفتد و تماشاگر خسته نشود؛ احساس نکند که جایی در یک جای کوچکی دارد چیز میشود. و واقعاً فکر میکنم «قایق نجات» تجربهٔ خیلی جالبی است؛ یعنی چنان تدوین خوبی دارد این فیلم که اصلاً این احساس که در دو چهار متر دارد اتفاق میافتد کسی پیدا نمیکند.
قایق نجات و تدوین
هم از نظر دراماتیک قوی است و هم اینکه خیلی خوب تدوین شده. «طناب» تجربهٔ کاتنکردن است. بعد یک چیزی در این فیلم وجود دارد: مثلاً فرض کنید آدمی کشته شده و جسدش جایی قرار دارد؛ و مقدار زیادی هیجان که در فیلم هست این است که یک مهمانی — همانجا بلافاصله یک آدمی را میکشند، میگذارند در صندوقمانندی — یادم نیست دقیقاً چه — و بعد آنجا مهمانیای برپا میشود در حالی که همهٔ ما میدانیم اینجا الان یک جسد هست وسط این چیز. و لحظههایی در فیلم وجود دارد که بعضی چیزها را نمیبینید و خیلی هیجان فیلم بالا میرود. مثلاً آدمی میرود پشتِ دری و شما نمیدانید چه میکند. شما اگر در فیلمی سری اتفاقهای پشتستونی ببینید که اصلاً برایتان قابل فهم نیست — یعنی کارگردان چیزهایی را که به شما ارتباط دارد نشان نمیدهد؛ آدمها بروند پشت پرده و ما ببینیم چه میشده — این خیلی ناجور است. این فیلم به این دلیل اذیتتان نمیکند، چون انتظار ندارید آنجا را ببینید؛ چون کات نمیخورد و به فیلم عادت کردهاید که دوربین اینجاست و همین چیزها را ببینید؛ یعنی رفتن و غیبشدنِ اینجا با شما سازگار شده و این فیلم آنجوری ساخته شده. نه کار به آن صورت دارد و نه کات میخورد؛ بنابراین از بارها قبل از اینکه صحنه هر چیزی باشد به شما عادت کردهاند که آدمهایی که از این اتاق میروند بیرون دیگر میروند؛ شما نمیبینید آنجا چهکار دارند میکنند؛ و این ساختار باعث میشماذیت نشوید. ولی اینجا در هنرپیشه آنطوری نیست: شما انتظار دارید این دختر دقیقاً در صحنهای که در خانهٔ خودش — که مادرش را میبینید — جایی حرف بزند؛ یعنی میبینید مادرش را، این لال را میبینید؛ نمیدانم چه؛ هم از اکبر عبدی پنهان میشود، یک چیزی هم از شما. نه تصمیمبودنِ سکوتش، حرفداربودنش — به این دریافت که آدم احساس میکند چیزی به این مهمی را تا حالا به ما نگفتهاند و از آخر به آن اشاره میشود. این جالب نیست؛ یکجور پنهانکردن مصنوعی اینفورمیشن است. در کتاب خیلی خوبی که از فیلم بهعنوان فیلم — دربارهٔ این موضوع بحث میکند؛ همانجا دربارهٔ «طناب» هم بحث میکند — من یک یادداشتی دارم؛ یادم مانده یک صحنهای در یک فیلم هست که این را بهعنوان پنهانکردن اینفورمیشن مثال زده. صحنه چنین است که یکی از شخصیتهای فیلمشیرین؟ در ماشینی دیالوگ بسیار مهمی بین اینها رد و بدل میشود؛ یکی از ماشین پیاده میشود و قرار است شما نشنوید تا بفهمید که اینها چه چیزی را گفتند ولی نفهمیدید چه شد؛ اینجور پنهانکردنی هم گاهی حالتی دارد، ولی صحنهای به این طریق داده شده که خیلی منطقی نیست — اینکه شما نفهمیدید، چون یک آدمی که لال نیست واقعاً لال نیست. اینها ایرادتان در مورد ازدواج دوم میتوانست بود. آها؛ آخرش فراموشکردن در واقع چیز دیگری است؛ مثل برگرداندن همین چیز سر جایش: ای کاش از این اتفاق نمیافتاد؛ میفرستادیمش بیمارستان روانی و بعد خوب میشد و میآوردیمش؛ یک بچه هم میآوردیم و اینگونه مسئله حل میشد؛ یک عشق دومی را هم الان سر میکردیم. اینها دقیقاً چیز دیگری است: تلاش برای خیالپردازی در مورد ورژن دیگری که بد تمام نشد؟ آخرش زنش را میبرند بیمارستان روانی، بهبود مییابد و اکبر عبدی میرود زنش را از بیمارستان روانی میآورد، در حالی که یک فرزند را — یک بچه را — به فرزندی قبول کردهاند و ما هم زندگی میکردیم. یکجوری پایان چیزی دارد؛ پایانی دارد که ای کاش اینگونه اتفاق میافتاد؛ این خیلی بهتر از این است که زنش مثلاً مرده باشد. — (حاضری گفت: آره، کاملاً چنین است؛ یعنی قرار است که مثل یک چیز موقتی، مثل این دستبند و اینجور چیزها، یک چیز عاطفی ایجاد شود؛ ولی چقدر روی این تأکید شده که هیچکس به آن دست نمیزند، هیچ، مثلاً اتفاقی نیفتاده. این خیلی پررنگ است.) — یعنی نمیدانم؛ من اینطور یادمه که مخصوصاً یک صحنهای هست که اینها با هم میروند در هتل ولی این میرود در جای دیگری، حمام؛ در جای دیگری میخوابد. حالا چطور است؟ یادم نیست. — (حاضری گفت: میرود ولی روی هیچ تختی نمیخوابد؛ هیچکدام روی تخت نمیخوابند.) — من فکر کنم اول اکبر عبدی میگوید که حالا اگر مثلاً اینجا بخوابی، من میروم جای دیگری. ولی آره، الان یادم افتاد: صبح که پا میشوند، آن هم آنجا اصلاً نخوابیده.
زن دوم و رفع اتهام
اصلاً کلاً به همدیگه هیچ تماسی ندارند. نوعی رفع اتهام است: اینکه چنین نبوده که مثلاً کس دیگری باشد و مثلاً این ماجراها چنین اتفاق افتاده باشد که زنش بهعنوان اعتراض به چنین چیزهایی خودش را کشته باشد و الی آخر. شما احساس نمیکنید خیلی مهم است که زن اینقدر اصرار دارد روی اینکه یک زن دیگر بگیرد؟ میدانید چی است؟ اصلاً — نه تنها زن دیوانه بوده، حتی گناه اینکه یک عشق دیگری پیش آمده را هم زن میپذیرد: این نمیخواهد؛ طفلک زن پاپیچش است که برو مثلاً یک زن دیگر پیدا کن. یک احساس اینکه حتی مثل اعتراف به اینکه یک چیزی بوده، یک کس دیگری بوده؛ ولی من اصلاً نمیخواستم. مثلاً این هم اتهامش است، این هم جرمش، پای همین زن نوشته میشود. اینکه یکجوری این زن دارد چیز میشود؛ چهرهٔ این زن را نابود میکند که مثل یک حالت انتقامگیری وجود دارد: تو میخواستی من را خراب کنی، من هم حالا پدرت را درمیآورم؛ هم دیوانه بودی، هم اگر نمیدانم من فلان کارم را کردم، تو تقصیر داشتی و اصلاً همهچیز تقصیر تو بود. و اکبر عبدی بیگناه، بیگناه، بیچاره؛ تمام زندگیاش را گذاشته و دارد پول درمیآورد برای خانوادهاش؛ میگوید من زن دیگر نمیخواهم؛ زورش میکند — چقدر اصرار میکند برو یک زن دیگر بگیر — هی میگوید من نمیخواهم، نمیخواهم، تا خلاصه یکجوری خودش را میکشد؛ به همین چیز. طرف — فکر کنم بحث همین است — که اگر زن دیگر نگیری و — نمیدانم، به خدا — اینها خودشان را میاندازند؛ فکر کنم در یک صحنهٔ عجیبوغریبی در آب نشستهاند و زیر یک چیزی به حساب پله و این حرفها هستند؛ اکبر عبدی خلاصه تسلیم میشود. این احساس خیلی در ادبیات وجود دارد: لیلی، مجنونِ بیچاره را نمیخواهد و به او میگوید برو. کلاً اگر یک عشقی به وجود بیاید، خلاصه کی تقصیر است؟ من که مقصر نیستم؛ مثلاً یک کس دیگری هست که مقصر است؛ کی بهتر از اینکه تو بگویی اصلاً او به من گفت. اینجا دقیقاً این تم وجود دارد: نازایی و اصرار همسر به اینکه تو برو مثلاً یک زن دیگر بگیر، در حالی که به نظر میآید شوهر اصلاً تمایلی به این کار ندارد؛ و اینجا یکجوری همراه با دیوانگی و یکجور چیز هم وجود دارد: بیگناهی کلاً مطلق اکبر عبدی؛ مظلوم، بیگناه؛ و یکجوری این فیلم اصلاً فکر کنم بر همین ساخته شده: من بیگناه بودم، من کاری نکردم، هرچه بوده تقصیر او بوده؛ و بیایید مردم مثلاً ببینند که این دیوانگی بود. یک سری صحنهها اصلاً همینطور است که جمعیت جمع بشود و ببیند که این دیوانه است. اصلاً این فیلم — فانکشن این فیلم همین است: این فیلم دارد داد میزند که زن من دیوانه بود؛ به مردم دارد میگوید. این حسِ در حضور مردمبودن، زیر نگاه مردمبودن، جوابدادن و قانعکردن مردم اینکه چه اتفاقی افتاده — این تمی است که در فیلم خیلی پررنگ است؛ همهجا مردم دارند نگاه میکنند، هر اتفاقی که میافتد. بله، این حسی است که در این فیلم خیلی وجود دارد. دربارهٔ زن دوم هم — بفرمایید: — (حاضری گفت: زن دوم واقعیتش این است که ممکن است نمادینتر باشد؛ یکجور آنیمای جوانتری که دارد به وجود میآید؛ نه لزوماً زن دیگری. کل ماجرا میتواند یکخورده نمادینتر هم باشد؛ مثل یکجور ورژن جدیدی از آنیما. قبلی مثلاً خوب کار نکرده و این دومی مثلاً بهتر است؛ لزومی ندارد بگوییم که شخصی الان در بیرون حتماً حضور دارد.) — یک چیزی را یادآوری میکنم: ببینید، یونگ یک تفاوتی با فروید از نظر روش تفسیر رویا دارد که من بارها به آن اشاره کردهام: یونگ اصلاً معتقد به تفسیر یک رویا نیست؛ معتقد به تفسیر یک مجموعه رویاست و سلسله رویاها را میخواهد و بعداً تفسیر میکند. بنابراین طبیعی است که اگر بخواهید از یونگ در نقد هنری استفاده کنید و وفادار باشید، باید مجموعه آثار را نقد کنید. درست است؟ یادتان هست که در «شبهای زایندهرود» چه تلاشی وجود دارد که یک نفر توضیح بدهد من از اول تو را دوست داشتم؟ یادتان هست اصلاً تم آن فیلم چنین است: یک اشتباه ازدواج کرده مرد فیلم؛ جوانِ مرد فیلم یک اشتباه ازدواج کرده و حالا میخواهد به آن کسی که دارد میسازد و راضیش میکند که با او ازدواج کند، توضیح بدهد که اصلاً از اول من تو را دوست داشتم و مثلاً آن ازدواج فراموش شود. من میخواهم بگویم این خیلی میخورد به اینکه یک موضوع واقعی وجود دارد، نه فقط یک چیز کلی؛ ولی لزوماً در این فیلم لازم نیست چنین تفسیری کنید که حتماً اینجا یک شخصیت واقعی هست. بعد باز با این اشارهای که به اتفاقات کردید، باز هم میشود گفت نتوانست نباشد که آن نفر دوم، الان یک علاقهای دیگری باشد؛ نمیتوانیم بگوییم نباشد. منظورم این است که بدیهی است علاقهای دیگری که بوده: ممکن است زن دومی نباشد ولی علاقه هست؛ یعنی یکجور عشق است به یک چیزی که حالا ممکن است تحول خارجی نداشته باشد، وجود دارد. آرزوی اینکه ای کاش این ماجرا کات میشد. میتوانید بگویید آدم خاصی وجود نداشته، ولی یکجور شور عاشقشدن وجود داشته.
