جلسه با تفاوت نگاه یونگی و فرویدی به اثر هنری و با پیوند این جلسات با جلسات قرآن شروع میشود. سپس دربارهٔ استفاده از اسطوره و تم در نقد یونگی و حدّ اعتبار اسطورهها صحبت میکند، با جملهٔ ابنعربی و نمونهٔ فیلم «انجمن شاعران مرده». بخش پایانی به رابطهٔ یونگ با دین و عرفان و پیشنهاد او دربارهٔ تبیین وحی با تلفیق لکان و یونگ میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
پایان موقت بحث سیاسی یونگ
تفاوت عمدهٔ نگاه یونگ با نگاه مثلاً فروید، وقتی یونگی به جریانی فرهنگی، به اثری هنری، به چیزی نگاه میکنید، این است که به دلیل اعتقاد یونگ به ناخودآگاه جمعی همیشه دنبال این هستید که در هر چیزی — واقعاً میگویم در هر چیزی — از سخنی که کسی میگوید، از کار هنریای که میکند یا حتی پدیدهای اجتماعی و رفتارهایی که انسان انجام میدهد — دستکم میتوان گفت هر چیزی که از انسان سر میزند — با دیدگاه یونگی احساس میکنید این منشأیی در ناخودآگاه جمعی دارد که به حقیقتی اشاره میکند. بر اساس پرسشهایی که در لیست روانکاوی کسی از من پرسید — کسی خصوصی دو چیز از من پرسید — من این نکته را در جلسات شریف گفتم، دربارهٔ اینکه این دو جلسهای که من در دانشگاه دارم، پیوندشان با هم چیست؟ این دو جلسه از نظر خودم دو جلسه با دو موضوع کاملاً متفاوتاند یا بهنحوی، به نظر من، به هم مربوطاند؟ میخواهم بگویم پیوند خیلی روشن و مشخصی دارند. اینجا سری جلسات روانکاوی داریم که معطوف به نقد فرهنگی است و آنجا سری جلساتی داریم که دربارهٔ قرآن بحث میکنیم؛ و به نظر میآید این دو در ظاهر ربطی به هم ندارند. میخواهم بگویم کمی یونگی نگاه کنید، به معنایی اینها به هم مربوط میشوند — اگر یونگ بهعلاوهٔ اعتقادات دینی، نه یونگِ خالی. نکتهٔ ماجرا همین است: هر کس حرفی میزند، تعبیر یونگیاش این است که مثل اینکه منشأ حقیقی دارد؛ و آن حقیقتی که قرار است بیان شود، یا آن رفتاری که قرار است حقیقتی را منتقل کند، یا اثر هنری، در کانالهای عبور از آن ناخودآگاه جمعی — که اقیانوسِ حقیقت است — در عبور از آنجا، رسیدنش به حالتهای خودآگاه و بیانشدنش بهنحوی ممکن است تحریف شود و آن حقیقت را نبینید. اساس نقد یونگی نوعی پیگیریکردن برای رسیدن به آن مایههای حقیقی و ازلی است که در اثری هنری مثلاً هست. این خیلی با کسی که از دیدگاه فرویدی نقد روانکاوانه میکند تفاوت دارد: در مبتذلترین اثر هنری هم نهایتاً احساستان این است که بالاخره اگر این را خوب بشکافید و دقت کنید بهنحوی میرسید به آن منشأ حقیقی که در ناخودآگاه جمعی دارید. دقیقاً به دلیل همین دیدگاه اصولی که یونگ دارد، تکنیکهای نقدش از همینجا درمیآید: چرا به اسطوره مثلاً توجه دارد؟ چرا به نمادهای ناخودآگاه جمعی توجه میکند؟ اینها همه مثل سنگنشانههایی هستند که میتوانید راه خودتان را باز کنید به سمت آن لایههای عمیقتر؛ هرچه عمیقتر شوید به چیزهای واقعیتر و حقیقیتر میرسید. هرچه بیشتر در سطح زبان و بیانِ ظاهری باشید ممکن است پر از اختشاش باشد و نبینید. کمی عمیقتر بشوید، کمی فرویدی که بشوید، وارد بیماریهای آن آدمی میشوید که این اثر هنری را خلق کرده. با دیدگاه فرویدی بهجای اینکه حقیقتی دربارهٔ جهان کشف کنید، حقایقی دربارهٔ آن شخص را کشف میکنید که این اثر را خلق کرده؛ چرا؟ چون به انحرافهای موجود در اثر توجه میکنید و اینکه منشأشان چگونه مشکلات روانی و خاطرات نمیدانم دوران کودکی و الی آخر است؛ بنابراین نقد فرویدی ما را به شناخت مؤلف نزدیک میکند.
بیماری خالق و حقیقت جهان
ولی در نقد یونگی انگار میخواهید مرحلهای از این هم بالاتر بروید، به دلیل اینکه به لایههای عمیقتری از ناخودآگاه معتقدید. در این رفتن به لایههای عمیقتر به پایگاههایی ثابت نیاز دارید که وابسته به شخصیت آن آدم نباشد؛ لازم نباشد خود آن فرد را خیلی تحلیل کنید. تا این چیزهای ثابت وجود نداشته باشد — الان فعلاً کلمهٔ «چیز» را به کار میبرم چون شامل چند چیز است — و تا این جنبههای ثابت را نشناسید، اینگونه رفتن از مرحلهٔ شخصی به مرحلهٔ جمعی ممکن نیست. برای همین یونگ مدام سعی میکند با استفاده از تحلیل رؤیا و تحلیل اسطورهها پایگاههای ثابتِ اصولی برای روانِ ناخودآگاه جمعی بچیند که برای ما هدایتگر باشند که چگونه میتوانیم این عبور از لایهٔ شخصی به جمعی را انجام دهیم. مهمترین کاری که یونگ میکند و پیروانش هم انجام دادهاند بررسی اسطورهها و بررسی رؤیاست که اینها شامل سری نمادها و چیزهایی هستند که میتوانند ما را برسانند به آن جنبههای ثابت ناخودآگاه جمعی. این چیزی که من مدام بهعنوان «چیز» به آن اشاره میکنم دقیقاً چیزی است که کمتر به آن اشاره کردهایم در این جلسات و الان میخواهم بیشتر دربارهاش صحبت کنم: مسائل مربوط به فرم؛ یعنی مسائلی که دستکم به فرم نزدیکاند در اثر هنری، یا مسائلی که بهاصطلاحِ تم مربوطاند. معمولاً وقتی از اسطوره و رؤیا صحبت کردیم تأکیدم بیشتر بر این بود که اسطورهها و رؤیاها را بررسی میکنیم و سری نمادها پیدا میکنیم که این نمادها در ناخودآگاه جمعی همهٔ آدمها تقریباً بهطور ثابت پیدا میشوند؛ و اگر دقت کرده باشید تقریباً در تحلیلهای آثار هنری که در این کلاس بعد از جلسات یونگ مطرح شد بیشترین چیزی که از آن استفاده کردیم کشفکردن معنی نمادها بود با استفاده از ایدههای کلی که یونگ و یونگیها بسطش دادند؛ و چه بخواهید رؤیا تحلیل کنید، فهمیدن این نمادها مهم است. ولی چیزهای دیگری هم هست به غیر از نماد؛ مثلاً تمهای کلی. اسطورهها فقط تشکیل نشدهاند از سری نمادهای جدا.
اسطورهشناسی و تمهای مشترک
داستانها چه میگویند؟ نوعی ادبیات حکمتآمیز، همسوییها، خطوط کلی داستانها. مثلاً فرض کنید میگویند داستانهای اودیسهوار — شنیده باشید احتمالاً این اصطلاح را اگر کمی اهل خواندن نقد هنری باشید — میگویند آری، این اثر هنری نوعی داستان اودیسهوار دارد. اودیسه یکی از بهاصطلاح اسطورههای یونانی است که شخصیتی است که در ماجراهایی میرود و حوادث مختلف را پشت سر میگذارد. یا مثلاً هفتخوان رستم ما که خوانهای مختلف را طی میکند تا به جایی برسد. کلاً وقتی مخصوصاً سفری باشد که کسی وارد این سفر میشود، میرود و به جاهایی میرسد، اینها جزو مایههای بهاصطلاح تکرارشوندهٔ اسطورههاست. فقط اینگونه نیست که نمادهای خاص تصویری یا داستانی بهطور مجزا تکرار شوند؛ چیزی که در اسطورهها قابل مطالعه است و کمتر شاید در رؤیاها بشود به آن توجه کرد، این مایههای داستانیِ تکرارشونده است. به غیر از یونگ، آدمهای دیگری هم بودند که به این چیزها علاقهمند شدند؛ کلاً همهٔ کسانی که — در فرانسه یا در روسیه، دو مرکز مهمش — ساختارگرا هستند و تحلیلهای ادبی به این چیزها علاقهمندند: مثلاً در انسانشناسی فرانسوی آدمهایی مثل استروس یا کلاً اسطورهشناسها فقط مسئلهٔ نمادهای مجزا را نگاه نمیکنند؛ اسطورهشناسها خیلی به این تمهای مشترک علاقهمندند. اینها مثل سری داستانها و خطهای داستانیِ ازلیاند؛ انگار مدام آدمها جذب این میشوند که داستانهای اینشکلی بیان کنند. و مثلاً وقتی میگوییم داستان اودیسهوار دیگر آنقدر تکرار شده که جزو ژانرها حساب میشود؛ این جزو انواع ادبی است. نوع ادبیای داریم به اسم رمانس که معمولاً داستانهای رمانس هیچ ربطی به داستان رمانتیک و اینها ندارد و به رمان هم ربط ندارد. رمانس نوع ادبیای است که دقیقاً موضوعش همین است که الان بیشتر در داستانهای ادبیات کودکان میبینید: ماجراهای زیادی را پشت سر گذاشتن؛ قهرمانی هست برای رسیدن به چیزی که مطلوبش است، سفری را آغاز میکند، ماجراهای زیادی را پشت سر میگذارد، خطرهایی را پشت سر میگذارد، موجودات بدی احتمالاً هستند که باید آنها را از بین ببرد، تا اینکه به هدفش میرسد. رمانس خیلی برای بچههایی که دارند وارد زندگی میشوند مناسب است، چون زندگی هر آدمی به معنایی رمانس است؛ سفری است که باید در آن کارهایی بکند.
