→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۶۰ · نقشهٔ جلسات

مرورِ آثارِ مهرجویی — مقدمهٔ هامون

۱۵,۶۲۳ واژه · ۲۱ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

جلسه مقدمه‌ای است بر دیدن فیلم هامون. سخنران ابتدا می‌گوید چرا دربارهٔ فیلم‌های مهرجویی از دیدگاه روان‌کاوانه صحبت کردن کمی سخت است و دلبستگی شخصی خود را به کارهای او بیان می‌کند. بعد ویژگی‌های کلی سینمای او را می‌شمارد: دانایی فکری، رئالیسم، دیالوگ، بازی‌ها، ریتم و فروش. سپس دوره‌های کاری او را از فیلم «گاو» و فضای فکری و سیاسی پیش از انقلاب تا ساخته‌شدن هامون دنبال می‌کند و در پایان کلیدی برای دیدن هامون می‌دهد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

مقدمه: مهرجویی و فیلم هامون

سعی می‌کنم علاوه بر صحبت‌هایی که دربارهٔ مهرجویی می‌کنم مقدماتی بگویم که چرا بحث‌کردن از دیدگاه روان‌کاوانه دربارهٔ فیلم‌های مهرجویی کمی سخت است. راستش علت اینکه قبول کردم دربارهٔ «هامون» صحبت کنم شاید این بود که ادعا کرده بودم هرچه دوست دارید بگویید، من هر چه باشد صحبت می‌کنم؛ ولی «هامون» که گفتند کمی پشیمان شدم ولی چون دیگر گفته بودم فکر کردم اگر بگویم نمی‌شود زیر قولم زده‌ام. بنابراین فکر می‌کنم به دلایلی که می‌گویم این تیپ فیلم‌ها از جهاتی خیلی صحبت‌کردن درباره‌شان سخت است. رسم این است که دربارهٔ فیلمی که می‌خواهند صحبت کنند — احتمالاً برنامه‌های تلویزیونی که در آن کمی دربارهٔ مجموعهٔ آثار مثلاً فیلم‌ساز و دربارهٔ فضای کلی فیلم‌هایش مقدماتی می‌گویند — آماده شوید فیلم را ببینید. تقریباً این جلسه شبیه همین جلسه‌هایی است که مثلاً قبل از نمایش فیلم چیزی گفته می‌شود؛ منتها متمایل به همین نقد روان‌کاوانه مطالبی می‌گویم که شاید خیلی متعارف نباشد. بگذارید پیش از شروع اعتراف کنم که من به خیلی از کارهای مهرجویی خوشم می‌آید؛ یعنی رسماً شاید در فیلم‌سازانِ ایرانی، فیلم‌سازِ موردعلاقهٔ من است؛ مثلاً حتی بیشتر از کارهای کیارستمی؛ سلیقه‌ای هم هست: ادعای اینکه مهرجویی خوب است و آن یکی بد و این‌ها شاید خیلی بامعنی نباشد ولی واقعیت این است که به دلایلی خلاصه چیزی — سلیقه‌بودن — شاید بین خود من و مهرجویی یا شبیه‌بودن از نظر بعضی روحیات وجود دارد که من کلاً از کارهایش خوشم می‌آید. نوسان هم دارد؛ یعنی واقعاً چنان هم نیست که بگویم همهٔ کارهایش از نظر من خوب است؛ ولی دوره‌ای سری کارهای خیلی خوب دارد که مثلاً در هر کدام چهار-پنج فیلم که برایم از نظر جالب است. هم‌سلیقه‌بودن — مثلاً یک بار اتفاقی افتاد که برای من خیلی جالب بود و همین احساس بر من دست داد که جدا از اینکه واقعاً فیلم‌ساز خوبی است و کارش حرفه‌ای است و موضوع‌های جالبی برمی‌دارد و خوب می‌سازد و هزار ویژگی خوب کلی دارد، یک چیز خاص هم هست: یعنی نوعی علایق مشترک و روحیات مشترک که احتمالاً بین من و مهرجویی هست که من از کارهایش بیشتر از خیلی‌های دیگر خوشم می‌آید. اتفاقی که افتاد این بود که من دوران دانشجویی — دوران فوق‌لیسانس — جایی زندگی می‌کردم که خیلی نزدیک به خانه‌ام، مثلاً در خیابان، فروشگاهی بود که تقریباً می‌شود گفت خرت‌وپرت‌فروشی بود: مثلاً اسباب‌بازی داشت؛ خیلی چیزها داشت؛ نمی‌دانم چه بگویم؛ حداقل اسباب‌بازی در آن خیلی چیز می‌شد. مدتی که آن‌جا پیاده می‌رفتم و می‌آمدم نظرم جلب شده بود به عروسکی که گذاشته بود در ویترین مغازه‌اش. این‌قدر ایدهٔ این عروسک به نظر من جالب بود که علاقه‌مند شدم بخرم، مثلاً به کسی هدیه بدهم. اصلاً من نباید به عروسک‌ها نگاه کنم یا به فکر خریدن عروسک باشم؛ یعنی عروسک واقعاً عروسک جالبی بود: کانگورویی کوچولو بود که خیلی قشنگ ساخته بودند که بچه‌ای در کیسه‌اش داشت. احساس می‌کردم چه ایدهٔ خوبی است؛ برای اینکه دختربچه‌هایی که با عروسک بازی می‌کنند معمولاً نقش مادر را برای عروسک دیگر بازی می‌کنند؛ اینکه این عروسک خودش بچه دارد و بچه‌ای می‌تواند با آن عروسک بزرگ کمک کند در نگهداری عروسک کوچک — یعنی ایدهٔ حالت مادرانه‌داشتن اصلاً خودِ این عروسک است. هم ایدهٔ قشنگی بود هم فوق‌العاده خوب اجرا شده بود؛ عروسک‌های فوق‌العاده قشنگی بودند و در عین حال ساده. شاید فیلم «سارا» اکران شد و این عروسک در طاقچهٔ اتاق سارا بود و من احساس کردم مهرجویی هم این عروسک را دیده و خوشش آمده؛ به نظرش آمده ایدهٔ جالبی برای عروسک است و این را به‌عنوان شیء جالبی گرفته آن‌جا گذاشته. همهٔ این اتفاق بود که احساس کردم جدا از شاید تشابه‌های فکری، به معنایی اصلاً هم‌سلیقگی آن‌جا وجود دارد؛ شاید هیچ‌کس دیگری نظرش جلب چنین عروسکی نشود. می‌خواهم کمی دربارهٔ مهرجویی، کلیات و خوبی‌های کارش و مجموعه آثاری که ساخته صحبت کنم و بعد دربارهٔ اینکه چرا حرف‌زدن دربارهٔ مهرجویی سخت است هم نکته‌هایی بگویم. فکر می‌کنم تا جای ممکن خیلی دربارهٔ هامون صحبت نکنم بهتر است؛ یعنی اگر ندیده‌اید اجازه بدهم خودتان ببینید؛ مگر چیزهای خیلی کلی یا نکاتی که ممکن است برای دیدن لازم باشد بگویم: مثلاً چیزهای حاشیه‌ای دربارهٔ آن دورانی که ساخته شده یا عکس‌العمل‌هایی که بعداً به وجود آمده. احتمالاً می‌دانید که فیلم هامون کلاً فیلم خیلی مهمی در تاریخ سینمای ایرانِ بعد از انقلاب است؛ همان‌طور که فیلم «گاو» فیلم فوق‌العاده مهمی در تاریخ سینمای قبل از انقلاب است. واقعاً کاملاً این حرف درست است که «گاو» نقطهٔ عطف سینمای قبل از انقلاب است و هامون هم به‌هرحال فیلمی است که — دوران سینمای بعد از انقلاب؛ نمی‌شود گفت نقطهٔ عطف ولی مثلاً جریانی ایجاد کرده — فیلم مهمی است؛ قطعاً در خود مجموعهٔ آثار مهرجویی نقطهٔ عطف است.

ویژگی‌های کلی سینمای مهرجویی

از هامون به بعد مقداری ویژگی‌های خاصی در فیلم‌های مهرجویی ظاهر شد. احتمالاً اگر با خود مهرجویی و کارهایش آشنایی داشته باشید تشخیص می‌دهید که مهرجویی در کارگردان‌های ایران یکی از کارگردان‌های خیلی باسواد و خودآگاه است: اصلاً سینما نخوانده، فلسفه خوانده؛ کلی فلسفه بلد است؛ روان‌شناسی بلد است؛ آدم خیلی بامطالعه‌ای است؛ ادبیات را خیلی خوب می‌شناسد؛ سینما را خیلی خوب می‌شناسد؛ و این‌ها ویژگی‌هایی است که باعث شده همیشه پشت تمام ایده‌هایش و کارهایش نوعی تفکر نسبتاً قوی باشد: نسبت به اوضاع اجتماعی ایران، نسبت به انسان به‌طور کلی؛ مکاتیبی را که دربارهٔ مسائل سیاسی-اجتماعی بحث می‌کنند معمولاً می‌شناسد.

گرایش‌های قبل انقلاب

حداقل به نظر می‌رسد در دوران جوانی‌اش و قبل از انقلاب گرایش‌های خیلی مشخصی به چیزهایی مثل مکتب فرانکفورت داشته و بعد از انقلاب کتابی از مارکوزه ترجمه کرده؛ این نشان می‌دهد به‌هرحال کارهای مارکوزه و آدورنو و فروم را احتمالاً خیلی خوب می‌شناسد. و این ویژگی مهمی است؛ چون آدمی که به‌اندازهٔ کافی سواد دارد و متفکر است بالاخره در فیلم‌هایش چیزهای خوبی برای دیدن هست: بعید به نظر می‌رسد چنین آدمی کار مثلاً کم‌مایه و بی‌اهمیتی بسازد. تقریباً این ویژگی را در همهٔ فیلم‌های مهرجویی می‌شود دید؛ شاید به‌غیر از یکی‌دو تایی که خودش در دورانی سعی کرده از این مایه‌های فکری‌اش دور شود. به‌هرحال از جاهایی فکر می‌کنم یکی از نقاط قوت کار مهرجویی است. چیزی که من شخصاً سلیقه‌ای می‌بینم و خیلی در کارهای مهرجویی دوست دارم این است که تا حد زیادی کارها رئالیسم خوبی دارد که از جهاتی شاید در فیلم‌های فارسی مشابهش را نبینید: مثلاً بارها به دوستانم گفته‌ام فیلم هامون را اصلاً هیچ اهمیتی به آن ندهید؛ دست‌کم می‌توانم بگویم هامون این ارزش را دارد که اگر پنجاه سال دیگر کسی بخواهد بیاید و مطالعه کند که در دههٔ شصت مردم در تهران چگونه حرف می‌زدند، شاید هیچ چیزی بهتر از هامون برای ارائه‌کردن نباشد. نحوهٔ حرف‌زدن را در مثلاً جامعهٔ روشنفکری‌اش — همان جایی که هامون می‌گذرد — ببینید: از نظر نحوهٔ ادای کلمات و جملات. احتمالاً خیلی‌تان دیده‌اید که در سینما و تئاتر اصولاً قرار نیست آدم‌ها خیلی شبیه به‌اصطلاح واقعیت حرف بزنند ولی معمولاً چنین است که سینما قرار است آدم‌ها طبیعی حرف بزنند. شاید بتوانم قاطعانه بگویم در هیچ‌کدام از آثار سینمایی ایران به‌اندازهٔ کارهای مهرجویی آدم‌ها طبیعی حرف نمی‌زنند؛ یعنی دیالوگ‌هایشان شبیه دیالوگ‌های واقعی که بین آدم‌ها ردوبدل می‌شود نیست. شاید مثلاً موردی غیرمهرجویی از دیالوگِ خوب، فیلم «آن سوی آتش» کیانوش عیاری باشد که آن‌جا هم دیالوگ‌ها خیلی روان و خوب‌اند؛ هرچند بازی‌شان به نظر من فاصله دارد با کارهای مهرجویی، مخصوصاً اوجش شاید فیلم هامون: این فیلمِ پردیالوگ که این دیالوگ‌ها به بهترین وجه ممکن ادا می‌شوند، دقیقاً همان‌گونه که آدم‌ها به‌طور طبیعی حرف می‌زنند. در واقع مهرجویی هم دیالوگ‌نویس فوق‌العاده خوبی است به معنای سینمایی و هم در اجرا فوق‌العاده وسواس به خرج می‌دهد و به‌نحوی با هنرپیشه‌ها کار می‌کند که هنرپیشه‌ها به جایی می‌رسند که دیالوگ‌هایشان خیلی خوب و روان می‌گویند. قطعاً من هیچ چیز ندارم — یعنی چنین نبوده که شاهد کارش باشم — ولی به نظر می‌رسد از چیزهایی که می‌گویند مقداری به هنرپیشه‌ها آزادی عمل می‌دهد در بازی و در بیان دیالوگ تا برسند به آن‌جایی که دیالوگ به‌اصطلاح بنشیند در کلامشان. هر دیالوگی را — مثلاً دیالوگ‌های فیلم‌های آقای بیضایی را اصلاً نمی‌شود طبیعی گفت: برای اینکه این حرف‌ها حرف‌های طبیعی نیستند؛ یا دیالوگ‌های مثلاً بعضی از کارهای کیمیایی اصولاً دیالوگ‌هایی‌اند که مقدار حالت‌های تئاتری و نمایشی‌شان خیلی بالاست. بعضی از فیلم‌های کیمیایی را ندیده‌ام؛ از کسی شنیده‌ام که در یکی از فیلم‌های کیمیایی رانندهٔ کامیونی دربارهٔ یونگ صحبت می‌کند. چگونه می‌خواهید به هنرپیشه بگویید نه، رانندهٔ کامیون را بازی کند و در مورد یونگ صحبت کند؟ اگر در حس‌وحال رانندگی و رانندهٔ کامیون بودن باشد احتمالاً کمی برایش سخت می‌شود که ایده‌ای دربارهٔ مثلاً تحلیل یونگی از رانندگی کامیون در جاده‌ها ارائه بدهد. این رئالیسم فیلم‌های مهرجویی از این‌جا می‌آید که — کمی بیشتر توضیح می‌دهم — موضوع و نوع سینمای مهرجویی اصولاً سینمای رئالیستی است: یعنی این آدم‌هایی که می‌بینید معمولاً سعی می‌شود در مقطع زمانی خاصی دارند زندگی می‌کنند، شبیه همان زندگی واقعی که در آن مقطع جریان دارد؛ دربارهٔ این آدم‌ها هم وجود دارد. یعنی هم فیلم‌نامه جنبه‌های رئالیستی کاملاً قوی دارد، دیالوگ‌نویسی‌اش هم همین‌طور؛ و نکتهٔ بسیار مهم — که شاید بتوانم خیلی قاطع بگویم — تقریباً همهٔ بازیگران فیلم‌های مهرجویی بهترین بازی‌هایشان را در فیلم‌های مهرجویی کرده‌اند.

رئالیسم و بازیگر

یعنی هر کسی را فکر کنید بگویید شاخص‌ترین کارش — اگر با مهرجویی کار کرده باشد — به احتمال بسیار زیاد یکی از کارهایی است که با مهرجویی کرده. مثلاً خسرو شکیبایی که اصلاً بعد از فیلم هامون تبدیل شد به همین خسروِ هامون: یعنی هر جا که مردم به دیدنش یاد مثلاً بازی‌اش در هامون می‌افتند؛ این‌قدر این نقش قوی بود و فوق‌العاده هم بازی شد. یا فرض کنید فریماه فرجامی — فکر می‌کنم بهترین فیلمی که بازی کرده باز دو فیلم مهرجویی است: سارا و پری. برای سارا جایزه برده، جایزهٔ بین‌المللی برده؛ پری هم فوق‌العاده بازی کرده. یا نمی‌دانم انتظامی که هیچی؛ انتظامی اصلاً با مهرجویی شروع کرده و واقعاً بازی‌اش در فیلم گاو بازی فوق‌العاده‌ای است و بزرگ‌ترین جایزهٔ بازیگری سینمای ایران قبل از این — که با مجیدی می‌آیند «آواز گنجشک‌ها» — قبل از این جایزهٔ خرس جشنوارهٔ برلین، بزرگ‌ترین جایزهٔ بازیگری ایران همین جایزه‌ای بود که انتظامی از جشنوارهٔ شیکاگو برای «گاو» گرفت. و ما اصولاً وضع بازیگری‌مان و جوایز بازیگری‌مان خوب نیست: یعنی بازیگران‌مان در سطح بین‌المللی خیلی جایزه نبرده‌اند و واقعاً هم چنین است — یعنی وضع بازیگری در ایران درخشان نیست — به‌اضافهٔ اینکه به‌هرحال جوایز بازیگری بین‌المللی هم خیلی حساب‌کتاب ندارد: تشخیص اینکه آدمِ ایرانی الان مثل یک ایرانیِ خیلی طبیعی نقش ایرانی را بازی می‌کند یا نه ممکن است توسط هندی‌ها به‌راحتی تشخیص داده نشود؛ همان‌طور که ما ممکن است رفتار هندی‌ها را — مثلاً فیلم‌های سامورایی دیدید حتماً — آیا آن حرکت‌های عجیب‌وغریب مثلاً توشیرو میفونه در فیلم‌های سامورایی واقعاً سامورایی‌ها چنین بودند؟ چنین حرکات عجیبی داشتند؟ یا کلاً فیلم‌های ژاپنیِ قدیمی که فضای مثلاً سامورایی دارد اصلاً طبیعی بازی نمی‌کنند؛ اینکه حالا این خوب بازی می‌کند یا بد، با چه می‌سنجیم که این خوب است یا بد؟ کمی ابهام هست. ولی خارجی‌ها را بگذاریم کنار؛ سینمای ایران و هنرپیشه‌ها واقعاً هیچ‌وقت وضعش خیلی خوب نبوده: مثلاً چرا آقای انتظامی بزرگ‌ترین هنرپیشهٔ تاریخ سینمای ایران حساب بشود؟ به‌هرحال شصت-هفتاد درصد اشتراک بین نقش‌های آقای انتظامی می‌بینید؛ لحن صحبت خیلی تغییر نمی‌کند؛ رفتارها ثابت می‌ماند؛ حالا با اینکه هنرپیشهٔ خیلی بزرگی است؛ فقط «گاو» چیز دیگری است؛ بازی‌اش در «گاو» واقعاً فوق‌العاده است. نقش هم البته باید جای بازی‌کردن داشته باشد در هر فیلم‌نامه.

