→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۵۳ · نقشهٔ جلسات

دیدگاه‌های سیاسی‑اجتماعیِ یونگ — مقدمه

۱۳,۱۲۰ واژه · ۶۵ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او جلسه را با معرفی کتاب «یونگ و سیاست» و برنامهٔ چند جلسه دربارهٔ دیدگاه‌های سیاسی اجتماعی یونگ آغاز می‌کند. سپس از تفاوت ایمیل‌های داخل و خارج ایران می‌گوید و با آن اهمیت حضور و اطلاعات ناخودآگاه را نشان می‌دهد. بعد به توصیه‌هایی دربارهٔ تحلیل سیاسی می‌رسد و در پایان از تحلیل یونگ دربارهٔ فاشیسم می‌گوید.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

مقدمه: از مخملباف تا یونگ و سیاست

بحثی دربارهٔ دیدگاه‌های سیاسی اجتماعی یونگ.

کتاب یونگ و سیاست

یک کتاب هم به فارسی درباره‌اش داریم: نشر نو چاپ کرده تحت عنوان «یونگ و سیاست». نمی‌دانم الان در بازار هست یا نه، ولی می‌دانم چنین کتابی حدوداً سال ۷۹ — حدود نه سال پیش — چاپ شده؛ باید بتوان پیدایش کرد. به هر حال با توجه به حال‌وهوای موجود، بر آنم که دو سه جلسهٔ آینده را دربارهٔ این موضوع صحبت کنیم. اگر یادتان باشد دربارهٔ فروید صحبت کردیم که دیدگاه‌های فروید به یک سری تحلیل‌های سیاسی اجتماعی ختم می‌شد.

فروید، فروم، مارکوزه و مکتب فرانکفورت

هم خودش این کار را کرده و هم مخصوصاً بعدش آدم‌هایی مثل اریک فروم و مارکوزه بر اساس تئوری‌های فروید یک‌جور دیدگاه‌های سیاسی اجتماعی داده‌اند، و مثلاً در مکتب فرانکفورت مخصوصاً اریک فروم سعی کرده دیدگاه‌های مارکسیستی را با دیدگاه‌های فرویدی یک‌جور تلفیق کند.

پیش‌بینی یونگ از جنگ جهانی دوم

از این تلاش‌ها به هر حال انجام شده؛ یعنی یک‌جور نگاه‌کردن به تحولات اجتماعی و سیاسی با استفاده از مدل‌های روان‌کاوانه. نصف کاری که فروید می‌کند و یونگ خودش مستقیماً مقالاتی دارد که به مسائل سیاسی اجتماعی روز آن موقع مربوط می‌شود، به پیش‌بینی‌ها. یونگ خیلی دوست داشت پیش‌بینی کند و همیشه به این افتخار می‌کرد که قبل از شروع جنگ جهانی دوم، سال ۱۹۲۸، مقاله‌ای دارد که تقریباً خیلی واضح در آن خطر به‌وجودآمدن یک جنگ بزرگِ دوباره از طرف آلمان را — بر اساس داده‌هایی که از مراجعین روان‌درمانی‌اش و از مردم آلمان داده می‌گرفت — پیش‌گویی کرده بود که چنین چیزی می‌شود. بارها به آن اشاره می‌کند که من چنین پیش‌گویی‌ای — سال نودوهشت، سال بیست‌وهشت — کردم. در همهٔ مقاله‌های سیاسی اجتماعی‌اش — که البته تعدادش زیاد نیست — سعی می‌کند از تئوری خودش استفاده کند. می‌خواهم خطوط کلی‌ای را که تئوری خودش را به کار می‌برد بگویم.

خطوط کلی تئوری سیاسی یونگ

خودِ نویسندهٔ این کتاب که از شاگردان مستقیم یونگ بوده، سعی کرده در جاهایی که یونگ اظهارنظر نکرده هم دیدگاه‌هایی بدهد؛ صرفاً چنین نیست که از یونگ نقل‌قول کند یا به مقاله‌های یونگ اشاره کند. از خودش هم تحلیل‌هایی ارائه می‌دهد که بد نیست، خواندنی است. بنابراین برنامهٔ این جلسات — بدون اینکه خیلی بخواهیم با استفاده از تئوری‌های یونگ به تحلیل شرایط معاصر خودمان برسیم — این است که خود تئوری‌های یونگ و نحوهٔ نگاه‌کردن یونگ به مسائل سیاسی را من سعی می‌کنم مطرح کنم. قبلش فقط می‌خواهم مسئله‌ای را بگویم که از یک جهتی به مسائل معاصر ارتباط دارد؛ آن مسائل معاصری که در گوگل‌گروپ‌های کی‌لیست و روان‌کاوی پیش می‌آید.

ایمیل‌های کی‌لیست و تفاوت داخل و خارج

یک نکته می‌خواهم بگویم دربارهٔ مجموعه ایمیل‌هایی که آن‌جا زده شد و چون به روان‌کاوی ربط دارد، در این جلسه می‌خواهم موضوع را مطرح کنم. یک احساس کلی نسبت به تفاوت ایمیل‌هایی که زده شد، از نظر محتوا، میان کسانی که در ایران ساکن‌اند و کسانی که خارج از ایران‌اند، به نظرم رسید. می‌خواهم از دیدگاه یونگی بگویم که چرا چنین اتفاقی می‌افتد؛ در واقع می‌خواهم چیزی را تأکید کنم که شاید بعداً هم از جهاتی مهم بشود. چون این موضوع اصولاً موضوع مطرحی است در دنیای به‌اصطلاح روشن‌فکری و پست‌مدرنیسم و چیزی که هست: بحث‌کردن دربارهٔ اهمیت یا عدم اهمیت حضور و به آن معنایی که دریدا می‌گوید.

متافیزیک حضور و اهمیت حضور

بخشی از فلسفهٔ دریدا بحث‌کردن دربارهٔ به‌اصطلاح متافیزیک حضور است. حالا نمی‌خواهم بگویم این حرفی که می‌زنم عیناً و در عرض حرف‌های دریدا است، ولی به نوعی به حرف‌های دریدا هم مربوط می‌شود. چیزی که می‌خواهم بگویم این است که اگر شما هیچ فکت و به‌اصطلاح نتیجهٔ تجربی نداشته باشید — فکت تجربی نداشته باشید — همین‌طور با نگاه یونگی از شما بپرسند که مثلاً فرض کنید در فهم یک مسئلهٔ سیاسی اجتماعی، آیا حضور داشتن در آن محیط اهمیت دارد یا ندارد، فکر می‌کنم از فضای تفکر یونگی این به ذهن متبادر می‌شود که آره، خیلی اهمیت دارد. یعنی خواندن اخبار مربوط به ایران در اینترنت از راه دور، تأثیری که می‌گذارد از مقدار اینفورمیشنی که به شما منتقل می‌شود — تا اینکه در یک واقعه‌ای حاضر باشید — خیلی می‌تواند متفاوت باشد. چرا؟ برای اینکه شما از دیدگاه یونگی وقتی به ماجراها نگاه می‌کنید، بخش عمده‌ای از اینفورمیشن میان شما و جهان خارج از طریقی مبادله می‌شود که اصلاً از خودآگاهی شما عبور نمی‌کند.

تبادل اطلاعات ناخودآگاه

شما جایی در فضایی قرار می‌گیرید و چیزی را حس می‌کنید و خیلی واقعاً آن را حس می‌کنید؛ در حالی که اگر از شما بپرسند چه دلیلی داری که چنین احساسی به تو دست داده، شاید هیچ فکت تجربی نتوانید ارائه کنید که دلیلش این است. من هم واقعاً چنین احساس کردم؛ یعنی همین‌طور شد که کمی کنجکاو شدم: یکی دو مورد از آدم‌هایی که حرف‌هایشان به نظرم می‌آمد انگار — به‌اصطلاح عامیانه — واقع‌بین‌تر بود، چک کردم و دیدم همه‌شان خارج از کشورند؛ این دو سه موردی که ایمیل‌هایی فرستاده بودند. یا — بگذارید شما به این نکته دقت کنید — من در نامه‌ای که فرستادم: برای مدتی که اوضاع کمی آرام‌تر شد، این‌همه بحث دربارهٔ اینکه تقلب شده یا نشده در ایران — فکر می‌کنم — به این اندازه وجود نداشت. ولی شما اگر خودتان به خارج از کشور بروید، چه دارید؟ یک سری اخباری خوانده‌اید، عده‌ای گفته‌اند تقلب شده، یک سری اعداد هم می‌بینید؛ طبیعی است که بیشترین چیزی که شاید ذهنتان با آن درگیر می‌شود از طریق خودآگاهی‌تان و از طریق جاهایی که اتفاقاً کمیت وجود دارد باشد — که یک‌جور بحث‌های ریاضی بشود درباره‌اش کرد. و یادم است — یادم نیست — آن ایمیلِ بنده‌خدای درخشانی و بعداً که یک نفر جواب خیلی تند و کمی — من فرض می‌کنم همهٔ شما — که در این لیست نیستید — از ماجرای گذشتهٔ این لیست حدوداً در جریان هستید.

تجربه کوی دانشگاه و حس غیرقابل‌انتقال

یک نفر از کوی دانشگاه نامه‌ای نوشت با لحنی خیلی شبیه، کمی توهین‌آمیز، و بعداً هم کار به عذرخواهی آن‌ها کشید. من فکر می‌کنم واقعاً فضای ذهنی آدمی که تجربهٔ یک شب ماندن در کوی دانشگاه را گذرانده، قابل انتقال نیست. شما هرقدر می‌خواهید عکس و این‌ها و خبر بفرستید، یک حسی آن‌جا وجود دارد که قابل انتقال نیست؛ و این دقیقاً بدیهی است و با ایده‌های روان‌کاوانه به‌طور کلی — نه فقط تئوری یونگ — قابل توجیه است. من شخصاً واقعاً می‌توانم بگویم بیشترین احساسی که پیدا کردم، بیشترین چیزی که به فکرم رسید که چه چیزی در این کشور می‌گذرد، موقعی بود که در خیابان بودم؛ نه موقعی که پای اینترنت نشسته بودم. هم در ایران بودم و مثلاً مقالهٔ تحلیلی می‌خواندم یا اخبار می‌خواندم. یک جریانی را وقتی از نزدیک با آن درگیرید، روان‌کاوی این را به شما می‌گوید: آن‌جا فضایی وجود دارد، اینفورمیشنی وجود دارد؛ آن حقیقتی که آن‌جاست با شما ارتباطی پنهانی برقرار می‌کند. مثل اینکه نه‌فقط آن فکت‌های تجربی ملموس، بلکه انگار چیزهای عمیق‌تر — مثل تحلیل‌هایشان را هم — شاید یک‌جوری به ذهنتان برسد.

احساس مرحله جدید در کشور

آفرین؛ یعنی اصلاً می‌خواهم بگویم این احساسات فقط احساسات خوشایند و ناخوشایند نیست؛ احساس اینکه مثلاً اتفاق بدی افتاده یا اتفاق مهمی افتاده. من فکر می‌کنم اکثر آدم‌هایی که در ایران‌اند یک‌جوری احساس می‌کنند که اصلاً کشور وارد مرحلهٔ جدیدی شده است؛ در حالی که آدم‌هایی که بیرون از ایران‌اند ممکن است اصلاً این احساس را نکنند. بگذارید تجربهٔ شخصی خودم را بگویم.

واژه کودتا قبل و بعد از انتخابات

من روز قبل از آن انتخابات برای اولین بار با یکی از همکارانم در مرکز تحقیقات صحبت کردم؛ برای اولین بار حرف از کودتا شد. و می‌خواهم به این اشاره کنم که بعد از آن نامه‌ای که فرستادم — دو سه هفته بعد از آن ماجرا — یک نامهٔ خصوصی از بچه‌های کی‌لیست از آمریکا برایم فرستادند که در آن نوشته بود اصلاً فکر می‌کنم این مسئلهٔ کودتا که مطرح کردند خیلی متخیلی است، مثلاً نسبت به آن مخمل‌وار بود. من می‌خواهم بگویم آدم‌هایی که در ایران‌اند اصلاً آن را نمی‌شناختند. یک‌جوری این فضا قبل از انتخابات ایجاد شد؛ اصلاً این حرف‌ها جایی نیامده بود. تجربهٔ من این‌طور بود: میان مردم، قبل از اینکه هیچ‌جا چیزی بگویند — آقای موسوی این کلمه را اصلاً هیچ‌وقت به کار نبرد، تا آن‌جا که یادم است — و حالا بعد از روز انتخابات از خارج از کشور در بعضی سایت‌ها این کلمه آمد. می‌خواهم بگویم حتی این فضا که اتفاق‌هایی چنین در حال افتادن است، قبل از انتخابات به وجود آمده بود. و روز بعد از انتخابات دیگر چیز دیگری بود. من صبح روز انتخابات در تاکسی‌ای که رفتم مرکز تحقیقات — ساعت شش‌ونیم هفت صبح — بحث سر این بود که این کودتا را می‌توانند نگه دارند یا نمی‌توانند؛ یعنی به‌عنوان چیزی بدیهی که اتفاقی چنین افتاده. و اینکه اصلاً شواهد ممکن است وجود نداشت. و می‌خواهم بگویم استفاده‌کردن از این واژهٔ کودتا — الان این‌جا استفادهٔ درست یا غلطی از این واژه است؛ قضاوتش با من نیست.

فضای ذهنی و فکت‌های تجربی

ولی می‌خواهم بگویم فضایی وجود داشت که چیزهایی چنین را به ذهن متبادر می‌کرد: یعنی قطع‌بودن اس‌ام‌اس‌ها شاید کمی برای آدم‌هایی که در تهران بودند عجیب و غریب بود با نتایج انتخابات، و یک‌جوری استقرار نیروهای انتظامی در شهر. من شخصاً تجربه‌ام برای خودم — به نظرم صبح روز بیست‌وسوم خلوت‌تر از صبح روز شنبه بود — اصلاً به‌طور معمول سرِ یک ساعت از خانه بیرون آمدم؛ شاید اشتباه می‌کنم. فکر می‌کنم نمی‌توانم بگویم چرا فضای ذهنی بعضی آدم‌ها به این سمت رفت؛ برای اینکه فکت‌های تجربی ندارم که بگویم این‌ها نشانه‌های یک حرکت مثلاً نظامی بوده. به نظرم چیزی مثل کودتا در ایران اتفاق افتاد — کودتا یعنی اینکه یک حرکت نظامی صورت بگیرد — ولی احساسی شاید از بسته‌شدن فضا وجود داشت، حال آن که روزنامه‌ها صبح روز شنبه چاپ شده بودند. نمی‌دانم، منظورم را می‌فهمید یا نه؟ مثل اینکه چیزی که بعداً شاید در ذهن بعضی آدم‌ها ایجاد شد، بدون اینکه فکت تجربی وجود داشته باشد، زودتر — می‌خواهم بگویم حتی اگر یونگ را قبول داشته باشید — بعضی از اتفاق‌هایی که در آینده شاید بخواهد بیفتد، فضایش یک‌جوری قبل از اینکه اتفاق‌ها بیفتد ایجاد می‌شود در ضمیرِ ناخودآگاه آدم.