داستانهای ازلی و ادیسه
بچهها که هنوز وارد این سفر نشدهاند و شوروشوق بزرگشدن دارند، خیلی از رمانس استقبال میکنند؛ خیلی از داستانهای کودکان، فیلمهای کودکان و ادبیات کودکان، معمولاً فرم رمانس را دارند. آدمی که خیلی در این مورد کار مهمی انجام داده دربارهٔ رمانس و کلاً یافتن تمهای بهاصطلاح Fairy Tales — قصههای پریان؛ «قصههای پریان» ترجمهٔ خوبی نیست، ترجمهٔ بهتری هم سراغ ندارم در زبان فارسی؛ داستانهای جنوپری، این چیزهایی که بچهها خیلی دوست دارند — پروپ است، معروفِ روسیه، که دو کار ادبی مهم دربارهٔ ساختار کلی داستانهای قصههای پریان انجام داده؛ و این دو بهطرز شگفتانگیزی به فارسی ترجمه شدهاند، توسط آقای جلال ستاری — واقعاً یک بار این نکته را گفتهام ولی باز تکرار کنیم. این را به شوخی میگویم، ولی واقعاً این مجموعه کتابهایی که آقای جلال ستاری در بیست-سی سال اخیر ترجمه کرده چیز خیلی باارزشی است و تقریباً بخش عمدهٔ آشنایی ما با یونگ و اسطورهشناسی همه از طریق ترجمههای آقای جلال ستاری است، از جمله این دو کتاب پروپ؛ و کتابهای خیلی تخصصیای هستند. و علاوه بر اینکه اینها را به فارسی ترجمه کرده، اکثر این کارهایش هم در انتشارات توس چاپ شده. امروز میخواهم بحث را بکشم به اینجا که ما بهغیر از کشف معنی نمادها — که از ناخودآگاه جمعی آمدهاند — در اثر هنری، مخصوصاً در سینما و ادبیات داستانی، این است که خطوط کلی داستان را بهنحوی کشف کنیم یا برویم سراغ اسطورههای مشابهی که این خطهای داستانیِ اینشکل را دارند. میخواهم تأکید کنم — الان میگویم — ایدهٔ کلی در تحلیل یونگی این است که حقیقتی وجود دارد و تمام آثار هنری انگار واریاسیونهایی هستند روی تمهایی حقیقی که به حقایق جهان حتی اشاره میکنند یا به حقایقی دربارهٔ انسان. واریاسیونها اینگونه به وجود میآیند که آدمها با توجه به دوران زندگی خودشان، دوران تاریخی، قومشان و شخصیتشان و زندگی شخصیشان، آن حقیقت را ممکن است کاملاً حتی وارونه جلوه بدهند. یعنی ممکن است یک نفر الان مثلاً رمانس — اصولاً با پیروزی باید تمام شود.
یونگ و اسطوره بهمثابه نقشه
یک نفر میتواند ایدهای داشته باشد و رمانسش در میانهٔ راه با شکست مواجه شود. اساس ایدهٔ تحلیلی یونگی همین است: اگر آن اسطورهٔ پایه را بدانید — مثلاً فرض کنید این فرم رمانس؛ دیگر چیزی ندارم، میگویم کلی است — و اصولاً با اسطورهٔ اودیسهواری که به چیزی که این اثر هنریِ مورد بحث ما نزدیک است آشنا باشید، مثلاً اگر ببینیم آن به پیروزی ختم شده ولی این ناگهان در وسطش با مرگ قهرمان تمام میشود، اینجا اطلاعاتی دربارهٔ این شخص به دست میآورید: باید ببینید فضای فکری و روانی یا محیطِ این آدم چه اتفاقی در آن افتاده که این اسطوره تمام نشد. استفادهای که یونگ و یونگیها از اسطورهها میکنند — بهغیر از شناخت نمادها و شناخت کلیاتی مثل آرکیتایپها — این است که اسطورهها را مثل سرمشقهایی میگیرند؛ مثل سرمشق به این معنا که آدمها خصم نیستند: مثل اینکه سرمشقی وجود دارد و انواع آدمهای مختلف آمدهاند از روی آن خط نوشتهاند. اگر آن سرمشق اولیه را بشناسید، میتوانید بگویید اینجایش را بد نوشته، خوب نوشته، اینجایش انحراف دارد، و دنبال این بگردید که این آدم چرا دستش اینجاست. اگر هیچ سرمشقی هم نداشته باشند، وقتی دست کسی خط خورده یا نقطهای اضافه و کم گذاشته، بدون اینکه بدانم اصلش چه باید مینوشت، چگونه میتوانم قضاوت کنم که کجایش درست است و کجایش غلط؟ چیزی که میگویم اینگونه نیست که قبلاً دربارهاش بحث نکرده باشیم: نمیشود شما تحلیل یونگیای ارائه دهید و چنین ایدهای نداشته باشید. من قبلاً مدام تأکید کردم که وقتی اثر هنری را نگاه میکنید باید ببینید کجایش منطقی نیست؛ کجاهایش آن انسجام درونی و منطقی اثر از بین رفته؛ آنجاها جاهایی است که باید دنبال نفوذ ناخودآگاهِ شخصیتان بگردید. این منطقیبودن و منطقینبودن چیزی خیلی کلیتر است چون مربوط میشود به دورشدن از حقیقت یا نزدیکبودن به حقیقت؛ چیزی خیلی بهاصطلاح کلیتر نسبت به این حرفی که الان میزنم: یک نوع استفاده که ما از اسطورهها میتوانیم بکنیم در فهمیدن اثر هنری.
ناخودآگاه شخصی در روایت
اگر بتوانم اثر هنری را نزدیک کنم به قالبهای اسطورهای، آنوقت احتمالاً میتوانم ایدههایی داشته باشم که لایههای خودآگاهِ شخصی و جمعیاش را چگونه میتوانم جدا کنم و تحلیل بهتری از اثر به وجود بیاید. قبلاً دربارهٔ اینکه چگونه میشود این لایهها را تشخیص داد حرف زدهام ولی خیلی به این اشاره نکردهام که راهی استاندارد که وجود دارد این است که هنگام تحلیل یک داستان از اسطورهها استفاده میکنند. این بحث را الان با مثال و توضیح بیشتر ادامه میدهم. ولی پیش از آن برگردیم به آن نقطهای که اول جلسه از آن شروع کردم: چه ربطی دارد بین بحثکردن دربارهٔ قرآن و بحثکردن دربارهٔ روانکاوی — به معنای یونگیاش؛ فعلاً میتوانیم بگذاریم بر اینکه وقتی میگوییم روانکاوی منظورمان تا همینجایی است که رسیدهایم و روانکاوی را میدانیم چیست. قرآن اگر اعتقاد دینی داشته باشید دقیقاً منزهترین بیس است که میتوانید چه برای داستان، چه برای حقایق و منطق و هر چیز دیگری پیدا کنید. در واقع آخر جلسه اگر وقت شد مستقیماً دربارهٔ خود بهاصطلاح پدیدههای مذهبی میخواهم صحبت کنم؛ ولی چیزی که الان میخواهم رویش تأکید کنم این است — به نظر من مدام این شکایت را میکنم که یونگ هیچ جانشین خیلی برجستهای نداشته؛ شاید فروید هم خیلی نداشته ولی باز فکر میکنم در فرویدیها بهنحوی آدمهای برجستهای بیشتر پیدا میشد تا یونگیها — و همهاش احساسم این است که آدمهایی که کارهای یونگ را ادامه دادند خیلی به این نواحی توجه کردند؛ مثل اینکه به عمقِ آن چیزی که یونگ واقعاً منظورش بود خیلی نرسیدند: بهنحوی مدام دربارهٔ اسطورهها حرف زدند، دربارهٔ نمادهای اسطورهای، و سری کارهایی که یونگ کرده را خیلی مکانیکی انگار جلو بردند. نکتهای که میخواهم بگویم این است که اسطورهها واقعاً چنین نیستند که بتوانیم بهطور محض به آنها نگاه کنیم مثل الگوهای حقیقت. یادتان باشد میخواهم یادآوری کنم: اصلاً چرا اسطورهها چیزهای خوبیاند بهاصطلاح؟ چرا پایهٔ خوبیاند برای درک محتوای ناخودآگاه جمعی؟ استدلال چه بود؟ استدلال این بود که بشر بدون خودآگاهی به نظر میآید اینها را به وجود آورده؛ مقدار زیادی از این داستانها داستانهایی هستند که از ناخودآگاه، مثل رؤیا، میمانند؛ منطق خیلی در آنها نمیبینید؛ بهاضافهٔ اینکه رؤیاها هم همینگونهاند. چرا اسطورهها برترند؟ برای اینکه اسطورهها پالایش شدهاند.
