جلسه با شأن نزول بحث دربارهٔ سینمای فرهادی آغاز میشود و سپس میپرسد نقد و درک اثر هنری یعنی چه و معیار نقد خوب چیست. پاسخ او این است که تئوریای که فکتهای بیشتری را توجیه کند بهتر است؛ بر همین پایه از فکت، قصد مؤلف و سه لایهٔ خلق اثر سخن میگوید. در پایان مثالهای جلسههای قبل را مرور میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
شأن نزول بحث سینمای فرهادی
شأن نزول بحث دربارهٔ سینمای آقای فرهادی این است: حدود یک ماه قبل — اگر اشتباه نکنم، ۲۴ فروردین — قرار شد در کلاسی در دانشکدهٔ سینما و تئاتر، به دعوت خانم دکتر شکی، دو جلسه نقد یونگی بگویم؛ برنامه این بود که یک جلسه تئوری بگویم و یک جلسه دربارهٔ یک فیلم یا انیمیشن صحبت کنم. طبق عادت همیشگیام، انتخاب فیلم را گذاشتم به عهدهٔ دانشجوها: بحثهای تئوری که تمام شد، گفتم هر فیلم یا انیمیشنی که دوست دارید بگویید. همه گفتند «جدایی نادر از سیمین»؛ تازه فیلم را دیده بودند و عدهٔ خیلی زیادی میل داشتند دربارهاش صحبت شود. اول اشتباه کردم و گفتم باشد؛ اما پیش از تمامشدن جلسه خوشبختانه یادم آمد که آن فیلم روی پرده است و من فایلش را ندارم که در خانه بنشینم و ببینم و بازبینی کنم؛ باید به سینما میرفتم و باید یادداشتبرداری میشد و بههرحال مشکل بود. این را گفتم؛ گفتند پس دربارهٔ الی؛ از فرهادی بودنش کوتاه نیامدند؛ عدهای رفتند عقبتر و گفتند دربارهٔ الی. نتیجهاش این شد که برای آن بحث، مجبور شدم فیلمهای آقای فرهادی را ببینم؛ بعضیشان را دیده بودم و بعضیشان را ندیده بودم. و نتیجهٔ نهایی این شد که یک جلسه حتی برای بحث دربارهٔ «دربارهٔ الی» کافی نبود؛ مخصوصاً اینکه مقداری تئوری هم مانده بود و مجبور شدم اول جلسه کمی تئوری تکرار کنم. خیلی مختصر و مفید — یک نیمساعت یا سهربعی — دربارهٔ کارهای آقای فرهادی و دربارهٔ الی صحبت کردم و نتوانستم همهٔ آن کار را ارائه بدهم، به دلیل کمبود وقت. نتیجهاش این شد که اولین موضوعی که در ذهنم بود — و برای خودم هم لازم بود این کاری را که کرده بودم به سرانجام برسانم — این بود که دربارهٔ کارهای آقای فرهادی چند جلسه بگذارم؛ و این جلسهها با همین موضوع شروع میشود. عادت من این است که وقتی به چیزی فکر میکنم و کاری برایش آماده میکنم، عجله دارم زودتر بگویم و از دستش خلاص شوم تا موضوع از ذهنم بیرون برود؛ آدم وقتی چیزی را آماده کرده، نصفش را میگوید و نصفش را نمیگوید و چنین مشکلی پیش میآید. و این خلاف عادت من است که مثلاً دربارهٔ یک فیلم ایرانی یا یک فیلم روسی صحبت کنم؛ ولی همیشه در این جلسهها موضوع را دانشجوها تعیین میکردند و خودم سعی میکردم دخالت زیادی نکنم. فکر میکنم از اول این جلسهها تا الان فقط یک فیلم بود که من دوست داشتم دربارهاش صحبت کنم، متقاضی هم نداشت و هیچکس دربارهاش سؤال نکرد؛ و آن فقط «رنگ انار» بود. بقیه یا تصادفی در کلاس کسی چیزی معرفی میکرد، یا من تصادفی فیلمی دیده بودم و به نظرم آمده بود جالب است دربارهاش صحبت کنم، بیآنکه زمینهٔ قبلی داشته باشم؛ مثلاً «بد ران» — فکر میکنم دقیقاً چنین بود: در همان هفته اتفاقی دیده بودمش و دانلودش کرده بودم، چون خیلی وقت بود دیده بودم و برایم جالب بود؛ به نظرم آمد مایههای روانکاوانهٔ زیادی برای بحث دارد؛ آوردم کلاس و دربارهاش بحث کردیم. پس این موضوع این جلسهها توسط دانشجویان دانشکدهٔ سینما و تئاتر تعیین شده و باز میگویم جزو همان روال طبیعی است که من پیشنهاددهندهٔ موضوع نباشم؛ روال من این است که بگویم هر چیزی قابلنقد روانکاوانه است.