انیمیشن روسی‌ای به نام «داستان داستان‌ها» واقعاً کار فوق‌العاده‌ای است؛ شاید بتوانم بگویم به‌طور کلی انیمیشن موردعلاقهٔ من است. اگر بخواهم به کسی انیمیشنی بدهم که به او ثابت کنم با انیمیشن می‌شود کاری کرد که به هیچ‌وجه با هیچ ژانر هنری دیگری نمی‌شود کرد، فکر می‌کنم این انیمیشن انتخاب خیلی خوبی است. آدمی بیاید این را ببیند؛ آن احساسی که به او دست می‌دهد، می‌نشیند فکر می‌کند چه‌گونه دیگر ممکن است آدم این کار را انجام دهد، جز اینکه انیمیشن بسازد. اصلاً آن گرگ را چگونه می‌شود در ژانری دیگر شخصیت‌پردازی کرد؛ مثلاً آن گرگِ خندان که خیلی جالب است. انیمیشن خیلی خوبی است. حالا اگر واقعاً ایده‌ای به ذهنم برسد که دربارهٔ آن صحبت کنم، به‌هرحال می‌دانید که حرف‌زدن دربارهٔ آن خیلی راحت نیست. میان‌پرده بود وسط بحث. به‌هرحال سینمای مهرجویی حیرهٔ دائمی و ثابتی دارد که هر موضوعی را مهرجویی در دست بگیرد و کار کند این جاذبه‌ها در آن هست: معمولاً خیلی عالی اجرا می‌شوند از نظر بازیگری و نحوهٔ بیان مثلاً دیالوگ‌ها؛ شخصیت‌پردازی‌های خوب رئالیستی دارد. یکی از معدود کارهای مهرجویی است که مقداری از رئالیسم فاصله گرفته و فکر می‌کنم دقیقاً همان کارهایی که از رئالیسم کمی فاصله گرفته‌اند کارهای قوی‌ای از آب درنیامده‌اند؛ مثلاً شاید مثل فیلم «بمانی» — بعید می‌دانم مهرجویی از فیلم «بمانی» خودش راضی باشد — مقداری در آن تجربه‌های جدید سینمایی برای خودش سعی کرده انجام دهد. نکتهٔ خیلی جالب این است که علی‌رغم این اجراهای خوب و دقیقِ مثلاً رئالیستی در فیلم‌های مهرجویی — که واقعاً می‌گویم کمتر صحنه‌هایی در فیلم‌های دیگرِ ایرانی این‌قدر به زندگی طبیعی ایرانی نزدیک است — در عین حال مهرجویی وسط همین صحنه‌ها می‌تواند — شاید بشود گفت این ویژگی واقعاً بین‌المللی مهرجویی است — مثلاً این فیلم دارد ساخته می‌شود؛ همه‌چیز فوق‌العاده طبیعی است ولی وسطش ممکن است چیزی سوررئالیستی هم باشد ولی به‌نحوی اجرا می‌شود که حسی از رئالیسم و سوررئالیسم — یک ویژگی‌ای است که اصلاً به ذوق نمی‌زند. مثلاً اگر فیلم هامون را دیده باشید — بی‌نهایت از فیلم‌های رئالیستی بودند؛ فیلم چیزی به‌اصطلاح کاملاً رئالیستی است به‌هرحال — در این فیلم رؤیا هم هست: وسطش مثلاً یادش می‌آید خواب می‌بیند؛ و مطلقاً فضای فیلم نمی‌شکند که این رؤیا وسط بیاید. تخیلاتی دارد شخصیتِ هامون که شما هم تخیلات را می‌بینید: یعنی فیلم کاملاً — در حالی که در صحنه‌ای نشسته، فرض کنید رئیسش هم آن‌جاست، دارد با تلفن صحبت می‌کند — همین‌طور می‌رود در خیالات؛ این صحنهٔ واقعی تبدیل می‌شود به صحنه‌ای خیالی و بعد هم یک‌دفعه از آن خیال درمی‌آید و مجدداً صحنهٔ طبیعی ادامه پیدا می‌کند. یا حتی صحنهٔ خیلی مشخصی را ببینید که این ویژگی را با آن نشان بدهم: در این فیلم هامون آمده خانه دنبال زنش می‌گردد؛ زنش عصبانی است؛ بعد هم که پیدا می‌کند کتکش می‌زند؛ قرار است شما بفهمید این‌قدر عصبانی است که ممکن است الان زنش را بکشد مثلاً. همین‌طور که دارد دنبالش می‌گردد — و کلی نکته‌های رئالیستی در آن هست — یک لحظه چشمش می‌افتد به کارد آشپزخانه؛ کارد را نگاه می‌کند: یعنی تصویری از این کارد آشپزخانه داریم که از روی میز یک‌دفعه بلند می‌شود و چند سانتی در هوا می‌آید و بعد دوباره برمی‌گردد سر جایش؛ به این معنا که مثلاً این الان به این فکر کرد که این را بردارد یا برندارد.

تمهیدات غیررئالیستی در دل رئالیسم

ببینید، وسط فیلمی کاملاً رئالیستی که قرار است همه دقیق بازی کنند و دقیق صحبت کنند، خیلی راحت نیست تشخیص‌دادن اینکه این صحنه الان به ذوق تماشاگر می‌خورد یا نمی‌خورد؛ ولی فکر می‌کنم — نشنیده‌ام از آدمی که فیلم هامون را دیده باشد و گفته باشد این صحنه مسخره بود؛ مثلاً چه شد؟ این یعنی چی؟ اصلاً کار مثل کارتون — مثلاً یک‌دفعه آمد بالا و رفت. به‌هرحال چیزی که می‌خواهم بگویم این است: مهرجویی نسبت به رئالبودن صحنه‌ها و سوررئالبودن حس خیلی خوبی دارد؛ تشخیص خیلی خوبی دارد: چه چیزی رئال است، چه چیزی سوررئال، و کجا می‌شود این‌ها را با هم قاطی کرد و کجا نمی‌شود. خیلی آدم‌ها سعی می‌کنند این کارها را بکنند و بد درمی‌آید؛ و من از این چیزها خیلی خوشم می‌آید. مثلاً فیلم «لیلا» را — شاید بیشتر از هامون دیده باشید؛ چون فکر می‌کنم تلویزیون صد بار بیشتر از هامون پخش کرده و فیلم متأخرتری هم هست — مثل همهٔ فیلم‌های مهرجویی این‌جور چیزها در آن هست. باز به نظر می‌رسد فیلم کاملاً رئالیستی است؛ صحنه‌های خیلی زیادی از این فیلم صحنه‌های کاملاً رئال‌اند: یعنی احساس نمی‌کنید فیلمِ غیرواقعی‌ای دارید می‌بینید؛ یک لیلای واقعی می‌بینید؛ شخصیتی که بسیار خوب ترسیم شده؛ شوهرش، پدرش؛ همهٔ شخصیت‌ها آدم‌های خیلی رئال و واقعی‌اند؛ قشنگ حرف می‌زنند. خیلی خوب است آن فیلم. چند چیزِ غیررئالیستی الان یادتان می‌آید در فیلم «لیلا»؟ فضای مثلاً رئالِ فیلم — رئال یعنی چی؟ یعنی از این‌جا شروع کنم داستانی؛ صحنه‌ها با هم کات بشوند؛ داستان ادامه پیدا کند و برود جلو — چند چیزی یادتان می‌آید که این فضای رئالیستی بشکند؟ — نه، کاملاً رئالیستی؛ گردن‌بند را می‌اندازد؛ می‌ریزد زمین. — نه، خیلی چیزهای بدتر از آن وجود دارد. خوشحالم؛ فیلم را دیدید. الان بگویم: وحشتناک می‌شکند رئالیسم فیلم ولی در ذهن شما خیلی چیز برجسته‌ای الان نیست. اصلاً؛ بابا، در این فیلم لیلا روبه‌ما می‌شود و داستان تعریف می‌کند؛ آن که دیگر جزو فیلم است؛ این چیزها را به ما می‌گوید. وسط اوایل فیلم که در خانهٔ رضا — شوهر لیلا — هستیم و همین‌طور دارند با هم حرف می‌زنند، می‌گویند که قرار است رضا این را بخرد و آن را بخرد و این‌ها؛ خواهر رضا روبه‌دوربین می‌شود و به ما می‌گوید «آخر نمی‌دانید رضا چقدر دوست دارد»؛ چنین چیزی. باز دوباره کمی با هم دارند حرف می‌زنند؛ نشسته‌اند؛ جمعِ خانوادگی است؛ همین‌طور که مادر بلند می‌شود و دارد حرف می‌زند و این‌ها می‌آید از روی دوربین که رد می‌شود برمی‌گردد به ما می‌گوید «نمی‌دانید چقدر دوست دارم بچهٔ لیلا را، پسر رضا را ببینم». خیلی وحشتناک است؛ یعنی مثل تئاتر در واقع؛ که وسط مثلاً صحنه ممکن است بازیگرانِ تئاتر با تماشاگرها صحبت کنند چون فضای تئاتر اصولاً قرار نیست خیلی رئالیستی باشد: یعنی باور نمی‌کنید این اتفاق دارد می‌افتد جلوی شما؛ روی صحنه دارند بازی می‌کنند؛ بنابراین در تئاتر اصولاً این ارتباطِ دیالوگ بین مثلاً بازیگر و تماشاگر به دلیل نوع فضایی که تئاتر دارد خیلی نامعمول است. یا مثلاً دیزالوهایی که در فیلم «لیلا» هست: لیلا خسته است مثلاً؛ فرض کنید از راهرو دارد می‌آید یا می‌رود؛ صحنه‌ها را از اولی که لیلا شروع می‌کند راهرورفتن تا آخرش نمی‌بینید؛ سه بار خودش دیزالو می‌شود تا برسد به آخر. این تمهید کارگردانیِ کاملاً غیررئالیستی است ولی فضای فیلم را نمی‌شکند؛ به‌نحوی مهرجویی حسی دارد که تعیین می‌کند کجا می‌تواند. و احساسم این است که خیلی رئالیسم را دوست دارد و خیلی هم دوست دارد تا جایی که ممکن است از این کارها بکند؛ یعنی مدام این تجربه‌ها را در فیلم‌هایش دارد. دیزالوِ رنگی مثلاً در فیلم «پری»: آدم‌ها دارند با هم صحبت می‌کنند — گفتم دیزالو؛ ببخشید؛ فیدِ رنگی — آدم‌ها دارند با هم صحبت می‌کنند. این نکتهٔ خیلی جالبی است که کات نمی‌شود؛ صحنه سیاه می‌شود؛ دوباره برمی‌گردد؛ صحنهٔ دیگری شروع می‌شود. مثلاً اگر یک دونه فیلمی از Jim Jarmusch دیده باشید — Jim Jarmusch اصولاً با فید فصل‌های سکانس‌های فیلم را به هم وصل می‌کند و بی‌نهایت خوب این کار را انجام می‌دهد؛ یعنی واقعاً فوق‌العاده؛ اصلاً بدون این کاری که می‌کند فیلم Jim Jarmusch فیلم نمی‌شود؛ یعنی بزرگ‌ترین، بهترین کاری که انجام می‌دهد همین فیدهای بین این سکانس‌هاست — و مهرجویی فیدِ رنگی را در «پری» امتحان کرده و بعد در «سارا» — از «سارا» شروع کردی که دو جا در «پری» خیلی زیاد است: یعنی آدم‌ها دارند با هم حرف می‌زنند؛ فید زرد می‌آید؛ فید قرمز می‌آید؛ فید آبی می‌آید؛ یعنی تصویر آبی می‌شود؛ دوباره برمی‌گردد؛ اینکه فضای صحنه چگونه است و محتوای حرف‌هایی که زده می‌شود چیست؛ چنین چیزهایی. این‌ها در واقع تمهیدات غیررئالیستی‌اند؛ در حالی که ببینید می‌خواهم بگویم این ویژگی‌ای است که اصولاً اجرایش ساده نیست: کمتر در کارهای فیلم‌سازانِ دنیا می‌بینید که کارهای کاملاً رئالیستی انجام دهند — از نظر داستان و بازی همه‌چیز چنین باشد — و در آن‌ها تمهیدات کارگردانیِ غیررئالیستی داشته باشند یا مثل تئاتر آدم‌ها برگردند مثلاً به دوربین صحبت کنند. نمونهٔ رو‌به‌دوربین‌صحبت‌کردن در کارهای بیضایی هست ولی دقیقاً همان‌طور که در تئاتر اجرا می‌شود؛ یعنی دقیقاً فضای رئالیستی می‌شکند؛ چنین نیست که از دست بیضایی در رفته باشد؛ بیضایی می‌خواهد فضا را بشکند: مثلاً در فیلم «مسافران» پیش از اینکه ماشین راه بیفتد هما روستا برمی‌گردد به ما می‌گوید که ما هیچ‌کدام‌مان زنده نمی‌مانیم. این مثل نوعی خبردادن از واقعه‌ای است که — هر کس در آن می‌زند و نحوهٔ اجرا و نحوهٔ بازی که بیضایی — می‌خواهد فضای رئالیستی را بشکند؛ قرار نیست فیلمش فیلم رئالیستی باشد. فیلم‌های مهرجویی قرار است رئالیستی باشند ولی نوعی شیطنت‌های سوررئالیستی هم در آن هست که فیلم را بامزه می‌کند از یک طرف و نوعی تنوعی به فیلم می‌دهد؛ این‌ها به نظر من ویژگی‌های مهمی‌اند. مخصوصاً می‌خواهم تأکید کنم کمی به دیالوگ‌های فیلم‌هایش دقت کنید: چقدر دیالوگ‌ها روان‌اند؛ چقدر خوب نوشته و خوب ادا می‌شوند؛ شاید اوجش همین فیلم هامون: من شاید نصف دیالوگ‌های فیلم هامون را حفظم؛ اگر ممکن است این فیلم را صد بار ببینم ولی حفظ نشوم ولی این دیالوگ‌ها به‌نحوی در خاطر آدم می‌ماند. جمله‌ها ریتم خوبی دارند؛ کوتاه می‌شوند؛ بلند می‌شوند؛ برای این‌که جمله‌های طبیعی‌اند و آدم‌ها دارند با هم حرف می‌زنند ولی این ویژگی‌ها در آن هست. و اما ریتم — فکر می‌کنم در ایران دست‌کم می‌توانم بگویم هیچ فیلم‌سازی نیست که این‌قدر ریتمِ حساب‌شده داشته باشد فیلم‌هایش — بعد راحت نمی‌توانم اصلاً اگر آشنایی نداشته باشید به شما بگویم ریتم یعنی چی در فیلم؛ ولی اگر دوست داشته باشید مثلاً دربارهٔ ریتم در فیلم‌های مهرجویی فیلمی به شما معرفی کنم — شاید نقطهٔ اوجش فیلم «سارا»ی مهرجویی است. «سارا» را کمتر از «لیلا» باید دیده باشید. «سارا» اصلاً به نظر من ویژگی‌های مهمی دارد: در تمام مدت فیلم ریتم را تند نگه می‌دارد و به‌خاطر اینکه می‌خواهد جایی این ریتم را بشکند — جایی که سارا قهرمان فیلم چنین به بن‌بست می‌رسد — واقعاً این احساس ایجاد می‌شود که اصلاً زمان برایش متوقف شده. ببینید ریتم یعنی سرعت؛ سرعتِ چی در فیلم؟ سرعت وقایع؟ یا چی؟ — می‌خواهم این را بگویم — در سینما ریتم یعنی سرعتِ چی؟ سرعتِ کارکردنِ ذهن تماشاگر شاید: یعنی اگر واقعاً اتفاقی نیفتاده ولی تصویری به شما نشان می‌دهم که جزئیات زیادی دارد به‌نحوی شاید بتوانم بگویم همین تصویر ریتم را می‌تواند تند نگه دارد. اگر من درختی به شما نشان بدهم — درختی در طبیعت — یا ابری به شما نشان بدهم ده دقیقه این را به شما نشان بدهم و هیچ اتفاقی هم نیفتاد یعنی فیلم را نگه داشته‌ام: مثلاً عکسی هم به شما نشان می‌دهم که جزئیاتی ندارد که شما بگردید چیزی در آن پیدا کنید. ریتم در سینما تقریباً می‌شود گفت مربوط به این می‌شود که آن تأثیری که روی تماشاگر می‌گذارید چیست. مطمئناً وقایع خیلی تأثیرگذارند: مثلاً الان در سینمای هالیوود فکر می‌کنم در ساعت‌ونیم فیلمِ هالیوودی‌ای که الان می‌بینید، معمولاً در پنج-ده دقیقهٔ اولش به‌اندازهٔ یکی‌دو فیلم اتفاق می‌افتد؛ تازه ببینید ممکن است اتفاقی اصلاً در فیلم نیفتد ولی اگر من اتفاقی به شما نشان بدهم که از رویش بفهمید اتفاق‌هایی بین این صحنه و صحنهٔ قبل افتاده از ذهنتان دارد چیزهایی را بازسازی می‌کند و ریتم فیلم تند است: شما کلی دارید انگار اتفاقاتی را حالا می‌بینید یا می‌فهمید که اتفاق افتاده. دیالوگ وقتی سریع است؛ وقتی صحنه‌ها جزئیات زیادی دارند که نظر شما را جلب می‌کند؛ و با کارگردانی‌کردن، با کات‌کردن می‌شود ریتم ساخت. استادِ ریتم — که اصلاً موضوع ریتم را شاید در سینما جدی کرد — یکی آیزنشتاین است که اصلاً تقریباً می‌شود گفت همهٔ کاری که می‌کرد آن ریتم است. فیلمی هست به اسم «رزم‌ناو پوتمکین»، ۱۹۲۵؛ یعنی هشتادوچهارسال قبل؛ که پایهٔ ثابتِ تمام رأی‌گیری‌هایی که در تاریخ سینما — شاید تا حالا از آن وقت تا الان انجام شده که برترین فیلم‌های تاریخ سینما چیست — بعید می‌دانم رأی‌گیری درست‌وحسابی‌ای جای دنیا باشد که این جزو ده‌تای اول نباشد. این فیلم صامتِ هشتادوخورده‌ای سال قبل است: هنرِ ریتم به‌اضافهٔ آن نوع در واقع هنرِ تدوین و ایجاد ریتم با تدوین؛ نگه‌داشتن، تند‌کردن؛ تدوین خیلی خیلی مؤثر است در ایجاد ریتم. حالا «سارا» فیلمی است که از اول تا آخرش وقایع زیادی اتفاق نمی‌افتد. حالا ببینید باز مطلب: تعداد وقایع مهم نیست؛ اهمیت واقعه مهم است: یعنی اگر جایی من تصویر را نگه دارم ولی احساس‌تان این باشد که اتفاق مهمی دارد می‌افتد — مثلاً دلتان تپ‌تپ بزند — معنایش این نیست که ریتم کند است: شما به‌نحوی درگیرید و مثلاً انگار چالشی برایتان به وجود آمده. بنابراین صرفاً از نظر تصاویر و وقایع نیست؛ مفهوم ریتم در سینما چیزی ذهنی‌تر است. نکتهٔ فیلم «سارا» این است: فیلم «سارا» واقعاً ریتم تندی ندارد اگر داستانش را بخوانید؛ ولی مهرجویی به دلایلی تصمیم گرفته ریتم فیلم را سریع کند؛ این که شما وقتی این فیلم را می‌بینید تدوین کمی عجیبی دارد؛ پر از به‌اصطلاح کلوزآپ است: می‌خواهد فرض کنید لباس بپوشد. ببینید، نیمهٔ اول فیلم بیشترین چیزی که می‌بینید کارهای روزمره‌ای است که سارا در خانه انجام می‌دهد: آشپزی می‌کند؛ می‌رود خرید؛ می‌آید. فکر می‌کنم از نظر آموزشی برای اینکه ریتم در سینما چیست و چگونه می‌شود تند و کندش کرد این خوب است: هرچه فکر کنید در این فیلم تمهیداتی که شکل وجود دارد. «سارا» می‌خواهد لباس بپوشد.