سینه به سینه: رویا تا اسطوره
رؤیای یک نفر ممکن است تحت تأثیر زندگی شخصی و ناخودآگاه شخصی خودش باشد؛ ولی اینکه این رؤیا را برای کسی تعریف کند و آن آدم این را بهگونهای که دوست دارد تغییراتی در آن بدهد و همینطور سینهبهسینه این رؤیا در نسلهایی عبور کند و آدمها بیایند صیقلش بزنند، آنوقت آن تیزیهای ناخودآگاه شخصی کمکم از بین میرود و هستهٔ مرکزیای میماند که خیلی نزدیک به ناخودآگاه جمعی است. استدلال ما این بود که اسطورهها به این دلیل برتری نسبت به رؤیاها دارند: اولاً گزارش موفق دارند، ثانیاً سینهبهسینه نقد شدهاند و جنبههای ناخودآگاه شخصی درشان کم شده. ولی وقتی به این استدلال دقت کنید، واقعاً چیزی که این استدلال نتیجه میدهد این است که اسطورهها نمایش خوبی از ناخودآگاه جمعی به معنای قومیاش هستند، نه به معنای بشریاش: شما در اسطورههای یونانی علاوه بر مجموعهای از اطلاعات دربارهٔ انسان، روحِ یونانی را هم میبینید؛ بههرحال اسطورههای هر قومی با روحِ جمعیِ آن قوم آغشته شدهاند. بنابراین درست است که از ناخودآگاه شخصی دورند و بهتر از رؤیاها ممکن است بشود به آنها نگاه کرد، ولی با این حال نباید اسطوره را چنان بنگرید که احساس کنید هر چیزی که در اسطورهای آمده از حقیقت است. چیزی که از آدمهای بعد از یونگ شکایت میکنم این است که در مقالههای یونگی بهطور مکانیکی برای هر اثر هنری یک اسطورهٔ مشابه پیدا میکنند و مقایسه میکنند؛ سعی میکنند بگویند این آثار هنری در قالبهای اسطورهای میگنجند؛ اصلاً با اسطوره چنان برخورد میکنند که من اصلاً نمیدانم گنجاندن اثر هنری در قالب اسطورهای چه حُسنی دارد. نقدهای زیادی میبینم که عملاً همین کار را میکنند: دو سه اسطورهٔ مشابه که شباهتی به آن اثر هنری دارد میآورند و میخواهند نشان دهند این اثر هنری از جایی عمیق میآید. این چقدر کمک میکند به اینکه من اثر هنری را الان درک کنم؟ بعضی از چیزهایی که خواندهام به نظرم خیلی بهاصطلاح عقیماند. اسطورهها عمیقترین جاهای ممکن نیستند؛ به دلیل اینکه با نوعی منشأ قومی دارند. چیزی که میخواهم بگویم این است که ما در اسطورهها اسطورههای منزهتر داریم که دستنخوردهترند، در همهٔ اقوام مشترکاند؛ و یونگ به این چیزها دقت میکرد.
نسلها و پالایش داستان
چرا اینقدر میرفت همهٔ اسطورهها را جمع کند و با هم مقایسه کند؟ وقتی آرکیتایپها را درمیآورد واقعاً احساسش این بود که همهجا آنیما و آنیموس، نمیدانم، پیر خرد یا سایه، اینها در تمام اسطورههای همهٔ جهان یافت میشوند. چیزی که میخواهم بگویم این است: بعضی از اسطورهها، یا بعضی از تمثیلها و حکایتهای قدیمی، وجود دارند که خیلی خیلی نزدیکاند به آن چیزی که ما به آن میگوییم ناخودآگاه جمعی؛ و واقعاً بعضی از اسطورهها در آنها اعوجاجهای قومی و شخصی دیده میشود. صرف اینکه تحلیل هنریام این باشد که اثری را به اسطوره ربط دهم، خیلی هنر نیست؛ بهگونهای بگردم و سعی کنم آن اسطورههای خیلی عمیق را که واقعاً حاکی از حقیقتاند پیدا کنم. مثلاً خیلی وقتها — چون اسم اسطوره نمیتوانیم رویشان بگذاریم — حکایتهای هندیها و چینیها سری حکایتهای دوخطی دارند، حکایتهای خیلی کوچک؛ کلاً شرقیها — ما هم داریم — و در ژاپن داستانهای خیلی کوتاهی دربارهٔ وضعیتهای خیلی عمومی دارند که بشر در آنها قرار میگیرد؛ اینها خیلی خوب نزدیکاند به آن حقایقی که در ناخودآگاه جمعی ضبط شده. چیزی که میخواهم بگویم این است که اگر کسی اعتقاد دینی داشته باشد، آنوقت خالصترین و پالایششدهترین و قابلاعتمادترین منبع برایش کتابهای مقدس است: امثال و حکم و داستانها و ایدههایی که در کتابهای مقدس هست بهشدت بیانِ صِرفِ حقیقت به نظر میرسند؛ و بنابراین وقتی بتوانید اثر هنری را به چنین چیزهایی ارجاع دهید، میتوانید مطمئن باشید دارید روی سرمشقی کاملاً درست کار میکنید. این نکتهای که در این جلسات گفتهام و حالا با توضیحات بیشتر دربارهاش صحبت کردم — با توجه به نوع کاری که اینجا میکنیم — این است: آنجا جملهای نقل کردم از ابنعربی که میگوید هر سخنی سخن خداست. از این نوع حرفهای ابنعربی معمولاً ابهام دارد و سؤالبرانگیز است: یعنی چه، هر سخنی سخن خداست؟ شیطان هم مثلاً حرف میزند؛ حرفهای ابنعربی را بشنوید: آری، حرفهای شیطان هم حرفهای خداست؛ هرچه در جهان هست خداست؛ بنابراین همهٔ سخنها هم سخن خداست.
ابنعربی: هر سخن سخن خداست
چیزی که ابنعربی میخواهد بگوید — نمیخواهم خیلی بهاصطلاح با آن مبانی ابنعربی بروم — این است که در همهٔ سخنها حقیقتی هست و همهٔ حقایق هم بهنحوی ارجاع دارند و به خدا برمیگردند؛ عرفا خیلی دوست دارند به خدا بگویند «حق» و بنابراین هر سخنی بهنحوی حقیقت را بیان میکند. این حرفهایی که زدم روشن میکنم: فکر کنید سخنی حقیقتی است و کسی میخواهد این حقیقت را بیان کند، با اعوجاج بیان میکند. اگر شما حقیقتی را با اعوجاج هم بیان کنید، اولاً آدمی مثل ابنعربی که با حقیقت آشناست میفهمد که درست است شما چیزی میخواستید بگویید و چیز دیگری گفتید و تغییرش دادید، ولی میفهمد حقیقتی که در حرف شماست چیست؛ بنابراین سخن خدا — یعنی آن حقیقت — را در سخنِ اعوجاجیافتهٔ شما میشنود؛ بهاضافهٔ اینکه این اعوجاج هم حقایقی دربارهٔ شما به او میگوید. بنابراین چه چیزی باطلی اینجا وجود دارد؟ اگر تصویری را در آینهای کجومعوج ببینم، اگر بتوانم بفهمم — این آینه را بشناسم، بدانم این آینه چه تابی دارد — اولاً اگر حقیقت را بشناسم — شما چهرهٔ خودتان را؛ چون هر آینهای هرچقدر هم کجومعوج باشد خودتان را میشناسید و میدانید این چهرهٔ من است که در این آینه بازتاب پیدا کرده، این آینهٔ کجومعوج — بنابراین احساس نمیکنید اصلاً چیزی که اینجا افتاده حقیقتی در آن نیست؛ مثل خودتان است، چهرهٔ شماست که اینجا افتاده. بنابراین بازتابِ حقیقت، بازتابِ تصویری واقعی در آینهای که کج است: اولاً حقیقت قابلبازشناسی است؛ ثانیاً دربارهٔ خود این آینه — اگر حقیقت را بشناسم و بدانم آن تصویر واقعی چیست — میتوانم از روی نحوهٔ انعکاسش در این آینه دربارهٔ خود این آینه هم اطلاعاتی به دست بیاورم؛ درست است؟ آینه محدب است، مقعر است. اگر اصلاً ندانم چه چیزی اینجا دستخوش افتاده و حقیقتاً چه شکلی است، نمیتوانم بفهمم کجاهایش اعوجاج پیدا کرده و کجاهایش پیدا نکرده. میخواهم بگویم اصلاً کی چه چیزی بهغیر از حقیقت در سخن میتواند باشد؟ بخشی حقیقت دربارهٔ جهان است که طرف میخواسته بگوید، بخشی هم حقیقت دربارهٔ روان خودش که آن حقیقت واقعی در آن بد بازتاب پیدا کرده، یا در مرحلهای که بعد از بازتاب میخواسته بیان برسد، بد بیان شده.