فضای پیش از واقعه در ناخودآگاه

این واژهٔ کودتا این واژهٔ کودتا شاید واژهٔ درستی برای اشاره به اتفاقی که افتاده نباشد، ولی فکر می‌کنم به فضایی اشاره می‌کند که آدم‌ها این‌جا یک‌جوری حس می‌کردند. و این احساس — ببینید، خبر اینکه اس‌ام‌اس‌ها قطع شد به خارج از کشور هم رسیده، ولی این خبر آن احساسی را که شما می‌بینید «انتخابات تمام شده، هنوز اس‌ام‌اس‌ها وصل نشده» به شما نمی‌دهد. مستقیم نگاه‌کردن بعضی صحنه‌ها از تلویزیون — که آن‌جا احتمالاً مردم نمی‌بینند — شاید این احساس را ندهد. چیزی که می‌خواهم بگویم این است که اساساً می‌خواهم به این موضوع — به نظرم موضوع مهمی است — اشاره کنم: چرا آدم‌هایی که خودخواسته یا ناخواسته از یک جامعه‌ای جدا می‌شوند، در محاسبات سیاسی معمولاً به‌شدت اشتباه می‌کنند.

اشتباه محاسباتی بیرون از جامعه

ما همین یکی دو هفته قبل — یک هفته قبل — سالگرد عملیات مرصاد را داشتیم. شما خاطره‌ای از آن موقع ندارید، ولی فکر می‌کنم در تاریخ دنیا نمونهٔ چنینی از نظر اشتباه محاسباتی وحشتناک در انجام دادن یک حرکت سیاسی رادیکال کم باشد.

عملیات مرصاد و تحلیل مجاهدین

بعضی‌ها به اشتباه فکر می‌کنند حملهٔ عجیب‌وغریب یک ستون نظامی از طرف سازمان مجاهدین خلق به ایران بعد از قبول قطعنامه یک توافق بوده؛ تحلیل بعضی‌ها این بود — و هنوز هم شاید هست — که یک توافق بوده که یک‌جوری سرِ سازمان مجاهدین را زیر آب کنند؛ یعنی بعد از صلح دیگر نمی‌توانستند در عراق بمانند و کاری نداشته باشند و بهتر بود از شرشان خلاص شوند. من حاضرم قسم بخورم که چنین نبود؛ یعنی رهبری سازمان مجاهدین خلق واقعاً تحلیلشان این بود که این‌ها تا تهران می‌رسند و رژیم جمهوری اسلامی را سرنگون می‌کنند. اصلاً آدمی که در ایران است — فکر می‌کنم اگر این را می‌گفتید همه می‌خندیدند — این‌ها احساس اشتباهی در این‌جا ندارند که بخواهند فضا را ببینند. تحلیلشان این بود که درست است توده‌مان کم است ولی جذب در ایران طوری است که از هر شهرستان و شهری که رد شویم جمعیت‌مان به‌طور بهمنی اضافه می‌شود؛ دو برابر می‌شود، چهار برابر می‌شود و وقتی به تهران برسیم یک میلیون نفریم. در حالی که طبعاً عکس‌العمل مردم در روستاها و شهرهایی که از آن‌ها رد می‌شدند این بود که وقتی این‌ها را می‌دیدند سعی می‌کردند برای اسلحه‌شان با آن‌ها درگیر شوند؛ یعنی اصلاً این سازمان نه‌تنها محبوبیتی نداشت، بلکه یک‌جور سازمانی بود که از نظر مردم حتی در معنای مثلاً عراق، با صدام حسین یک‌جور حساب می‌شد. اینکه چطور آدمی — نمی‌خواهم چنین بگویم — بفرمایید — صدوهشتاد درجه برعکس می‌فهمد: نفرتی نسبت به او وجود دارد و او فکر می‌کند که دوستش دارند.

کانال‌های ماهواره‌ای و قیام‌های خیالی

من یک بار ماهواره داشتم نگاه می‌کردم، یکی از این کانال‌های به‌اصطلاح — ببخشید این اصطلاح را به کار می‌برم — واقعاً عقب‌ماندهٔ کمونیستی. چون این کمونیست‌ها هم در این ده بیست سال اخیر کلی پیشرفت کرده‌اند؛ ولی عده‌ای واقعاً — این کانالی که می‌بینید — تقریباً فکر می‌کنم واژگانشان همان واژگان دههٔ شصت است. و تمام مدت خبر می‌خواندند، تحلیل می‌خواندند؛ چند نفری که بین خودشان نشسته‌اند، خودشان می‌گویند و خودشان بالا می‌برند. مدام خبر می‌خواندند از قیام‌های کارگری در — نمی‌دانم — کرج؛ کارگران کارخانهٔ فلان قیام کردند علیه فلان؛ بعد خبر می‌خواندند از قیام کارگران فلان شهرستان — همه‌اش کار، چون اصلاً اسمش سازمان کارگری چی بود. حالا ما این‌جا در ایران نشسته‌ایم: ممکن است اعتصاب‌هایی داریم می‌شود؛ این را می‌شود اسمش را قیام گذاشت؟ معمولاً هم چنین است که کار حتی به درگیری نمی‌کشد؛ چیزهای صنفی است و حل می‌شود. ما در این سال‌های بعد از انقلاب نه قیامی، حتی اعتصاب کارگری جدی نداشتیم؛ شاید مهم‌ترینش اعتصاب شرکت واحد در تهران بود که کمی با خشونت با آن برخورد شد. و این را می‌خواهم بگویم: دقیقاً همان احساسی که من داشتم — که کاش یک نفر به این‌ها می‌گفت چنین نیست و آن یک نفر در ایران نیست — و همین‌طور هم شروع کردم؛ گفتم به خدا من از جمهوری اسلامی خوشم نمی‌آید، جزو طرفدارانش نیستم، ولی به خدا چنین نیست آقا، اصلاً این‌جا هیچ اعتصابی نیست. یارو می‌گفت بله، می‌دانیم؛ شما از وزارت اطلاعات پول گرفته‌اید که این‌ها را گوش کنید. دو نفر زنگ زدند که همین را بگویند.

دعوت به حضور در خیابان

به خدا چنین نیست. یکی‌یک‌تان پاشید بیایید یک روز در خیابان. شنیده‌اید که این خارجی‌هایی که به ایران می‌آیند معمولاً شگفت‌زده می‌شوند. مثلاً یادم است یک بار مسابقهٔ اتومبیل‌رانی بود که به‌زحمت توانسته بود جمهوری اسلامی نظر موافقت جلب کند که بخشی از پاکستانی‌ها از ایران رد بشوند و به ترکیه بروند. من چند تا از این راننده‌ها را — که احتمالاً با ترانسفر وارد ایران می‌شدند — تا وقتی که رسیده بودند به شیراز و اصفهان گوش کردم؛ همه می‌گفتند آقا چنین نیست، اصلاً خبری نیست. من فکر می‌کنم الان باید این‌ها خماری می‌خورند. ببینید، حالا مقداری هم این است که اصلاً رسانه‌ها خبرها را بد انعکاس می‌دهند. حرف من این است که اگر دقیق‌ترین انعکاس خبری را هم خارج از کشور داشته باشید، این اطلاعات، آن اطلاعاتی نیست که — اصلاً ببینید، اینکه آقای احمدی‌نژاد در خارج از کشور واقعاً طرفدارانی دارد، من این را باور می‌کنم. یعنی ممکن است اینفورمیشن‌هایی که دربارهٔ آقای احمدی‌نژاد به آن‌ها می‌رسد — دربارهٔ مجموعه‌ای از حرف‌های او که حالت به‌اصطلاح استکبارستیزی و ضدامریکایی‌بودن دارد — برای برخی آدم‌های تندروی ضدامریکایی، مثلاً روشن‌فکرهای اروپا، جالب باشد. روشن‌فکرهایی در اروپا هم هستند که از آقای احمدی‌نژاد حمایت می‌کنند؛ مقاله‌ای هم‌الان در اینترنت هست که — اگر اشتباه نکنم — یکی از چپ‌گرایان فرانسه نوشته — که حتی چپ‌گرای دههٔ شصت هم نیست، آدم مدرنی است — و دقیقاً از نتایج انتخابات ایران پشتیبانی کرده، نه از ابراز رضایتش؛ حتی صراحتاً آن‌جا می‌گوید این موضوعِ تقلب یک ترفند جناح مخالف است و احمدی‌نژاد نمایندهٔ طبقهٔ کارگر ایران است و باید از او حمایت کرد. ما این‌جا هستیم و اصلاً چنین حسی نداریم؛ اصلاً او را به‌عنوان نمایندهٔ طبقهٔ کارگر نمی‌بینیم و ما خیلی هستیم که این را نمی‌فهمیم — یعنی اصلاً این‌جا معادلاتِ طبقهٔ کارگر نیست. ذهنیت این آدم یک چیز دیگری است؛ سری اینفورمیشن می‌آید در خودآگاهش، این‌ها را تحلیل می‌کند و چیزی بیرون می‌آید.

سفارتخانه‌ها و خبر دست اول

بگذارید مثالی بزنم که همهٔ این‌ها به ماجرای اخیر یک‌جوری مربوط می‌شود؛ چیزی که نشانه‌هایی هم درباره‌اش وجود دارد. مثلاً می‌خواهم ایران را با مثلاً عربستان مقایسه کنم. ببینید — یکی را تجربه می‌کنم، کامل و قشنگ — و باور کنید اصلاً نمی‌خواهم دربارهٔ اینکه سفارت آمریکا در ایران هست یا نیست حرفی بزنم و از آن حمایت کنم. من فکر می‌کنم سفارت‌نداشتنِ آمریکا در ایران به‌شدت روی سیاست‌های آمریکا و اشتباه‌های وحشتناکی که در این سال‌ها کرده‌اند تأثیر گذاشت. یعنی اگر چهار آمریکایی کارکشتهٔ سیاسی الان در ایران بودند و در خیابان‌ها بودند، می‌فهمیدند که این الان انقلاب سال ۵۷ نیست؛ چقدر باید حمایت کرد و چقدر نباید. آمریکایی‌ها در موضعی‌اند که در اتاق‌هایی در واشنگتن اطلاعات ایران را تحلیل می‌کنند؛ و این خیلی فرق می‌کند با اینکه آدم بفرستید در تهران، دفتر بکشد و در چهار شهرستان هم کنسول‌گری داشته باشد، بعد این اینفورمیشن‌های تحلیل‌شده یک‌جوری برود در اتاقی مبنای تصمیم‌گیری بشود. اصلاً به نظر من مبنای سفارت همین است؛ یعنی به تجربه فهمیده‌اند که از راه دور با اخبار — قبلاً که اصلاً رسانه‌ها وجود نداشت — و شما نمی‌بینید که وجود رسانه‌ها به نوعی باعث شده باشد کشورها از هزینهٔ سنگینی که سفارتخانه‌ها برایشان دارند صرف‌نظر کنند. هر کشوری در هر کشور دیگری سعی می‌کند خانه‌ای و چند آدمِ مورد اعتماد داشته باشد و اینفورمیشن‌ها را از آن‌ها بگیرد؛ اگر بتوانند، انجام می‌دهند و اگر آن کشور برایشان مسئلهٔ مالی باشد — یعنی به اندازهٔ کافی پول از آن دربیاید — باز هم این کار را می‌کنند؛ حالا ممکن است پول را از طریق اخبار ورزشی‌اش دربیاورند یا اخبار سیاسی. به هر حال حسابشان این است که در جایی دفتر بزنند که مهم باشد خبر دست اول داشته باشند. همیشه — شاید خیلی این را ندیده باشید — وقتی اخبار مهمی در دنیا اتفاق می‌افتد، خبرگزاری که برای اولین بار خبر را منتشر می‌کند یک‌جوری به‌اصطلاح — آره، یک‌جوری آن رنکینگ را به‌اصطلاح می‌گذارند. ما یک بار — خبر کودتایی در افغانستان، اگر اشتباه نکنم — برای اولین بار خبرگزاری‌ای اعلام کرد — خبرگزاری پارس، نمی‌دانم؛ الان یادم نیست — که آن موقع ایران اعلام نکرد. ایران اعلام کرد؟ نمی‌دانم. من می‌دانم — به هر حال یادم است — با وجود الجزیره الان بعید است ایران بتواند خبر منطقه را زودتر اعلام کند. یک بار دربارهٔ افغانستان دقیقاً یادم است که کلی سر و صدا شد؛ یعنی در آن مورد خاص، آن اضافه‌شدن رنکینگ و تشکرهایی که از آن خبرگزاری برای سرعت و دقت اطلاع‌رسانی شده بود، در رادیو تلویزیون ایران منعکس شد. منتها این برای بعضی از خبرگزاری‌های دنیا مرتب اتفاق می‌افتد: اینکه خبر اشتباه دربیود، نمرهٔ منفی بگیرند؛ خبر درست دربیود، نمرهٔ مثبت بگیرند. ولی سرعتِ عمل و میزان دقت‌شان در این جایگاه خبر مهم است.

مقاله ژیژک و مقایسه با فوکو

بگذارید این نکته را دربارهٔ مسائل امروز ایران بگویم. مقاله‌ای از ژیژک که خوشبختانه یک نفر لینکش را به این دو لیست فرستاد. خوشبختانه می‌گویم چون من در ۲۴ ساعت بود که می‌خواستم این کار را بکنم و به هر حال این لینک را بدهم، چون فکر می‌کردم خوب است مخصوصاً بچه‌های روان‌کاوی این مقاله را ببینند. به هر حال ژیژک آدمی است که هر کاری بکند، یک‌جوری مبانی لاکانی دارد و کارش؛ نمایندهٔ لاکانی در تحلیل‌های سیاسی بیشتر است. و اصلاً به نظرم این مقاله مقالهٔ خوبی نبود؛ یعنی صددرصد تحلیلش تحلیلِ اشتباهی است.