تدوین و کلوزآپ در سارا

لباس و این‌ها را سری کلوزآپ می‌پوشد؛ یعنی فرض کنید — اولاً نمی‌تواند لباس عوض کند جلوی دوربین در ایران؛ بنابراین ممکن است بگویید این تعویض لباس یا لباس‌پوشیدن به دلیل محدودیت‌ها — مهرجویی از خدا خواسته هم محدودیت‌ها را دارد رعایت می‌کند و هم اینکه کل این صحنهٔ لباس‌پوشیدن در هفت‌هشت نما دارد اجرا می‌شود: دستی که از آستین درمی‌آید؛ کاری که مثلاً پایین می‌رود بالا می‌رود. بنابراین تصویر خیلی ساده‌ای که اگر کلاً تصویر عمومی از آن بگیرید هیچ اتفاقی نمی‌افتد و نظرتان جلب نمی‌شود؛ در این سری تصاویر خرد می‌شود که شما کاملاً احساس می‌کنید چند تا واقعه اتفاق افتاده؛ یعنی ریتم تند می‌شود. خرید می‌رود؛ در خیابان دارد می‌دود؛ همان عجله‌ای که آن آدم دارد که از این‌سوی خیابان به آن‌سو در پیاده‌رو می‌دود و ریتم ایجاد می‌کند. در آشپزی دارد می‌کند؛ شما تمام مدت دارید کلوزآپ می‌بینید: از چیزهایی که دارد خرد می‌شود؛ جایی ریخته می‌شود. همین را اگر نمای دورتر بگیرید چیزی خیلی خسته‌کننده‌ای است؛ از در واقع زندگی واقعی سارا به‌نحوی خسته‌کننده است ولی شما این خسته‌کننده‌بودن را در نیمهٔ اول فیلم حس نمی‌کنید؛ خیلی انگار اتفاقاً هیجان‌انگیز است. این دقیقاً نشان می‌دهد تمهیداتی وجود دارد که می‌توانید چیزی خیلی کسل‌کننده را با ریتمِ سریع روایت کنید؛ تا جایی که سارا انگار به واقعیتِ شکست زندگی زناشویی‌اش پی می‌برد؛ بعد دیگر نمی‌دانم شاید ده دقیقه هیچ اتفاقی نمی‌افتد و فقط می‌بینید سارا جایی نشسته؛ تیک‌تاکِ ساعت هست؛ و دقیقاً اثرگذاری این صحنه به‌خاطر این است که تا آن‌جا هر طور می‌شده ریتمِ تندبودنش حفظ شده؛ با واقعه یا بدون واقعه. این ایدهٔ در واقع کارگردانیِ «سارا» است؛ مطلقاً می‌توانم بگویم در کم‌مایه‌ترین فیلم‌های مهرجویی هم ریتم فوق‌العاده است: یعنی اصلاً این حسِ ریتمی که مهرجویی دارد و توجهی که دارد به‌صورت غریزی — باز در سینمای ایران کمتر می‌شناسم آدمی که بتواند چنین با ریتم بازی کند؛ هر جا خواست سریعش کند هر جا خواست کندش بکند — فرض کنید سارا می‌خواهد روی صندلی بنشیند؛ چهار‌پنج نما گرفته شده که به هم دیزالو می‌شوند؛ بنابراین همان‌جا هم کیفیتی کمی غیرعادی به وجود می‌آید که یک نشستنِ ساده نیست؛ علاوه بر اینکه حس خستگیِ زیاد را مثلاً به شما منتقل می‌کند آن تحرکی هم که در فیلم می‌خواهد ایجاد شود را همچنان حفظ می‌کند. به‌شدت مثلاً اینکه سارا تندتند حرف می‌زند؛ سارا تندتند راه می‌رود؛ سارا می‌دود؛ همه دارد می‌دود؛ برای اینکه موضوع فیلم اصلاً این است که زنی همهٔ وجودش در اختیار خانواده است و واقعاً در تمام زندگی‌اش سال‌هاست دارد می‌دود و انگار سرش را بلند نمی‌کند ببیند بقیه دارند چه می‌کنند: آن‌ها هم دارند برای من می‌دوند یا نه. فقط این به‌نحوی انگار مثل ماشینی است که کوک شده که باید سلاکاری بکند؛ بچه‌اش را ببرد آن‌سو؛ نمی‌دانم برای شوهرش غذا درست کند. این فعالیت — نمی‌دانم چقدر این حس را رسانده — اگر ریتم را با کارهای کارگردانی تند نمی‌کرد زندگی سارا واقعاً ممکن بود کسل‌کننده باشد ولی نمایشش اصلاً چنین نیست؛ یعنی «سارا» به‌اندازهٔ فیلمی اکشن به نظر می‌آید که مثلاً در آن اتفاقاتی دارد می‌افتد. چیزهایی که اولاً این کارگردانی را کنار بگذارید؛ خط داستانی را بخوانید می‌بینید تقریباً هیچ اتفاقی برایش نمی‌افتد: روزی دوستش را می‌بیند؛ قسمت هیجان‌انگیز زندگی‌اش این است که دوست قدیمی‌اش را در خیابان می‌بیند؛ بقیهٔ اتفاق‌هایش آشپزی است؛ رفت‌وآمدهای معمولی و همین. این چیزهایی که تعریف می‌کنم خارج از موضوع و محتوا؛ سینمای مهرجویی ویژگی‌هایی دارد که همه‌شان به‌نحوی برایم مهم است: مثلاً من فوق‌العاده نسبت به ریتم در همه‌چیز — از سینما گرفته تا موسیقی — حساسیت دارم و طبعاً از ریتم فیلم‌های مهرجویی خیلی لذت می‌برم که این‌قدر استادانه می‌تواند این کارها را انجام دهد. دربارهٔ ویژگی‌های کلی فیلم‌های مهرجویی — بگذارید ویژگی‌ای بگویم که این هم به نظر من ویژگی جالبی است: مهرجویی تقریباً همیشه فیلم‌هایی که می‌سازد به‌هرحال کمی روشن‌فکرانه است و فکر می‌کنم مقداری عجیب است که فیلم‌هایش همیشه فروش خوبی هم دارد: مثلاً نباید فیلم هامون این‌قدر می‌فروخت با توجه به اینکه محتوای کمی فلسفی و این‌ها دارد؛ نباید فیلم‌های مثلاً «پری» و «سارا» این‌ها فیلم‌هایی از نظر فروش قابل‌قبولی باشند. حالا «لیلا» کمی مثلاً ملودرام دارد؛ خیلی آدم‌ها به دلیل چیزهای خانوادگی‌اش ممکن است علاقه‌مند شوند به آن؛ ولی مهرجویی فیلم‌های خیلی زیادی دارد با محتواهای کاملاً متفکرانه و روشن‌فکرانه ولی تقریباً فیلمی از آن مهرجویی نداریم که در اکران شکست خورده باشد؛ شاید «بمانی» مثلاً شکست خورده باشد. دلیلش این است که اولاً مهرجویی خیلی به فروش فکر می‌کند و موفقیتش در این است که علاوه بر اینکه دارد مثلاً فکر می‌کند حرف‌های خودش را بزند به‌نحوی که خیلی موضوع خراب نشود جذابیت‌هایی هم در فیلمش ایجاد می‌کند که آدم‌ها مثلاً فیلم را دارند می‌بینند بدشان نیاید. مثلاً حالا به‌عنوان مثال می‌گویم فکر می‌کنم تعدادی از خانم‌ها فیلم هامون را شاید بیشتر از یک بار دیدند.

جذابیت بصری و هامون

برای اینکه کلکسیونی از مدِ مانتو در این فیلم هست: نمی‌دانم خانم بیتا فرهی در این فیلم چند مانتو پوشیده است و مانتوهای روزِ به‌اصطلاح مدِ روز یا مدِ سال آینده؛ بنابراین این‌ها جذابیت ایجاد می‌کند. در عین حال این موضوع که این‌همه لباس در این فیلم مثلاً دیده می‌شود کاملاً فیلم را نه‌تنها خراب نمی‌کند بلکه جزء فیلم است: یعنی قرار است ما این را بدانیم که این خانم از خانواده‌ای ثروتمند است و خیلی پرخرج است؛ زنِ پرخرجی. یکی از مشکلات هامون این است که با کسی ازدواج کرده که خیلی پرخرج است در حالی که او مثلاً از نظر مالی نه چنین زمینهٔ خانوادگی‌ای دارد نه شغلی دارد که بتواند این‌همه خرج کند: مثلاً زیر بار قسط‌وقرض و خودش هم دیالوگی هست که می‌گوید مثلاً دیگر خسته شدم از این‌همه قسط و این حرف‌ها. این را هر آدم دیگری هم ممکن است انجام دهد؛ ایدهٔ خوبی است؛ به فیلمتان لطمه نمی‌زنید؛ در عین حال فکر کنید؛ روی این حساب کنید که این کاری که دارید می‌کنید مثلاً ده‌هزار نفر — فرض کنید — به تماشاگرانتان اضافه می‌شود. نمی‌خواهم بگویم خیلی نکتهٔ مثبتی است ولی فکر می‌کنم اصولاً اگر همهٔ کارگردانانی که می‌خواهند فیلم‌هایی بسازند که موردعلاقهٔ خودشان است چنین ایده‌هایی داشته باشند خیلی به نفع سینما است: یعنی من علاوه بر اینکه فیلمی متفکرانه می‌سازم و حرف‌های خصوصی و مثلاً احساسات خودم را بیان می‌کنم به‌نحوی تمهیداتی هم برایم باشد که جذابیت‌های جانبی برای فیلمم ایجاد کنم. به‌هرحال مهرجویی موضوع‌هایی که انتخاب می‌کند و نحوهٔ پرداخت — مثلاً اینکه به‌هرحال مثلاً انتخاب نیکی کریمی در اوج شهرت به‌عنوان هنرپیشه‌ای در فیلم‌های «سارا» و «پری» مطمئناً کمک کرد که فیلم‌ها با اینکه موضوع اصلاً عامه‌پسندی شاید نداشته باشد فروشِ معقولی بکنند؛ نه اینکه فیلم‌های خیلی پرفروشی باشند.

سارا و پری

اجاره‌نشین‌ها

«اجاره‌نشین‌ها» البته فیلمی است که — چون کمدی بوده — در زمان خودش رکورد فروش سینمای ایران را شکسته. مهرجویی بعدش دیگر فیلم چنین پرفروش نساخته ولی می‌گویم همیشه دست‌کم خرج خودش را دربیاورد و کمی هم دست تهیه‌کننده بماند؛ این موفقیت هم در کارهای مهرجویی هست که به‌هرحال نکتهٔ جالبی است. و این‌ها فکر می‌کنم به‌اندازهٔ کافی دربارهٔ کلیات فیلم مهرجویی گفته‌ام: یکی نکتهٔ اصلی، آن آگاهی و محتوای فکری‌اش است که به‌نحوی ویژگی خاص سینمای مهرجویی در ایران حساب می‌شود: ما کمتر آدمی در این حد بامطالعه و فلسفه‌خوانده و این‌ها در ایران داریم که فیلم بسازد؛ و از آن طرف این ویژگی‌های فرمی را هم دارد: از نظر نحوهٔ اجرا، بازیگر خوب انتخاب‌کردن، بازی‌های خوب گرفتن. فکر می‌کنم این‌ها کلیاتِ جدای از مجموعه فیلم‌هاست؛ که دربارهٔ تک‌تک فیلم‌هاست که می‌توانم دربارهٔ مهرجویی بگویم. حالا کمی هم بیشتر دربارهٔ دوره‌های کاری مهرجویی و فیلم‌هایش کمی با جزئیات بحث کنم تا مثلاً به‌نحوی فضای ذهنی‌تان برای دیدن هامون آماده شود؛ بعد هم کمی دربارهٔ شاید حواشی هامون صحبت کنم و چند نکته دربارهٔ اینکه چرا مدام می‌گویم فیلم‌های مهرجویی سخت‌اند و در واقع سخت‌اند. از این لیست خیلی مختصر بگویم که کارهایی که کلاً مهرجویی انجام داده از کجا شروع می‌شود و جاهایی‌اش را — خیلی فیلم‌های جدیدش هم شاید لازم نباشد — اما تا خودِ دور، همان دوره‌ای که هامون در آن قرار دارد، کمی دربارهٔ آن‌ها صحبت کنیم. انگیزهٔ من برای گفتن این‌ها فقط این نیست که هامون را ببینیم؛ کمی برای مهرجویی تبلیغ هم می‌کنم؛ بد هم نمی‌آید: مثلاً دوره‌ای از فیلم‌های مهرجویی را کلاً بنشینید ببینید؛ به‌هرحال فیلم‌سازی — نمی‌دانم — خوبی است. اولین فیلمش فیلمی است به اسم «الماس ۳۳» که خودم ندیده‌ام و شما هم قرار نیست ببینید. آن‌طوری که خودش می‌گوید وقتی از آمریکا آمد به ایران — با دکتری، نمی‌دانم، مثلاً مدرکِ فلسفه — طبعاً این‌قدر راحت نبود که کسی در آن سینمای قبل از انقلاب سرمایه‌گذاری کند که آدمی فیلسوف بیاید برایش فیلم بسازد. مهرجویی ادعایش این است که «الماس ۳۳» را ساخت برای اینکه نشان بدهد از نظر حرفه‌ای کارگردانی بلد است؛ فیلمِ جیمز‌باندی است ظاهراً — یعنی اصولاً فیلمِ اکشنی است؛ فکر می‌کنم مهرجویی دوست داشته باشد اصولاً در رأس باشد؛ چون در شروع فیلم‌هایش می‌نویسند «الماس ۳۳» — فیلمی کاملاً تجاری است ظاهراً؛ چون ندیده‌ام نمی‌توانم قطعی قضاوت کنم ولی می‌دانم فیلمِ جیمز‌باندی است، مثلاً اکشنی چنان که تا جای ممکن مهرجویی فقط در آن فنِ کارگردانی به کار برده. اگر اشتباه نکنم فکر می‌کنم پخشِ بین‌المللی داشته؛ یعنی مقداری سرمایه هم انگار از بیرون آمده بود؛ بازیگرِ خارجی داشته؛ و نهایتاً هم خیلی فیلمِ موفقی نبوده ولی حداقل آدم‌ها — تهیه‌کننده‌ها را — در ایران قانع کرد که این آقای مهرجویی بلد است فیلم بسازد.