سه لایهٔ اثر هنری
ممکن است طرف حقیقت را هم خوب گرفته ولی بد بیان کرده باشد. چیزی بهغیر از حقیقت اینجا برقرار نیست؛ اعوجاجها هم حقیقیاند. بنابراین چیزی که ابنعربی میخواهد بگوید این است که چیزی بهغیر از حقیقت وجود ندارد؛ اعوجاج به حقیقتی مربوط به این شخص است. یک بار وقتی اولین جلساتی بود که شروع کردیم از یونگ استفاده کنیم و نقد هنری بکنیم، این لطیفه را تعریف کردم — به نظرم لطیفهٔ خیلی خوبی است — برای اینکه نوعی آن بیسِ نگاه یونگی را وقتی به اثر هنری یا هر پدیدهای نگاه میکنید بهطور تمثیلی بفهمید: میگویند استادی میخواست بگوید B ولی اشتباهاً گفت C و روی تخته اشتباهاً نوشت D؛ در حالی که از اصلش باید میگفت A؛ اینکه میخواست بگوید D هم غلط بود، اشتباهاً به زبان آورد و اشتباهاً هم نوشت. تحلیل یونگی چنین چیزی است: پیدا کردن آن A و اینکه این چگونه تبدیل به B شده، چرا C نوشته و همینطور اشتباهاتش. وقتی برای یک اثر هنری تحلیل یونگیِ موفقی انجام میدهید، مایههای حقیقی ناخودآگاه جمعیاش را کشف میکنید و میگویید این نویسنده یا هنرمند چه آدمی بوده که چنین بیان کرده؛ و نهایتاً دستکم سه لایهای که در اثر هنری هست — ناخودآگاه جمعی که خودش هم ممکن است طیفی قومی یا فرهنگی داشته باشد، بهاضافهٔ لایهٔ شخصی و لایهٔ خودآگاه — را درک کنید و اینها را کنار هم بگذارید و دقیقاً بفهمید که این اثر چگونه به وجود آمده است. و نمونهاش آن فیلم — اثر هنریِ بیارزشِ بد رونالد — که دربارهٔ آن بحث کردیم؛ فکر میکنم دلیل اینکه دربارهٔ این کار صحبت کردم این بود که ببینید در آن حقیقتی کلی دربارهٔ بشر، روابط خانوادگی و تأثیراتی که روی انسان میگذارد بیان میشود: بهاندازهای که در یک کتاب روانکاوی اطلاعاتی دربارهٔ یک سندروم به شما بدهند — نشانههایش، دلایلش و نحوهٔ مداوایش — به همان اندازه در فیلمی مبتذل که آدمی بهنحوی انگار گرفتار آن سندروم است و تجربهاش کرده — بهطور اتفاقی وقتی که خودآگاه نیست و ناخودآگاه داستانی میسازد — اجزای آن سندروم و دلایل این مشکل و نحوهٔ پیشرویاش و — نمیدانم — چیزهایی که بهاصطلاح آثار و علائمی دارد را خیلی خوب میبینید. شاید اگر پزشکی چند سال با آدمهای اینگونه تجربه کرده و علائم و دلایلش را پیدا کرده باشد، بهخوبی هنرمندی است که خودش آن سندروم را تجربه میکند؛ یا حتی ممکن است تجربه هم نباشد: لازم نیست اثر هنری وقتی حقایقی را بیان میکند، هنرمند بهنحوی در زندگی شخصیاش تجربه کرده باشد.
ناخودآگاه جمعی، شخصی، خودآگاه
گاهی در اثر همان الهامهای عمیقی که در زندگی پیش میآید، ممکن است آدمی را دیده و چیزی به او الهام شده باشد و شخصیتی را ساخته باشد. مثلاً نویسندهٔ کتاب «آبلمبو»: کتاب «آبلمبو» کتابی است که آدمی به اسم گونشاروف نوشته، اگر اشتباه نکنم. اگر کتاب را بشناسید، آنقدر شخصیتی که کتاب مبتنی بر شخصیتی به اسم «آبلمبو» است — آنقدر این شخصیت تیپیکال است — که ما بیماریای تحت عنوان «آبلمبو فیسم» رسماً در کتابهای روانکاوی داریم: نوعی تنبلی مفرط و بیانگیزگی مفرط. لازم نیست نویسنده دچار «آبلمبو فیسم» باشد ولی انگار این نوع بهاصطلاح انحرافی را که ممکن است به وجود بیاید حس کرده؛ شاید زمینههایش در خودش بوده یا در دیگران دیده، بههرحال این پدیده را دیده و بهخوبی بیان کرده. سعی میکنم این را بگویم که مطالعه برای آدمی که اعتقاد دینی دارد — تفسیر کتاب مقدس — مثل مواجههٔ مستقیم با حقیقتی است که هیچ اعوجاجی از ناخودآگاه شخصی در آن پیدا نکرده؛ این مستقیماً نگاهکردن به سری حقایق است؛ و نقد روانکاوانه — به تعبیر یونگیاش — مرحلهٔ پیچیدگی بیشتری دارد: فقط مسئله این نیست که به حقیقتی نگاه میکنید؛ دارید به حقیقتی نگاه میکنید که در روانِ آدمی کمی کجومعوج بازتاب پیدا کرده. چیزی که میخواهم بگویم این است که در این دو سه جلسه به هم پیوندی خیلی واضح دارند: اینجا کار پیچیدهتری میکنیم و اگر ایمان مذهبی کسی داشته باشد به این احساس میرسد که آنجور مطالعات، پیشزمینهٔ خیلی خیلی خوبیاند؛ بیسِ مطالعهٔ همهٔ کارهایی که بشر انجام میدهد. مثل اینکه بگویم شناختن حقیقت و شناختن عمیقترین لایههای ناخودآگاه جمعی با دیدگاه یونگی، بیسِ فهمیدن هر کار هنریِ پیشپاافتاده است؛ بههرحال هرچقدر هم تصویر عجیبوغریب و اعوجاجدار باشد، نیاز دارید آن بیس حقیقی را بهنحوی بفهمید.
انجمن شاعران مرده: کمبود یونگی
ببینید چقدر این دور از دیدگاههای فرویدی است — فرویدیستی — که اصلاً همهچیز بیمارگونه میشود و اعوجاج اصلاً ذاتِ بشر و هر چیز هنری انگار است؛ اصلاً فروید به این نگاه نمیکند که پشت اثر هنری حقیقت عمیقی خوابیده و این آدم کجومعوجش کرده. مثالی میزنم و شروع میکنم تا شاید این موضوع را بعداً ادامه دهیم؛ برای اینکه به این هدفم برسم — فکر نمیکنم کسی تا حالا متوجه نشده باشد که نگاه فرویدی و یونگی و تکنیکهایشان چقدر با هم فرق دارند — ما دربارهٔ یک کار هنری مفصل اینجا بحث کردهایم و یکیشان فیلم «انجمن شاعران مرده» بود. میخواهم الان چنددقیقهای بحث صرف کنیم: اگر دربارهٔ «انجمن شاعران مرده» یونگی نگاه کنید، در آن نقدی که قبلاً دربارهاش انجام دادیم چه چیزی کم است؟ چگونه باید وارد شویم؟ میخواهم سعی کنم بگویم خیلی از المانها و نتایج نقد فرویدی را میتوان نگه داشت ولی با نقد یونگی انگار یک لایه جلوتر هم رفت. اگر بخواهید الان مثلاً «انجمن شاعران مرده» را یونگی فکر کنید، چه میشود کرد؟ بهغیر از اینکه احتمالاً سری نمادها و اشیاء و چیزهایی ممکن است در فیلم باشد — مخصوصاً آنهایی که بیشتر تکرار شدهاند که میتوانید با دیدگاههای یونگی تعبیرهای عمیق ناخودآگاه برایشان پیدا کنید و به فهم چیزی کمک کند — اصلاً اولین کاری که از دیدگاه یونگی دربارهٔ داستان یا فیلمی میشود کرد این است که آن تم کلی را ببینید و آیا اسطورههای مشابه برایش وجود دارد یا نه: اگر این واریاسیونی است روی تمی کلی، خوب است آن تم کلی را بشناسم. یادم افتاد به نکتهای: اصلاً موضوعِ تم و واریاسیون، این اصطلاحات خیلی موسیقیاییاند؛ در موسیقی تمی دارید و روش واریاسیون مینویسند؛ و خودِ واریاسیوننوشتن خیلی هنری است؛ درازیا از موسیقیدانان بزرگ استادند که واریاسیونهای خوب بنویسند. من به دلیل علاقهٔ شخصیام — برامس اثری جالب دارد تحت عنوان «واریاسیونهایی روی تم هایدن»: تمی از هایدن برداشته و روش واریاسیون نوشته — و جالب است از این نظر که واریاسیونها از آن تم اصلی خیلی جالبترند؛ برای موسیقیدان یافتن واریاسیونهای خوب بهاصطلاح به ذاتش برمیگردد. کاری به این ندارم؛ الان یادم افتاد که موسیقیدانی که اصلاً یادم نیست کی بوده — آدم مهمی نیست — بازیای کرده: تم را معرفی نکرده و سری واریاسیون نوشته، مثل معما؛ که موسیقیدانها ببینند تم چه بوده؛ این واریاسیونها روی چه تمی نوشته شدهاند.