فوکو و انقلاب ۵۷

چیزی که می‌خواهم مقایسه کنم این است: به نظرم ژیژک سعی کرد ادای میشل فوکو را درآورد — در مورد انقلاب سال ۵۷ ایران. مقاله‌های میشل فوکو را خوانده‌اید یا نخوانده‌اید؟ به فارسی ترجمه شده و واقعاً توصیه می‌کنم بخوانید؛ کتاب خیلی مفیدی است، برای اینکه هم در روند انقلاب ایران به یک معنایی مؤثر بود. آن‌طوری که شنیده‌ام روی قشر روشن‌فکر سکولار ایران — که در ماه‌های آخر انقلاب اسلامی این‌ها هم با انقلاب همراه شدند — این مقاله‌های فوکو مؤثر بود. به هر حال فوکو در زمانی که از مهم‌ترین و معروف‌ترین روشن‌فکران فرانسه بود — فکر می‌کنم نزدیک گرفتن کرسی استادی «کل دو فرانس» هم بود که دیگر اوج شهرت جهانی‌اش بود — طبعاً این مقاله‌ها خیلی تأثیرگذار شد. و نکتهٔ مهم این است که فوکو برای نوشتن این مقاله‌ها آمد ایران و تمام مقاله‌ها را این‌جا نوشت؛ و آن‌طور که اگر مقاله‌ها را بخوانید، خودش هم می‌گوید تقریباً با دیدگاهی منفی آمد و بعد از یکی دو هفته که در ایران مستقر بود نظرش عوض شد. و حالا انعکاس مقاله‌های فوکو در داخل ایران شاید خیلی مهم نباشد — یعنی آن قشری که تحت تأثیر این مقاله‌ها قرار گرفتند شاید قشر وسیعی نباشند — ولی قطعاً روی دیدگاه جامعهٔ روشن‌فکری اروپا دربارهٔ انقلاب ایران تأثیر خیلی وافری داشت؛ سعی کرد به جامعهٔ روشن‌فکری بگوید اصلاً دارید به کل اشتباه تحلیل می‌کنید. مثل همین ماجرای «نمایندهٔ طبقهٔ کارگر» و این حرف‌ها: یعنی جناح چپِ به‌اصطلاح روشن‌فکر فرانسه و اروپا از این‌جور تحلیل‌ها داشتند و انقلاب ایران را اصلاً به‌عنوان انقلابی ارتجاعی که در مقابل مثلاً پیشرفت سرمایه‌داری مدرن و تکنوکراسی در ایران می‌ایستد و یک عمل ارتجاعی است، از دیدگاه مارکسیستی نگاه می‌کردند. و فوکو کاملاً راه جدیدی برای نگاه‌کردن به انقلاب ایران باز کرد. عنوان کتابی که الان به فارسی وجود دارد «ایران روح یک جهانی دیگر» است.

ایران روح یک جهان بی‌روح

اصلاً این دیدگاه را خارج از مناسبات اقتصادی و این‌ها مطرح کرد. فکر می‌کنم خیلی حرف‌هایی که فوکو زده هنوز هم که آدم می‌خواند — برای من که مثلاً آن زمان را به هر حال یک‌جوری دقیقاً برخلاف شما یک اختلاف‌نظری وجود دارد میان آدمی مثل من با آدم‌های هم‌نسل شما دربارهٔ انقلاب اسلامی — احتمالاً معمولاً آدم‌های نسل سوم یک‌جور نگاه عاقل‌اندرسفیبه به آدم‌هایی که زمان انقلاب بودند و در انقلاب دخالت کردند دارند؛ برای اینکه از این فاصله که نگاه می‌کنند اصلاً نمی‌فهمند برای چه این انقلاب شد. کلی ابهامات وجود دارد و مثلاً معمولاً می‌پرسند که شما می‌دانستید که بعدش قرار است چه بشود؟ و جواب صادقانه این است که نه. و این مقاله‌های فوکو فکر می‌کنم حامل آن فضای خاص آن دوران است — که یک‌جوری فکر می‌کنم با افتخار بعضی‌ها می‌گویند که نه، نمی‌دانستیم؛ یعنی احساس شرم هم نمی‌کنند. یعنی تا کسی در آن فضا قرار نگیرد و حس نکند — بگذارید اشارهٔ مختصری بکنم؛ واقعاً توصیه می‌کنم خود مقاله‌های فوکو را بخوانید.

اخلاق ساده خوب و بد در انقلاب

حرف فوکو این است که این‌جا موضوع خیلی ساده‌تر از این حرف‌هاست؛ فکر کنم از آن ورِ ماجراهاست. ببینید، احساس خیلی خیلی ساده‌ای وجود دارد از اینکه بعضی‌ها خوبند، بعضی‌ها بدند و باید این آدم‌های بد را از بین برد؛ در این حد از جنبهٔ اخلاقی این‌جا وجود دارد. یعنی آمده بود راه و روش و دیدگاهش را با کلی از مردم کوچه و بازار سعی کرده بود ارتباط برقرار کند، ولی هیچ‌کدامشان اصلاً نارضایتی اقتصادی ندارند؛ هیچ‌کی نمی‌گوید شاه گندم نمی‌دهد، فلان نمی‌کند. چیزی خیلی ماورای این حرف‌هاست: که آقای خمینی خوب است، شاه بد است. یعنی هرطور نگاه کنی، جوابی خیلی ساده‌تر از این حرف‌هاست: یک‌جور علاقه‌داشتن به یک نفر و متنفر‌بودن از یک نفر؛ و حالا اینکه به هر حال این‌جا یک‌جور ایهامِ سنت در برابر مدرنیسم و این حرف‌هاست، ولی فوکو آدمی است که دلبستگی به مدرنیسم نداشت.

جنبش پست‌مدرن و انقلاب ایران

بنابراین فکر می‌کنم همین الان هم می‌شود انقلاب ایران را به‌عنوان یکی از اولین جنبش‌هایی دید که می‌شود گفت فضایی نه‌ارتجاعی، بلکه فضایی پست‌مدرن به آن نگاه کرد؛ یعنی یک‌جور بازگشت به معنای پست‌مدرنیسم. فوکو — اینکه بعداً چه اتفاقی در داخل ایران افتاد، بحث جداست — چیزی که فوکو در ایران سال ۵۷ دید چنین چیزی بود که از نظر فوکو کاملاً جنبهٔ مثبت داشت، یعنی منفی نداشت. بنابراین — این‌که بعداً چطور شد و اینکه از آن ور هم نمی‌شود این اتفاقات را این‌قدر عقیده‌مند دید — می‌خواهم بگویم بدیهی است که یک بخشی از این جنبش اصلاً سکولار است؛ مثلاً بعضی‌هایش به صراحت و خیلی‌هایش به نظرم به طور پنهانی عاشق لیبرال‌دموکراسی‌اند.

نقد تحلیل ژیژک از جنبش سبز

می‌خواهم بگویم دقیقاً ژیژک دارد سری اینفورمیشن تحلیل می‌کند: می‌شنود مردم می‌روند شب بالای ساختمان‌ها الله‌اکبر می‌گویند؛ می‌شنود — نمی‌دانم — مردم از رنگ سبز استفاده می‌کنند — سبز چیست؟ سبز می‌خواهد نماد سنتی اهل‌بیت و فلان باشد؛ می‌شنود آقای موسوی فلان حرف را زده. بله، حرف‌های آقای موسوی یک‌جوری شبیه حرف‌هایی است که زمان انقلاب زده می‌شد. ولی اصل ماجرا — فکر می‌کنم ژیژک به خودش زحمت می‌داد؛ نه یک هفته، دو روز می‌آمد تهران، می‌گشت، با دو نفر صحبت می‌کرد — این مقاله‌ها را نمی‌نوشت. این مقاله‌ها را با مجموعه‌ای اینفورمیشن خام که از اینترنت — و حالا بعضی‌ها می‌گویند از آقایانی که آن‌جا با او همکاری می‌کنند و ایرانی‌اند — گرفته و مقاله‌ای نوشته به سبک مقاله‌های فوکو که به نظرم کاملاً اشتباه است؛ ولی این‌ها ربطی به چهار سال پیش ندارد. آن آقایانی هم که به او اطلاعات می‌دهند خیلی — با توجه به بایاس‌هایی که در اطلاعات‌شان هست، چه موافق باشند چه مخالف — این را می‌گویند که صددرصد دقیقاً چنین نیست.

تشخیص ایمیل داخل و خارج

نکته‌ای که می‌خواهم بگویم واقعاً ایدهٔ همین حرف‌هایی است که می‌زنم، از آن ور — یعنی این ایمیل‌ها و تفاوت خیلی زیاد بعضی از بحث‌هایی که مطرح می‌شد. کاملاً به نظرم می‌آمد که از جایی می‌توانم بگویم آقا، این خارجی است؛ آدم‌هایی را که نمی‌شناسم: این از خارج کشور دارد ایمیل می‌زند، این از داخل کشور دارد ایمیل می‌زند. یک بار چک کردم؛ یک نفر دربارهٔ اینکه این خانم ندا آقاسلطان را می‌شود شهید گفت یا نه، ایمیلی داشت؛ من چک کردم، این از خارج از کشور بود. همهٔ آن‌هایی هم که اعتراض کرده بودند که این چه حرفی است، احتمالاً داخل کشور بودند و یک‌جوری با این آدم هم‌ذات‌پنداری می‌کنند، برای اینکه فکر می‌کنند ممکن است خودشان تیر بخورند. می‌فهمید چه می‌گویم؟

اهمیت جغرافیا و مهاجرت

خبر شنیدن و حتی فیلم دیدن، آن فضای ذهنی‌ای که شما جایی در آن حضور دارید را ایجاد نمی‌کند. من یک بار دربارهٔ این مسئلهٔ اهمیت جغرافیا بحثی دربارهٔ مهاجرت با بعضی از این دانشجوها داشتم — که حالا به آن جلسات و این‌ها دسترسی نداشتند — گفتم ببینید، حضور در جغرافیا تأثیرهایی می‌گذارد، جدا از آن تأثیرهای ناخودآگاه. شما — الان که من در ایران هستم؛ آن زمان که صحبت می‌کردیم جورج بوش پسر همچنان رئیس‌جمهور آمریکا بود و روزبه‌روز هم خطرناک‌تر می‌شد — بهشان گفتم ما که در ایران نشسته‌ایم اصلاً احساس بدی نسبت به بن‌لادن نداریم؛ بن‌لادن برای ما خطرناک نیست. فکر کنید: الان بن‌لادن با من کاری ندارد ولی بوش ممکن است دیوانه بشود و یک بمب اتم بیندازد در تهران؛ بنابراین من نسبت به بوش احساس خطر می‌کنم. ولی اگر جغرافیایم را تغییر بدهم و بروم در آمریکا — به آن‌ها می‌گفتم — چرا این پدیده اتفاق می‌افتد که خیلی از دانشگاه‌های مثلاً مذهبی، خیلی دوآتشه، می‌روند آمریکا، شش ماه می‌مانند و اصلاً اولین سفری که برمی‌گردند می‌بینید چیز دیگری شده‌اند. شما تا وقتی که این‌جا هستید سرِ سفرهٔ این نظام نشسته‌اید؛ این نظام — که سیاسی و نظامی است و این‌جا قدرت دارد و اقتصاد دارد و این‌جا کنترل می‌شود — این‌جا دارید غذا می‌خورید، این‌جا دارید نفس می‌کشید. بنابراین تمام بخشی از آن به‌اصطلاح جنبه‌های — آیین‌مایی‌تان — پروجکت می‌شود روی این سردمدار. وقتی می‌روید آمریکا، این‌ها پروجکت می‌شود روی آن سردمدار: آدم‌هایی که دیروز برای شما خطرناک بودند، الان حافظ امنیت شما هستند. اصلاً مهم نیست؛ فکر می‌کنید به‌طور غریزی، احساستان نسبت به بوش تغییر می‌کند. حالا بن‌لادن است که موجود خطرناک است، شاید حتی احمدی‌نژاد موجود خطرناکی هست. یعنی شما محل و مکان خودتان را در دنیا تغییر می‌دهید و از جاهای پنهانی که در خودآگاهی‌تان نیست، تغییراتی و تمایلاتی به یک‌جور افکار جدید پیدا می‌کنید. و طبیعی است که مردم آمریکا نسبت به ایران و بن‌لادن موضع منفی دارند؛ در حالی که ببینید، یک آدم آمریکایی نمی‌تواند به‌راحتی — چامسکی شاید این کار را می‌کند — به‌راحتی بنشیند و خیلی منصفانه در مورد اینکه بوش آدم خطرناک‌تری است یا بن‌لادن حرف بزند. من همیشه به این همکارانم می‌گویم ببینید، آمریکایی‌ها وقتی می‌گویند تروریست، دقیقاً چیزی است که دارند می‌گویند: تروریست کسی است که می‌ترساندشان.

تعریف تروریست از دید آمریکایی

آمریکایی‌ها منظورشان کسی است که «منو می‌ترسونه»، نه کسی که به‌طور کلی ترسناک است. بن‌لادن تروریست است؛ شما هرچه می‌خواهید به او بگویید، بوش هم تروریست است، اسرائیلی‌ها هم تروریست‌اند. وقتی شما این‌ها را نگاه می‌کنید، از این‌ها نمی‌ترسید؛ بنابراین این‌ها تروریست نیستند. در حالی که بن‌لادن تروریست است — بله، بن‌لادن تروریست است، احمدی‌نژاد تروریست است.