فیلم گاو در کارنامه مهرجویی

بلد است تدوین کند؛ بلد است مثلاً بازی بگیرد؛ کارِ کارگردانی بلد است. کارنامهٔ واقعی سینمای مهرجویی — که حتماً مهرجویی دوست دارد از این‌جا شروع شود — فیلمِ «گاو» است. امیدوارم همه‌تان دیده باشید؛ اگر نه امیدوارم همه‌تان ببینید. تقریباً می‌شود گفت هیچ اختلاف‌نظری در این مورد نیست. احتمالاً می‌دانید فضای ایران به‌طور کلی و مثلاً فعالیت‌های هنری در ایران چنان است که همه با هم دشمن‌اند: مثلاً مهرجویی فکر می‌کنم دوست داشته باشد در میان چند بازیگر و کارگردانِ هم‌دوره‌ای خودش داشته باشد؛ حالا اخلاقش هم ظاهراً چنان است که خیلی چیز نیست که آدم‌ها — برخلاف مثلاً آدمی مثل کیمیایی — فضای خوبی به‌هرحال هیچ‌وقت اطرافش نبوده؛ شاید حالا تعبیر کنیم به اینکه حسادت درباره‌اش بوده یا خودش رفتارهایی می‌کرده که خیلی‌ها از او دور می‌شدند. می‌خواهم بگویم در همین فضایی که شاید خیلی هم آدم‌ها دوست ندارند با مهرجویی باشند هیچ تردیدی نیست: شما هر کتابِ تاریخِ سینمای ایران بردارید اینکه نقطهٔ عطف تاریخ سینمای ایران فیلم «گاو» است. اولین فیلمی که در ایران ساخته شد در تمام جشنواره‌های بین‌المللی رفت؛ جوایز بزرگی گرفت و مورد تحسین بود؛ یعنی اصلاً فضای سینمایی دنیا فهمید در ایران سینما وجود دارد؛ فیلم ساخته می‌شود؛ فیلم خوب ممکن است این‌جا ساخته شود و این کنجکاوی به وجود آمد که ببینند اصلاً در سینمای ایران دیگر چه کارهایی انجام می‌شود. قبلش به‌اصطلاح فیلمِ فارسی بود: فیلمِ سال ۱۳۴۸ اکران شده؛ همان ۴۷ ساخته شده و ۴۸ اکران شده؛ تقریباً هم‌زمان با فیلم «قیصر»؛ و این دو فیلم نقطه‌عطف‌های سینمای ایران‌اند: «گاو» به‌عنوان آغاز سینمای هنری و «قیصر» هم به‌عنوان نقطهٔ عطفی در همان فیلمِ فارسی. یعنی به‌هرحال ما سینمای بعد از قیصر داریم: یعنی دیگر کلاه‌مخملی‌ها؛ اصلاً واقعاً فیلم «قیصر» — فیلمِ «قیصر» که می‌شود درباره‌اش نقدِ عوام‌کاوانه کرد — اصلاً تصور من ذره‌ای این نیست که مسعود کیمیایی فیلم «قیصر» را ساخت برای اینکه مثلاً ایده‌های عمیقی داشته و می‌خواست این‌ها را بیان کند؛ فیلمی بی‌نهایت غریزی است. ببینید اتفاقی که در فیلم «قیصر» می‌افتد این است که قیصر — که نقشش را بهروز وثوقی بازی می‌کند — برادرِ کوچکِ ناصرِ ملک‌مطیعی است که نقش «فرمان» را بازی می‌کند؛ و موضوع این فیلم این است که وقتی قیصر نیست می‌زنند؛ برادرش را می‌کشند؛ برادرهای آقای منگل؛ و حالا قیصر آمده و می‌خواهد انتقام برادرش و خواهرش را بگیرد. ناصر ملک‌مطیعی همان شخصیت اصلی سینمای فیلمِ فارسیِ کلاه‌مخملی است: داستان‌های مثلاً سینما در ده-بیست سالی از اوایل دههٔ سی تا اواخر دههٔ چهل — ما سینمای کلاه‌مخملی داریم که معروف است با فیلم «لات جوانمرد» شروع می‌شود؛ لوطی‌ها و لات‌ها در نقش‌های مثبت و ناصر ملک‌مطیعی نماد این سینماست؛ حتی فردین را هم نمی‌شود گفت کلاه‌مخملی به آن معنایی که ملک‌مطیعی هست. اصلاً تیپِ جاهل به‌اصطلاح در سینمای ایران به معنای مثبتش؛ اینکه در فیلم «قیصر» این آدم کشته می‌شود و بهروز وثوقی می‌آید انتقامش را بگیرد این اصلاً اتفاقی است که در سینمای ایران می‌افتد. یعنی وقتی «قیصر» نمایش داده می‌شود واقعاً سینمای کلاه‌مخملی‌ها انگار دیگر تمام می‌شود: این فیلم چنان فروشی کرد در ایران و محبوبیتی پیدا کرد که نسلی، پدیدهٔ جدیدی وارد سینمای ایران شد؛ دیگر دوران کلاه‌مخملی‌ها مثلاً انگار تمام شد و حالا شخصیت‌هایی شبیه قیصر. اگر فیلم‌های قبلی چنین بودند که همیشه باید با عروسی و شادی تمام می‌شد این فیلم بسیار تلخ تمام می‌شود و دیگر تقریباً همهٔ فیلم‌های بعد از قیصر قهرمان‌هایشان باید بمیرند؛ یعنی اینکه نقطه‌عطفی است در سینمای تجاری ایران که دست‌کم می‌شود گفت چند سطحِ کار سینمای تجاری ایران را بالا برد فیلم «قیصر». فیلم «قیصر» واقعاً علی‌رغم همان حالت فیلم‌فارسی‌بودنش این‌قدر بااحساس ساخته شده؛ یعنی این‌قدر به نظر من کیمیایی با این شخصیتِ قیصر حالت عاطفی‌ای دارد؛ فیلم خوبی است: یعنی نمی‌شود آدمی این فیلم را ببیند بگوید این فیلم بد است؛ برای دورهٔ سینمای ایران خیلی خوب است. ولی اصلاً نوعی سلیقهٔ سینمایی در این فیلم هست؛ تصویرهای قشنگی هست. من همیشه وقتی دربارهٔ فیلم صحبت می‌کنم احساس می‌کنم نادیده؛ به‌نحوی آدم به تناقض می‌رسد: دربارهٔ سینمای ایران بروید می‌توانید «ناصرالدین‌شاه آکتورِ سینما» را ببینید؛ این از همهٔ فیلم‌های فارسی خلاصه‌اش تکه‌ای در آن هست که مونتاژ کرده این‌ها را کنار هم و صحنهٔ خیلی جالبی است؛ «قیصر» هم در این فیلم گذاشته‌اند. به‌هرحال سال ۴۸ سالِ به‌اصطلاح مهمِ تاریخ سینمای ایران است که در آن بخشِ جدیِ به‌اصطلاح فرهنگی سینمای ایران با آن شروع می‌شود. حالا تا زمان انقلاب ده سال ما سینمای درجه‌یک در ایران داریم که کارهای خود مهرجویی است؛ بعد از مهرجویی فرض کنید آدم‌هایی مثل بیضایی مثل شهید ثالث و کیارستمی — حالا کیارستمی کمی راحت نیست که دربارهٔ کارهای قبل از انقلابش بگوییم بین‌المللی برای اینکه در دنیا شناخته نشد — ولی شهید ثالث مثلاً جوایز بزرگی برد؛ به‌هرحال بخشی جشنواره‌ای در سینمای ایران راه افتاد که واقعاً فیلم‌های خوبی ساخته شد: یعنی همین الان هم اگر کارهای آن دوران را ببینید من فکر نمی‌کنم اصلاً فیلمی باشد که قدیمی بشود؛ اصلاً تاریخ‌مصرف‌دار نیست. حالا کمی بگذار مقداری دربارهٔ «گاو» بیشتر صحبت کنم؛ بعداً — همهٔ فیلم‌ها را نمی‌خواهم درباره‌شان خیلی حرف بزنم؛ یعنی امکانش نیست — «گاو» داستانی است؛ داستانی که در روستا می‌گذرد و مثلاً داستان استحالهٔ روستایی‌ای است که مثلاً تبدیل به گاو می‌شود؛ به معنایی. واقعیت این است که فیلم را نمی‌شود گفت فیلمِ فقطِ مهرجویی؛ یعنی همه‌چیز را نسبت دادن به مهرجویی؛ برای اینکه داستانی که پشت این فیلم است از غلامحسین ساعدی است که شاید به‌اندازه‌ای که بخواهیم به مهرجویی وزن بدهیم در خوب‌درآمدنِ این فیلم است. غلامحسین ساعدی نویسندهٔ روان‌کاوی است؛ پزشکی مثلاً روان‌پزشک که در تهران سال‌ها طبابت می‌کرد؛ آدمی؛ روان‌پزشکی به‌شدت روشن‌فکر و آگاه که کار هنری هم می‌کرد.

ساعدی و مایه روان‌کاوانه گاو

فیلم واقعاً مایهٔ خوبی دارد برای ساختنِ فیلم‌سازی. ولی اگر بروید خودِ داستان را بخوانید — اگر فیلم را دیده باشید — کمی تعجب می‌کنید: فیلم خیلی تغییر کرده. ولی چنین نیست که غلامحسین ساعدی همراه مهرجویی نشسته‌اند آن داستان را تبدیل به فیلم‌نامه کرده‌اند: داستان بیش از اندازه سوررئالیستی است که بخواهد در سینما نمایش داده شود؛ یعنی استحاله، جدایی واقعاً در حال انجام است؛ طرف تغییرات فیزیکی هم پیدا می‌کند که این‌ها را در فیلم حذف کرده‌اند. در فیلم چیزی که برجسته است آن وضعیت روانیِ خاصی است که آن آدم پیدا می‌کند و در واقع آن‌قدر فرو می‌رود در نقش گاوِ خودش. داستان این است که روستایی است که خیلی وابسته است به گاوش؛ حالا این وابستگی هم جنبه‌های اقتصادی دارد هم جنبه‌های شخصیتی: یعنی اصولاً فقط یک گاو در این روستا هست؛ شخصیت این آدم انگار به‌نحوی با این گاو تحریک شده؛ و اینکه واقعاً هم شما در صحنه‌های اول فیلم می‌بینید نوعی عاشقانه گاو را دوست دارد؛ و خیلی جالب است که این فیلم طوری ساخته شده — صحنه‌هایی در آن هست که احساس می‌کنید احساس متقابل است: گاو هم به‌نحوی به مش‌حسن علاقه دارد. واقعاً صحنه‌ای در این فیلم هست؛ نمی‌دانم چگونه گرفته‌اند: گاهی ممکن است خوش‌شانسی باعث شود صحنه‌ای به وجود بیاید. شما معمولاً وقتی می‌خواهید فرض کنید شخصیتی قرار است بمیرد، آخرین باری که او را می‌بینید مثلاً ممکن است دیالوگ خیلی جالبی بگوید قبل از مرگش یا به‌نحو خاصی مثلاً نگاه کند. واقعاً وقتی آخرین روزی است که گاو زنده است و مش‌حسن به دلایلی خاص دارد می‌رود مثلاً به روستای دیگری کار کند، وقتی مش‌حسن از درِ طویله دارد بیرون می‌رود به‌نحو عجیبی این گاو برمی‌گردد و مش‌حسن را نگاه می‌کند: یعنی اینکه مثلاً به او گفته‌اند مثلاً نگاهِ آخر است، مثلاً این جای جدایی است. خیلی این صحنه جالب اجرا شده؛ نمی‌دانم چه کرده‌اند؛ که گاو — که می‌خواهد برود، نه؛ به دلیل گاو؛ دوست‌داشتنش به حالیش نمی‌شود — ولی این صحنه بی‌نهایت جالب درآمده به‌نحوی مثل اینکه گاو خیلی تمرین کرده که این صحنه را خوب بازی کند؛ خیلی در نقش خودش جالب ظاهر می‌شود. به‌هرحال این ارتباط عاطفی عجیبی که بین مش‌حسن و گاو هست — که خیلی جالب است که مش‌حسن از نگرانی دربارهٔ گاوش شب قبل از اینکه گاو بمیرد این‌قدر نگران گاوش است که به‌جای اینکه برود در خانه پیش زنش بخوابد می‌آید در طویله پیش گاو می‌خوابد — این تعمداً این احساس که اصلاً رابطه عاشقانه است: یعنی بیشتر از زنش این آدم گاو را دوست دارد که او را ول می‌کند و می‌آید پیشش. به‌هرحال گاو وقتی می‌میرد مش‌حسن از احساس اینکه — حالا من دیگر نمی‌خواهم این را تعریف کنم — ولی نوعی حس، شاید علاوه بر خلأ عاطفی همراه با احساس گناه به او دست می‌دهد که کم‌کم دچار حالتی جنونی می‌شود که حاضر نیست قبول کند گاوش مرده و نقش گاو را بازی می‌کند؛ کم‌کم می‌شود گاو و فکر می‌کند مش‌حسن الان مراقبش است؛ و روستایی‌ها هر چه سعی می‌کنند این را از این حالت دربیاورند نمی‌شود؛ تا اینکه — خیلی فیلم شگفت‌انگیزی است: برای اینکه اصولاً اجرای چنین موضوعی در بستر روستایی خیلی کار سختی است که شما به‌نحوی باورتان شود این اتفاق دارد می‌افتد؛ ولی این‌قدر این مراحلِ این استحاله خوب به‌تدریج — به احتمال زیاد فکر می‌کنم این قسمت واقعاً این روال جالب داستانیِ کارِ غلامحسین ساعدی است که این‌قدر دیوانه‌شدن آدم‌ها را دیده — موفق شده به‌تدریج به‌نحوی پیش ببرد که فکر نمی‌کنم آدمی که فیلم «گاو» را می‌بیند احساس کند یعنی چی؟ اگر در روستاها چنین چیزهای عجیب‌وغریبی — مثلاً آدم‌های روستایی به نظر نمی‌آید دچار چنین مشکلاتی شوند؛ بیش از اندازه درگیر مسائل واقعی زندگی‌اند که بخواهند چنین حالتی پیدا کنند — ولی واقعاً باورپذیر است: یعنی ندیده‌ام که اصلاً کسی ایراد بگیرد که «گاو» مثلاً موضوعش غیرواقعی است؛ چون جدا چون خیلی به‌تدریج پیش می‌آید: شما هم کم‌کم می‌بینید که انگار حالش، همان‌طور که روستایی‌ها کم‌کم متوجه می‌شوند اوضاع خیلی بدتر از آن است که فکر می‌کردند، مدام می‌آیند حرف بزنند. من البته چون این فیلم را خیلی دوست دارم اشکالی ندارد صحنهٔ خاصی را به آن اشاره کنم: صحنه‌ای هست که عزت‌الله انتظامی — یا همان مش‌حسن — بالای سقف خانهٔ خودش نشسته و این روستایی‌ها می‌آیند که به او بگویند مثلاً — خبر بدهند که گاو در رفته. می‌خواهند واقعیت را به او بگویند یا همین‌جا دارند تظاهر می‌کنند که گاو نمرده؛ مثلاً در رفته؛ یکی رفته بیاوردش؛ من این را یادم نیست؛ به‌هرحال به او می‌گویند — من دیالوگش را نمی‌خواهم دقیق برایتان تعریف کنم — شما هنوز این‌جا نفهمیده‌اید وضع مش‌حسن خیلی خراب است؛ او دیگر قاطی کرده به تعبیری؛ به‌نحوی به نظر من خیلی غمگین است: دیدید که وقتی رفت در طویله آمد بیرون گفت «گاو من که در نمی‌رود»؛ یعنی نفهمیدید یعنی چی: حالا به او گفته‌اند گاو در رفته؛ رفت در طویله؛ گفت «گاوم در نمی‌رود؛ گاوم همین‌جاست».

صحنه مش‌حسن و گاو

حالا شاید آن لحظه فکر می‌کنید آدم فکر می‌کند شوک به او دست داده برای چیزی. این صحنه‌ای است که به نظر من به‌نحوی دیگر آدم ناامید می‌شود از اینکه این انگار خیلی اوضاع خراب‌تر از آن است که فکر می‌کردید. به او می‌گویند — به او می‌گویند چرا این‌جا نشستی؟ — نمی‌دانم مثلاً می‌گوید که من منتظرم — آره. تا این‌جا هنوز مش‌حسن: می‌گوید «گاوم در طویله است؛ من این‌جا منتظر؛ آها من این‌جا نشستم مواظب باشم که بلو‌ریا نیایند مثلاً این را آزارش کنند». بعد به او می‌گویند اگر — نمی‌دانم — گاو در طویله است چرا نمی‌روی در طویله؟ دقیقاً این‌ها خیلی حرف‌ها و سؤال‌های منطقی می‌کنند ولی او دیگر — کم‌کم شما متوجه می‌شوید — جواب منطقی نمی‌دهد. اوجش این‌جاست که به او می‌گویند — یکی مثلاً به ذهنش می‌رسد که آره حالا اگر این گاو تشنه باشد چی؟ — جواب مش‌حسن این است که می‌گوید «ماه را نگاه کنید ببینید چقدر قشنگ است؛ ماه تازه درآمده؛ اولِ غروب است». بعد یکی دوباره تکرار می‌کند می‌گوید که اگر — می‌گوید گاوت — اگر تشنه باشد آها چه می‌کنی؟ می‌گوید «هر وقت ماه دربیاید گاو من هم تشنه‌اش می‌شود». واقعاً این دیالوگِ — که به‌نحوی فضای اینکه دیگر به‌نحوی دارد از دست می‌رود — ماه و گاو؛ می‌فهمی چه رابطه‌ای دارند؟ تشنگی گاو؛ نمی‌دانم در بدنِ ماه. بعد این را کم‌کم می‌بینید که اصلاً نمی‌رود در طویله و شروع می‌کند یونجه خوردن؛ و خیلی به‌تدریج تا کلاً فیلم می‌شود. بعد صحنه‌های بعدی چنین است که می‌روند — حالا فکر می‌کند مش‌حسن آن بالا نشسته؛ من گاوم — یعنی جایش به‌نحوی می‌رود جای گاو را در طویله پر می‌کند در حالی که مش‌حسن روی سقف منتظرش است؛ مثلاً اینکه به‌نحوی جبران دارد می‌کند که مش‌حسن خوب مراقبت نکرده از گاوش؛ حالا دارد چنین وانمود می‌شود که دارد مراقبت می‌کند از گاو. به‌هرحال ساختن چنین فیلمی — جهانِ سومی — آن چیزی که شاید بعد از جشنواره‌های دنیا شوکه کرد؛ این فیلم خیلی هویت دارد؛ نمی‌دانم چگونه بگویم: جایزه‌ای که به آن دادند چنان نبود که این فیلمِ جهانِ سومی خوب دربارهٔ فقر و بدبختی است؛ این خیلی جدی در روان‌کاوانه است در واقع؛ دربارهٔ مثلاً استحالهٔ انسانی در اثر علاقهٔ شدید به چیزی؛ کاملاً آن مکانیسم‌های مثلاً جبرانِ فرویدی در آن هست؛ خیلی فیلم پرمایه‌ای است از نظر محتوای مثلاً فلسفی و روان‌کاوانه. و یکی از ویژگی‌های این فیلم این است که همهٔ هنرپیشه‌های بزرگ سینمای ایران در آن نسل با این فیلم — این فیلم اولشان است: انتظامی؛ نصیریان؛ نمی‌دانم محمود دولت‌آبادی در این فیلم بازی کرده؛ یعنی شما لیست اسامی هنرپیشه‌های این فیلم را ببینید احتمالاً تعجب می‌کنید چقدر آدم‌های مهمی در آن هستند؛ و پرویز فنی‌زاده: این‌ها همه در این فیلم اولشان است؛ یعنی این‌ها هنرپیشه‌های تئاتری بودند که حاضر نبودند بیایند در سینمای ایران با آن فضا بازی کنند و مهرجویی این‌ها را قانع کرد؛ در این فیلم مثلاً فیلم خوبی است بیایید بازی کنید و به‌نحوی اعتماد کردند به مهرجویی و آمدند داخل سینمای ایران. من دیگر زیاد از این «گاو» صحبت نمی‌کنم؛ فقط می‌خواهم بگویم این چهار فیلم معروف مهرجویی قبل از انقلابِ سینمای ایران — که همین «گاو»؛ «آقای هالو»؛ «پستچی» و «دایرهٔ مینا» — یک چیز مشترک: این دوره‌ای از کارِ مهرجویی است که همهٔ فیلم‌هایش فیلم‌های خوبی بودند. «پستچی» هم جوایز بین‌المللی خوبی گرفته؛ «دایرهٔ مینا» اگر نگرفته برای اینکه شاید به‌نحوی بهتر از بقیهٔ فیلم‌ها بوده که برای خارجی‌ها اهمیتش شاید خیلی ملموس نبود؛ نمی‌دانم چگونه بگویم: «دایرهٔ مینا» آن فیلمی نبود که شاید دوست داشتند بعد از «گاو» ببینند؛ فیلمی به‌شدت رئالیستی مثلاً اجتماعی ولی به نظر من شاید از سه‌تای دیگر بهتر باشد از جاهایی. باز سعید کنگرانی فکر می‌کنم اولین فیلمش همین‌جاست — حالا نمی‌دانم سینما؛ ایشان را نمی‌دانم؛ در تلویزیون شاید قبلاً بازی کرده. به‌هرحال این چهار فیلم در آن فضای عجیب‌وغریب سیاسی قبل از انقلاب ساخته شده‌اند؛ فضایی که در آن شریعتی هست؛ فضایی که در آن جلال آل‌احمد هست؛ به‌نحوی است: ده-پانزده سال آخرِ دوران قبل از انقلاب فضای خاصِ روشن‌فکری همراه با سنت‌گرایی حاکم بوده که خط جدیدی به وجود آورده در تفکر ایرانی؛ مثلاً روشن‌فکری ایرانی که — فرض کنید اگر ریشه‌هایش را بخواهید پیدا کنید مطمئناً یکی‌اش فردید است.