واریاسیون روی تم مرکزی
شاید این سؤال معنای دقیقی نداشته باشد ولی کاری شیطنتآمیز است، به این معنا که موسیقیدانها میدانند واریاسیونها طوریاند که میتوانند تشخیص دهند از روی چه تمِ مرکزی نوشته شده. ولی چیزی که میخواهم بگویم این است که حتی اسطورهها و همهٔ داستانها اگر واریاسیونهایی روی تمهای کلیاند و همهٔ داستانها به ساختارهای کلیِ ازلی برمیگردند، نهضت ساختارگرایی در ادبیات اصلاً همینجا بود که بگردد آن ساختارهای کلی را که در همهٔ آثار هست پیدا کند؛ برای همین ساختارگراها با اسطورهشناسی نزدیکی میبینند. گاهی ممکن است آن اسطورهٔ مادر را گم کنید؛ ولی اگر بهاندازهٔ کافی واریاسیونها را نگاه کنید ممکن است بهنحوی بفهمید آن وجه مشترکی که همهٔ اینها روی آن کار میکنند — این تم اصلی — چیست. میخواهم کمی از شما حرف بشنوم دربارهٔ اینکه تمِ «انجمن شاعران مرده» به چه جور اسطوره یا داستانهای قدیمی نزدیک است؛ مایههای اصلی داستان چیست و چه چیزهایی میتوانیم پیدا کنیم؟ اگر بتوانیم اسطورهای خیلی خوب و شناختهشده پیدا کنیم که نزدیک به این باشد، بعداً به ما کمک میکند بهنحوی از دیدگاه یونگی به مسئله نزدیک شویم. تم — بگذارید کمی دربارهٔ خود داستان یادآوری کنم، اگر کسی ندیده یا یادش رفته: تم کلی، گرهاش به این است: معلمی با شاگردانش که معلم قرار است حالتی از آدمِ ایدهآل داشته باشد، کسی که اینها را در دورهٔ نوجوانی رهبری میکند؛ و نهایتاً اتفاقهایی که اطراف این ماجرا میافتد — که با خودکشی یک نفر همراه است — ولی یکی از دانشآموزها بههرحال تحت تأثیر قرار میگیرد و متحول میشود. داستانِ متحولشدن چند نوجوان تحت تأثیر معلمی. شعر اینجا خیلی موضوعیت دارد ولی واقعاً تم کلی این نیست.
تم معلم-شاگرد نه شعر
تم کلی داستان شعر نیست؛ گرهاش معلم-شاگرد است، آن چیزی که خیلی پررنگ است؛ به آخر فیلم کمی فکر کنید: آخرش هم با شعر تمام نمیشود؛ تم کلی داستان رابطهٔ شاگرد-معلم است. این خیلی تم قدیمیای است: از هر جای دنیا بروید نگاه کنید، نوعی ارتباط استاد و شاگرد، مراد و مرید و اینها همیشه هست؛ میگویم حتی شاید بشود گفت بهجای استاد و شاگرد یا معلم و دانشآموز، مراد و مرید بگوییم بهتر است؛ نه؟ این داستان کمی لذتِ رابطهٔ این آدم با دانشآموزانش بیشتر از رابطهٔ معلم و شاگرد است؛ مسئلهاش شخصیت هم هست، راهنماییهای کلی برای زندگی هم هست. بگذارید صحنهای را یادآوری کنم: نوشتههایی را میدهد به بچهها که با صدای بلند بخوانند — نمیدانم دیدهاید و یادتان هست یا نه — این نوشتهها نوشتههای کلی دربارهٔ زندگی است. کلاً ویژگی این معلم این است که از حالت آموزشِ صِرف بیرون آمده و حالتی رهبری معنوی پیدا کرده. داستانی اینشکلی است؛ خیلی فکر میکنم اسطوره میشود پیدا کرد که چنین نوع رابطهای را در آن ببینیم: از شخصیت پیرخرد گرفته تا چیزی که مثلاً به آن میگوییم «گروه»؛ و انواع و اقسام دیگر، انواع و اقسام گروه، گروههایی که در اسطورههای همهجای دنیا هست. و این حالت بهاصطلاح در قرآن رابطهٔ موسی و خضر است — که رابطهٔ مراد و مریدی است و بهوضوح این حالت را دارد. جاهایی ممکن است این رابطههای اینشکل در قرآن باشد و واضح بیان نشده باشد ولی اینجا خیلی صریح است. پس کلاً اگر بخواهیم اسطورههای پایهای پیدا کنیم که بهعنوان تم اصلی داستان بگیریم و بعد سعی کنیم ببینیم این تغییراتی که در داستان اصلی داده شده چگونه است، چگونه بسط داده شده، چگونه جاهایی تفاوت کرده، باید بگردیم دنبال همین تمهای اسطورهای که اینشکلاند. پیش از اینکه کمی بیشتر وارد جزئیات شوم — مثلاً به مثالهای خاصی اشاره کنم — انتظارتان از اسطورههای اینشکل چیست؟ غالباً چنین است که با موفقیت همراهاند. بگذارید چیزهای کلی بگویم: ما قبلاً با همین حرفها به نکاتی اشاره کردم که نتیجهٔ نگاهِ — غیرقابلاجتناب — زندگی من یعنی فروید هم بخواهم بحث کنم کمی قاطی میشود.
کهنالگو و گنجایش شخصیت
اگر یادتان باشد من بهشدت روی این نکته تأکید کردم که شخصیت این معلم کاملاً شخصیتِ ضعیفی است: اصلاً در حد یک پیرخرد و «گروه» نیست؛ مخصوصاً اینکه از وقتی بحران شروع میشود بچهها را ول میکند؛ هیچ کاری از دستش دیگر برنمیآید؛ هیچ راهنمایی درستوحسابی هم نمیکند. این حالت عقیمبودن این رابطه بخشیاش برمیگردد به عقیمبودن این شخصیت. میخواهم اولین نکته را بگویم، چون اصولاً در اسطورهها «گروه» ضعیفی که در میانهٔ کار کم بیاورد نمیبینیم؛ یا مثلاً پیرخردی که از جایی به بعد دیگر من نمیدانم اصلاً — ببخشید، من تا همینجاهایش را میدانستم. دقیقاً میخواهم مثالی بزنم از اینکه وقتی تمی، آینهای که بهاندازهٔ کافی گنجایش ندارد انعکاس پیدا میکند، اصلاً این آدمی که این بستر را خلق کرده این پیرخردش واقعاً فعال نیست؛ ولی فعالیت خیلی مختلف است؛ همینقدر که میدانید فعالیت میکند نمیتواند از درون این آدم «گروه»های بهتری از این دربیاید؛ تمام سعی خودش را انگار کرده که شخصیتی درست کند که این شخصیت شخصیتی آرمانی و ایدهآل باشد. مثل — قبلاً دربارهاش در این فیلم صحبت کردهام — این مثل حدیثِ نفسی است: آدمی که در دوران نوجوانیاش خیلی ناآگاه بوده، حالا که به میانسالی رسیده و پختگیای پیدا کرده، انگار آرزو میکند ایکاش آدمی با آگاهیهای امروزِ من میآمد در دورهٔ نوجوانی به من میگفت چه کار بکنم؛ نمیگذاشت زندگیام اینگونه بگذرد. این حس کلیای است که در چنین داستانی که روایت میشود هست. بنابراین نویسنده قرار است الان به وضعیتی رسیده باشد که شخصیت ایدهآلی که قرار است راهنما باشد را خلق کرده باشد. به نظر من این فیلم مثل هر فیلم یا داستان دیگری بخشی از اعوجاجش این است که آن کهنالگویی که قرار است آنجا ظاهر شود — آن شخصیت اسطورهای — این آدم گنجایشش را ندارد و خیلی از مؤلفههایش را به دست نیاورده و نتیجهاش این است که کار خوب درنمیآید. این چیزی است که ما قبلاً بدون اشاره به اسطورهها همینگونه دربارهاش حرف زدیم: خیلی واضح بود این معلم از جایی به بعد کم میآورد و داستان هم به همین دلیل راهی میافتد که چون معمولاً داستانهای رابطهٔ مراد و مریدی اولاً مراد نقطهضعفی ندارد، ثانیاً غالباً انتظار دارید مراد موفق شود درسی به مرید بدهد.