آنیما و ازدواج سنتی
ببینید، این کلیت وجود دارد: یک مرد در سن پایین ممکن است با زنی ازدواج کند؛ حالا یا اصلاً آنیما دارد یا ندارد — سن ازدواجش چنین است که آنیما ندارد — و اینکه ممکن است زنی برایش بگیرند؛ یعنی موجودی میآید و بعد این آنیما رویش پروجکت میشود. گاهی هم خیلی موفق است؛ ازدواجهای سنتی به عشق بعد از ازدواج میرسند. این ماجرا میتواند چنین باشد — ماجرای واقعیای که در زندگی خیلی مردها اتفاق میافتد — که بعد از مدتی دیگر آنیماشان فرم دیگری پیدا کرده که نمیتواند روی این زن اول پروجکت شود؛ بنابراین آرزوی یک تجدیدفراش در خیلی از مردها ممکن است به وجود بیاید، اگر رابطهٔ اول رابطهٔ عاشقانه نباشد و یکجوری به نتیجه نرسیده باشد. بنابراین بهطور کلی میتوانید فضایی چنین در این فیلم تصور کنید که تصور این هنرمند از زن ایدهآل عوض شده؛ با این زن رابطهٔ خوبی ندارد و دنبال زن دیگری است، کمی جوانتر، کمی بهتر درکش کند. آن زن اول این را نمیفهمد ولی این زن دوم درکش میکند: من تو را فهمیدم. چنین چیزی وجود دارد؛ لزومی ندارد شما بگویید آدم خاصی وجود داشته. میتوانید بگویید یکجور عشق و علاقه است و مثل یکجور ورژن جدیدی از آنیماست که آدم آرزو دارد با چنین آدمی انگار زندگی کند؛ و یکجور دارد میاندازد گردن اینکه مثلاً همسرش آنجوری نیست که میخواسته. — (حاضری گفت: نه اینکه حاضر نبوده.) — من نمیگویم حاضر نبوده؛ فیلم دارد به شما میگوید که گناهی صورت نگرفته؛ این که کشک است، واضح است که چه دارد میگوید: مثلاً خیانتی، هیچ گناهی متوجه اکبر عبدی نیست؛ نه، حتی این زنی را که به اصرار زن اولش گرفته، دست نزده بیچاره؛ یک عالم هم به او پول داده. و اصلاً کلاً جایی بگویید این اکبر عبدی کوچکترین نقصی ندارد؛ اگر فیلمهای بعدی را هم بازی کرده، برای خانوادهاش بوده؛ همهچیز این فضا را دارد. شما اصلاً این صحنهٔ اول فیلم را نگاه کنید: با محتوای فیلم، در این صحنهٔ اول، گریه به سوی دوربین و بیان اینکه من چقدر بدبختم و چقدر بلا سر من آمده و دل ما بسوزد برایش. چقدر طول میکشد این صحنه که اکبر عبدی به سوی ما میگوید چقدر دارد از دست زنش عذاب میکشد؛ چه آدمی که یک شرم و مشکل دارد، بچه دوست دارد، بچهدار نمیشوند، اینگونه میکند. قبول دارید این صحنه خیلی — عمیقاً — با محتوای فیلم مربوط است. فیلم این کار را میکند: میگوید چه بدبختیهایی کشیدم و چقدر بیگناه بودم، و قرار است دلمان برایش بسوزد؛ جلوی ما گریه میکند و انگار ترحم ما جلب میشود که این بیچاره بیگناه است، اصلاً یک چنین زندگی آشفتهای درونی دارد. مخصوصاً اشارهام به این روبهسوی دوربینبودن است؛ یعنی یک مونولوگ طولانی که به ما حقایق درونی زندگی خودش را میگوید. من خیلی دوست ندارم وارد جزئیات و این حرفها بشم؛ دوست ندارم فیلمی را بیاورم و قبل از اینکه خیلی دربارهاش حرف زده باشم رهایش کنم؛ ولی در حقیقت یک احساس بدی دارم: فکر میکنم در فرهنگ ما حرفزدن دربارهٔ مسائل خصوصی دیگران چیز پذیرفتهشدهای نیست و اینجا هم ما داریم در بدترین لحظههای زندگی یک آدم را