چامسکی و پاکسازی ناخودآگاه سیاسی

این‌ها از کسی که می‌ترسند؛ ذهنشان تمایل طبیعی دارد نسبت به اینکه آن کس در مقولهٔ آدم‌های تروریست بگنجد. چامسکی — همه‌اش حرفش این است؛ من فکر می‌کنم چامسکی از اول عمر سیاسی‌اش تا حالا سعی کرده این چیزها را از ذهن آمریکایی‌ها حذف کند. یعنی آن چیزهای ناخودآگاه را — حرفش این است که ما تروریست را باید تعریف کنیم، باید بگویید معیار چیست؛ بعد نشان می‌دهد که هر معیاری بگویید، آمریکا را هم دربر می‌گیرد، تروریست می‌شود. یا اگر این است، ما آن کار را کردیم، فلان کار را کردیم. همیشه چامسکی سعی می‌کند تحلیل‌های ناخودآگاهی را که باعث اشتباه می‌شود از ذهن خواننده‌هایش پاک کند و بگوید اگر با منطق جلو بروید می‌بینید که اگر مثلاً اشغال‌کردن — نمی‌دانم — کویت معیاری است که آمریکا وارد جنگ با عراق بشود، آن موقع هم — نمی‌دانم — آمریکای جنوبی، نامیبیا را اشغال کرد؛ چرا آن موقع وارد جنگ نشد؟ چنین سعی می‌کند با مثال‌ها و تحلیل‌های این‌شکلی نشان بدهد که ما آمریکایی‌ها مخصوصاً آدم‌هایی هستیم که خیلی غریزی فکر می‌کنیم در مسائل سیاسی. یعنی کاملاً با چیزی که من می‌گویم — حالا شوخی — از دیدگاه یک آدم آمریکایی، تروریست یعنی کسی که منِ آمریکایی را می‌ترساند؛ تعریفش این است. حالا هیچ‌جور نمی‌توانید تعریفی ارائه بدهید که آن مجموعه‌ای که آمریکایی‌ها در ذهن خودشان به‌عنوان تروریست می‌شناسند را دربر بگیرد.

اپوزیسیون خارج و فاصله از واقعیت

یک تعریف جدی بخواهید بگویید که تروریست یعنی آدمی که عملیات نظامی — نمی‌دانم — فلان می‌کند، هرچه بگویید خلاصه آمریکایی‌ها هم تروریست می‌شوند، اسرائیلی‌ها هم تروریست می‌شوند، مگر اینکه دقیقاً بگویید چه کسی را می‌ترسانند. ما از نظر خودمان مثلاً ممکن است الان اسرائیل ما را بترساند — هی می‌گوید می‌آیند کشورتان را بمباران کنند — و ما به‌راحتی ممکن است اسرائیل را در مقولهٔ موجوداتی بگذاریم که تروریست حساب می‌شوند. بنابراین این نکته‌ای است برای خودم — در واقع این تحلیلی است با استفاده از روان‌کاوی و دیدگاه‌های — از تفاوت خیلی زیاد موضوعات مورد توجه — نمی‌خواهم بگویم حتی نوع نگاه — موضوعات مورد توجه آدم‌هایی که در ایران‌اند با آدم‌هایی که خارج از ایران‌اند؛ و این فاصله زیاد بوده برای تحلیل شرایط داخلی ایران و همیشه مانعی بوده. شما نمونهٔ خیلی واضحش را در حرف‌های به‌اصطلاح اپوزیسیون — ضد انقلاب — خارج از ایران در سی سال می‌بینید؛ اصلاً انگار دربارهٔ مریخ صحبت می‌کنند. واقعاً هر لحظه چیزی می‌شنوم که این‌ها دارند می‌گویند. یک بار یکی می‌گفت من جمعه تهران — آره؛ چی گفته بود؟ نه، چی گفته بود؟ — پنجاه تا آخوند می‌آیند تهران را اشغال می‌کنند. اشغال — ببینید، شما فکر نکنید همهٔ آدم‌هایی که در لس‌آنجلس‌اند به این حرف‌ها می‌خندند؛ ما می‌خندیم. واقعاً وقتی این خبر را برای اولین بار می‌شنوید مطمئناً باورتان نمی‌شود؛ فکر می‌کنید این یک جوک است که ساخته‌اند. ولی چک می‌کنید می‌بینید نه — من خودم باورم نشد — بعد تلویزیون ایران هم که این‌قدر عادی بود، پخشش کرد. واقعاً دارد این حرف را می‌زند که مثلاً من قرار است چند روز دیگر — نه خیلی دور، مثلاً آخر این ماه — با هواپیما بیایم ایران و کل — بخواهد چه بکند؟ کلاً وقتی شما دور هستید، هرچقدر هم اخبار را دنبال کنید، چیزی را درک نمی‌کنید. همیشه — و همهٔ ایرانی‌هایی که من می‌شناسم و در آلمان زندگی می‌کنند — هر دفعه که می‌آید دوباره فکر می‌کند که این دفعه واقعاً اوضاع ایران خطرناک شده. بیایم یا نیایم؟ بیایم نیایم؟ به او می‌گویم آقا بیا، اوضاع این‌طوری است، حالا یک چیز خاصی. بعد می‌آید می‌گوید این‌قدر — می‌گوید باز که دوباره می‌گویند — و هر دفعه سورپرایز می‌شود که نه، و دفعهٔ قبلش هم فرقی نکرده؛ شاید کمی اوضاع تغییر کرده باشد.

ناامنی واقعی و اخبار مستقیم

حالا الان دیگر واقعاً ما که این‌جاییم، شاید الان ما جلوتریم که بفهمیم اوضاع ایران ناامن است. می‌دانید منظورم چیست؟ یعنی الان ممکن است آدمی که در آلمان زندگی می‌کند میزان ناامنی‌ای که ما احساس می‌کنیم را احساس نکند؛ ولی الان ما بهتر داریم می‌فهمیم. و اخبار مستقیم از آدمی که در صحنه‌ای حضور دارد معمولاً موثق‌تر است تا اینکه هرقدر بخواهید فیلم‌های — نمی‌دانم — خبری نگاه کنید و اخبار بخوانید. مخصوصاً الان اتفاقاً فکر می‌کنم خیلی زمان‌بر است. اینکه — از دست این‌که — این خبرهای دروغی که دربارهٔ ایران در این سی سال به مردم داده‌اند، شاید این‌ها فکر کنند این هم مثل دفعات قبل است و بگویند ایران هیچ خبری نیست؛ باید بهشان اعتبار داد. نه، این دفعه واقعاً خبرهایی شده؛ این دفعه تعدادی به خیابان‌ها رفتند و ممکن است این همراه با ناامنی باشد. من یک بار در خیابان ولیعصر بودم؛ نیروهایی واقعاً ایستاده بودند، داشتم تماشا می‌کردم، خیلی هم اتفاق خاصی نمی‌افتاد — روزهای اول بود — و برای یک نفر در آن گوشهٔ چهارراه ایستاده بودند؛ شعار هم نمی‌دادند ولی ممکن می‌دادند. یک دفعه این نیروهای گارد — نمی‌دانستم چرا — من با چهار نفر دیگر — فکر کنید — کنار پیاده‌رو ایستاده بودیم. ما مثلاً فرار کردیم و می‌گفتند راه را باز کنید؛ ما دیگر ایستادیم. تا حالا — یعنی این ناامنی‌ای که شما کاری را که تا دیروز به‌طور طبیعی انجام می‌دادید — من نه شعار می‌دادم نه هیچی؛ ایستاده بودم مثلاً تماشا می‌کردم — و من واقعاً جدی می‌گویم: من کمی در این ماجراها، اصلاً چرا آن‌جا ایستادم؟

فهمیدن از حضور در خیابان

برای اینکه می‌دانم این‌جا چیزی می‌فهمم؛ اگر در خانه بنشینم یا پای اینترنت بنشینم نمی‌فهمم. همین چیزی که دارم می‌گویم — تجربهٔ من این بود — چند چیز خیلی مهم فهمیدم؛ اصلاً این حقایق جوری به آدم الهام می‌شوند: این ماجرا اصلاً ریشه‌اش کجاست؟ به فلان چیز ربط دارد یا ندارد؟ وقتی در خیابان ایستاده‌اید این چیزها را راحت‌تر و بهتر و درست‌تر می‌گیرید تا اینکه بروید پای اینترنت بنشینید خبر یا تحلیل — تحلیل‌های عجیب‌وغریب — بخوانید؛ اصلاً چیز دیگری است. به نظرم — ولی این یک کمیسیون — کسی که واقعاً نمی‌داند می‌گوید فضای ایران هم نه. و بعد ما می‌خواهیم بنشینیم شرایط اتفاقات را، چیزهایی را کشف کنیم. حافظ که واقعاً نیست، نه از اطلاعات؛ حافظش این بود که مثلاً می‌دانست همهٔ قطعاً جنایت و اتفاقات — در صورتی که برای من معلوم است، این چیزی که به شما می‌گویم. بگذارید چیزی را بگویم: من علی‌رغم اینکه نمی‌خواهم دربارهٔ این واقعاً نظر شخصی خودم را دربارهٔ انتخابات بگویم — اینکه تقلب شده یا این‌ها — اصلاً فکر می‌کنم آن‌قدر از نظر شخصی من اعتبار ندارد که بخواهم مطرحش کنم.

اعلام نتایج انتخابات و شوک

اگر این کار را نمی‌کردند — ببینید، وقتی چیزی به‌طور غیرعادی دارد اتفاق می‌افتد — نیم‌ساعت نیم‌ساعت دارند آمار می‌دهند و این‌قدر سریع هم دارد پیش می‌رود — من فکر می‌کنم اگر سعی می‌کردند عیناً مشابه با سال قبلش آمار اعلام بشود خیلی خیلی بهتر بود؛ تأثیر بهتری می‌گذاشت، یعنی مردم این‌قدر شوکه نمی‌شدند. خیلی‌ها فکر می‌کنم آن شب وقتی شنیدند دارد آمار اعلام می‌شود اصلاً بیدار می‌ماندند و لحظه‌به‌لحظه می‌دیدند و احساس کردند که این اوضاع عادی نیست؛ در حالی که این فرمِ اعلامش عادی نبود. کی تا حالا چنین چیزی در ایران بوده که انجام بشود؟ ممکن است ببینید، اصلاً این ملاک نیست که اتفاق افتاده یا نه، ولی دقیقاً — به قول شما — احساس عجیب‌وغریبی را در خودش داشت؛ یک حالت غیرمنتظره و شوکه‌شدن. به این دلیل که مثلاً اگر نفر دیگری این آمار را اعلام می‌کرد — مثلاً بالانس را اعلام می‌کرد — شما در تلویزیون هم که صحنه را می‌بینید خودبه‌خود احساس می‌کنید احتمالی وجود دارد؛ بپرسید می‌گویم: صدا و سیما.