اعوجاج اسطورهای
نه اینکه مریدانش خودکشی کنند. مثلاً داستانی اسطورهای را در نظر بگیرید که داستان مراد و مریدی است، میرود جایی با مریدانش؛ یکیشان خودکشی میکند، یکی هم هیچی نمیفهمد؛ حالا داستان تمام میشود. البته این داستان بالاخره دارد میگوید یکیشان چیزی فهمید؛ عدهای تحت تأثیر قرار گرفتند — آنهایی که میروند بالای میز میایستند آخر — آنهاییاند که بههرحال نتیجهٔ فعالیت این معلماند. ولی بههرحال همانطور که معلم ضعیف است تعلیماتش هم ضعیف است؛ و شعر اینجا دقیقاً آن چیزی است که قرار است آن روحِ شاعرانه — چیزی که قرار است منتقل شود — باشد؛ و شاید نقطهٔ قوت داستان این است که آن چیزِ معنوی که منتقل میشود، نویسندهٔ داستان واقعاً اهل ادبیات است؛ شعرهای قشنگی در آن هست؛ بگذریم، نمیخواهم خیلی به این جزئیات دقت کنم. بههرحال اگر بتوانم اسطورهای پیدا کنم که داستان مراد و مرید در آن باشد و در آن طیفی از مریدان باشد که بعضی از مریدها در مرحلههایی جا میمانند و بعضیها رد میشوند — از این داستانها زیاد داریم. منطقالطیر داستانی خیلی مبسوط است دربارهٔ جمع عظیمی از پرندگان که به سمتی میروند و هر کدامشان نمادهایی از چیزیاند و بعد ریزش دارند: مدام یکیشان عجله میکند و باز میماند؛ میروند تا سیتایشان فقط میمانند؛ از مرغانِ خیلی عظیمی سیتایشان میمانند که به هدف میرسند. بخشی از این داستان باید چنین نگاهش کرد که اگر بتوانیم اسطورهای پیدا کنیم که اساسش این باشد که میان مریدها بعضیها موفق میشوند و بعضیها موفق نمیشوند، آنوقت میتوانید نگاه عمیقتری به این داستان کنید بر اساس آن تم. اینجا یکی خودکشی میکند، بعضیها کاملاً جا میزنند و اصلاً پیروی نمیکنند، بعضیها اصلاً خیانت میکنند مثل حواریون مثلاً عیسی.
استفادهٔ عملی از اسطوره
ولی میخواهم بگویم اصولاً استفاده از اسطوره در کاری که میکنیم چگونه است: صرف اینکه بیایم اسطورهٔ خیلی شبیهی پیدا کنم، تازه شروع کار است؛ بعد باید این اثر هنری را کنار آن اسطوره بگذارم، تفاوتها را نگاه کنم و سعی کنم تشخیص بدهم که این تفاوتها چگونه انگار بهروز شدهاند. به نظر من این خیلی واضح است در این کار هنری: این شخصیتی که این اثر را خلق میکند به معنای واقعی کلمه به آن کمالی که بهنحوی قرار است ادعایش را بکند نرسیده؛ حتی خودش آن شخصیت معلم در او شکل نگرفته؛ هنوز از آن دوران نوجوانیاش جدا نشده؛ هنوز همان ترسهایی که در دوران نوجوانی باعث شد مسیر زندگیاش را پیدا نکند در او هست. اینها را در همان جلسهٔ آخر سعی کردم خیلی واضح نشانتان بدهم: هنوز انگار از مدیر مدرسه میترسد، از تبلیغ میترسد، از پدرش میترسد؛ هنوز این فضای ترس در ذهنش پابرجاست. علت اینکه پروژهٔ این معلم شکست میخورد کاملاً به نظر میآید — غیر از تأثیری که روی بعضیها میگذارد — به اخراجش میانجامد و بهنحوی ماجرا با خودکشیای که نمیشود فرض کرد میشود از آن صرفنظر کرد؛ چون وقتی داستان را میبینید نهایتاً شک میکنید که آیا این معلم اصلاً کار خوبی کرد که بچهها را به هیجان آورد یا نه. اگر آن تصویر آخر فیلم نباشد — آن را کنار بگذارید که نتیجهٔ فیلم این است که اصلاً این کار را نکنید؛ بچهها را بیخود در خطهایی که با زندگی خانوادگیشان و مدرسه میخواند نگذارید — بههرحال فیلم مثل اینکه تازه این آدم در میانسالی جرقههایی از آن شیره خرد در وجودش خورده و خیلی سعی میکند آن را در تخیل خودش بزرگ کند؛ نهایتاً موفق نمیشود کاری بهاصطلاح واقعی و مؤثر ارائه دهد. دقیقاً آدمهایی که اسطورهها را میساختند: ویژگی اسطوره این است که قهرمانانش به آن حالت پرفکت نزدیک میشوند: اگر اولین کسی که اسطوره را تعریف کرده نقطهضعفهایی داشته که باعث شده آن شخصیتِ قرار است پرفکت باشد نقطهضعف پیدا کند، نفر دوم و سوم که آن نقطهضعف را ندارند، آنجا را بهتر میکنند.
اخراج معلم و خودکشی
اگر خط داستانی به سمتهایی منحرف شده، هدایتش میکنند تا نهایتاً الگویی از رابطهٔ ایدهآل بین مراد و مرید به وجود بیاید. معنایش این نیست که ایدهآل یعنی همیشه خوب پیش برود و همیشه درست پیش برود؛ مثلاً فرض کنید مثل منطقالطیر: پرندههایی که جا میمانند ایرادهایی دارند که هر کدامشان تمثیلهایی از صفتی منفی در انساناند؛ بنابراین منطقالطیر خیلی خوب بیان میکند که آنکه حرص دارد نمیتواند در این مسیر بیاید، آنکه عجله دارد نمیتواند مسیر را طی کند؛ دارد میگوید چهجور موجوداتی مریدهای خوبیاند برای مسیر کمالگرایی. این ایدهٔ کلی است. من خیلی اهل اسطورهشناسی نیستم؛ حجم اسطورههایی که میدانم زیاد نیست؛ بنابراین در کار عملی وقتی حرف از اسطورهها میشود، آدمی که گنجینهٔ بزرگی از کار اسطورهای در ذهن دارد ممکن است بتواند اسطورهٔ خیلی نزدیکی پیدا کند؛ منطقالطیر خیلی به درد این اثر خاص نمیخورد؛ ممکن است شما جاهایی الگوی خیلی نزدیکتری پیدا کنید که کار خیلی راحتتر شود. یک چیز دیگر، تم دیگری که میبینم در این موضوعهایی که دربارهاش بحث میکنیم جای آن خالی است و میخواهم اشارهای به آن بکنم؛ ممکن است ادامه دهیم یا نه، خیلی اصراری ندارم همین موضوع را ادامه دهیم؛ ولی اول کتابی معرفی میکنم که خودتان بتوانید بخوانید. باز مقداری انگیزهام این است که موضوع مشابه را دربارهٔ فروید بحث کردهایم؛ بنابراین بد نیست دربارهٔ این هم بحث کنیم؛ مرتب هم اشاره کردهام که در این زمینههای خاص ۱۸۰ درجه با هم فرق دارند: رابطهٔ روانکاویِ یونگ با پدیدههایی مثل دین و عرفان. خیلی واضح است که دیدگاه یونگ و فروید واقعاً ۱۸۰ درجه با هم فرق دارند؛ شاید هیچجایی به این اندازه با هم متفاوت به نظر نیایند.