غرب‌زدگی: فردید و آل‌احمد

مجموعهٔ فردیده؛ فیلسوفِ بدون‌کتابِ ایرانی که شاگردان خیلی زیادی تربیت کرد که از کلاس‌های فردید بالاخره کتابی مثل «غرب‌زدگی» جلال آل‌احمد بیرون آمد؛ مهم‌ترین شاید کتاب سیاسی-اجتماعی قبل از انقلاب از نظر تأثیری که گذاشته. جریانی دیگر مثل داریوش شایگان؛ این‌ها اطراف سیدحسین نصر؛ اطراف هانی کربن وجود دارد؛ علامه طباطبایی هست؛ حتی مطهری هم به‌نحوی ممکن است با این‌ها مربوط باشد: این‌ها احیاگر سنت مثلاً فلسفهٔ ایرانی‌اند. جلال آل‌احمد این‌ها جور دیگر نوعی نگاه احترام‌آمیز به سنت دارند؛ شریعتی هم که آن‌طرف دارد سعی می‌کند ایده‌های انقلابی مثلاً مارکسیستی را به‌نحوی ربط بدهد به سنت اسلامی. فضایی از روشن‌فکریِ غیرغرب‌زده در اواخر عمر حکومت شاه به وجود آمد که واقعاً در انقلاب به‌عنوان زمینه‌ساز انقلاب این جریان مؤثر است؛ شریعتی که به‌وضوح مؤثر بود در راه‌افتادن عدهٔ زیادی؛ جنبش‌های در واقع دانشجویی؛ دانشگاه‌ها بیشتر دانشجوها تحت تأثیر شریعتی قرار گرفتند و خیلی‌های دیگر در فضای روشن‌فکری ایران تحت تأثیر جلال آل‌احمد؛ تحت تأثیر حسین نصر و داریوش شایگان؛ این‌ها واقعاً — کتاب «آسیا در برابر غرب» مثلاً؛ کتاب شایگان خیلی مهمی بوده؛ قشنگ کمی سنگین است ولی بالاخره در سطحی آدم‌ها را خیلی تحت تأثیر قرار داده. ببینید معمولاً این اشتباه هست که کتابی چاپ می‌شود؛ بعد آدم‌ها نگاه می‌کنند می‌بینند تیراژش دو هزارتا بیشتر نبوده؛ بنابراین کتاب خیلی مؤثری نبوده؛ این اصلاً چنین حساب نمی‌شود.

تأثیر کتاب‌های کم‌تیراژ

شما ممکن است بگویید پنج‌هزار نفر کتاب «آسیا در برابر غرب» داریوش شایگان را بیشتر نخوانده‌اند؛ ولی اینکه این کتاب را آن پنج‌هزار نفری که خواندند بر اساسش کارهایی انجام شد، آثاری تولید کردند که بعداً آن آثار ممکن است صد‌هزار نفر خوانده باشند، نمی‌توانید بگویید نه. کما اینکه یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های این جریان قطعاً فردید است و سیداحمد فردید که حتی یک کتاب هم ننوشته؛ فقط حرف زده؛ ولی جلال آل‌احمد، داریوش آشوری، داوری، نمی‌دانم — این‌ها چند آدم هستند که کتاب‌های زیادی نوشته‌اند و همه‌شان در واقع مطلقاً تحت تأثیر افکارِ فردیدند: ترتیبی مثلاً از هایدگر و ابن‌عربی و چیزهایی که به نظر با هم شاید هماهنگی نداشته باشد ارائه می‌کرد. حالا غربی‌ها؛ فردید هم از آدم‌هایی است که هرچه بخواهید دشمن دارد؛ دوست خیلی کم دارد و دشمن؛ هرچه بخواهید دشمن‌های خونی؛ و معمولاً هم متهم است به اینکه نه هایدگر را فهمیده نه ابن‌عربی را فهمیده و این‌ها را ملغمه‌ای از آن‌ها به دست داده. من شخصاً آن‌قدر مطالعه ندارم که بخواهم دفاع کنم یا حمله کنم؛ ولی فکر می‌کنم بی‌انصافی است که بگویند همین‌جوری مثل کولاژ: یعنی کمی هایدگر با کمی مثل این آشپزی؛ هایدگر به مقدار کافی؛ نمی‌دانم ابن‌عربی به مقدار لازم؛ چنین نیست. واقعاً حالا تحت تأثیر هایدگر بوده؛ تحت تأثیر عرفان مثلاً سنت اسلامی هم بوده و این‌ها در ذهنش به‌هرحال به‌نحوی با هم قاطی شده بود؛ نه اینکه کولاژ نبود؛ حالا اینکه هایدگر را خوب فهمیده یا بد فهمیده، این‌ها ابن‌عربی؛ خلاصه فردید را ول کنید که ریشه‌اش چیست: چیزهایی، کمی افکار عجیب‌وغریب ضدغربی به معنای خیلی کلی‌تر از اینکه شاید الان شما وقتی می‌گویم ضدغرب بفهمید: غربی که از یونان شروع می‌شود و در فلسفهٔ اسلامی ادامه پیدا می‌کند؛ حتی ملاصدرا؛ همهٔ این‌ها غرب‌زده‌اند. وقتی جلال آل‌احمد می‌گوید غرب‌زده یعنی مثلاً آدمی که الان هست و تحت تأثیر غرب به معنای فعلی‌اش است؛ فردید وقتی می‌گوید غرب‌زده یعنی اصلاً مثلاً ملاصدرا هم غرب‌زده است؛ حافظ — نمی‌دانم — ولی ملاصدرا مثلاً می‌شود گفت مثالی است در واقع از آدم‌هایی که تحت تأثیر یونان‌اند: از یونان نوعی انحرافاتی به وجود آمده که همچنان ادامه دارد؛ اوجش الان در این غربی است که می‌بینید؛ مدرنیسم و حالا پسامدرنیسم هم که خیلی به فردید ربط ندارد ولی خودش چنین فضایی هست؛ بفهمید. هایدگر هم بیشتر به یونانِ قبل از — چیز — علاقه دارد. — نه، این‌ها باور کنید با ارسطو هم مثلاً فکر می‌کنم همان‌گونه می‌خوانند — ولی هایدگر نوعی حرف از دوران اولیهٔ بشر قبل از یونان می‌زند به‌عنوان چیزی خوب؛ فردید هم چنین است تا حدودی: اصلاً آن چیزی که مردم را آزار می‌دهد این است که فردید به آن دوران می‌گوید دوران امت واحده؛ اصطلاحات همه قرآنی و عربی‌اند ولی بالاخره تفکر تفکری جدید است و خیلی هم اصطلاح درست می‌کرد: همین «غرب‌زدگی» را فردید درست کرده؛ الان دیگر جزو لغت‌نامهٔ فارسی درآمده — ممکن است «غرب‌زدگی» به‌عنوان واژه‌ای آن‌جا ثبت شود — «دیروز، امروز، پس‌فردا» و این‌ها همه به معانی خاص؛ عالمی واژگان دارد؛ برای همین هم راحت نیست کارهای فردید را تحلیل کنید؛ مگر اینکه سخنرانی‌هایش را — که تعداد زیادی مثلاً نوار ضبط شده است — بروید بنشینید از جایی از اول گوش بدهید؛ دوست هم نداشت چاپ کند؛ حالا یا اگر دوست داشت هم این کار را نمی‌کرد. یعنی شما دربارهٔ فردید بخواهید مطالعه کنید — من می‌دانم کتابی عباس معارف نوشته؛ مرحوم عباس معارف که یکی از نزدیک‌ترین شاگردانش بوده — که معمولاً شنیده‌ام تعریف می‌کنند خیلی خوب نوشته؛ به‌عنوان مروری بر آرای فردید؛ ولی کتابی که آقای مددپور درآورده عین پیاده‌شدهٔ سخنرانی‌های فردید است که اسمی عجیب‌وغریبِ متناسب با افکار فردید گذاشته؛ اسمش هست «طرح»ی چیزی؛ اسمشم یادم نیست: «طرحِ» چه چیزی؛ نمی‌دانم چی‌چی و سطوح آخرالزمانی؛ اسم خیلی می‌خورَد به اینکه شما چه شکلی می‌توانید بگویید مربوط به فردید می‌شود؛ در حوزهٔ آخرالزمانی و همین چیزهایی از فارسی قدیم در آن هست. حالا به‌هرحال برای آشنایی بد نیست مثلاً سخنرانی فردید را در این کتاب مددپور که عیناً پیاده‌سازی شده بخوانید؛ ببینید آن حالت عجیب‌وغریبی که سخنرانی دارد از نظر پراکندگی چگونه است؛ مثلاً بحثش دربارهٔ بازرگان هم چیزی می‌گوید؛ و چون عادت داشت به همه فحش بدهد؛ به همه بد بگوید — در ایران اگر شما به همه خوب بگویید همه از شما بد می‌گویند؛ وقتی کسی به همه فحش می‌دهد همه هم به او فحش می‌دهند — این آخر عمری که با سروش درگیر شده بود؛ سروش همین الان هم می‌گوید این احمدی‌نژاد هم مثلاً مربوط به فردید می‌شود؛ مصباح — نمی‌دانم بابا؛ مصباح دیگر چه ربطی به این دارد — یعنی اصلاً الان سروش یک‌بار بدش نمی‌آید بگوید همهٔ مشکلات ایران مربوط به فردید است. بعد فردید شهرت دارد به اینکه به او بگویند بودن؛ شهرت دارد به طرفداری حتی از هیتلر؛ آدم کمی به‌هرحال چیزهای عجیب‌وغریبی در او هست؛ ولی در مجموع به نظر من متفکری بزرگی است: حداقل به دلیل تأثیر فوق‌العاده عمیقی که در شاگردانش گذاشته و شاگردانش هم منتقل کردند به جامعه؛ نمونه‌اش فقط «غرب‌زدگی» جلال آل‌احمد است که ممکن است غرب‌زدگی‌اش آنی نباشد که فردید می‌گفت ولی آن چیزی است که از آن کلاس‌ها درآمده: هم اصطلاحش هم به‌هرحال بگذارید چنین به شما بگویم: «غرب‌زدگی» جلال آل‌احمد پیاده‌سازی‌شدهٔ مفهوم غرب‌زدگیِ فردید است که معاصر شده؛ آن تاریخ و این‌ها را بر آن بگذارید؛ بعد خیلی سیاسی-اجتماعی شده در حالی که غرب‌زدگیِ فردید حتی نمی‌شود گفت فرهنگی است؛ چیزی برای فرهنگ‌دیدن؛ چیزی جهان‌شناسانه است؛ یعنی اصلاً پدیده‌ای فلسفی مربوط به جهان است. — ببینید، سؤالش این است؛ من این را دوست ندارم دربارهٔ فردی حرف بزنم ولی اشکالی ندارد. — نه؛ ببینید چیزی که می‌شود دربارهٔ فردی گفت این است که این آدم‌ها یا در واقع اگر از ارزش‌های چیزی دفاع بشود خیلی معنا دارد. حالا شما — من دوست نداشتم پشت سر فردی حرف بزنم؛ می‌نشینم پشت سر هایدگر چیزی بگویم. — نه؛ هایدگر هم کمی اغراق می‌کنند دربارهٔ طرفدارانش و تفسیرش و این‌ها؛ من فکر می‌کنم خیلی چیز نیست؛ خیلی نکتهٔ مهمی نیست: هایدگر آن‌قدر آدم بزرگی است که این چیزها — یونگ هم تا کمی حالا شاید کارهایی کرد. — می‌دانید مثل چی می‌ماند؟ مثل اینکه نمی‌دانم چگونه بگویم: مثلاً در ایران می‌شود کسی را متهم کرد که از دههٔ شصت با جمهوری اسلامی مثلاً همکاری کرده؟ دههٔ شصت؛ بودید؛ می‌دیدید اوضاع چگونه است: یعنی واقعاً آن حالت کاریزماتیکِ آقای خمینی که داشت همهٔ آدم‌ها به‌نحوی مات و مبهوت شده بودند و علاقه داشتند؛ همکاری می‌کردند؛ نمی‌دانم؛ به نظر من این خیلی چیز است؛ یعنی نشناختن فضای آن موقع است که بگویید آقا آن موقع مسئولیت داشت یا نه؛ چون بعضی‌ها مثلاً در این ماجرای اخیر از این حرف‌ها زدند؛ شصت‌وچندش را کار کردند؛ کلاً خیلی این‌ها دور از واقعیت است که بخواهد چنین چیزهایی. یعنی آدم‌های دههٔ شصت بودند؛ بپرسید ببینید این کارها جرم حساب می‌شود یا نمی‌شود؛ فکر کنید به کسی بگویند آقا تو به‌خاطر اینکه بسیجی بودی رفتی جنگ؛ اصلاً تا حرف ندارم: بیچاره آدم‌هایی که بسیجی بودند و رفتند جنگ مظلوم‌ترین آدم‌های دنیا بودند واقعاً؛ نمی‌دانم آدم‌های خیلی خوبی بودند؛ می‌دانید اصلاً چه ربطی دارد؟ این زمان؛ شما باید می‌بودید مثلاً در اوایلی که هیتلر به قدرت رسید آن‌جا زندگی می‌کردید؛ بعد می‌فهمیدید که آیا مثلاً قبول‌کردن مسئولیتی در دانشگاهی همکاری با هیتلر حساب می‌شود یا نمی‌شود. من در تلویزیون‌هایی که می‌گویم آقا می‌گویم آقا یا اصلاً از طرف‌های تأییدکردن از این‌ها چیزکردن؛ چون یادتان هست در همان بحث یونگ گفتم یونگ می‌گفت حرفش این است: می‌گفت من می‌دیدم برای مشکلی در آلمان دارد پیش می‌آید ولی امیدوار بودم به آینده؛ یعنی شما الان نگاه می‌کنید می‌گویید هیچ‌وقت این کار را نکنید؛ مسائل سیاسی نه؛ اصلاً. الان نگاه می‌کنید معلوم نیست چگونه جان‌به‌در می‌برند؛ یعنی معلوم نبود کار هیتلر را کجا می‌کشد؛ آلمان را دوست داشت؛ آلمان خرد شده بود؛ داشت آلمان را زنده می‌کرد؛ شاید به جای خوبی می‌رسید. یعنی شما همیشه چنین؛ مثلاً بعضی‌ها — یک بار کسی آمده بود به من می‌گفت این توده‌ای‌ها عجب آدم‌های فلانی بودند؛ این‌ها در زمان مصدق عجب خیانت کردند: مثلاً نیروی نظامی داشتند و جلوی کودتا را نگرفتند. الان شما می‌دانید کودتا شد و بیست‌وپنج سال سیاه و مثلاً پلیسی در ایران شاه حکومت کرد؛ چرا چنین فکر می‌کنید؟ توده‌ای‌ها چه می‌دانستند چه می‌شود؟ توده‌ای‌ها شاید روی این حساب کردند که خودشان را بکشند کنار؛ مصدقی که خیلی پشتیبانی مردمی دارد و مخالف حزب توده است توسط شاه نابود شود؛ شاه که پشتیبانی چیزی ندارد؛ مادی ندارد؛ بعدش ما مثلاً قرار جای او می‌گذاریم؛ خودمان می‌رسیم و از نظر خودشان هم همه‌چیز خوب می‌شود و خوشبخت می‌شوند مردم. الان که می‌دانیم این اتفاق نیفتاده می‌گوییم عجب خیانتی کردند؛ اینکه آن لحظه چه معلوم بود و چه معلوم نبود. یعنی احساسم این نیست که هر کسی از هیتلر پشتیبانی کرده به او انگی بچسبانیم بگوییم تا هیتلر بوده؛ افکارش؛ ممکن است خیلی هم آدمی معتدلی بوده؛ اخیراً با کسی صحبت می‌کردم دقیقاً از این حرف‌های عجیب‌وغریب این‌شکلی می‌زد که فلانی — هر کس در این حکومت — نمی‌دانم از آن‌جا اول بوده؛ فلان؛ و کسانی که مثلاً از فلان تاریخ؛ فلان سال وقتی خودشان را کنار نکشیدند؛ من به او گفتم تو فکر نمی‌کنی مقداری اتفاق‌های سیاسی بدی که در این دوران افتاد دقیقاً برای این بود که آدم‌هایی بودند و خودشان را کنار کشیدند؛ و اگر می‌ماندند — یعنی ایده‌شان این بود که وقتی اتفاقاتی دارد می‌افتد به‌جای اینکه خودشان را کنار بکشند اتفاقاً برعکس — شاید اگر این آدم‌ها خودشان را کنار نمی‌کشیدند می‌ماندند در حاکمیت؛ بعضی‌ها چنین بودند: مثلاً از روزی که در کردستان یک خون‌ریزی شد عده‌ای برای اینکه مثلاً دستشان به خون کسی آلوده نشود اصلاً آمدند بیرون؛ ملی‌گرا؛ نمی‌دانم؛ با داشتن حجمی از حاکمیت رفتند. این هم ایدهٔ جالبی است: که شما تا دیدید اتفاق بدی افتاد همهٔ آدم‌هایی که فکر می‌کنند حالا آدم‌های خوبی هم هستند خودشان را کنار می‌کشند. چه می‌شود؟ چه اتفاق خوبی می‌افتد که حاکمیت مثلاً از وجود این آدم‌ها محروم شود؟ حالا ممکن است آدمی تا دو سه سال سعی کرده بماند؛ دیده نه؛ مثلاً نمی‌شود؛ خودش را کشیده کنار. خیلی قضاوت‌کردن دربارهٔ جریان‌های سیاسی که الان نتیجه‌اش معلوم است کاری اشتباهی است: باید سعی کنید بروید روزنامه‌های آن روزها را بخوانید؛ ببینید فضا واقعاً چگونه است؛ امیدواری هست یا نه مثلاً. من فکر می‌کنم کل دههٔ شصت چنین است. می‌خواستم بگویم که این چهار فیلم قبل از انقلاب مهرجویی فضای آن موقع است؛ این: یعنی نوعی تنهایی سیاسی باید در آن باشد؛ خلاصه به‌نحوی این باید مثلاً طعمی سیاسی-اجتماعی داشته باشد؛ روشن‌فکرانه باشد.