نقش صدا و سیما در هیجان

صدا و سیما هیجاناتی ایجاد کرد بیش از اندازه و نتوانست کنترلش کند؛ و فکر می‌کنم یک‌جور دست‌وپاچلفتی و بی‌تجربگی در این کارها به‌شدت مؤثر است. و معمولاً کسی دوست ندارد صدا و سیما را مقصر بداند ولی من فکر می‌کنم واقعاً یکی از عوامل عمدهٔ این اتفاقات است: یعنی موجی ایجاد شد که بعداً وقتی — می‌شنوی — آقایی آمد حرفی زد، این موج تقویت شد؛ این موج را همهٔ آدم‌ها دارند به آن توجه می‌کنند — بحث تیراژ و بحث این‌ها. من اصلاً صدا و سیما را — به نظرم عدم کارایی خودش — و احساسی که دارند این است که صدا و سیما به‌شدت دچار غروری شده‌اند که می‌توانند مثل آمریکایی‌ها افکار عمومی را شکل بدهند و مهندسی کنند. من الان — در این سال‌ها دانشجوهای به‌اصطلاح خارج آمده‌اند — واقعاً سطح کار رسانه‌ای صدا و سیما الان با ده سال قبل زمین تا آسمان فرق می‌کند؛ حرفه‌ای‌تر شده. خیلی احساس کرده‌اند که حرفه‌ای شده‌اند و می‌توانند همه‌چیز را کنترل کنند؛ و به‌شدت فکر می‌کنم باید یک تجدیدنظر کلی بکنند. اصلاً این جریان عامل اصلی‌اش به نظر من نوع برخورد صدا و سیما با کل ماجراست: با اعتمادبه‌نفسِ فراوان اول هیجان ایجاد کرد و فکر می‌کرد می‌تواند کنترلش کند و نتوانست کنترل کند و از دستشان دررفت و هیچ‌جور هم نتوانستند جمعش کنند. و این چیزی است که معمولاً فکر می‌کنم دوست دارند بگویند: این آدم مقصر بوده، آن آدم فلان کار را کرد. ولی جریان به نظر من این است که یک برنامهٔ رسانه‌ای کاملاً با بی‌تجربگی و عدم شناخت نسبت به ظرفیت‌های جامعه طراحی شد و نتیجه‌اش این شد. بگذارید یکی از آثار حضور در ایران را دربارهٔ خودم بگویم: من روز ۱۴، در شهرستانِ مناظره بودم و دو شب بعدش برگشتم تهران. من اصلاً حتی خبری را هم نشنیده بودم که تهران این‌طور شده؛ فکر می‌کردم شاید مردم می‌آیند مثلاً تظاهرات می‌کنند. بگذارید بگویم — کمی این خنده‌دار است — فکر کنید: آمدم، ساعت ده، ده‌ونیم، یازده شب رسیدم تهران؛ یک ماشین گرفتم از خیابان آزادی بیایم سمت ونک. آن راننده به ما می‌گفت «من نمی‌توانم شما را تا ونک ببرم؛ من آخرش می‌روم فلان‌جا». و من دیگر نشستم؛ این حرف را زدم. یک نفر آن پشت نشسته بود؛ گفت «آقا چرا زودتر نگفتی؟» گفتم «چه بگویم؟ بسته است». گفت «برای چی بسته است؟» گفت «این طرفدارهای این کاندیداها دارند تبلیغات می‌کنند». من در دلم گفتم این یارو یک سری بهانه می‌آورد: تبلیغات — فکر می‌کنم پوستر، ماشین — تصورم این بود که آدمی است که فکر کرده ما شهری نزدیک ترمینال و شهرستان هستیم، می‌خواهد برود خانه‌اش، نمی‌خواهد از آن مسیر برود و دارد حرف می‌زند. رفتیم؛ ما را پیاده کرد. من پیاده شدم — واقعاً یکی از شگفت‌انگیزترین چیزهایی که در این دوره دیدم — یعنی چه خبر است، یک‌جوری برایتان بگویم: آدم ایستاده، شعارهای عجیب‌وغریب می‌دادند؛ در علی‌آباد، علیه احمدی‌نژاد. یعنی اصلاً من باورم — نتیجهٔ حضور را می‌خواهم بگویم — این اخبار خیابان‌ها دیگر تا حدودی بود. من زنگ زدم به مادرم؛ گفتم من رسیدم تهران، الان در میدان ونکم و این‌جا انقلاب شده — به شوخی گفتم. گفتم الان این‌جا انقلاب شده و به‌زودی سه چهار هزار نفر می‌خواهند کشته بشوند. مادرم گفت چطور؟ گفتم گوش بده؛ موبایل را گرفتم و می‌گوم مثلاً — آخر هفته — احمدی‌نژاد — شماها شروع کردید به دیوارنویسی و اصلاً من بعد «دیکتاتور» — آن موقع نمی‌گفتم، نه، تو می‌گفتی، من نمی‌گفتم. آره اصلاً این را — این احساسی که بعد کار به این‌جا رسید که ماشین‌هایشان را می‌بردند، می‌آوردند، مثل دیسکو می‌رقصیدند در میدان ونک — خانه‌ام آن‌جاست — و همهٔ این چیزها را می‌دیدم. ببینید، من فکر می‌کنم یک آدمِ عاقل همین لحظه می‌توانست احساس کند که این را نمی‌شود به این راحتی جمع کرد. این را که می‌دانیم: بخشی از مردم واقعاً در تهران به‌شدت از او متنفرند و دارند این را با صراحت می‌گویند؛ و می‌شنوی که این‌ها دارند با تمام وجود امیدشان این است که آخر هفته این دیگر نباشد. معلوم است وقتی نتیجهٔ انتخابات را اعلام کنی که این چهار سال دیگر است، این شور و هیجانِ ایجادشده را نمی‌شود به این راحتی جمع کرد. شما وقتی مثل اینکه آدم‌هایی را جایی — این امنیت‌هایی ایجاد کنید — بعد یک دفعه یک دری را باز کنید، دیگر نمی‌شود که آدم مثلاً این در را یک هفته به مدت مثلاً به اندازهٔ دو میلی‌متر باز کند، در واقع — مثلاً نفس بکشد — بعداً دوباره می‌بندد؛ می‌خواهم این را ببندم. می‌شود مگر چنین کاری کرد؟ یعنی اصلاً آن هفتهٔ آخر، با ابتکار صدا و سیما، جریانی به وجود آمد و یک‌جوری صدا و سیما ظاهراً متعهد شده بود که شور انتخاباتی ایجاد کند؛ و هرچه این بیشتر می‌شد — همه احساس می‌کردند و همه تشویق می‌کردند که «به‌به، عجب شوری ایجاد کردیم» — من چند بار از خود آقای ضرغامی این‌ها که دیدید می‌گفت: «ما به شما گفتیم که این یکی دو هفتهٔ آخر شور ایجاد می‌شود در مردم»؛ این نتیجه‌اش همین است. شما تا حالا چنین شوری — ببینید، یک بار چیزی بسیار کوچک‌تر از این، در زمان دوم خرداد اتفاق افتاد و هیچ نتیجهٔ منفی‌ای به بار نیاورد؛ در این حد نبود اصلاً. دوم خرداد چیزی شبیه این که اتفاق افتاد، در هفتهٔ آخر این بود که عده‌ای — دقیقاً همان تصوری که من نگران بودم ماشینتان برود — اکثراً برای آقای خاتمی پخش می‌کردند؛ جوان‌ها به‌طور داوطلبانه می‌رفتند، عکس پخش می‌کردند، پوستر می‌زدند، شعار نمی‌دادند. خیلی خیلی چیز ساده‌تری بود؛ و تازه با انتخاب آقای خاتمی بدیهی است که با خوبی و خوشی ماجرا تمام شد. این دفعه به نظرم بدیهی بود که بعد از این‌همه شوری که در یک هفته، ده روز آخر ایجاد کردند، به این راحتی نمی‌شد جمعش کرد؛ نتوانستند. یعنی اصلاً واقعاً این اشتباه است که اگر کسی چیزی نمی‌گفت هیچ اتفاقی نمی‌افتاد؛ به نظرم اتفاق‌هایی می‌افتاد و ممکن بود یک‌جوری افسارگسیخته‌تر هم باشد: اگر هیچ رهبری‌ای وجود نداشت، معلوم نبود کار به کجا می‌رسید. به هر حال مثل یک فنری که جمعش کرده‌اند و باز شدنش عواقبی داشت. آره، دقیقاً — من فکر می‌کنم آقای موسوی هم تحلیلش اصلاً همین است که اگر کلاً خودش را کنار بکشد ممکن است اتفاق‌های بدی بیفتد؛ برود به سمت مثلاً حرکتی کاملاً سکولار و شاید به خشونت کشیده شود و الی آخر. یعنی این موج دیده شد در تهران — حداقل ما این را دیدیم — و به نظرم این موج را نمی‌شود برد مثلاً ده متر بالا و بعد یک دفعه بگوییم کات: «حالا بروید خانه‌هایتان از فردا». و نمی‌دانم، حالا این نکته را گفتم که باز یادآوری کنم: فکر می‌کنم برخوردهای شدیدی که ایجاد می‌شود قابل پیش‌بینی بود. یا باید بگویم — من صبح شنبه ایمیلی دادم به گروه که کلاس‌ها را یک ترتیبی — آن لحظه که این ایمیل را زدم — تا سه ساعت، حدود شش هفت بود — رفتم مرکز تحقیقات، نشستم و با التهاب چک کردم ببینم پشت پرده چه اتفاق‌هایی افتاده: خبر دستگیری مثلاً سران حزب مشارکت این‌جا بود و حتی شایعهٔ دستگیری آقای موسوی. من وقتی این ایمیل را می‌زنم جدی می‌گویم: خودم را برای جنگ داخلی هم آماده کردم؛ یعنی تقریباً احتمالش که هیچ عکس‌العملی اتفاق نیفتد و درگیر نشویم به نظر من منتفی است. فقط اینکه کار مثلاً به حرکت‌هایی از درون سازمان‌های نظامی بکشد — و تازه به شایعات نسبتاً موثقی که دربارهٔ طرفداری بخشی از مثلاً حتی سپاه نسبت به این مسائل وجود داشت — این ممکن است این ماجرا را بکشد به یک‌جور در واقع تحرکات نظامی. و خیلی دیگر بحث‌های سیاسی‌اش. من می‌خواستم چیز ساده‌ای دربارهٔ مسئلهٔ روان‌کاوی بگویم ولی به نظرم این سؤال که چرا مثلاً آقای خامنه‌ای صبح آن اطلاعیه را داد، به نظرم برای کنترل بود که خدای نکرده کار به این‌جاها نکشد؛ یعنی چون من تا قبل از این اطلاعیه مطمئن نبودم که این حرکتی که انجام شده توسط کلیت نظام انجام شده یا مثلاً آقای احمدی‌نژاد و چهار نفر از اطرافیانش دارند این کارها را می‌کنند — می‌دانید منظورم چیست؟ جریانی بود که ابهام وجود داشت که ماجرا چیست. من این را می‌خواهم بگویم: این ایمیل را بدیهی از نظر خودم زدم — اینکه آن کلاس‌های تحلیلی دیگر با این اوضاع نمی‌شود. تعدادی از دوستان از خارج از کشور می‌پرسیدند که اصلاً چه شده؟ یکی پرسید که برای خاطر انتخابات است؟ بعد یک نفر جواب داد که آره، و نفر دیگری دوباره ایمیل زد که «این که چهار سال پیش هم فکر کنم انتخاب شد؛ این‌ها ربطی به چهار سال پیش ندارد». آدمی که این‌جاست می‌داند که این‌جا جو ملتهبی وجود دارد و اصلاً ماجرا به همین سادگی تمام نمی‌شود؛ ولی ممکن است آدم‌هایی که از آن ور ایمیل می‌زنند — خیلی هم آدم‌هایی بودند که اخبار را پیگیری می‌کردند — اصلاً در این نبودند که ماجرا ممکن است به درگیری بینجامد.

جمع‌بندی حضور و اطلاعات ناخودآگاه

این آدم‌هایی که در ایران بودند، جایی احساسی دارند که ماجرا به این راحتی قطع نمی‌شود. من می‌خواستم نکتهٔ خیلی ساده‌ای بگویم — خیلی طول کشید و کمی زیادی هم رفت — ولی دیگر به جزئیات مسئلهٔ سیاسی اشاره کردیم؛ من می‌خواهم سعی کنم این بحث‌ها تحلیل‌های سیاسیِ روان‌کاوانه باشد ولی اصول کلی‌اش را بگوییم. مخصوصاً مواردی که دیدم یا بعضی از این ایمیل‌ها را که می‌خوانم، خیلی این احساس برایم به وجود می‌آید که چرا فرق می‌کند که آدم جایی باشد؛ یک‌جور داشته باشد فقط. خیلی هم لازم نیست تلاش کنیم اخبار به دست بیاوریم. من فکر می‌کنم آدم‌هایی که در ایران زیاد هم اخبار گوش نمی‌کردند و دنبال کسب خبر نبودند — در این جریان‌ها هم خیلی فی‌البداهه و — نداشتند — باز یک‌جورایی بهتر می‌فهمیدند که مثلاً حالا دارد آرام می‌شود، حالا دوباره دارد می‌بینیم. الان هم ما خیلی سریع فکر می‌کنیم که باز دوباره مثلاً چیزی می‌شود؛ کمی به وجود می‌آید که آیا عکس‌العمل شدید به وجود می‌آید یا نه. به هر حال دلیل اینکه این مسئله را مطرح کردم این است که توجیه واضح و بدیهی این مسئله دقیقاً فکر می‌کنم از طریق روان‌کاوی ممکن است: یعنی اینکه اصولاً ما اینفورمیشن را فقط با ذهنِ خودآگاهمان نمی‌گیریم؛ خیلی احساسات و چیزهای عمیق‌تری در وجود ما منتقل می‌شود خارج از تفکر خودآگاه، از جاهای دیگری می‌آید. وگرنه آدمی که این را نپذیرد باید بگوید دلیل این اختلاف این است که اخباری صحیح‌تر به آدم‌های داخل ایران رسیده نسبت به آدم‌هایی که خارج از ایران بودند؛ و اصلاً چنین نیست. من فکر می‌کنم من همچنان به نگاه‌کردن اخبار صدا و سیما ادامه می‌دهم و ممکن است آدمی که خارج است این اخبار را گوش ندهد و اخبار صحیح‌تری بگیرد یا فیلم‌هایی ببیند که آدم‌های در ایران دسترسی ندارند؛ ولی فکر می‌کنم باز به ضرر آدم‌هایی است که در ایران‌اند، ولی اینکه در این فضا دارند نفس می‌کشند بهتر است. به هر حال این حرف‌ها را زدم برای اینکه فکر می‌کنم این نکته — که به‌طور بدیهی اطراف انقلاب ایران کمتر جایی این‌قدر نمود داشته — این اپوزیسیونِ خارج: از همین آمدن با پنجاه هواپیما به تهران، یا همان عملیات مرصاد؛ اشتباه‌های وحشتناک محاسباتی آدم‌هایی که خارج از کشورند.

دریدا، گفتار و برتری حضور

در حوزهٔ تحلیلی‌مان — از آن چیزی که زیاده — این نشان می‌دهد که به هر حال حضور چقدر مهم است. و بحثش با دریدا این است که دریدا — تفکرِ نوشتار در مقابل گفتار — به نوعی احیاکنندهٔ شأن نوشتار است؛ یک‌جوری نسبت به حضور — نسبت ندارد. یعنی من به‌عنوان آدمی که از این دیدگاه روان‌کاوی به مسائل نگاه می‌کنم، به نظرم گفتار این برتری را دارد که به‌طور طبیعی همراه با حضور است. و جدای از این واژه‌هایی که به کار برده می‌شود، شما در حضور یک نفر، حتی وقتی حرف نمی‌زند، چیزی به شما منتقل می‌شود که با هزار حرف و نوشتار منتقل نمی‌شود. و به نظرم دریدا در جهت همان گرایش‌هایی که در فلسفهٔ فرانسه وجود داشته، یک‌جوری از حقیقت دور شده است. یعنی من شخصاً احساس می‌کنم همان حرف‌هایی که در نوشتارهای افلاطون دربارهٔ نوشتار و برتری گفتار وجود دارد درست است؛ یعنی چیزی درست است که در آن هست. حالا بعداً اگر — منش را بگذارم — یک شکافی هست، دارد سرکوب‌تر می‌شود؛ که اگر دربارهٔ لاکان صحبت کنیم، لاکان جایی است که می‌شود حرف‌های دریدا را تا حدودی توجیه کرد.

بازگشت به بحث روز ایران

ولی من یک سری حرف دارم که تا چه حد قابل توجیه است. برگردیم به بحث‌های کلی. یک بحث کلی‌ای بود که یک‌جوری به مسائل روز ایران در دو ماه اخیر مربوط می‌شد. من یک ایمیل زدم و یک ایمیل هم دارم و قول دادم که ایمیل دیگری بزنم که نزدم؛ به خاطر اینکه خیلی برایم سخت است که بنشینم تایپ کنم. و چیزهایی که در ذهنم بود می‌خواستم بنویسم به‌عنوان یک ایمیل در ادامهٔ آن ایمیل؛ تصمیم می‌گرفتم، برای اینکه هزار نفر اطرافم سؤال‌هایی از من کردند که چرا این حرف را زدی؟ چرا آن‌جا این‌طور گفتی؟ — یا هرکس بیشتر از من می‌رسید — و جواب‌ندادن به این ایمیل‌ها کمی حالت بی‌ادبانه دارد؛ ولی فکر می‌کنم اگر بخواهم این جواب را واقعاً بنویسم و سؤال‌ها را جواب بدهم باید کتاب بنویسم. یعنی مثلاً چیزی نوشته بودم و نوشته بودم که «نمی‌توانم این را توضیح بدهم»؛ و وقتی یادآوری می‌کنند که چرا این حرف را زدی، گفته‌ام نمی‌توانم توضیح بدهم، سخت است توضیحش بدهم. فکر می‌کنم به هر حال این حرفی که زدم — مسئلهٔ حضور — یکی از چیزهایی بود که سعی کردم از روان‌کاوی استفاده کنم. بیشتر دربارهٔ دعوایی که میان آن آقایی که دربارهٔ شهید گفتن صحبت می‌کرد — شهید بودن و نبودن این خانم ندا آقاسلطان — و یکی از خانم‌های داخل؛ اشارهٔ خیلی خوبی به این کرد که این‌جا دقیقاً اصلاً نوع اختلاف میان زن و مرد است که آن ور کاملاً با خط‌کشی‌های منطقی به ماجرا نگاه می‌کند در حالی که این ور کاملاً جواب‌ها عاطفی بوده.