عرفان بهعنوان تهذیب و حقیقت
از نظر فروید دین و عرفان کاملاً پدیدههایی رواننژندانهاند، در حالی که از نظر یونگ برعکس: اینها بهنحوی به آن منابع ناخودآگاه جمعی متصلاند و بنابراین از نظر یونگ کاملاً چیزهای مفیدیاند. چیزی که الان میخواهم دربارهاش کمی توضیح دهم این است: چون چیزی که واقعاً یونگ به آن نزدیک است عرفان است نه دین؛ فکر میکنم باید تفاوت میان این دو را کمی درک کنیم؛ برای همین است که مثلاً اگر میان ادیان به ادیانی خیلی ارادت پیدا کرده، ادیان شرقی از جنس عرفاناند: کمتر در آنها پدیدههایی مثل شریعت یا ادعای نهی میبینید. عرفان کلاً هر جور پدیدهٔ فرهنگی، جنبشهایی که ادعای کلیشان این باشد که با نوعی فرایندها و طریقتهایی که باعث تهذیب نفس میشود حقیقت را تشریح میکنند — اینها را همه بگذاریم به نام عرفان؛ دستکم برای خودمان فعلاً این قرارداد را بکنیم: ممکن است هزار نفر هزار تعریف مختلف از عرفان داشته باشند و بعضی چیزها را یکی بگوید عرفان و صوفیگری حساب میشود و یکی بگوید نمیشود؛ من چیزی خیلی کلی میگویم. آن چیزی که یونگ با آن بهشدت موافق است این است که فرایندهایی باید طی شود، طریقی باید طی شود تا حقیقت در وجود انسان تجلی کند: این حقیقتهای عرفانی در مقابل چیزهایی مثل فلسفهاند که قرار است شما با منطق و مطالعه و تفکر حقایق را کشف و بیان کنید. در عرفان اولاً تأکید بر کشف است نه بیان؛ معمولاً همهٔ حقیقتهای عرفانی — حرف نهضت عرفانی این است — که نمیتوانند بیان کنند؛ با بیان خیلی میانهای ندارند؛ اگر مقداری هم بتوانند بیان کنند قبول ندارند که خوب باشد بیان کنند؛ اگر بیان هم میکنند رمزی بیان میکنند که خیلی از آدمها نفهمند؛ اصلاً با عمومیکردن حقیقتی که درک میکنند میانهای ندارند و اساساً قبول ندارند که بتوانید با فکر کردن و با خودآگاهیتان بهنحوی به حقیقت دسترسی پیدا کنید. فلسفه به معنایی ایدهٔ کلیاش این است که در ذهنِ خودآگاه با فرایندهای کاملاً خودآگاه از جایی شروع کند حقایق را کشف کند و ایدهاش هم این است که بیان هم بکند؛ خیلی خوشبینانه است.
ناخودآگاه جمعی و سلف عرفانی
به دوستان فیلسوفم به شوخی میگویم که با بخش کوچکی از مغزتان قرار است همهچیز را تعطیل کنید. کل این نوروساینس به ما میگوید کل این فعالیتی که فیلسوفها انجام میدهند جاهای کوچکی را اشغال میکند؛ و اصلاً نوروساینس میگوید هیچوقت آنگونه که فیلسوفها فکر میکنند وقتی اینجا کار میکند بقیه خاموش نمیشوند: آن قسمتهای تمثیل و استعاره و عواطف هم دارند کار میکنند و روی کارِ این قسمت اثر میگذارند؛ اصلاً تفکر منطقیِ خالص به آن معنایی که فیلسوفها دوست دارند داشته باشند را نمیتوانند اجرا کنند؛ بعد هم تازه اگر اجرا کنید واقعاً چه کسی باورش میشود که با بخش کوچکی از مغزمان بتوانیم به حقیقت برسیم؟ چه کسی باورش میشود؟ کسی که نمیخواهد ایدههای دینی داشته باشد، ایدههای تکاملی دارد، باید احساس کند همهٔ این بخشهای شناختی مغز همه برای رسیدن به شناخت به درد میخورند: مثلاً فرض کنید قسمتهایی که مربوط به تمثیل و استعاره است، قسمتهایی که مربوط به عواطف است — همهٔ مغز بهعنوان پدیدهای تکاملیافته باید کلاً با هم کار کنند، همهٔ قسمتها دست به دست هم بدهند تا فانکشن شناختی خودشان را انجام دهند. کلاً این ایده خیلی بینظیر و عجیب است که فکر کنم میتوانم با منطق با استدلالهایی بیایم از گزارههایی گزارهای نتیجه بگیرم، هم حقیقت را بشناسم، هم برای دیگران بیان کنم، بعد هم کتابی بنویسم و دیگر تمام شود؛ هر که بعدش بیاید بخواند همهچیز را بفهمد. ایدهٔ عرفان این است که اصلاً شما نهتنها با فکر کردن به شناخت نمیرسید — شناخت جدای از عمل نیست: شما باید حقیقتی داشته باشید، زندگی کنید، کارهایی انجام دهید؛ این کارها ممکن است بدنی هم باشد؛ نه فقط از همهٔ مغزتان، از همهٔ وجودتان باید استفاده کنید تا مرحلههایی را طی کنید تا به شناخت برسید. خیلی واضح است که بهشدت این ایدهها یونگیاند یا ایدههای یونگ عرفانیاند؛ چون آنها قدیمیترند نمیشود به آنها گفت یونگی؛ یونگ در این زمینه با عرفا مشترک است که انگار حقیقت در درون ماست: عرفا اینگونه احساس میکنند؛ نمیروند حقیقت را از بیرون بگیرند؛ کاری با خودشان میکنند که حقیقت در آنها تجلی میکند. واقعاً ایدهٔ مشترکشان این است که انگار ما به حقیقت دسترسی داریم.
اتصال به منبع حقیقت
موانعی وجود دارد که باید آنها را کنار بزنیم؛ وقتی آن موانع را کنار بزنیم به حقیقت دسترسی پیدا میکنیم. پس اولاً اینکه ما به منبع حقیقت متصل هستیم ایدهای کاملاً عرفانی است؛ این اصلاً در فروید نیست. ناخودآگاه جمعی و سلف، اینها همه نوعی نزدیکی به آن چیزی است که عرفا دربارهاش حرف میزنند. اینکه باید فرایندی طی شود تا به چنین چیزی برسیم هم اصلاً یکی از حرفهای اساسی یونگ است؛ مخصوصاً فکر میکنم یونگ آن موقعی که به فرایند فردانیت — آنطور که خودش میگوید — با تحلیل خودش — بعد از روانکاویای که انجام داد — دست پیدا کرد، طرح کلیاش را دید، از آن به بعد بود که به سمت هندوئیسم و بودیسم و اینجور چیزها رفت؛ برای اینکه آنجا هم چیزی مشابه پیدا میکند. این مشابهتها دربارهٔ رابطهٔ دین یا مثلاً فرض کنید عرفا — تقریباً همهٔ جنبشهای عرفانی — اولین مطالعات عرفانی یونگ که خودش در خاطراتش نوشته مطالعات بهاصطلاح گنوسی بوده: در مسیحیت آن شاخههای بهاصطلاح گنوسی — قبلاً در این جلسه ترجمهای برایش میگفتم؛ یادم هست — شاخههایی از مسیحیت که مرتد هم شناخته میشوند و بهاصطلاح غیراستانداردند، آثار جالبی دارند؛ یونگ با آنها آشنا شده، بعداً از طریق کیمیاگری و خیلی چیزهای نزدیک به عرفان قرون وسطایی شروع کرده و نهایتاً ایدههای کاملتری طرح میکند. میشود یک جلسه کلاً دربارهٔ این چیزها صحبت کرد؛ دستکم کاری که میتوانم بکنم این است که این کتاب را معرفی کنم که موضوعش همین است: اسمش «حکمت شرق و رواندرمانی غرب» است، مال آدمی به اسم هانس یاکوبس؛ ترجمهاش هم در دسترس است؛ انتشارات سروش چاپ کرده. این کتاب اصولاً سعی میکند نشان دهد یونگ وقتی رواندرمانیِ غرب میگوید — بیشتر نظرش به کارهای یونگ است؛ البته کاملاً از فروید و یونگ هر دو کنار هم استفاده میکند ولی آن که بیشتر با حکمت شرق ارتباط دارد — و حکمت شرق هم که میگوید منظورش از ایران به آنسو بیشتر است؛ عرفان از ایران به اینسو خیلی عرفانِ دینی است. و میخواهم همین را بهعنوان آخرین نکته دربارهٔ رابطهٔ یونگ با دین اشاره کنم: که چگونه و به چه دلایلی یونگ کمی از این دور است که با عرفانِ اسلامی خیلی میانه داشته باشد؛ میخواهم کمی حرفهای گندهگنده بزنم.
فرایند و طریقت
نکته این است که ما در عرفان دینی، در این منطقهای که خودمان هستیم — مثلاً عرفان اسلامی — بهنحوی پدیدهٔ وحی است. و میخواهم سعی کنم روشن کنم که یونگ خیلی در روانکاویاش توجیه مناسبی برای پدیدهٔ وحی پیدا نمیکند: هر چقدر بخواهید، برای رؤیا و الهام و حالتهای وجد عارفانه تشخیصشان بهطور بدیهی چیزی پیدا میکند، جایگاه پیدا میکند، ولی برای وحی پیدا نمیکند. چرا؟ برای اینکه وحی ظاهراً ادعایش این است که پدیدهای کلامی است و یونگ خیلی میانهای ندارد که شما در اعماق ناخودآگاه جمعی خودتان به پدیدهای زبانی برسید. مثلاً اگر وحی، اگر پیامبران فیلم میآوردند بهجای کتاب، یونگ میتوانست بگوید آری؛ اینها انسانهایی هستند که در اوج آن فرایند فردانیت — عمیقترین، یعنی اصلاً هیچ اعوجاجی در وجودشان نیست — و آن محتویات ناخودآگاه جمعی دارد به این خوبی روی نوار سلولوئید ثبت میشود؛ ولی وقتی پیامبران بهاصطلاح زبانآوری میکنند، سخن میگویند و میگویند این سخن عینِ حقیقت است، اصلاً در قاموس یونگی خودش مشکل ایجاد میشود: من رفتهام به اعماق — عمیقترین — و این اقیانوس؛ این ناخالصیها و آلودگیهای اقیانوس را برطرف کردهام؛ رسیدم به آن؛ و چه چیزی پیدا کردند؟ کتاب پیدا کردند. این با دیدگاه یونگی خیلی سازگار است. آن حرف گندهگندهای که میخواهم بزنم این است. بیایید — پیش از اینکه لکانفهمیده باشیم — این جملهٔ معروف لکان را یادآوری کنیم که «ناخودآگاه ساختارش ساختار زبان است». فرق لکان با یونگ این است که ناخودآگاه را اصلاً با زبان منطبق میبیند: زبان به نظر میآید تهِ خودآگاه است و این حرف خیلی عجیبی است که لکان میزند که تهِ ناخودآگاهی هم زبان است؛ این ساختار زبان، ساختار ناخودآگاه، ساختار زبان است. اگر کمی حرف گنده زدن یعنی اینکه الان لکان اینجا باشد اعتراض میکند و یونگ هم اینجا باشد به حرف من اعتراض میکند: دارم از چیزی میگویم برای اینکه لکان ناخودآگاه جمعی را آن معنا خیلی قبول ندارد؛ وقتی میگوید ناخودآگاه کمی در فضای فرویدی دارد صحبت میکند. من خیلی فکر نمیکنم چنین باشد؛ ولی خودش میگوید که من فرویدیوار بحث میکنم.