تقابل سنت و مدرنیسم

چیزی آن دوران بود که شما مثلاً این فیلم‌ها را نگاه کنید می‌بینید؛ و یک موضوعِ موردعلاقهٔ مهرجویی تقابل سنت و مدرنیسم است که از اولین فیلم‌هایش این را می‌بینید: در «آقای هالو» هست؛ در «پستچی» هست؛ اینکه سنتی وجود دارد؛ هماهنگی‌هایی وجود دارد در جامعه؛ چرا انقلاب شد در ایران؟ الان از این جامعه‌شناس‌ها بپرسید تحلیل‌شان چیست؟ مدرنیزاسیونی با سرعت زیادی در ایران انجام گرفت که کلاً فضای سنتی ایران را شکست؛ طبقات سنتی ایران احساس ناامنی کردند و کنار کشیدند و کم‌کم این تبدیل شد به پناه‌بردن: شما تمام جریان‌های فرهنگی ایران را می‌بینید همین حرف می‌زنند؛ جلال آل‌احمد؛ شریعتی؛ همه؛ فضای دههٔ بعد از همین ماجرای مثلاً — نمی‌دانم — انقلاب سفید و این حرف‌ها به بعد که به‌شدت این حالتِ هجومِ مدرنیسم به داخل ایران — چه از نظر اقتصادی چه از نظر فرهنگی — هست؛ روزبه‌روز می‌بینید بیشتر آدم‌ها خودشان را کنار می‌کشند و پناه می‌برند به ارزش‌های سنتی. من در همهٔ این فیلم‌ها این هست: در «دایرهٔ مینا» فوق‌العاده است؛ و به نظر من بارها این را گفته‌ام این‌سو و آن‌سو که اگر بخواهم بگویم شما پیش‌بینی هنرمند — قرار است که به‌نحوی پیشگو باشد؛ مثلاً پیغمبر باشد؛ خبر از آینده‌ای هم بتواند بدهد — فیلمی می‌شناسم که شما طلیعهٔ انقلاب را می‌توانید در آن ببینید: احتمال اینکه کار به جایی برسد که مردم شورش کنند؛ من واقعاً فکر می‌کنم در آن «دایرهٔ مینا» صحنهٔ آخرش نوعی انگار خطرِ اینکه کار به این‌جا برسد در آن احساس می‌شود: اینکه آن پسر مثلاً قهرمان فیلم که به همه‌چیز پشت پا زده غرق شده در این فساد جامعه — از آن دقیقاً این چیزِ مهرجویی‌وار است — پدر و پسری که از روستا می‌آیند در این شهر و پدر می‌میرد و پسر — پدر دارد می‌میرد؛ پسر در آن بیمارستان و اطرافش غرق می‌شود در این روابط فاسد اقتصادی و حالا هر چه فکر کنید: جامعهٔ فاسد شهری؛ پزشک‌ها را نشان می‌دهد که چه دارند می‌کنند در این بیمارستان؛ خون می‌روند از این‌جا می‌خرند؛ می‌آورند؛ نمی‌دانم غذای بیمارستان را می‌برند در شهر می‌فروشند؛ هرچه فکر کنید: این جامعه؛ ایرانی فاسد به سبک خودمان؛ همه دارند از این‌سو و آن‌سو می‌دزدند. چیزی که به‌هرحال جالب است ببینید چه تصویری از فضای تهران در این فیلم هست: آخرین صحنهٔ فیلم این است که پدر وقتی می‌میرد پسر چنان در این کارها غرق شده که اصلاً وقت ندارد بیاید سر مثلاً تشییع جنازهٔ بابایش؛ آدمی دیر می‌آید؛ و هیچ احساسی هم به نظر می‌آید ندارد؛ نوعی حس پوچی؛ که آن موقع باز این پوچ‌بودن مثلاً زندگی این‌ها؛ آثار آلبر کامو این‌ها در ایران هم خیلی خوانده می‌شد. آخرین صحنهٔ فیلم این است که علی نصیریان شروع می‌کند بدون مقدمه و بدون هیچ‌گونه حرفی کتک‌زدن این پسر: حالتی، نوعی حالت جنون و عصیانی می‌رسد از اینکه می‌بیند این‌قدر عوض شده و مثلاً غرق شده در این فضا؛ دقیقاً نصیریان آدمی که این‌جا جنبه‌های سنتی دارد؛ مذهبی دارد و چیزهایی سعی می‌کند رعایت کند؛ به‌نحوی آدم خوبی است. این‌ها مجموعهٔ کارهای قبل از انقلاب‌اش است که من خیلی نمی‌خواهم وارد جزئیات شوم؛ ولی دقیقاً در آن این فضای بازگشت به سنت یا دست‌کم نمایش‌دادنِ تقابل سنت و مدرنیسم و چیزی که در فضای ایران هست را می‌بینید. حالا نکته‌ای که می‌خواهم رویش تأکید کنم: مهرجویی به دلیل این حالتِ علاقه‌ای که به رئالیسم دارد چه بخواهد چه نخواهد معمولاً در فیلم‌هایش فضای دوران — دورانِ آن سالی که دارد در آن ساخته می‌شود — انعکاس پیدا می‌کند؛ و مهرجویی آدمی است که می‌خواهد؛ چنین نیست که خیلی از دستش در رود. باز به‌عنوان نمونه اولین فیلم — حالا طبق این لیست؛ فکر می‌کنم این لیست درست است — اولین فیلم بعد از انقلاب مهرجویی که طبق این چیزی که این‌جا نوشته دست‌کم سال ۸۰ یعنی ۵۸ ساخته شده؛ ۵۹ که فکر می‌کنم ساخته شد و نمایش داده نشد؛ فیلمی بسیار جالب است به اسم «مدرسه‌ای که می‌رفتیم» یا عنوان اولیه‌اش بوده «حیاط پشتی مدرسهٔ عدل و آفاق». من بارها دربارهٔ این فیلم — چنین گفته‌ام در جمع‌های مثلاً با دوستان خودم — که شاید دو سه فیلم وجود داشته باشد که شما فضای عجیب یکی‌دو سال بعد از انقلاب را در آن ببینید؛ و یکی همین فیلم است؛ که در مدرسه ساخته شده: مثلاً دانش‌آموزان هستند؛ شما دقیقاً آن حالت عجیب انقلاب را در آن می‌بینید: سیاسی‌شدن همه‌چیز؛ نمی‌دانم؛ من واقعاً شاید نتوانم — یعنی شما که آن سال‌ها را ندیده‌اید — برایتان توصیف کنم چقدر فضای عجیبی بود. بهترین فیلم مطمئناً فیلمی است که کیارستمی ساخته؛ من تا حالا — من که دیدم خیلی لذت بردم از اینکه چقدر خوب انعکاس؛ نه؛ اسمش یادم نیست الان؛ اگر کسی می‌داند کارهای کیارستمی را فیلمی است که در مدرسه می‌گذرد؛ طبق معمول کیارستمی مصاحبه دارد؛ دربارهٔ تعلیم‌وتربیت و آموزش‌وپرورش و این‌هاست؛ خیلی خوب آن فضای عجیب مثلاً سال ۵۸ را مشخص می‌کند: آن سالی که آن آزادی — آزادی که هیچ‌کس به آن عادت ندارد — بگذارید از خاطرات خودم تعریف کنم که کمی شاید عجیب‌بودن فضا را بتوانم به شما منتقل کنم و آن می‌بینید که در این فیلم‌ها به‌نحوی این فضا هست: ما در مدرسه شورای دانش‌آموزی تشکیل دادیم که از هر کلاسی فکر می‌کنم دو نفر کاندید نماینده؛ یعنی کاندید در کلاس رأی‌گیری؛ به‌طور کاملاً دموکراتیک و دو نفر نماینده می‌رفت فرض کنید حتی بچه‌های سال اولی بروند در شورای مدرسه؛ و هر مدرسهٔ دبیرستان.

شورای دانش‌آموزی و فضای پس از انقلاب

حرف این بود که مدیر را ما باید تعیین کنیم: مدیر مدرسه را دانش‌آموزها باید تعیین کنند؛ شورای دانش‌آموزی باید مدیر تعیین کند؛ قبول نداریم؛ این مدیر را قبول نداریم؛ او باید برود. نه؛ ای‌کاش فیلم‌برداری می‌شد؛ آن ده سال؛ آن شورای دانش‌آموزی؛ بچه‌های مثلاً چهارده-پانزده‌ساله؛ شانزده-هجده‌ساله چه دارند به هم می‌گویند؟ یکی مجاهد؛ یکی چریکِ فدایی؛ از جاهایی خط می‌گیرند و می‌آیند فرض کنید سخنرانی می‌کنند؛ من هیچ‌وقت یادم نمی‌رود روزی که شورای دانش‌آموزی به دلیل کارشکنی‌هایی که مدیر مدرسه در انجام امور می‌کند، دانش‌آموزان را دعوت کردند در آمفی‌تئاتر و میتینگی برگزار کردند؛ خیلی بامزه است؛ سخنرانی‌هایش را یادم هست: مثلاً یکی از رؤسا موقع چیزی بود؛ بچه‌های چریک فدایی را شعلهٔ دانش‌آموزی‌اش به آن‌ها می‌گفتند پیش‌ساخت: مثلاً این که رئیس آن مثلاً گروهِ پیشگام مدرسه رفت سخنرانی کرد؛ کف می‌زدند بچه‌ها علیه مدیر؛ نظام بوده؛ نه؟ این که هیچ‌چیزی از بالای سر قبول نداریم؛ مردم همه‌چیز را باید تعیین کنند؛ این دانش‌آموز می‌خواهد این مدیر را تعیین کند. این فضا در آن فیلم کیارستمی؛ در همین «مدرسه‌ای که می‌رفتیم»؛ به‌نحوی این احساس آزادی مطلق و میل به مثلاً — فکر می‌کنم الان خیلی یادم نیست: قبل از انقلاب که این‌ها دارند انقلاب می‌کنند؛ آن فیلم کیارستمی مثلاً فضای سال ۵۸: این‌ها واقعاً مدارک جالبی‌اند؛ چون راحت نمی‌توانید با کتاب‌خواندن بفهمید در کشور چه دارد می‌گذرد؛ یعنی مقدارِ از هم‌پاشیدگی‌ای که به وجود آمده؛ یک‌دفعه دولتی انگار غیب شده واقعاً؛ فیلم‌های انقلاب ایران دقیقاً مثل حالتی مثل فرشته‌ای آمده؛ یک شب خوابیدید؛ صبح پاشدید دولت دیگر نیست؛ نیروی انتظامی نیست؛ پلیس؛ نمی‌دانم همه از بین رفته‌اند؛ نه اینکه از بین رفته باشند ولی پلیس جرئت نمی‌کند الان؛ پلیسی که تا دیروز داشت فضا را سرکوب می‌کرد جرئت نمی‌کند به آدمی بگوید ماشینت را از این‌جا ببر یا نبر؛ ممکن است مثلاً بگیرندش؛ ببرندش؛ چیزهایی تعدیل بدهند؛ سری کمیته‌های مردمیِ مسلح تشکیل شده؛ انتظامات شهر مثلاً دست آدم‌هایی است که فقط دستشان چیزی بسته تحت عنوان انتظامات؛ ماشین‌ها را؛ ترافیک را کنترل می‌کنند؛ مردم کشور را گرفته‌اند؛ دارند اداره می‌کنند. دانشجوها در تهران رفتند هتل‌ها را اشغال کردند؛ می‌گویند ما خوابگاه نداریم؛ و اطلاعیه‌ای دادند دانشجوها؛ هتل‌های خوب را هم گرفتند؛ نه اینکه فکر کنید رفتند هتل‌های پایین شهر؛ اطلاعیه‌ای دادند که کارکنان هتل نگران نباشند ما حقوق‌شان را فردا می‌دهیم. ولی چنین نیست که کسی بخواهد این دانشجوها را بیرون کند؛ دولت مگر جرئت دارد بیاید به دانشجوها بگوید آقا بروید سر کار و زندگی‌تان؟ می‌گویند ما مردم از جنوب شهر پاشدند آمدند خانه‌های — الان دولت هم چیزی می‌کرد؛ دولت هم چون نمی‌توانست خیلی مقابله کند تا حدودی همراهی می‌کرد؛ که مثلاً حقش است؛ اینکه کسی حق ندارد خانهٔ خالی داشته باشد؛ خانهٔ خالی ببینیم می‌گیریم می‌دهیم به مردم: این فضای عجیب‌وغریب سال ۵۸ که فکر می‌کنم خیلی کم درباره‌اش کار و هنری انجام شده و حیف واقعاً؛ در دنیا فکر می‌کنم این روزهای مثلاً بعد از پیروزی انقلاب در ۵۷ و مثلاً سال ۵۸ و این‌ها سابقه ندارد: این مردمی که بیست‌وپنج سال روزنامهٔ درست‌وحسابی؛ نشریهٔ درست‌وحسابی سانسورنشده ندیده بودند حالا هرچه دلشان می‌خواهد؛ برای کنترلِ کلمه کنترلی وجود ندارد در روزنامه‌ها؛ کاریکاتوریست‌های شهید بهشتی را بکشند؛ چه می‌کنند؛ فضای مثلاً که سری چیزهای طنز داشتند: علیه بنی‌صدر و یزدی و چه می‌دانم قطب‌زاده اسم بگذارند برایشان؛ کاریکاتور بکشند؛ به این سه نفر می‌گفتند مثلثِ بیر؛ بنی‌صدر و یزدی و قطب‌زاده؛ اصلاً موضوع کاریکاتور که این‌ها وابسته به آمریکا و در حکومت نفوذ کرده‌اند؛ این‌قدر این حرف‌ها را زدند که بازرگان آمریکایی است. شما الان نشسته‌اید این‌جا و احتمالاً اگر تاریخ خوانده باشید فکر می‌کنید ماجرای تسخیر سفارت آمریکا در ایران مربوط است واقعاً به اینکه شاه رفت در آمریکا و این‌ها برای اینکه زهرچشم بگیرد یا مثلاً شاه را تحویل بگیرند؛ گرفته‌اند.