فیلم اجتماعی و نقد روانکاوانه
چنان نیست که بعضی فیلمها را بتوان دربارهشان صحبت کرد و بعضیها را نشود. آقای فرهادی شهرت پیدا کرده به اینکه سینمایش سینمای اجتماعی است؛ بنابراین خوب است ببینیم دربارهٔ فیلمهایی که ادعا میشود فیلمهای اجتماعیاند، اگر بخواهیم نقد روانکاوانه کنیم به چه نتایجی میرسیم.
برنامه جلسات و رقص در غبار
تصور من این است که احتمالاً در این جلسه جمعبندیای از کل مباحث گذشته — آنجا که به نقد سینما با ابزار روانکاوی مربوط میشد — میگویم. و چون فکر میکنم ممکن است کسانی باشند که — همانطور که حدس زده میشود — همهٔ جلسههای قبل را بهخوبی گوش ندادهاند، خلاصهای از بعضی نقدهای جلسههای گذشته را در مناسبتهایی که پیش میآید تکرار میکنم؛ اگر موضوعی را گوش نکردهاید و برایتان جالب است، میتوانید به فایلهای مربوط به همان موضوع مراجعه کنید یا از اول گوش بدهید.
معنای نقد و درک اثر هنری
میخواهم مقدمهٔ کوتاهی بگویم که اصلاً وقتی از نقد یک اثر هنری یا درک یک اثر هنری حرف میزنیم معنایش چیست، و کمکم به این برسم که نقد روانکاوانه چگونه برای درک آثار هنری به کار میآید. وقتی اثری هنری را نقد میکنید — بهطور کلی معنایش این است — اثر هنری با یک رسانه، هر چه که هست، بهنوعی چیزی را بیان کرده و کسی که نقد میکند و درک میکند و دربارهاش حرف میزند، انگار دارد چیزی را به زبان روزمره ترجمه میکند تا بیشتر در دسترس مردم قرار بگیرد. اگر بخواهیم حرفهای کلی بزنیم — اینکه درک یک اثر هنری چیست و معیار نقد خوب چیست؛ کی میتوانم بگویم این اثر هنری را خوب درک کردهام؛ کی میتوانم مقایسه کنم و بگویم این نقد از آن نقد بهتر است — اینها چیزهایی است که مختصر به آنها اشاره میکنم و میرویم به سمت اینکه چرا نقد روانکاوانه نقد خوبی است، مخصوصاً دربارهٔ سینما.
و بنابراین اگر تعریف خیلی کلیای از نقد یا درک اثر هنری را بپذیریم، سؤالهای طبیعی این است: معیار نقد خوب چیست؟ چگونه میشود نقدها را از نظر خوببودن درجهبندی کرد و گفت یکی از دیگری قویتر است؟ ممکن است کسی حتی در همین اشکال کند و به نظرش برسد هر نقدی که به هر کسی برسد همان است — از آن حرفهای سوپرپستمدرنِ بعضیها که مثلاً میگویند هر معنایی که بیننده یا خوانندهٔ اثر هنری درک کرد همان است؛ آن معنا نزد خود فرد است و ما جزیرههایی دور از هم هستیم که نمیتوانیم با هم ارتباط برقرار کنیم؛ پس هر کس درک خودش را دارد و انگار این درکها چندان قابل درجهبندی هم نیستند. میگویم سوپرپستمدرن چون پستمدرنها واقعاً اکثرشان در این حدها حرف نمیزنند و بههرحال به معیارهایی برای خوب و بد بودن نقد قائلاند. بعد اینکه بالاخره باید بفهمیم وقتی نقد میکنیم دنبال چه اهدافی هستیم.