دعوای منطقی و عاطفی درباره ندا

اصلاً دعوای لفظی — در این شکل لفظی — می‌تواند — از بس که این دو دیدگاه از هم دور شده بودند؛ و دقیقاً جوابی که مثلاً به او داده شده بود این بود که باید منطقی نگاه کنیم به مسائل؛ «شما چرا اصلاً عاطفی نگاه می‌کنید؟» بابا، حرف‌هایی هم وجود دارد که کمی‌اش عاطفی است. حالا به هر حال — حالا که در این ایمیل زدم — می‌خواستم از این فضای سیاسی که به وجود آمده و احساس می‌کردم به‌طور غیرمتعارفی همهٔ آدم‌هایی که در این دو گروه حداقل هستند یک‌جوری درگیر این مسائل از نظر سیاسی شده‌اند، یک استفاده — نه؛ حسن استفاده‌ای بکنم — و یک‌جوری شما را تحریک کنم که حالا که سیاسی شدی، کمی عمیق‌تر سیاسی بشوی.

دعوت به سیاسی شدن عمیق‌تر

یعنی واقعاً شاید به‌طور نرمال برای یک آدم — من کلاً مطالعات سیاسی همیشه داشتم و تا حدودی هم — با نوسان‌های خیلی شدید — اخبار روز ایران و جهان را پیگیری می‌کنم. ولی عادت از دوازده سیزده سالگی — من یک زمانی انقلاب را با خودم دارم. این یک‌جوری اصلاً برای ما — برای آدم‌هایی که هم‌نسل من‌اند — هیچی بدیهی نیست که باید مثلاً از قبل به آن رفت؛ باید مسائل سیاسی را خودمان بنشینیم کشف کنیم. و فکر می‌کنم برای همهٔ آدم‌ها به‌طور — عده‌ای از دانشجوهای هم‌سن‌وسال‌های کوچک‌تر خود در بهار و دوم خرداد چنین شدند.

دانشجوها و کمبود بیس تحلیلی

یعنی یک دفعه موجی از اقبال به سیاست به وجود آمد. من در این یکی دو ماه اخیر برخوردهایی که با دانشجوها داشتم برخوردهای خیلی بامزه‌ای بوده از این جهت که چقدر چیز نمی‌دانند؛ چقدر چیز از تاریخ مثلاً انقلاب نمی‌دانند، آدم‌ها را نمی‌شناسند. می‌گویند این که این حرف را می‌زند کیست؟ مثل اینکه جریان‌های خیلی مهمی که پیش آمده را هیچ‌وقت نرفته‌اند مطالعه کنند ببینند که این جریان از کجا شروع شده. یعنی احساسم این است که فضایی به وجود آمده — هر اتفاقی که در هفته‌ها یا ماه‌های آینده بیفتد و حساسیت‌هایی که می‌تواند ایجاد کند یک طرف — می‌تواند اتفاقی باشد که به دلیل حاد شدن اتفاق‌ها در یک آن، شما مقداری احساس کمبود اینفورمیشن نسبت به مسائل سیاسی و مخصوصاً احساس کمبود به‌اصطلاح بیسِ تحلیل سیاسی بکنید. یعنی واقعاً من فکر می‌کنم یک کار خوب این است: شما — اینکه متوجه نیستید چقدر در جریان وقایع هستید — گاهی وقتی حرف می‌زنید که ماجرا دارد به این سمت می‌رود یا به آن سمت، این‌ها را جایی یادداشت کنید؛ هر هفته یک بار بروید چک کنید ببینید چقدر اشتباه کردید. اینکه می‌خواهید ببینید چقدر در جریان مسائل سیاسی روز هستید — البته معمولاً اشتباه درمی‌آید.

استعداد سیاسی و پراگماتیسم

نه در ایران، در همه‌جای دنیا سیاست چیز خیلی پیچیده‌ای است و فکر می‌کنم آدم‌های خاصی استعدادهای سیاسی خاصی دارند. من واقعاً خیلی رک می‌گویم و شخصاً دربارهٔ خودم به این نتیجه رسیده‌ام که خیلی به آن چیزی که به آن می‌گویند شانس سیاسی استعداد ندارم. یعنی با آدم‌هایی آشنا شدم — سال‌های سال قبل — که احساس کردم چطور ممکن است کسی بیاید با من دربارهٔ ریاضیات صحبت کند و خیلی زود به این نتیجه برسد که من اصلاً ریاضیات برایم مثل روابطم راحت است و برای او نیست، و یک‌جوری متوجه بشود که استعداد ریاضی ندارد. همین‌طور این اتفاق برای من افتاده که با یکی دو نفر آشنا شدم که یک‌جور استعدادهای ویژهٔ سیاسی داشتند؛ و طبعاً برایم این احساس به وجود آمد که خیلی شاید با مطالعه‌کردن و وقت‌گذاشتن — البته این آدم‌هایی که می‌گویم آدم‌های سیاسی‌ای بودند که روزی سه چهار ساعت هم وقت می‌گذاشتند — من نه میل دارم آن‌قدر وقت بگذارم و نه احساسم این است که اگر بگذارم بتوانم به نتایج مشابه آن‌ها برسم. فکر می‌کنم سیاست هم برای خودش یک‌جور استعداد ویژه می‌خواهد. بیشتر آدم‌هایی که آدم‌های پراگماتیکی هستند استعداد دارند؛ اصلاً مهندس‌ها — فکر می‌کنم بیشتر در آن‌ها می‌شود آدم‌های مستعدی پیدا کرد برای فهم سیاست تا مثلاً آدم‌هایی که در این کارها هستند. من آدم خیلی تئوریکی‌ام؛ فکر می‌کنم آدم‌های خیلی نظری اصلاً به درد تحلیل سیاسی نمی‌خورند. سیاست — واقعاً می‌گویم — از زمان ارسطو تا حالا به‌اصطلاح یک‌جور عمل است، نه یک‌جور نظریه. یک‌جور باید بحث و فکر کرد؛ فکر می‌کنم کارِ وقت‌گیری هم هست. من معمولاً از اظهارنظرهای — به دو چیز خیلی مهم می‌پردم.

تحلیل مارکسیستی و زیربنای اقتصادی

اکثریت آدم‌ها — حالا نمی‌خواهم بگویم شما؛ کلاً حتی در جراید و مجلات، حتی آدم‌هایی که معروف‌اند به تحلیل‌گر سیاسی بودن — اکثرشان، من حالا تحلیلِ یکی دو ماههٔ خیلی‌ها را خوانده‌ام، نه مبناهای روشن تئوریک دارند. اصلاً مثلاً ما یک تئوری مارکسیستی داریم برای نقد تحلیل سیاسی؛ تحلیلِ آدمی که در پارادایم مارکسیستی روشن است: شما می‌خواهید ماجرای سیاسی را تحلیل کنید، باید دنبال ریشه‌های اقتصادی‌اش بگردید. اگر در ایران سال ۵۷ انقلاب شد، شما باید بگردید دنبال یک تغییر اساسی در زیربناهای اقتصادی ایران که باعث انقلاب شد. اگر مثلاً این — ناشیانه — یارو می‌گوید آقای احمدی‌نژاد نمایندهٔ کارگر ایران است؛ نه نمایندهٔ کارگر، نه کشاورز — وقتی کشاورزها در روستاها — ممکن است شما به این فکر کنید که یارو می‌دونه طرح‌های احمدی‌نژاد چیست. در هر صورت می‌خواهم بگویم یک مارکسیستِ — طرفدار — تکلیفش با خودش روشن است: وقتی می‌خواهد بگوید این آدم خوب است، این آدم بد است، از این باید حمایت کنیم یا از آن، یا چه جریان‌هایی دارد شکل می‌گیرد، ذهنش فقط می‌رود سمت اینکه زیربناها را نگاه کند؛ ببیند تحولات اقتصادی چه بوده، طبقاتی که شکل گرفته چه طبقاتی است و این‌ها چطور با هم تعامل می‌کنند؛ و هر جریانی که در بیرون، بالای سیاست می‌بینید، نمایندهٔ سری از این جریان‌های اقتصادی جدیدی است که در ایران صورت گرفته.

طبقه متوسط جدید و مهندس موسوی

مثلاً آقای مهندس موسوی نمایندهٔ جریانی است که الان اسمش را در ایران می‌گذارند طبقهٔ متوسط جدید. مثلاً کتابی نوشته شده دربارهٔ تحولات سیاسی اجتماعی دههٔ اخیر ایران که حرف از این است که طبقهٔ متوسط در ایران در دههٔ شصت از بین رفت. و این را خیلی‌ها قبول داشتند که در دههٔ شصت — آن اتفاقی که در ایران افتاد — این را می‌گفتند: طبقهٔ متوسط نبود؛ طبقهٔ ضعیف داریم و طبقهٔ ثروتمند. ولی استدلال‌های خوبی هم می‌آوردند: می‌گفتند مثلاً در زمان شاه کارمند با حقوق و این‌ها می‌شود طبقهٔ متوسط حسابش کرد؛ طبقهٔ متوسط یعنی آدمی که با پس‌انداز کردن پولش می‌تواند ماشین بخرد، می‌تواند خانه بخرد. واقعاً در دههٔ شصت کار به جایی رسید که کارمند دیگر طبقهٔ متوسط نبود.

احتکار جنگ و تعزیرات حکومتی

کاملاً طبقه‌ای بود که اگر یک بار — من یادم نیست — یک بار چیزهای احتکارشده کشف کرده بودند در تهران — زمان جنگ، مبارزه با فساد اقتصادی در زمان جنگ از نوع احتکار بود، نه از نوع رانت‌خواری. انبارهایی کشف می‌شد؛ مثلاً یک بار انباری کشف کرده بودند و خیلی مردم — خیلی کار بالا نگرفته بود، مثلاً دادگاه تشکیل بشود و حکم سنگینی صادر بشود — با اینکه آن زمان نسبت به احتکار خیلی سخت‌گیری وجود داشت. توزیع ارزاق عمومی آن موقع میان مردم یکی از مهم‌ترین وظایف دولت بود و من به یاد دارم این احتکار مربوط به ارزاق عمومی بود. این موضوع تعزیرات حکومتی از این‌جا شروع می‌شود که برای مثلاً چیزی مثل احتکار چطور می‌شود مجازات کرد؟ شرعاً طرف پول داده ولی تو می‌خواهی خریده‌ای، می‌خواهی در انبار است؛ چه کسی می‌خواهد این را مجازات کند؟ با کدام حکم شرعی؟ دقت می‌کنید؟ و بعداً این جریان کمی فخیم‌تر پیشرفت می‌کند و می‌شود تحت عنوان تعزیرات حکومتی: این حکومت تشخیص می‌دهد که الان این کار جرم است و می‌شود مثلاً حاکمِ شهر تعزیر کند. آن موقع تعزیرات خیلی مسائل فقهی در آن دخیل بود؛ به‌اصطلاح الان — تعجب نکنید که این حرف‌هایی که می‌زنم — فرض کنید این اسنادی که می‌شناسید، اسم خالی نیستند؛ این‌ها مشکلاتی روبه‌رو بود که حل کنند: اینکه بشود آدمی که احتکار ارزاق عمومی کرده و به سیاست جنگی ایران لطمه می‌زند را مجازات کرد. ولی می‌خواهم بگویم اینکه می‌گویید طبقهٔ متوسط وجود نداشت — من یادم هست از این احتکارها در آن زمان یک میلیارد جریمه بریده بودند، نهایتاً شصت طرف. و در یکی از این برنامه‌های فکاهی رادیو — طرف حساب‌های یکی از این روزنامه‌ها در بخش فکاهی‌اش، یادم نیست کجا — طرف حساب کرده بود که یک کارمند چند سال باید هیچ‌چیز نخورد و فقط پول‌هایی که می‌گیرد را ذخیره کند، مثلاً دویست‌وپنجاه سال، که بتواند پول جریمه را بدهد. دقت می‌کنید؟ این نمونهٔ چیزی است که می‌گویند در آن زمان چیزی تحت عنوان طبقهٔ متوسط وجود نداشت؛ آدم‌های دارا و ندار وجود داشتند، کارمندها نه.

شکل‌گیری طبقه متوسط در دهه ۷۰ و ۸۰

تحولات دههٔ هفتاد و هشتاد کار را به جایی رساند که چیزی تحت عنوان طبقهٔ متوسط جدید به وجود آمد. الان ما در کشور خودمان افرادی داریم که طبقهٔ متوسط حساب می‌شوند؛ و تحلیلی مثلاً — مارکسیستی و مبانی مارکسیستی — این است که مثلاً تحلیل می‌کنند؛ من بارها دیده‌ام که خیلی متداول است که بگویند «این دولت فلان است و این آقای موسوی نمایندهٔ طبقهٔ متوسط است». اقبالی که به او شده برای خاطر اینکه مثلاً او مال آرزوهای این‌هاست و یک‌جوری به‌اصطلاح ارائه‌اش می‌دهد.

ضعف تحلیل‌گرهای سیاسی معروف

من یک نکته می‌خواهم بگویم: یک نقطه‌ضعفی که اصولاً در معروف‌ترین تحلیل‌گران سیاسی‌ای که در این سال‌ها شهرت پیدا کرده‌اند وجود دارد — من غالباً این تحلیل‌ها را می‌خوانم — اصلاً نمی‌فهمم با چه مبنایی این تحلیل‌ها را انجام می‌دهند؛ یعنی به هیچ نهضت فکری وابسته نیستند. این شاید از یک جهت — که مستقل‌اند — خوب باشد ولی معمولاً نتایج خوبی نمی‌دهد: تحلیل‌هایشان خیلی مثل — چی بگویم — کمی از خبر فراتر نمی‌رود؛ یعنی چنین نیست که برگردد مثلاً به چیزی عمیق در جامعهٔ ایران اشاره کند. دو نکته وجود دارد؛ من مجدداً دارم سعی می‌کنم از شرایط فعلی استفاده کنم — که حالا این هیجان باشد، گذری که ایجاد شده به کنار — ولی سعی کنید بارها از این ماجرا استفاده کنید: به‌جای صرفاً خبر خواندن، کمی عادت کنید تحلیل بخوانید.