تسخیر سفارت و فضای سیاسی

اصلاً چنین نیست؛ واقعیتش این است که دانشجوها — دانشجوهای مسلمان — آن‌قدر تحت فشار بودند که دولت موقتی که تشکیل شده بعد از انقلاب آمریکاییه؛ جمهوری اسلامی دارد خورده می‌شود توسط امپریالیسم آمریکا و فلان و این‌ها؛ فضای دانشگاه چنین بود که آن دانشجوهای مذهبی‌ای که می‌خواستند بگویند ما آمریکایی نیستیم؛ دولت آمریکایی نیست؛ حرکتی دیوانه‌وار انجام دادند که دیگر هیچ گروه چریکی‌ای و مثلاً حکومتی در دنیا نکرده بود: رفتند سفارت آمریکا را گرفتند تا از این تهمتِ آمریکایی‌بودن خلاص شوند؛ فضا چنین و استقبال هم شد؛ مردم هم فضای چنین بود که استقبال کردند. الان عده‌ای می‌گویند مثلاً چه اشتباه بزرگی بود که جمهوری اسلامی را تأیید کرد؛ اگر آن موقع بودید می‌فهمیدید تأییدنکردنش خیلی کار ساده‌ای نبود: یعنی چنان مردم خوششان آمد از آن حرکت عجیب‌وغریبی که دانشجوها کردند که فکر می‌کنم مثلاً در حکومت هم این احساس به وجود آمد که حالا این‌قدر شور و ایجاد نکنیم؛ به ذوق مردم نزنیم. به نظر می‌آمد مردم دارند بعد از انقلاب به‌شدت چنددستگی بینشان ایجاد می‌شود؛ نیروهای مختلف انقلابی همه‌جا جنگ مثلاً داخلی دارد شروع می‌شود در کردستان و این‌ها؛ اینکه چیزی به وجود آمد که مردم رویش متحد شدند؛ حتی گروه‌های چپ همه حمایت کردند؛ به نظر می‌آمد خوب است؛ دوباره برگشتیم به آن حالت وحدتِ کاملی که بعد از پیروزی انقلاب بود و تنها گروه‌هایی که این‌جا کنار گذاشته شدند گروه‌های ملی‌گرا بودند که متهم بودند به آمریکایی‌بودن؛ لیبرال‌ها؛ نهضت آزادی؛ مجاهدین؛ چیز؛ جبههٔ ملی و این‌ها که موافق این کار نبودند رفتند کنار؛ ولی بین چپ‌ها و مثلاً نیروهای انقلابی مذهبی اتحاد کاملی در این زمینه بود؛ این کار درست است؛ این فیلم مهرجویی هم باز دقیقاً همین حالت را دارد که به‌شدت فضای آن دوران خودش را دارد؛ و این ویژگی فیلم‌های مهرجویی است: یعنی واقعاً می‌گویم سال ۶۷ اگر فیلمی می‌سازد این ۶۷ِ تهران است: حرف‌زدن‌شان؛ روابطشان؛ خیابان و این‌ها؛ معمولاً هم فیلم‌ها چنین است که هم فضای داخلی می‌بینید؛ خیابان می‌بینید؛ همه‌چیز در واقع فیلم مهرجویی هست: تهرانِ سال ۶۷؛ تهرانِ سال ۷۰ و خرده‌ای؛ خیلی چیز. حالا نمی‌خواهم بگویم همهٔ فیلم‌ها؛ واقعاً شاید «سارا»ی مهرجویی مثلاً تأکیدش روی زمینه‌های اجتماعی-سیاسی خیلی کم است؛ بیشتر فیلمِ داخل خانواده دارد؛ ولی به‌هرحال خیلی خیلی ویژگی‌ها در کارهای مهرجویی می‌آید که شاید در کارهای آدم‌های دیگر به این خوبی در واقع مشخص نیست. بعد از اینکه این فیلم توقیف شد — فیلم «مدرسه‌ای که می‌رفتیم» — فضای فرهنگی ایران به‌طوری شد که اصلاً سینما؛ اینکه باید سینما داشته باشیم؛ نداشته باشیم؛ چگونه فیلم بسازیم؛ نسازیم؛ از سال ۵۹-۶۰ شد؛ این‌ها کم‌کم فضا بسته شد از نظر فرهنگی. مهرجویی هم رفت مدتی فرانسه بود؛ آن‌جا فیلمی دربارهٔ آرتور رمبو ساخت؛ فیلم بدی نیست ولی خیلی هم فیلم خوبی نیست؛ خیلی هم نباید انتظار داشت آدمی که مهرجویی است دربارهٔ آرتور رمبو بتواند فیلم خوب بسازد. آرتور رمبو حتماً شما باید خودتان و اجدادتان فرانسوی باشید احتمالاً تا بتوانید خیلی خوب دربارهٔ آرتور رمبو فیلم بسازید؛ و با این حال فکر می‌کنم بدشان نیامده حتی فرانسوی‌ها از این فیلم مهرجویی؛ به زبان فارسی هم هست: آن‌جا فیلم را در فرانسه ساختند. تا مثلاً از «مدرسه‌ای که می‌رفتیم» تا «اجاره‌نشین‌ها» شش سال وقت هست در کارنامهٔ مهرجویی که بعد «اجاره‌نشین‌ها» را ساخت که شروع دورهٔ جدید کارهایش است؛ فیلمِ کمدی که رکورد فروش شکسته است. باز این فیلم را ببینید فکر می‌کنم خیلی احساس مهرجویی بعد از اینکه برگشت ایران خوب انعکاس پیدا کرده: فضای جامعه چگونه بود؛ هرج‌ومرجی: یعنی اصلاً هیچ چیزی سر جای خودش نیست؛ خواننده‌ای اپرایی که چون دیگر نمی‌تواند اپرا بخواند در خانه اپرا می‌خواند؛ چون خیلی علاقه به طبیعت دارد آن پشت‌بام خانه برای خودش باغچه درست کرده؛ نمای این ساختمان خیلی جالب است که هر وقت از بیرون دیده می‌شود رویش درخت است. این حالت آشفتگی که در این فیلم «اجاره‌نشین‌ها» هست که همهٔ کمدی این فیلم است؛ هیچی معلوم نیست: جامعه‌ای که هیچی معلوم نیست؛ خلاصه؛ آن آدمی که اپرا را باید آن‌جا بخواند این‌جا دارد می‌خواند؛ یک نفر؛ نمی‌دانم همه؛ باز طبق معمول سری تقلب‌های عجیب‌وغریبی که با آن قوه‌های مسکن دارند می‌کنند؛ نمی‌دانم سر این کلاه بگذارند؛ خانه‌ای بی‌صاحب که همین‌طور افتاده؛ چشمک‌هایی که داخلش از چیپ‌های مختلفی که در آن زندگی می‌کنند؛ چیزی از حداکثر آشفتگی که ممکن است بتوانید نشان بدهید در آپارتمان‌هایی دارد می‌گذرد؛ در این فیلم‌ها فکر می‌کنم احساس مهرجویی از وضع جامعهٔ ماست در آن سال‌ها که احساس مستند و خوبی است؛ واقعاً یعنی نه از آن موقع به الان؛ تا الان فکر نمی‌کنم اوضاع بهتر شده باشد؛ ما کلاً نظام سیاسی-اجتماعی خیلی آشفته‌ای داریم؛ این که عجیب است؛ نمی‌دانم. جوک معروفی درست کرده بودند موقعی که آقای خمینی نامه نوشت برای گورباچف؛ بعد شواردنادزه آمد ایران و جواب نامهٔ گورباچف را داد؛ چند بار شواردنادزه آمد؛ ولی جوکی درست کرده بودند می‌گفتند شواردنادزه مسلمان شده؛ بعد می‌گفتند چرا مسلمان شده؛ می‌گفتند از خودش پرسیدند چرا مسلمان شدی گفت والا من رفتم در این کشور دیدم هیچ‌کس سر جای خودش نیست؛ هیچ‌کس کار بلد نیست؛ هیچ‌کس نمی‌داند دارد چه می‌کند؛ اصلاً معلوم نیست این‌جا چه خبر است ولی کشور دارد می‌گردد؛ به‌هرحال دارند زندگی می‌کنند؛ من فهمیدم خدایی هست که به‌هرحال دارد این کارها را انجام می‌دهد: یعنی کلاً از اینکه این کشور از هم نمی‌پاشد و هم دارند مردم زندگی می‌کنند خیلی وجود خدا آورده بود که لابد این‌جا به‌هرحال ماورای طبیعی دارند کشور را می‌گردانند. به‌هرحال فکر می‌کنم از آن زمان «اجاره‌نشین‌ها» که مهرجویی این فیلم را ساخت حالتِ دید و پیکر بودن از نظر قانونی؛ قانونی وجود ندارد؛ واقعاً اینکه کشوری بدون قانون عملاً دارد اداره می‌شود.

اجاره و مالکیت در جامعه

یعنی هر لحظه هر کسی قانون را می‌شکند و شما اگر کسی به حقوق مثلاً شما تجاوز کند جایی هم ندارید به آن صورت بروید بگویید به حقوق‌تان تجاوز شده؛ مثلاً پرونده بروید؛ اگر جرأت دارید بروید در قوهٔ قضاییه پرونده تشکیل بدهید دست‌کم ده سال طول می‌کشد آخر هم به جایی نمی‌رسد؛ ساده‌ترین پرونده‌ها: کسی آمده می‌گوید شما را — سند دارید — اشغال کرده؛ به این راحتی‌ها نمی‌توانید بروید از طریق عادی؛ غیرعادی‌اش می‌شود؛ غیرعادی‌اش می‌تواند ملکی که مال خودتان نیست را پس بگیرید چه برسد به ملکی که مال خودتان باشد و سند داشته باشد؛ چنان است. به‌هرحال این وضع کشور ما؛ «اجاره‌نشین‌ها» به‌هرحال این به‌طور کمیک به‌نحوی برخورد طنز دارد با فضای کلی که در جامعه هست در قالب روابط عجیب‌وغریبی که داخل آپارتمانی مثلاً دارد می‌گذرد؛ و می‌خواهم برسم دست‌کم دربارهٔ هامون چیزی بگویم: این‌ها را نمی‌توانید با دیدن فیلم هامون به دست بیاورید. «اجاره‌نشین‌ها» خیلی موردتوجه قرار گرفت ولی مهرجویی‌اش دیگر مهرجویی نبود؛ یعنی انعکاسش در محافل سینمایی و هنری و روشنفکری ایران این بود که مهرجویی یا عوض شده یا بیشتر مثلاً شاید فضا این بود که مهرجویی از روی احتیاط — دیگر نمی‌دانم؛ ترسیده باشد — که چیزهایی واقعاً سیاسی-اجتماعی بگوید مثل فیلم‌های قبل از انقلابش دارد چیزی می‌کند: نوعی کمدی می‌سازد که چیزهایی گفته باشد خیلی هم کسی برنخورد؛ و این به‌شدت این فضا اطراف مهرجویی تشدید شد از اینکه چرا مثلاً در اثر احتیاط — حالا هر چه هست — مهرجویی که ما می‌شناختیم از بین رفته؛ فیلم خیلی عجیبی ساخت مهرجویی به اسم «شیرک»؛ فیلم کودکان و نوجوانانی که فکر می‌کنم هیچ‌جور خاصیتی نداشت مگر اینکه خوش‌ساخت بود و بازی‌کردن و این حرف‌ها؛ یعنی همهٔ تکنیک‌ها را اگر مهرجویی دارد چیزی به اسم «شیرک» می‌سازد که داستانش هم فکر می‌کنم ترجمه چیزی شده بود؛ منتشر شده بود؛ چیزی می‌خواهد بگوید ولی به نظر می‌آید هیچی نمی‌خواهد بگوید: داستان کودکان و نوجوانان ساخت؛ و من این را دقیقاً یادم هست که چیزهایی آن موقع خواندم؛ مثلاً این مسئله «اجاره‌نشین‌ها» ۶۵؛ «شیرک» ۶۶؛ خبر رسید که هامون؛ فیلمی به اسم هامون دارد ساخته می‌شود که این دفعه از اخبار به نظر می‌آمد که اولاً اوریجینال است؛ از آن داستانی نمی‌سازد؛ مهرجویی خیلی علاقه داشته و دارد که اقتباس‌های سینمایی بسازد؛ یعنی خیلی از فیلم‌هایش چنین است که اوریجینال نیست؛ داستان؛ فیلمی؛ داستانی وجود دارد برایش: مثلاً «لیلا»؛ «سارا»؛ «شیرک»؛ چه می‌دانم؛ بله؛ «مهمان مامان»؛ قبل از انقلاب «آقای هالو» علی نصیریان؛ نمایش‌نامه بوده؛ «گاو» و «دایرهٔ مینا» را با نویسنده — ساعدی — نوشته؛ چی؟ داستانی چکه که خیلی هم معروف است؛ نمایش‌نامه چک بوده که اقتباس کرده؛ کلاً بیشتر چنین کار کرده؛ یعنی همیشه پای خودش را جای محکم گذاشته؛ یعنی یک کار؛ «سارا» نمایش‌نامهٔ معروف ایبسن «خانهٔ عروسک» است و اقتباس ایرانی‌اش کرده؛ چنین. بعد واقعاً «سارا» فوق‌العاده است؛ فکر می‌کنم می‌شود «سارا» را در دانشکده اصلاً سینمایی نشان داد که به دانشجوها اقتباس یاد بگیرند: چقدر این خوب ایرانی شده؛ اصلاً باورتان نمی‌شود این مربوط به فرهنگ اسکاندیناوی است؛ خیلی این کارها را خوب انجام می‌داد. و همه شنیده‌اند که هامون فیلم جدی است: دیگر نه کمدی است؛ نه کودکان و نوجوانانه؛ نه؛ این را دقیقاً یادم هست نقدی؛ کسی در فیلم — در مجلهٔ فیلم — نوشت که «ما صبر می‌کنیم تا هامون»؛ صبر می‌کنیم؛ برای اینکه تا الان این دو فیلم حالا اگر چیزی به‌اصطلاح — چه می‌گویند؟ — قطع امید نکردیم و خیلی حرف بدی به مهرجویی نزدیم؛ این فرصت تا هامون است؛ واقعاً این محتوای این است: این آخرین فرصت مهرجویی است؛ اگر هامونش خوب درنیامد دیگر می‌فهمیم مهرجویی تمام شد؛ و یک‌دفعه هامون خیلی خوب درآمد: یعنی هامون شروع دورهٔ جدیدِ کارِ مهرجویی است که دیگر آن مهرجویی قبل از انقلاب نیست؛ و فکر می‌کنم کم‌کم همه قانع شدند که این مهرجویی از آن مهرجوییِ قبل از انقلاب بهتر است: مهرجوییِ قبل از انقلاب خودش زیادی سیاسی-اجتماعی و مثلاً شعاری است؛ هرچند حالا خیلی نمی‌شود گفت شعار می‌دهد ولی مهرجوییِ جدید در عین حالی که خیلی پرمحتوا به نظر می‌رسد ولی خیلی هم فضای سیاسی-اجتماعی پررنگی ندارد؛ و این ادامه پیدا کرد با این دورهٔ کاری که شاید بهترین دورهٔ کاری مهرجویی است که از هامون شروع می‌شود: «بانو» را ساخته؛ «سارا»؛ «پری» و «لیلا». واقعاً نمی‌توانید بگویید مثل فیلم‌های قبلی قبل از انقلاب سیاسی‌اند؛ یا مثلاً جامعه‌شناسانه‌اند؛ این‌ها چی‌اند؟ فکر می‌کنم کمی بهترند: از سیاسی-اجتماعی‌بودن و معنای به‌اصطلاح رسمی‌اش. یعنی چی؟ نکته‌های عمیقی انگشت می‌گذارند که در جامعهٔ ما دارد می‌گذرد ولی در قالب داستان‌های خیلی روزمره: لازم نیست کسی برود گاو بشود؛ لازم نیست روستایی از مثلاً روستای خودش راه بیفتد بیاید در ماجراهایی در شهر درگیر شود که خیلی اتفاقات در آن می‌افتد؛ داستان در خانه می‌گذرد؛ در خانواده می‌گذرد؛ «لیلا» بی‌نهایت فیلم ساده‌ای به نظر می‌رسد؛ به نظر می‌رسد ملودرام خیلی ساده است ولی همه‌شان تهش چیزی عمیق دربارهٔ جامعهٔ ماست: یعنی هامون چنین است؛ هامون؛ الان حمید هامون نمادِ نوعی جامعهٔ روشن‌فکریِ بعد از انقلاب ایران است: که آن درگیری، گرایشی که به سنت پیدا شده بود قبل از انقلاب در این آدم ادامه دارد. ببینید جامعهٔ روشن‌فکری ایران گرایش‌هایی در آن به وجود آمد در ده-پانزده سال آخرِ زمان شاه به سمت سنت با ریزش‌های مختلفش: حالا احمدی‌اش را داشتیم؛ خانی‌قربانی‌اش را داشتیم؛ نمی‌دانم شریعتی‌اش را داشتیم الی آخر؛ که این‌ها زمینه‌سازهای فکری در واقع انقلاب سال ۵۷؛ و این آدم‌های روشن‌فکر را شما اگر نگاه کنید به‌نحوی تشخیص دادند که برویم سراغ سنت؛ حالا انقلاب شده اساساً رفتن سراغ سنت؛ سنتِ دینی؛ آن‌ها هم همه سابقهٔ دینی داشتند: حالا مثلاً خانی‌قربانی‌اش عرفانی بود؛ شریعتی‌اش دینیِ انقلابی بود؛ به‌نحوی خیلی گرایش مثلاً امام حسین؛ شخصیت اصلی حضرت علی و امام حسین؛ شخصیت‌های موردعلاقهٔ شریعتی بودند که انقلابی به‌عنوان موجودات انقلابی.