اینگونه زیر نورهای ترحم میکشیم بیرون. ببینید، مثلاً روزنهٔ کوچکی است، روزنهٔ بزرگی است. اصلاً کل ماجرایی که دارم میآیم این است: تصور شما از این کل مجموعه اتفاقهایی که در زندگی واقعی مخملباف افتاده و فیلمهایی که ساخته، قبل و بعدش، و انعکاسی که این ماجرا در فیلمهایش دارد — نمیدانم لزوماً میخواهیم یا نمیخواهیم به این نتیجه برسیم که مخملباف تقصیر داشته یا نداشته. ولی اینکه دارد سعی میکند با این فیلم خودش را تبرئه کند — این فیلم از این نظر فیلم خشنای است: خیلی بیرحمانه است که آدم دربارهٔ کسی که مرده بیاید چنین کاری بکند. یعنی حالتی دارد مثل آدمی که پشت زن خودش بنشیند و جایی حرف بزند و به همهٔ مردم بگوید؛ یک حالت انتقامجویی دارد: آبروی من را انگار دارد میبرد، من هم حق دارم آبروش را ببرم. حالا شاید — من نمیدانم — شاید واقعاً این فیلم خیلی نزدیک به واقعیت است؛ ما چه میدانیم در زندگی خصوصی این آدمها چه گذشته؟ شاید واقعاً این حالتهای روانی که میبینید وجود داشته. بگذارید آخر فیلم را چیزی برایتان نشان بدهم و این جلسه را تمام کنیم. من فکر میکنم اگر کسی مایل باشد میتواند بعداً باز هم دربارهٔ این فیلم حرف بزند؛ ولی من میگویم این نیست که حتماً این صحنهٔ آخر فیلم نکتهای ندارد. این آخرین صحنهٔ فیلم است: با ماشین میآید، زنش را سوار میکند و میبرد؛ پول به او میدهد، همهچیز را خوب رفع و رجوع میکند؛ مثل اینکه آن نفر دوم حذف میشود، میرود دوباره سراغ زنش. راهحلی که پیدا میشود این است که بچه بیاورند؛ و حالا اگر بچهدار نمیشود، مثل اینکه یکجوری با ناز و بازی، زنی بسازد و برش میدارد و میبرد خانه. این آخرین صحنهٔ فیلم است؛ چه نکتهٔ خاصی در آن وجود دارد؟ اینکه رفته در مسیری که ورودش ممنوع است — این تابلو خیلی مهم است. یعنی مثل اینکه چیزی که مخملباف دارد میگوید این است که دیگر نمیشود این کار را کرد؛ مثل رفتن در مسیری است که نمیشود در آن رفت؛ یعنی مثل یک اعتراف است به اینکه — این حسی که کار از کار گذشته — مثل یکجور کار خلافکردن است.
صحنه پایانی و بنبست
نمیدانم چه حسی میگیرید از اینکه آخرین صحنهٔ فیلم — آخرین صحنهٔ فیلم صحنهٔ خوش و جالبی نیست — رفتن ماشین به مسیری که نباید در آن برود، مثل یکجور بیانِ ممنوعیتِ چیزی است که دیگر کار از کار گذشته. فکر میکنم اینجا اصلاً ناخودآگاه نیست؛ یعنی این یک چیز نمادِ خودآگاه است، مثل بیان یک ممنوعیت برای چیزی که دیگر وقتش گذشته. یعنی آخرش فضایی چنین فیلم پیدا میکند که دقیقاً مثل اینکه نمیشود این کار را کرد. تمام فیلم مثل گفتنِ ای کاش است: ای کاش اینگونه کرده بودم، ای کاش اینگونه میکردم، ای کاش اینگونه میشد، اینگونه نمیشد؛ ولی خود مخملباف هم چنین است که دیگر اصلاً کار از کار گذشته. اصلاً پایان، پایان خوشی نیست، نه به خاطر تابلو؛ فضای پایانی فیلم فضای شادی نیست که مسائل حل شده؛ دیگر بهترین چیزی که میشود تصور کرد همین است و از این بهتر نمیشود. به هر حال من نمیدانم؛ خیلی چیزها ماند دربارهٔ این فیلم: دربارهٔ تفاوت خانهها، مادرش. من