مبانی مارکسیستی و روان‌کاوانه

کمی عادت کنید میان مبانی مختلف تحلیل سیاسی که وجود دارد؛ و من امیدوارم کمی دربارهٔ مبانی روان‌کاوانه — که چه چیزهایی می‌شود از این طریق گفت — صحبت کنم. من اصلاً معتقد نیستم مبنای خاصی وجود دارد که همیشه خوب جواب می‌دهد؛ فکر می‌کنم مبانی مارکسیستی دربارهٔ برخی تحولات اجتماعی خیلی خوب جواب می‌دهد: برخی تحولات اجتماعی و سیاسی واقعاً مستقیماً به برخی مسائلی که در اقتصاد در می‌گذرد مربوط می‌شوند و برخی نمی‌شوند. من فکر می‌کنم انقلاب ایران نمونهٔ انقلابی است که اگر روان‌کاوانه به ماجرا نگاه کنید نتیجهٔ بهتری می‌گیرید تا مثلاً به مبانی اقتصادی نگاه کنید. ملت‌های مختلف بر اساس فرهنگ‌هایی که دارند — شدت و ضعف دارد و انواع تحولاتی که اتفاق می‌افتد — بعضی‌ها بیشتر به زیربنای اقتصادی مربوط می‌شوند و بعضی‌ها نمی‌شوند. فکر می‌کنم آدمی که به سیاست نگاه می‌کند و دوست دارد تحلیل‌های سیاسی خوبی داشته باشد، خوب است کمی ذهن منعطفی داشته باشد؛ همیشه یک‌جور نگاه نکند. مثلاً آخرش به این نتیجه برسد که حالا طبقات اجتماعی ایران را بشمارد، بعد آقای احمدی‌نژاد را نگاه کند و با خودش بگوید «این نمایندهٔ سرمایه‌دارها نمی‌تواند باشد؛ طبقهٔ متوسط جدید هم که می‌گویند چنین است؛ هست لابد این نمایندهٔ طبقهٔ کارگر است». یعنی به هر حال شما خودتان را اصولاً به چنین تحلیلی عادت بدهید بعد ممکن است نخورد؛ اتفاقاً خیلی هم ممکن است نمایندهٔ طبقهٔ کارگر باشد. هیچ‌وقت کلمهٔ کارگر هم تا حالا از آقای احمدی‌نژاد کسی نشنیده؛ ولی به هر حال باید چیزی گفت.

پیشنهاد مطالعه مبنایی

این باید در طبقه‌ای بگنجد و به نظر می‌رسد این چهار طبقه‌ای که وجود دارد در این می‌گنجد؛ بگویید این نمایندهٔ طبقهٔ کارگر است. دو چیز که می‌خواهم به شما پیشنهاد کنم: به‌جای خواندن اخبار روز — که همین امروز صبح اتفاق افتاده، حالا بعدازظهر وقتی هم بگذارید — کمی چیزهای مبنایی بخوانید. کم‌کم شاید خیلی هم راحت نباشد و مخصوصاً کمی اینفورمیشن دربارهٔ سوابق پیدا کنید: این سی چهل ساله چه گذشته؟ شاید کتاب‌های خوبی بتوانید پیدا کنید که اطلاعات خوبی بهتان بدهد. شما نمی‌توانید این مقطع را همین الان بنشینید نگاه کنید و بفهمید چه می‌گذرد؛ حداقل باید ده سال، بیست سال، سی سال بروید عقب و ببینید این جریان‌ها چطور شکل گرفته‌اند و از کجا آمده‌اند. فکر می‌کنم معمولاً آدم‌ها حوصلهٔ این کارها را نمی‌کنند مگر اینکه چنین هیجان‌هایی ایجاد شود. من به هر حال سعی کردم در این — یک‌جوری شما را سوق بدهم به سمت اینکه کمی تعمق کنید در مسائل سیاسی؛ و به نظرم تعمقش از این جهت است که کمی اصولاً با جامعه‌شناسی و فلسفهٔ سیاسی و این‌ها آشنایی کلی پیدا کنید.

تعمق در جامعه‌شناسی و فلسفه سیاسی

این دیدگاه‌ها و مبانی کلی که وجود دارد را کمی بشناسید و عادت کنید تحلیل‌های سطح بالای سیاسی بخوانید. من می‌گویم مقاله‌ای که — و این هم کنایه از این است که آدم‌هایی هستند در دنیا که همیشه خواندن مقاله‌شان مفید است، برای اینکه یک‌جور تحلیل‌های با اسلوب و با متدولوژی خوبی می‌کنند؛ ممکن است نتایج درست بگیرند یا نتایج غلط بگیرند؛ ممکن است اینفورمیشن‌شان غلط باشد یا آن نوع نگاه‌شان به مسائل سیاسی یک کشور خاص نخورد. به هر حال توصیه می‌کنم کمی سعی کنید از این فضای آشفته و خیلی احساسی که الان به وجود آمده این نتیجهٔ مثبت را بگیرید: اگر علاقه‌مند شدید می‌بینید خیلی چیزها هست که اصلاً نمی‌فهمید کی دارد چی می‌گوید، این‌ها چرا این‌طور کردند، چرا آن کار را نمی‌کنند، چرا این کار را کردند؛ کمی اطلاعاتتان دربارهٔ جریان‌های تاریخی که کار به این‌جا رسیده ضعیف است، اینفورمیشن کم دارید. با اینفورمیشن دو ماه اخیر نمی‌شود چیزی فهمید؛ حداقل ده پانزده سال باید بروید عقب، ببینید چه جریان‌هایی شکل گرفت و چطور کار به این‌جا رسید. به‌اضافه اینکه فکر می‌کنم به هر حال لازم دارید بحث‌های کلی دربارهٔ سیاست هم بدانید. بفرمایید.

تحلیل سیاسی ایزوله نیست

سخت‌تر است؛ چون هرچه آدم اطلاعاتش بیشتر باشد — فکر می‌کنم سخت‌تر است که اصلاً چیز اجتماعی خودمان را بتوانیم درست تحلیل کنیم. نه، منظورم اتفاقاً این است که تحلیل سیاسی خوب تحلیل سیاسیِ ایزوله نیست؛ یعنی کاملاً اشتباه است که صرفاً فکر کنید مثلاً جریان — حالا تاریخ آمریکا نه — ولی فضای کلی‌ای که در دنیا به وجود آمده، مخصوصاً لااقل از فروپاشی شوروی به این ور، این فضای جدیدی در دنیا به وجود آمده. و من واقعاً همین حرفی که دارید می‌زنید را تأیید می‌کنم: آدم‌های قدیمی که تحلیل‌های سیاسی می‌کنند به نظرم اصلاً هم‌پای این اتفاق‌هایی که در دنیا پیش آمده جلو نیامده‌اند؛ یعنی فضای ذهنی‌شان در دههٔ شصت و هفتاد این ور گیر کرده. واژه‌هایی که دارند به کار می‌برند اصلاً در این دنیا مصداق ندارد. و خیلی مهم است که شما — الان در این ده پانزده سال واژه‌های جدیدی در فضای سیاسی دنیا به وجود آمده؛ تحلیل مسائل سیاسی اقتصادی و این‌ها اصلاً پدیده‌هایی‌اند که قبلاً وجود نداشتند؛ نه اینکه متوجه‌شان نبودند. اصلاً این پایان‌یافتنِ دنیا از حالت دوقطبی تحول خیلی خیلی بزرگی بوده؛ نقش آمریکا در دنیا تغییر کرده — یعنی این، آمریکای مثلاً دههٔ هفتاد نیست، دههٔ شصت نیست — و حالا مشتق منفی بودنِ تغییرات را کار ندارم؛ حتی همین تغییرات مثلاً ریاست‌جمهوری آمریکا، روی کار آمدن اوباما، این شوخی نیست. این چیزی نیست که بگویید اگر بخواهید فکر کنید او مثلاً آمریکا را اصلاح کرده — این خیلی ساده‌لوحانه است — ولی آمریکا همان‌طور که گفتم فرق نکرده باشد — مثلاً یک نفر می‌آید؛ بعضی‌ها تحلیل می‌کردند برای دوم خرداد که می‌گفتند آقای خاتمی هم همان است، مثلاً فقط بازی است. این چه‌جور بازی است؟ الان هنوز کسانی هستند که «یعنی چی؟ نه من بیایم بالا — ». فکر می‌کنم بعد از دوم خرداد اتفاق‌هایی افتاد که آدم‌هایی که این حرف‌ها را می‌زنند دیگر باعث تصمیم می‌شدند برای اتفاق واقعی که در این کشور افتاد. نمی‌دانم، به هر حال ایرانی‌ها — اصولاً این چیز در ذهنشان خیلی پررنگ است — که همهٔ اتفاق‌هایی که در ایران می‌افتد از خارج است، از انگلیس‌ها. به هر حال مورد انگلیس‌ها برای خودِ کشورش دارد از بین می‌رود ولی هنوز ایرانی‌ها فکر می‌کنند — و آمریکایی‌ها هم آدم‌های سنتی — هنوز فکر می‌کنند همهٔ کارها یک‌جوری سرنخش به دست انگلیسی‌هاست. آره.

اختلاف دیدگاه اقتصادی دو جناح

نه، اصلاً باید دربارهٔ این مسئله — واقعیت این است که میان طرفدارانِ دو نظر اختلاف دیدگاه اقتصادی خیلی شدیدی هست: یک طرف دردار و دسته، یک طرف تکنوکرات. شما دقیقاً با همان — ببینید، نمی‌خواهم بگویم تحلیل مارکسیستی غلط است یا درست ولی فکر می‌کنم مشکل مارکسیست‌ها این است که همه‌چیز را می‌خواهند در همین قالب ببینند. یعنی الان مثلاً آقای موسوی نمایندهٔ دقیقاً — یک طبقه‌ای پیدا کنید در ایران که او دارد نمایندگی‌اش را می‌کند. همهٔ مارکسیست‌ها چنین نیستند؛ در واقع مارکسیست‌های سنتی سی چهل سال قبل چنین بودند.

واژگان جدید نقد مارکسیستی

الان واقعاً واژگانشان تغییر کرده؛ اصولاً به این معتقد نیستند که شما هر تحول سیاسی را بخواهید با — الان یک نقد مارکسیستی وجود دارد که دربارهٔ دولت نهم و دولت دهم حرف از گذار از دولت سرمایه‌داران به دولت سرمایه می‌زند. این اصلاً واژگان جدیدی است که در فضای نقد مارکسیستی هم وجود دارد — حالا اگر بخواهیم مارکسیسم‌اش را کم کنیم — و این اصلاً وجود نداشته و یک تحلیل دربارهٔ مسائل مربوط به دولت نهم و دهم است: تحولی که دارد در ایران اتفاق می‌افتد مثلاً چنین ماجرایی است، و مخصوصاً دولت دهمی که دارد می‌آید، این تحول را مثلاً به‌وضوح خواهیم دید. «دولت سرمایه‌دار» و «تغییر دولت سرمایه‌داران» یعنی چه؟ یک تئوری جدیدی است که واژگان ده سال قبل مثلاً تولید کرده و این‌جا دارند از آن استفاده می‌کنند. من این حرفی که شما می‌زنید — بله. حالا بعضی از شما الان گفتید «کدام طرف طرفِ دلال‌بازی است؟» — نه اشکال ندارد، بگویید؛ چون غلط است، چون غلط است اشکال ندارد. بگذارید این‌طور بگویید: آن‌هایی که به‌اصطلاح یکی از بخش‌های حامی دولت آقای احمدی‌نژاد بوده‌اند — آن بخش — اینکه چقدر از آقای احمدی‌نژاد راضی بوده‌اند یا نه، آن بحث درست است؛ ولی آن که می‌گوید دولت سرمایه چیست، این از این سری است. این تا حدودی — شاید قبلاً این بحث — و من می‌خواهم از این بحث‌های سیاسی جدا بشوم؛ یعنی اصلاً حرفم این است که از این چیزها جدا بشوید — برید، ولی نمی‌شود؛ این جاذبه دارد. نه، این حرف‌ها خوب است؛ من نمی‌خواهم بگویم این حرف‌ها درست است یا غلط. بگذارید کنار. این یک‌جور نگاه جدی‌تر به مسائل سیاسی است: اینکه این آدم خوب است، آن آدم بد است، این — نمی‌دانم — فلان‌خاکی است، آن آدم — نمی‌دانم — فلانی است — این حرف‌ها — من نمی‌خواهم بگویم در آدم‌های سیاسی آدم خوب و بد وجود ندارد؛ ولی تحولات سیاسی اجتماعی عمیقی که اتفاق می‌افتد معمولاً مبانی پیچیده‌تری دارد.

عمق یونگی تحولات سیاسی

این‌ها به جاهای عمیقی مربوط می‌شوند؛ عمیق‌ترین‌هایش را از یونگ باید شناخت — که اصلاً به سرمایه ربط ندارد. اصلاً یونگ — من می‌خواستم در این جلسه بگویم، حالا جلسهٔ آینده ان‌شاءالله می‌گویم. لطفاً در جلسهٔ آینده دیگر دربارهٔ یونگ صحبت کنیم؛ من خودم شروع کردم دربارهٔ مسائل روز صحبت‌هایی کردم — نمی‌خواهم بگویم شما باعث و بانی‌اش بودید ولی باعث و بانی تمام‌نشدنش شما هستید.