شریعتی، گلسرخی و قرائت انقلابی

خدا بیامرزد این آقای خسرو گلسرخی که کمونیست بود در دادگاهش گفته بود من از علی به‌عنوان اولین سوسیالیست دنیا؛ این حضرت علی؛ خسرو گلسرخی خیلی حضرت علی نیست؛ این‌های عرفانی و این‌ها مهم نیست؛ امام‌بودنش مهم نیست؛ مهم این است که طرفدار فقراست: مثلاً جملهٔ موردعلاقه‌ای که روایتی که از حضرت علی نقل می‌شد در مثلاً سال ۵۸ و ۵۹ این عبارت معروف بود — که شاید الان شما دیگر نشنیده باشید — آن موقع در سراسر دیوارها و همه‌جا نوشته شده بود که «هیچ کاخی ساخته نمی‌شود مگر اینکه در کنارش کوهی به وجود بیاید»؛ خدا را شکر که هنوز می‌گویند؛ یک بار به کسی گفتم — یکی از دوستان می‌گفت به فلانی گفتم — آدمی خیلی باسوادِ مذهبی که بیاید در فلان‌جا یکی از جلسات مذهبی سخنرانی بگذارد؛ طرف قبول نکرد؛ گفتند آقا بیاید نهج‌البلاغه بگو؛ گفت نهج‌البلاغه که اصلاً نمی‌شود گفت؛ با هر جا که بگویم ممکن است مشکل پیش بیاید؛ یا اجتماعی است؛ آن کجایش را بگویم؟ از خطبه‌اش بگویم فکر می‌کنند دارم دربارهٔ فلان آدم صحبت می‌کنم مثلاً بد می‌گویم. حالا این یک جمله از این؛ این را پس شنیدید؛ آن موقع خیلی این را می‌گفتند؛ به‌هرحال چون آدم‌های این نسل را در نظر بگیرید مهرجویی هم دزدِشان است: یعنی واقعاً مهرجویی در کارهای قبل از انقلاب خودش — فضای نه بازگشت به سنت؛ دست‌کم دلسوزی برای سنت — وجود دارد و نمایش اینکه این‌جا درگیری بین سنتِ این جامعه با مدرنیسم به وجود آمده؛ برادرزادهٔ آقای عزت‌الله انتظامی از آمریکا فکر می‌کنم برگشته و می‌خواهد؛ پیشنهادش این است که این گاوداری و دامداریِ آقای — الان دیگر صرف نمی‌کند؛ این گاو و گوسفندها را رد کن؛ خوک؛ پرورش خوک الان خوب است؛ اصلاً خوب پول درمی‌آورد از آن؛ این خیلی به‌اصطلاح باستانی نماد نوعی تحولات حساسیت‌زای ضدسنتی است: که گاو و گوسفندی که مثلاً حلال است را بگذاریم کنار؛ پرورش خوک بدهیم؛ و حتی آن عزت‌الله انتظامی هم که حالا مثلاً شخصیت مثبتی است فکر می‌کنم بدش می‌آید از این حرفی که این جوان می‌زند؛ به‌نحوی غرولند می‌کند که اصلاً گوسفندهای این‌قدر خوبی را بردارند و خوک بیاورند؛ اصلاً به‌هرحال با اینکه مذهبی نیست و این‌ها ولی نوعی نسبت به خوک حساسیت دارد؛ قانون؛ به‌نحوی روشن‌فکریِ سرگشته‌ای که هنوز مثلاً علایق عرفانی و سنتی دارد و عجیب هم درگیر جامعهٔ مدرن — حالا بعد از انقلاب است — و دیگر نمی‌داند چه کار دارد می‌کند؛ نوعی زندگی دوگانه: محیط کار مدرن؛ کتاب‌هایی که می‌خواند از کتاب‌های عرفانی قدیم ما تا کی‌یرکگور فرض کنید اگزیستانسیالیست اروپایی تا ذن و هنر — هنر ذن — و نمی‌دانم تعمیر موتورسیکلت — هر جور چیزی که کمی فلسفه‌های مثلاً سنتیِ بین هند و نمی‌دانم؛ نوعی آشفتگی فکری همراه با زندگی آشفتهٔ خانوادگی و شغلی؛ یعنی واقعاً واژه‌ای بخواهید دربارهٔ فیلم هامون بگویید مثل «نمایشِ نوعی آشفتگی» است: آشفتگی‌ای که خیلی‌ها الان قبول دارند بیان خوبی از سرگشتگی‌های جامعهٔ روشن‌فکری ایران؛ نسلی از روشن‌فکرانِ ایران بعد از انقلاب؛ ولی سال ۶۸ این را گفتم: یعنی الان که حمید هامون را قبول کردند که این نمایش خوبی از جامعهٔ روشن‌فکری ایران به‌شدت به این نسبت به این فیلم حساسیت نشان دادند که به‌نحوی فرض کنید الان مهرجویی با تبلیغات مثلاً فرهنگی جمهوری اسلامی دارد خودش را هماهنگ می‌کند؛ زیادی فرض کنید جنبه‌های مذهبی به فیلم خودش داده و از این حرف‌ها: اکثر نقدها فکر می‌کنم بعد از نمایش این فیلم منفی بود؛ خیلی نقدهای مثبت هم به آن. بعد فکر می‌کنم اصلاً این را نفهمیدند؛ من خیلی دوست دارم اگر می‌توانستید — شما بتوانید نقدهایی که هامون را بخوانید — مجموعه‌ای از نقدهایی که از موقع نمایشش تا دو ماه بعدش نوشته شد؛ هیچ مجلهٔ سینمایی و فرهنگی‌ای نبود که عکس‌العمل نشان ندهد؛ ابراهیم نبوی — در نوشتهٔ آن موقع ابراهیم نبوی طنزنویس نبود؛ بیشتر در کار سینمایی بود — همین چیزها را نوشتند: من بعداً هم می‌آید اگر می‌شد واقعاً در اختیارم بود — یعنی نسخه‌ای داشتم از این نقدها — بگذارم در اختیارتان؛ ببینید چه چیزهای عجیب‌وغریبی دربارهٔ این فیلم نوشتند: از موقع نمایشش در جشنواره تا زمانی که مصاحبه‌ای انجام شد بین طالب‌نژاد و جهانبخش نورایی: اولین نقدی که به نظر من دست‌کم خطوط کلی فیلم را درست بیان کرد که این فیلم اصلاً چیست این مصاحبه است؛ در مجلهٔ فیلم چاپ شد؛ قبلش اصلاً نقدها وحشتناک است: به‌نحوی که منتقدان ما نفهمیدند این فیلم چیست؛ و بعد از این نقد فکر می‌کنم فضای بهتری ایجاد شد تا اینکه الان هامون یکی از محبوب‌ترین فیلم‌های — فکر می‌کنم بعد از انقلاب است — که همه دوستش دارند؛ چند سال پیش در مجلهٔ فیلم نظرسنجی شد برای انتخاب شخصیت‌های سینمایی ایران و حمید هامون رتبهٔ اول را کسب کرد؛ رئیسش فکر می‌کنم رتبهٔ سه، چهار اول بود ولی کاملاً یادم هست حمید هامون محبوب‌ترین و جالب‌ترین شخصیت اصلاً سینمای ایران؛ و اینکه الان فکر می‌کنند بیان خوبی از روشن‌فکریِ بعد از انقلابی: بعد از اینکه شعارهایی که قبل از انقلاب دادیم که برگردیم به سنت و انجام دادیم حالا در جامعه‌ای هستیم که برگشته به سنت ولی به‌نحوی هم مدرنیست در آن ناخودآگاه نمی‌شود؛ ادامه دارد؛ محیط‌های کار مدرن‌اند؛ به‌نحوی است؛ خلاصه فکر می‌کنم فیلم بیان خوبی از این آشفتگی‌هایی که پیش آمده؛ به‌اضافهٔ اینکه من چون قرار است فیلم هامون را ببینید هیچ — این را با این قاطی نکنید که مهرجویی فیلمی ساخته دربارهٔ فضای روشن‌فکری؛ اصلاً مهرجویی این را نمی‌سازد؛ این فیلم را نمی‌سازد.

کلید خوانش هامون

می‌خواستم کلیدی بگویم که کمی دیر شده برایش: اینکه مهرجویی نمی‌آید مثل بعضی‌ها بگوید من شخصیتی برای خودم لحاظ کنم که این نماد خوبی باشد از وضعیت روشن‌فکری ایران؛ مهرجویی شخصیتی را می‌سازد و تا جایی ممکن سعی می‌کند آن شخصیت زنده باشد؛ روابط طبیعی داشته باشد؛ شخصیتی واقعی؛ حالا اگر مهرجویی این آدم را خوب تصور کرده باشد این نمایندهٔ خوبی ممکن است از این جریان‌های اجتماعی باشد: یعنی مقداری اشتباه است فیلم را چنین ببینید که حوادثی که برای این آدم دارد اتفاق می‌افتد به‌نحوی اصلاً قرار است چیزهایی از جامعه نشان بدهد. این فیلم‌هایی که می‌سازند خیلی خیلی به‌اصطلاح روان‌اند؛ واقعاً فکر کنید آدمی در این جامعه دارد زندگی می‌کند با همین افکار و همین آمال و همین روابط؛ خود شماها مگر الان کسی واقعاً بیاید فیلم خیلی خوبی دربارهٔ زندگیِ روزمره مثلاً دانشجوییِ الان درست کند؛ حالا سعی کند به بهترین وجه ممکن زندگی شما را تصویر کند — از خانه که می‌روید دانشگاه؛ همان‌گونه که خیلی خوب بسازد — چیزی در این فیلم به وجود می‌آید از نظر زیست مثلاً جوانان ایران؛ به‌هرحال همهٔ شما ممکن است الان در غرب در فضایی هستید که نمی‌بینید ولی ویژگی‌هایی دارید؛ ویژگی‌هایی که معروف به نسل شماست؛ اگر آدمی کسی را خوب تصویر کند چیزی مربوط به آن فضای جامعه؛ نسلی که — این هنر مهرجویی است به نظرم؛ یعنی رئالیسم مهرجویی؛ در کارهای مهرجویی چنین چیزهایی را به وجود می‌آورد: یعنی فضایی واقعی؛ آدم‌های واقعی و طبعاً نشان‌دهندهٔ چیزهای واقعی در این جامعه؛ آن لحظه در حالی که روشن‌فکرانِ ایرانی داشتند غُر می‌خوردند در آن فضا چرا خیلی خوب نفهمیدند که حمید هامون خوب دارد آن فضا را انعکاس می‌دهد؟ ولی الان بعد از بیست سال وقتی به آن نگاه می‌کنند چرا راحت قبول می‌کنند که آره ما آن موقع چنین بودیم؟ ولی آن موقع نمی‌فهمیدیم؛ و حمید هامون شخصیت خوبی است برای اینکه سال ۶۷ روشن‌فکری ایرانی را اصلاً نمایش بدهد. می‌خواهم بگویم فکر نکنید روابط خانوادگی هم جزو فضای روشن‌فکری ایران و این‌ها؛ حمید هامون آدمی است؛ آدمی که دارد واقعاً زندگی می‌کند؛ همه‌چیز؛ فکر کنید مثل آدمی که واقعاً مهرجویی دیده باشد؛ مثلاً می‌گویم؛ و نهایت سعی‌اش را کرده که این آدم خوب دربیاید: یعنی تمام وزن فیلم من به خود شخصیتِ حمید هامون است؛ یعنی فیلم دربارهٔ آدمی است؛ برای همین هم اسمش هامون است؛ فیلم دربارهٔ ماجراهای خاصی نیست؛ تقریباً بیست‌وچهار ساعت زندگی آدمی را می‌بینیم با همهٔ چیزهای عجیب‌وغریبش: در آن رؤیا هم هست؛ رؤیایی که شب قبل دیده؛ تخیلاتش هم هست؛ مسائل خانوادگی‌اش هست؛ شغلی‌اش هست؛ خاطراتی که یادش می‌آید که با فلان دوستش فلان‌جا بوده؛ چه حرف‌هایی زدند؛ کجا رفتند؛ اصلاً فیلم چنین شروع می‌شود که شما حمید هامون را در آن — جای اول فیلم حمید هامون را در وضعی آشفته در خانه‌ای بدون مبلمان می‌بینید و شروع می‌کند نظافت‌کردن خانه و این جمله را با خودش می‌گوید که «از کجا من به این زندگی و چنین شد؟»؛ شروع می‌کند در واقع فیلم هامون این است؛ شروع می‌کند سعی کند ببیند چه شده که کار به این‌جا رسیده؛ درست است که شما در زمان حال بیست‌وچهار ساعت بیشتر عملاً نمی‌بینید ولی در آن چند سال زندگی این آدم به‌نحوی مرور می‌شود؛ منتها کاملاً به‌شیوه‌ای که نامش را می‌گذارند — جریان سیال ذهن: یعنی ناقص و درهم خاطراتی را می‌بینید؛ دربارهٔ ازدواجش؛ دربارهٔ رابطه‌اش با حتی خاطرات قدیمی دربارهٔ رابطه‌اش با خانواده‌اش موقعی که کودک بوده و هی آشنایی‌اش؛ نمی‌دانم با آدم‌هایی و الی آخر — که می‌شود گفت نظم روایی مشخصی ندارد: مثل در واقع همان‌طور که حمید هامون زندگی‌اش آشفته است روایت هم آشفته است. من نمی‌خواهم بد بگویم برای اینکه این کسی که نقد را نوشت از منتقدانِ خوب ایران است؛ ولی یکی از منتقدانِ خوب ایران بعد از جشنواره دربارهٔ فیلم هامون نوشت که این فیلم ساختار ندارد؛ بی‌نظم است مثلاً به‌نحوی؛ در حالی که واقعاً فکر می‌کنم یکی از جالب‌ترین چیزهایش ساختارش است که با محتوایش هماهنگ است: آدمی که این‌قدر آشفته است و این زندگی‌اش است؛ حالا کمی از بچگی‌اش؛ خود؛ یعنی آشفتگی فیلم ارادی است؛ تصمیم گرفته مهرجویی که نظم نداشته باشد در روایتی که دارد می‌کند؛ یعنی واقعاً چنین است: می‌رود جایی چیزی می‌بیند یا چیزی می‌افتد؛ شما می‌بینید خاطره‌ای نقل می‌شود؛ خیلی از این نظر — شبیه از نظر ساختار به‌نحوی شبیه فیلم «هشت‌ونیم» است؛ و این هم لابد یکی از ایرادهایش است که خیلی موجاره مثلاً. اتفاق عجیبی که افتاد و من این صحنه را هیچ‌وقت یادم نمی‌رود این است که در جشنوارهٔ فیلم فجر خیلی به حمید هامون به اسم هامون جایزه دادند؛ به‌طور غیرمترقبه‌ای؛ مهرجویی خیلی تحویل نمی‌گرفتند اصلاً؛ و فکر می‌کنم این توجه زیادِ مسئولین سینمایی ایران به این فیلم مقداری باعث شد فضا ضد این فیلم بشود؛ فضای روشن‌فکری سینمایی؛ منتقدی؛ احساسشان اتفاقاً در آن دوران این بود که به‌شدت نیروهای دولتی دارند چیزهایی تزریق می‌کنند در فرهنگ و سینمای ایران؛ مثل اصلاً باورتان نمی‌شود اکثر منتقدانِ بدی دربارهٔ تارکوفسکی مثلاً در ایران به وجود آمد؛ که این نوعی سینمای دینی دارد مثلاً از بالا تزریق می‌شود.

تارکوفسکی و حساسیت به سینمای دینی

حساسیت‌هایی به وجود آمد که دربارهٔ فیلم هامون مخصوصاً با این جوایزی که دادند تشدید شد: جایزهٔ بهترین بازیگر؛ بهترین کارگردانی؛ عالمی جایزه گرفت؛ این فیلم اول؛ جشنوارهٔ سال ۶۷؛ ۶۷ یا ۶۸؛ ۶۷؛ بعد از اینکه این جوایز تمام شد جایزهٔ دیگری خوانده شد؛ بعد بد نیست حالا اگر فیلم را ببینید من این را بگویم شما ببینید کجای این فیلم چنین چیزی پیدا می‌کنید: «جایزهٔ ویژهٔ هیئت‌داوران» — یعنی نمی‌دانم فرانسیس — «به فیلم هامون برای ترویج و تبلیغ فرهنگ علی‌خواهی». بعد چیزی که یادم نمی‌رود در این فیلم رفت روی صحنه در حالی که پرویز پرستویی داشت می‌خندید و می‌خندید این جایزه را گرفت؛ خودش هم نفهمید کجای این فیلم ترویج فرهنگ علی‌خواهی است. وقتی این جوایز را دادند فکر می‌کنم فضا چنین شد که لابد در واقع دوندون‌هایی پشت پرده هست؛ که شخصیت محبوب حمید هامون که حالت مرشد دارد اسمش علی است و به‌نحوی جایی با توی صباخونه‌ای با تصویر حضرت علی هم هست؛ ولی من نمی‌دانم علی‌خواهی یعنی چی که این فیلم ربط ترویج فرهنگ علی‌خواهی داشته باشد. به‌هرحال باید فیلم را ببینید که به نظر من به‌نحوی هوشمندانه‌ای شاید ساخته شده که سانسور نشود؛ قابل نمایش شود ولی در عین حال حرف خودش هم زده باشد؛ زیرکی‌هایی به نظر من در فیلم هست که آن موقع شاید بعضی‌ها ندیده‌اند ولی الان آدم نگاه که می‌کند — مشخص که به‌هرحال چندان آوانسی هم به کسی در این فیلم داده نشده یعنی یکی از شاید شخصی‌ترین فیلم‌هایش فیلم هامون است. دربارهٔ بقیهٔ فیلم‌هایی که در این دوره هست دیگر زیاد حرف نمی‌زنم؛ شاید معروف‌ترین‌شان «بانو» است که سال‌های سال بعد از آن توقیف شد؛ شاید مهرجویی به‌خاطر اینکه تهمت همکاری با دولت را مثلاً از خودش پاک کند فیلمی ساخت که به نظر من بدیهی بود توقیف شود؛ و سال‌های سال طول کشید تا شاید هفت سال توقیف بود؛ بعداً حالا به‌نحوی در زمان آقای خاتمی بالاخره مجوزی گرفت و نمایش محدودی دادند و هم دولت از دستش راحت شد؛ هم مهرجویی هم؛ خلاصه فیلم دیگر تمام شد؛ این ماجرای فیلم هامون. این‌جا در این لیست مال IMDb زمان نمایشِ «بانو» را بعد از «سارا و پری» و «لیلا» و «درخت گلابی» نوشته در حالی که «بانو» بعد از فیلم هامون ساخته شد؛ بقیهٔ این دوره هم که «سارا» و «پری» و «لیلا» است و فکر می‌کنم «درخت گلابی» باز کمی فضای دورهٔ کار مهرجویی عوض می‌شود؛ ربطی به آن‌ها ندارد. به‌هرحال می‌خواستم مقدمه‌ای دربارهٔ اینکه مهرجویی قبل از انقلاب چی بوده؛ حالا چه انتظارهایی می‌رفته؛ اینکه در کارهای مهرجویی هامون فیلم خیلی مهمی است: غیر از اینکه در سینمای بعد از انقلاب مهم است خیلی‌ها منتظر این فیلم بودند و حالا شاید دست‌کم این می‌شود گفت که اگر از فیلم خوششان آمد یا نیامد هامون کسی را ناامید نکرد: یعنی بالاخره آن مهرجوییِ جدیِ متفکر را در هامون دیدند؛ حالا اینکه از حرفش خوششان آمده باشد یا نه این بحث جداست؛ ولی دیگر هامون مثل «شیرک» نبود که فیلم کودکان و نوجوانان باشد و همین‌طور. فکر می‌کنم هامون را ببینید؛ فقط همین مقدار حرف‌های کلی که دربارهٔ مهرجویی زدم شاید دست‌کم قبول کنید همین نگاه اول که فیلم واقعاً مهم است؛ و به‌هرحال شاید چون نمی‌دانید دههٔ شصت چه خبر است و فضای روشن‌فکری مثلاً ایران دچار چه مشکلاتی است — این‌قدر رفت. فقط توصیه‌ای دارم که برخلاف همهٔ آن آدم‌هایی که آن زمان دیدند این را فراموش نکنید که به نظر من هامون شاید شخصی‌ترین فیلم مهرجویی است: انگار ذره‌ای باورش نمی‌شود مهرجویی این‌قدر دغدغه واقعاً دارد در زندگی‌اش؛ من خیلی باور دارم؛ یعنی عده‌ای فکر می‌کنند مثلاً مهرجویی دربارهٔ جامعه فیلم می‌سازد؛ من فکر می‌کنم هامون خیلی نزدیک است به زندگی خود مهرجویی. حالا نمی‌خواهم استدلال کنم که چنین ببینید ولی خیلی هم آن‌گونه نبینید که این قرار است فیلمی سیاسی-اجتماعی دربارهٔ مثلاً جامعهٔ ایران و روشن‌فکری باشد؛ خیلی چیزها در این فیلم به نظر من تولیدِ خصوصی است.