فکر میکنم توصیه میکنم اگر کسی حوصله دارد، «دستفروش» مخملباف را هم ببیند. ببینید ماجرا از چه زمانی است؛ چیزهایی از قبل وجود دارد که این مفاهیمی که بعداً در «نوبت عاشقی» و «شبهای زایندهرود» و اینها پیش میآید — حتی در «دستفروش» چیزهای نمادینی وجود دارد که اصلاً دیگر در نزدیکی به آگاهی و نمیدانم، خودآگاهی شخصی و این حرفها نیست. ولی تم بچهدار شدن، بچهٔ ناخواسته را به دنیا آوردن، بچه را چیکار کنیم — مثلاً اولین اپیزود فیلم «دستفروش» مربوط است به بچهدار شدن و نشدن؛ و فکر میکنم کودک آنجا به معنایی که من میگویم خیلی نزدیک است؛ و مخصوصاً اپیزود دومش که میدانم خیلی خیلی اپیزود مهمی است — و این تم هم در آثار مخملباف هست. من شخصاً فکر میکنم «دستفروش» همچنان بهتر از بسیاری از فیلمهای مخملباف است؛ حتماً همه با من مخالفاند، برای اینکه به نظر میآید خیلی از نظر فنی پیشرفت کرده. فکر میکنم «دستفروش» را — هنوز هم گاهی شده که بعد از سالها یک بار دیدمش — اصلاً احساس بدی بهم دست نداد و فکر میکنم با طبع مخملباف، با آن فیلمسازی خاص، خیلی هماهنگ است. به هر حال بد نیست «دستفروش» را ببینید، اگر دوست دارید مجموعه آثار مخملباف را؛ فکر میکنم در آن خیلی فیلم جالبی است و یکخورده مشکل دارد، برای اینکه خیلی راحت نمیشود بهوضوح به مخملباف ربطش داد؛ یکخورده چالش دارد بفهمید که فیلم از کجا آب میخورد؛ چیزی بین سیاسی و نمیدانم مسائل فردی و اینها در آن هست. بگذریم. خیلی کم دربارهٔ این فیلم صحبت کردم؛ یعنی خانه، نمیدانم مادر، بچهدار شدن مادر؛ خیلی چیزها و جزئیاتی هست که جالب است. امیدوارم — فعلاً همینجا کاتش کنیم. حالا اگر جلسهٔ آینده کسی حرف خاصی دربارهٔ این فیلم داشت — دوباره دیدید و چیزهایی به ذهنتان رسید — جلوگیری نمیکنم که بحث ادامه پیدا کند، ولی فکر نمیکنم خودم شخصاً بحث را ادامه بدهم. — (حاضری گفت: از دیدگاه فرویدی به فیلم نگاه میکند؟ آره، این چیزی که در فیلمهای مخملباف جالب است، همان تکرار است که در فیلمهایش شده؛ رجوع به دوگانگی است و اینجور چیزها.) — آره، به هر حال در «عروسی خوبان» هم رفتن پیش دوگانه هست؛ عین همان صحنهها؛ خیلی صحنهٔ مشابهی هست. اینجا ما آن زن — دوگانه — را نمیبینیم، صدایش را میشنویم؛ ولی آنجا فکر میکنم میبینید: در اتاقی نشسته و همان توصیهای را که اینجا میکند، آنجا هم میکند. و خیلی چیزها در فیلمهایش هست — من واقعاً میگویم احساس نکنید فیلم را دارم دستکم میگیرم؛ نه، چنین نیست. من، نمیدانم، واقعاً مشکل زیادی دارم که فیلمی را انتخاب کنم که چند جلسه دربارهاش بحث کنیم و تهش در بیاید. — (حاضری گفت: یکدانه از مجموعه؟) — آره، خیلی بهتر است؛ شخصاً نظر خودم همین است. ولی یک چیزی برای من خیلی جالب است؛ مخصوصاً یک چیزی که اصلاً نگفتم و باید دستش بگیریم: حالا اگر همهٔ اینها آرزوهاست، میتوانید انتظار داشته باشید هر جا ناخودآگاه شخصیاش را تحریک میکند، یکجور ساز مخالف از ناخودآگاه جمعی هم وجود داشته باشد؛ یعنی یک اشارههایی به حقیقت میکند، به واقعیت هم دارد.