یونگ، فاشیسم آلمان و اسطوره

دربارهٔ یونگ مثلاً تحلیلی دربارهٔ آلمان و ظهور فاشیسم در آلمان هست که اصلاً چیزی در مایه‌های اقتصاد در آن نمی‌بینید: زنده شدنِ یک تصویر از موجودی اسطوره‌ای — مثلاً فرهنگ آلمان است — که بعد از هزار سال، در قرن بیستم، به دلایلی که شرایطش آماده شده بود سر برآورده و پروجکت شده مثلاً روی آدمی مثل هیتلر. و در ناخودآگاه جمعی آلمان و اسطوره‌های آلمانی شخصیتی وجود دارد — در اسطوره‌های توتنی وجود دارد — که اگر آن را بشناسید — یونگ می‌گوید من ظهور این شخصیت اسطوره‌ای را در رویاهای آلمانی‌ها تأیید کردم؛ این آدم‌ها رویاهایی می‌بینند که موجودی چنین در آن‌ها هست. اینکه شرایط اقتصادی مؤثر بوده، ولی از نظر یونگ همهٔ این‌ها بستر را فراهم می‌کند که اتفاقی خیلی عمیق‌تر از این حرف‌ها بیفتد: چطور این‌همه آدم آلمانی از همهٔ طبقات پشت موجودی روانی مثل هیتلر بسیج می‌شوند و کارهایی می‌کنند که یونگ می‌گوید من در همان دوران احساس می‌کردم خود این آدم‌ها می‌فهمند که حالتی تسخیرشده دارند.

تسخیرشدگی و نیروهای ماورایی

یعنی کارهایشان را عقل منطقی یک‌جوری دارد به سمتی می‌کشد بدون اینکه بدانند آخرش به کجا می‌رسند. آدمی که اصلاً تحت کنترل خودش نیست، تحت کنترل نیروهای ماورایی کارهایی می‌کند و رفتار و حرکاتش نابهنجار می‌شود. در این تحولات اجتماعی عجیب‌وغریب، کافی است بسترها فراهم شده باشد که چیزهایی شکل و نمود پیدا کنند و بعد دیوانگی‌هایی می‌بینید.

فروید، ناخودآگاه و مقاومت فرهنگ

یعنی همان حرفی است که فروید از روز اول از موضوع ناخودآگاه مطرح کرد؛ گفت که شما در آینده خواهید دید که فرهنگ در مقابل روان‌کاوی مقاومت می‌کند. برای اینکه خودآگاهی ما نمی‌خواهد بپذیرد که چیزی خارج از اختیار ما هست؛ خودآگاهی ما به‌اصطلاح تمامیت‌خواه است — که در سیاست ممکن است استفادهٔ بدی از آن بشود. در این‌جا ما در این پدیده روبه‌روییم: خودآگاهی گرایش دارد به اینکه خودش همه‌چیز را داشته باشد.

مسیحیت، پروجکشن و رهبر سیاسی

چیزی در درون انسان وجود دارد.

سکولاریسم اروپا و نیاز به قهرمان

مسیح واقعیت تاریخی بوده یا ما خودمان ساخته‌ایم، مهم نیست؛ مهم این است که شما چیزی در بیرون دارید که وقتی عقاید دینی دارید می‌توانید خویشتن‌تان را با آن متحد فرض کنید و پروجکت کنید. بیایید دین را کنار بگذارید؛ این عملِ پروجکت‌کردن انجام می‌شود و بعد شما این خویشتن‌تان را ممکن است روی رهبر سیاسی پروجکت کنید؛ جایی می‌کنید — موجودی دیوانه‌ای ممکن است شما را فریب بدهد و چیزی عمیق و فوق‌العاده‌ای که خیلی محرک می‌تواند باشد — می‌توانید جان خودتان را در راهش بدهید؛ حالا به‌جای اینکه روی خدا بیندازید، بیندازید روی هیتلر. به همین بیچارگی‌ها پیش می‌آید مثلاً در آلمان و در کل اروپا. این تقریباً فضای سکولاری که در اروپا به وجود آمد — فضای لائیک بگویم بهتر است — به وجود آمد؛ یک‌جوری تحت فشار قرار گرفتن فرهنگ دینی و خارج شدن مردم از آداب و رسوم دینی — حتی ممکن است اعتقادات خاصی نرفته باشد.

تحلیل یونگ از دو جنگ جهانی

ولی شما آن آیین‌ها را اجرا نکنید — آن آیین‌ها هم از نظر یونگ چیزهایی هستند که به‌اصطلاح ما‌به‌ازا پیدا می‌کنند برای بعضی از نیازهای خیلی عمیقی که در روان بشر هست — شما وقتی این‌ها را ضعیف کردید نتیجه‌اش این است که نه‌فقط آلمانی‌ها این کار را کردند، بقیهٔ ملت‌ها هم این کار را کردند: برای خودشان قهرمان درست کردن. برای اینکه چیزهایی در درونشان بود که «حالا مسیح اگر نیست، من این را باید به جایی نسبت بدهم؛ باید چنین موجودی باشد». مثل اینکه وقتی در درونم نیازی هست، ناخودآگاه می‌روم پیدا کنم و ببینم چه چیزی در بیرون معادل با این هست: قهرمانی باید وجود داشته باشد، موجودی مثلاً ماورایی باید وجود داشته باشد. می‌گویم این تقریباً مبنای تحلیل‌های یونگ دربارهٔ بروز دو جنگ جهانی اول و دوم و بروز پدیدهٔ عجیب‌وغریب فاشیسم است.

بازنویسی حافظه فاشیسم در اروپا

فاشیسم هم از آن چیزهایی است که ما چون این‌جا نبودیم و حضور نداشتیم، هرچقدر هم اینفورمیشن بگیریم شاید نتوانیم — فکر می‌کنم خیلی زحمت می‌خواست که شما آن فضای دیوانه‌وار اروپا، مخصوصاً کشورهای فاشیستی را در دوران بین دو جنگ و در دوران جنگ جهانی دوم حس کنید. این دیوانگی محض؛ من بعضی از این فیلم‌های سخنرانی‌های موسولینی را نگاه می‌کنم — اصلاً دیوانه‌بودنش بدیهی است — ولی مردم به او طرفدار بودند. در واقع بعد از جنگ، فکر می‌کنم همهٔ کشورهایی که فاشیسم را دیده بودند سعی کردند یک‌جوری با ساختن آثار ادبی و هنری و اخبار نادرست بپوشانند؛ اینکه همه‌شان تقریباً طرفدار موسولینی بودند را هی اغراق کردند. مثل فرانسوی‌ها: عالمی فیلم و داستان و شعر فرانسوی می‌توانیم پیدا کنیم که دربارهٔ جنبش مقاومت فرانسه صحبت می‌کنند.

فیلم آلمانی پایان جنگ

جنبش مقاومت فرانسه چند نفر بیشتر نبود؛ همه یک‌جوری با آلمانی‌ها ساخته بودند. واقعیت این است که اصلاً فرانسوی‌ها آن‌طور که قهرمانانه ممکن است ببینید مقاومت قهرمانانه نکردند؛ اصولاً فضای فرانسه فضای سازش با آلمان بود بعد از اشغال، و حکومت ویشی هم در زمان خودش طرفدار داشت چون قدرت داشت، نفوذ مردمی هم داشت. به هر حال چیزی که الان انعکاسی که می‌بینید از تصویر فاشیسم در فرهنگ ایتالیا و آلمان و اسپانیا — عموماً — یک‌جوری منحرف‌کردن ذهن آدم‌هاست؛ که شما نفهمیدید واقعاً چنین بوده. من بارها — خیلی وقت‌ها که دانشجو بودم، در همان دانشگاهی که الان موقع — جای امنی بود — سینمایی داشتیم، الان هم دارد، هفته‌ای فیلم پخش می‌کردند. من آن موقع یک فیلم خیلی جالب آلمانی دیدم که چند سال خیلی نزدیک به اتمام جنگ تولید شده بود و خیلی صادقانه به نظرم فضای آلمان را نشان می‌داد؛ و برایم خیلی شگفت‌انگیز بود. آن موقع فکر می‌کردم داخل آلمان چنین بوده. فاشیسم معمولاً چنین است که شما فکر می‌کنید فاشیسم یعنی با زور و سرنیزه اصلاً مردم آلمان را بردند؛ اصلاً چنین نیست و نبوده. در این فیلم هم شما این را می‌بینید: مثلاً همه مردند — تقریباً سربازهای آلمانی؛ کاری به این نداریم که بچه‌های سیزده چهارده‌ساله ثبت‌نام کردند برای — نزدیک شده که روس‌ها و آمریکایی‌ها به مرزهای آلمان رسیده‌اند — بچه‌های سیزده چهارده‌ساله؛ و در فیلم چنین است که وقتی نامهٔ درخواست کسی می‌آید، نامهٔ تأییدش می‌آید که خودت را به جایی معرفی کن، دوست‌هایش دارند از این‌که برای این جنگ آمده ولی ما نیامده‌ایم دق می‌کنند؛ و این شور و اعتقادی که دارند که چرا مثلاً آلمان ما را به‌عنوان سرباز نمی‌پذیرد. تازه چنین بوده. صحنه‌ای در این فیلم هست — فیلمی به اسم «پل».

فیلم پل و برنارد ویکی

«پل بریج». کارگردانش را گذاشته؟ آره. کارگردانش — کمی؛ یک فیلم هم ساخته — فیلم مهم همین است؛ آدم چیزهایی ساخته ولی این فیلم خوبش است: برنارد ویکی. صحنه‌ای در این فیلم هست که مادر به پسرش — پدر، پدرِ مرده در جنگ — کل پدرش را می‌دهد به پسرش؛ می‌گوید اصلاً به من فکر نکن، فقط به آلمان فکر کن؛ و می‌فرستادش به جنگ. پسرِ — رفت. این فضایی است که به نظرم آگاهانه چنین مخفی می‌شود.

فیلم ایتالیایی و سخنرانی موسولینی

داخل آلمان چه خبر بوده، داخل ایتالیا چه خبر بوده؟ فیلمی هست که اسمش، ظاهراً، «یک روز به‌خصوص» است — کلاً فیلم خیلی قشنگی است و باز این حالت و شادی‌اش را می‌بینیم: یک مجتمع ساختمانی است، مثلاً ده دوازده طبقه، هزار نفر در آن زندگی می‌کنند. روزی که موسولینی سخنرانی می‌کند، دو نفر در مجتمع می‌مانند: یکی زنی است که چون ظرف‌هایش را نشسته و این‌ها با ناراحتی مانده، یکی مخالف سیاسی کوچکی است. و این جریان — این روز به‌خصوص — این دو نفر با هم آشنا می‌شوند، به دلیل تنها ماندن در مجتمع ساختمانی خیلی بزرگ.

ناخودآگاه، مدرنیسم و انکار

بگذریم؛ حالا به هر حال نکته‌ای که شما گفتی آره واقعاً چنین است: وجود ناخودآگاه و قبول‌کردنش که ترسناک است و قبول‌نکردنش آثار ترسناک به بار می‌آورد — یعنی حرف روان‌کاوی این است که چنین چیزی وجود دارد؛ اگر قبولش نکنید و انکارش کنید، در جاهایی خودش را نشان می‌دهد. اگر قبولش نکنید و انکارش کنید، در جاهایی خودش را نشان می‌دهد؛ و مدرنیسم انکارِ ناخودآگاه است به این معنا؛ و برای همین یک‌جوری عقیم است. یعنی آن اصولاً آدمِ ضدِ مدرنیسم است و پنهان‌کاری نمی‌کند و با صراحت این حرف‌ها را می‌زند؛ و حرف‌هایی که — این وقایع واقعاً از این‌ها استفاده می‌کند که بگوید نه بابا — مثلاً به خاطر اینکه شروعِ ادعا وجود دارد یا نه، ممنوعیت‌های سیاسی و این‌ها وجود دارد؛ برای اینکه معمولاً خیلی چیز ایجاد می‌شود، خطاهای زیادی ایجاد می‌شود. وقتی شما نزدیک ماجرایی هستید — من این کارها را برای خودم می‌کنم ولی حاضر نیستم یک‌جوری در جمع بیایم دربارهٔ چنین چیزهایی صحبت کنم؛ بخشی از این‌ها را من می‌دانم و واضح است و عاملش هم این است که خشم مردم را می‌خرد و این مردم کاملاً مشکل شدو دارند. یعنی دربارهٔ مشکلِ شدو جلسهٔ آینده یا جلسهٔ بعدتر صحبت می‌کنم؛ چون این یکی از مهم‌ترین ایده‌هایی است که در تحلیل‌های سیاسی داده شده. ولی اینکه این‌جا حالا این اتفاق افتاده یا نه، آن دیگر به عهدهٔ خودتان — شاید شما آن‌جا بودید، شدوها را دیدید؛ من ندیدم، نمی‌دانم.

توصیه: تاریخ و مبانی سیاست

خیلی برایم راحت نیست که بخواهم چنین چیزی بگویم. بگذریم. به هر حال از جلسهٔ آینده — من می‌خواهم این‌طور راهی باز کنم برای اینکه اتفاقاً نظرم این است که بحث‌هایی بکنم که حالت مبنایی داشته باشد — به شما توصیه می‌کنم؛ می‌خواهم بگویم در این شب به‌جای خیلی فکر‌کردن: اگر روزی شش ساعت دارید در اینترنت اخبار سیاسی می‌خوانید، یک ساعتش را کم کنید؛ بروید یک ساعتش را — تاریخ بخوانید. اینفورمیشن‌هایی که قبلاً بهتان نرسیده را کسب کنید دربارهٔ همین ایران؛ و یک ساعتش را هم حداقل بگذارید اصلاً ببینید سیاست چیست. دربارهٔ سیاست داریم صحبت می‌کنیم؛ دربارهٔ چه داریم صحبت می‌کنیم؟ دربارهٔ برخوردهای شخصیِ چند نفر. من واقعاً بیشترین چیزی که از مردم می‌شنوم این است که مثل یک اختلاف خانوادگی است: مثلاً این‌جا الان چیزی هست، این‌ها با همدیگه مشکل دارند و اختلاف دارند و مثلاً حالا دارند با هم می‌جنگند.

تحولات سیاسی عمیق‌تر از اختلاف شخصی

جریانات سیاسی چنین نیستند؛ حتی اگر آدم‌هایی که بالا و پشت پرده‌اند به شما بگویند چنین است، ولی چنین نیست. ممکن است خود آن‌ها احساساتی داشته باشند که الان این از آن بدش می‌آید، از آن خوشش می‌آید و اختلاف‌هایی وجود داشته باشد؛ ولی تحولات مهم سیاسی اجتماعی برمی‌گردد به جاهای خیلی عمیق: در فرهنگ، در اقتصاد، در زیربناهایی که جامعه بر اساس آن‌ها شکل گرفته. تغییراتی ایجاد می‌شود که بعداً منجر می‌شود به سری درگیری‌هایی مثلاً در سطوح بالای سیاسی.