لکان: ناخودآگاه ساختار زبانی دارد
فکر میکنم لکان خیلی فرویدیست — طرفداران لکان اینجا بودند که تظاهرات میکردند — فکر میکنم چیزی که قبلاً هم به آن اشاره کردم: تلفیق خیلی سادهای از حرفهای لکان و یونگ وجود دارد که احتمالاً مورد اعتراض دستکم لکانیها قرار میگیرد؛ یونگیها ممکن است راحتتر راه بدهند: آن هم این است که به ناخودآگاه جمعی معتقد باشیم و معتقد باشیم که ناخودآگاه جمعی — اتفاقاً نه ناخودآگاه شخصی — ساختار زبان را دارد. اگر این اعتقاد را بپذیرید — یعنی چنین تلفیقی را، که میشود نوعی بهاصطلاح دیدگاهِ پسایونگی — آنوقت انتظارتان این است که در چنین دیدگاهی وحی کاملاً تبیینپذیر میشود: اگر من به عمیقترین لایهٔ ناخودآگاه جمعی برسم به پدیدهای زبانی میانجامد؛ آنجا کلامی وجود دارد؛ زبانی که غیر از بهاصطلاح زبانِ روزمره است؛ مثلِ بیسِ زبانِ روزمره است. چرا این اعتقاد، اعتقادِ موجهی از نظر من است؟ به دلیل این تحقیقات مدرن زبانشناسی که حرف از ذاتیبودن زبان میزنند؛ مثل کارهای چامسکی. اگر بخواهید حرفهای چامسکی را بیاورید — اصلاً لکان را کنار بگذارید؛ بگویید حرفهای چامسکی را سعی کنید بیاورید در روانکاوی — چه میشود کرد؟ کجا وقتی میگویم زبان ذاتی است، مثلاً گرامر ذاتی است، یونیورسال، این را کجا باید جا بدهم در لایههای روان؟ جایی، یونیورسالِ ناخودآگاه جمعی است. اگر بخواهم زبان را وارد روانکاوی کنم: من از روز اول — از وقتی دربارهٔ فروید صحبت میکردیم — مدام تذکر دادهام و حرف از این میزنم که فروید دو عنصرِ خیلی مهم در روانکاویاش کم دارد: یکی مفهومِ رشد؛ به نظر میآید مهمترین مفهوم روانکاوی باید باشد، یعنی باید بگوییم این مکانیسمهای روانی چگونه شروع میشوند. این رشد در فرویدیسم خیلی محدود به سالهای اولِ زندگی است؛ نقشهٔ خیلی کوتاهی دارد و زود هم به نهایت خودش میرسد؛ و فروید — در واقع یونگ — نوعی بحثِ فرویدیسم بر اساس مفهوم رشد. و من مدام گفتهام که جفتِ فروید و یونگ مشکلشان این است که مهمترین پدیدهٔ روانیِ مربوط به انسان زبان است — از قدیم و ندیم گفتهاند انسان حیوانِ ناطق — چطور ممکن است روانکاویای داشته باشیم که پدیدهٔ زبان را در خود نیاورده باشد بهعنوان عنصری مهم مربوط به انسان؟ لکان در واقع هنرش این است که همهٔ بحثهایش حولوحوش مسئلهٔ زبان است. اگر نخواهم لکان را استفاده کنم، فکر میکنم فقط اگر نیت کنید که زبان را وارد روانکاوی کنید و حرفهای چامسکی را بپذیرید، جایی که میتوانید زبان را قرار دهید این است که زبان را بهنحوی با ناخودآگاه جمعی مربوط کنید و مدلِ یونگ را کمی بسط دهید.
رویای تصویری و وحی
چیزی که میخواستم بگویم این است که یونگ با وضعیت فعلیاش با عرفان هماهنگ است ولی با دین و ادیانِ ابراهیمی خیلی میانه ندارد؛ برای همین هم یونگیها اینها را نمیپسندند. مطالعاتی که دیدهام در مورد قرآن هم چیزی نوشته: دربارهٔ داستان موسی و خضر مطلبی نوشته بهعنوان متنی دربارهٔ کلاً داستان سورهٔ کهف؛ مقالهای دارد که خیلی جالب است: سه داستان در آن هست که جنبههای تمثیلی قویای دارند و طبعاً این خیلی خوشش آمده و دربارهاش بحث کرده. ولی بههرحال این با پدیدهای مثل وحی و اینجور چیزها میانهٔ خوبی ندارد. ولی میخواستم اشاره کنم که نوعی تلفیق در روانکاوی لکان و اینها — لکانیزم — میشود به وجود آورد که فکر میکنم خیلی هم طبیعی است و اگر این تلفیق انجام شود آنوقت میتوانید پدیدهای مثل وحی را اولاً بهنحوی توجیه کنید؛ اگر روانکاوی را علم بدانید میتوانید بگویید توجیهی علمی برای پدیدهٔ وحی دارید؛ همانطور که رؤیا دارید. رؤیا از سطحی میآید که بیشتر تصویری است؛ میتوانید فرض کنید بیسِ چیز عمیقتری را دارد که زبان است؛ بنابراین میتوانید به پدیدهای خیلی عمیقتر برسید — چطور در رؤیاها هم ممکن است به پدیدههای حقیقیِ جهان دست پیدا کنید — و این وقتی است که بهنحوی انگار حلقهٔ وصل شدهاید که اصلاً به همهٔ حقایق دسترسی پیدا کردهاید. اینها خیلی درسهای بیشرمانه — چیست؟ — دستودلبازانهای است؛ من فعلاً جسارت به خرج میدهم و فقط اشاره میکنم به اینکه چنین وضعیتی وجود دارد. شاید در کتابها به زبان فارسی دیده باشید: اولاً یونگ مقدمهای نوشته برای کتاب معروف «راز گل چینی» — آره؟ بله. «راز گل زرین» — آره؛ همیشه تا حالا ده بار این کتاب را با نامهای مختلف گفتهام و یک بار دیگر «راز»ش یادم میرود. این کتاب چینی است ولی «راز گل زرین»؛ این کتاب به فارسی ترجمه شده و مقدمهٔ یونگ خیلی معروف است؛ مقدمه و تفسیرش از کتاب «راز گل زرینِ» چینیها.
گل زرین، یوگا و ایچینگ
کتابی دربارهٔ یوگا نوشته که چاپ شده؛ مقدمهٔ جالبی نوشته در کتاب ایچینگ که آن هم کتاب چاپشده به فارسی است و مقدمهٔ یونگ را هم ترجمه کردهاند. اینها کارهای یک نفر ایرانی است؛ کتابی نوشته که توصیه نمیکنم بخوانید ولی بههرحال اگر میخواهید جای دیگری نگاهی بکنید، اسم یونگ و صحبت اینها در کارهای دستودلبازانه است. مقایسهای میان آرای یونگ و سهروردی. فکر میکنم هم یونگشناسها و هم سهروردیشناسها قطعاً اعتراض میکنند؛ ولی بههرحال فکر میکنم کتاب در حد نگاهکردن و کمی دیدن کتاب بدی نیست؛ تلاشی کرده که — چون سهروردی اشراقیترین فیلسوف اینجور چیزهاست — بهنحوی آدمی افلاطونی است و ریشهٔ فلسفهاش فلسفهٔ باستانی ایران است؛ بههرحال واضح است که به حکمتهای شرقی نزدیک است؛ بنابراین با یونگ پیوندی دارد؛ ولی چقدر این کتاب توانسته این رابطه را نشان بدهد بحثبرانگیز است. اینها کتابهاییاند که بههرحال به نظر من اگر کسی بخواهد عمیق مطالعه کند — بهترینش همین است که اصلاً موضوعش این است — کتاب تحلیلیِ یونگی دربارهٔ رابطهٔ روانکاوی و عرفان شرقی است.