هدف نقد روانکاوانه
من مخصوصاً دربارهٔ نقد روانکاوانه میخواهم دربارهٔ هدفهایی حرف بزنم که کمی فراتر از آن چیزی است که معمولاً در نقد آثار هنری هست و قبلاً هم دستبهگریبان به آنها اشاره کردهام. خوب است به این سؤال جواب بدهیم که اصلاً نقد کردن چه فایدهای دارد؟ آیا هدف ما این است که تعداد آدمهایی را که با اثر هنری ارتباط برقرار میکنند بیشتر کنیم؟ مثلاً اثری هنری غامض است، مردم نمیفهمند یا سوءتفاهمهایی دربارهاش وجود دارد؛ رسالت منتقد این است که اثر را چنان شرح بدهد که سوءتفاهمها برطرف شود و آدمهای بیشتری بتوانند اثر را بشناسند. قطعاً اگر بشود این کار را کرد کار خوبی است و میتواند رسالت منتقد باشد. ولی فقط همین نیست؛ نقد روانکاوانه ادعایی فراتر از این حرفها دارد و میتواند کاری بکند و فایدهای داشته باشد. نکتهٔ مهمی که به نظر من هست این است: اگر بخواهید تئوریای درست کنید که درک اثر هنری چیست، بالاخره درک اثر هنری، درک فعالیتی است که انسان انجام داده؛ اثر هنری را انسانی تولید کرده و درک اثر هنری هم فعالیتی انسانی است. بنابراین اگر برای درک آثار هنری تئوری میسازید، باید بهنوعی با درک فعالیتهای انسانی در وضعیتهای دیگر هم ارتباط خوبی پیدا کند. نمیگویم لزوماً معنای درک هنری باید شبیه درک اعمال روزمرهٔ انسان باشد؛ ولی واضح است که اگر من معنایی به درک اثر هنری بدهم که شباهت زیادی به مفهوم درک اعمال روزمره داشته باشد، این حسن تئوری ما حساب میشود. دقیقاً نکته همین است: شما چگونه میخواهید خطی بکشید و کار هنریکردن را از فعالیت روزمره جدا کنید؟
قصد مؤلف و درک روزمره
اگر تئوریای داشته باشم که درک اثر هنری — آنهایی که اینسو خط میافتند — کاملاً چیزی متفاوت است و درک اعمال روزمره چیز دیگری است، یک مشکل این است که خلاصه اینجا مرز چیست؟ اگر نتوانم میان این دو نوع درک ارتباط خوبی ایجاد کنم، تئوری من اشکالی دارد. مثال خیلی واضحش این است: وقتی کسی حرف میزند، چه وقت میگوییم حرفش را درک کردیم؟ در همان زندگی روزمره تئوری بدیهی و واضحی وجود دارد: فرض میکنیم کسی که حرف میزند منظوری دارد، قصدی دارد؛ انگار چیزی در ذهنش است — احساسی دارد یا چیزی دیده — و میخواهد برای شما تعریف کند. حس عمومی ما همیشه این است که چیزی در ذهن طرف هست که با کلمات بیان میشود و من وقتی درک میکنم که به آن چیز برسم؛ انگار آن چیزی که در ذهن اوست بهنوعی با این واسطه به ذهن من منتقل شود: فرستنده پیامی در درون خود دارد، از این رسانه استفاده میکند، پیام را در کانالی به من منتقل میکند، آن را بهنوعی کد کرده، من دیکد میکنم و به همان چیزی تبدیل میشود که او میخواسته بفرستد. چنین تصور طبیعیای از درک گفتار آدمها داریم: حرف یک آدم را فهمیدهام اگر آن چیزی که در ذهنش بود دقیقاً به ذهن من منتقل شده باشد. روزمره هم چنین میگوییم: اگر کسی چیزی میگوید و آدمها نمیفهمند و یک لحظه کسی توضیح میدهد که منظورش این است و همه میفهمند، اتفاقی که میافتد این است که او نمیتواند خوب کدش کند، یا ما خوب نمیتوانیم دیکدش کنیم؛ وقتی آن ارتباط برقرار میشود و دیکدکردن انجام میشود، به همان چیزی میرسیم که او در ذهن دارد و به نظرمان میآید فهمیدهایم. بههرحال تئوری ما دربارهٔ اینکه چه وقت گفتار یا رفتار آدمها را در زندگی روزمره میفهمیم این است که به قصدشان پی میبریم: منظورشان از این حرف چیست، از این کار چیست؛ اگر بفهمیم چه چیزی را اراده و قصد کردهاند، احساس میکنیم فهمیدهایم. حالا در بحثهای هنری دعواست که این تئوری برایشان کار نمیکند: نمیتوانم بگویم درک یک اثر هنری — درک یک فیلم — یعنی اینکه کارگردان چه میخواسته بگوید؛ چون غالباً هنرمندان خودشان هم خیلی نمیدانند چه میخواهند بگویند.
ایراد نظریه قصد مؤلف
معمولاً اگر مصاحبههای هنرمندان دربارهٔ آثار خودشان را بخوانید، حرفهای عمیق و جالب زیادی دربارهٔ آثارشان نمیزنند. در آن دو جلسهای که در آن دانشکده داشتم، یک جلسه تئوری گفتم، چون آنها اصلاً با نقد روانکاوانه آشنا نبودند؛ و همزمان این بحثی را که اینجا میکنم آنجا خیلی مختصر و مفید سعی کردم به آنها بگویم، چون مثلاً با تئوری قصد مؤلف و ایرادهایش آشنا بودند. شما اگر نظریهٔ قصد مؤلف را دربارهٔ آثار هنری کنار بگذارید و تئوری کاملاً جداگانهای بیاورید، مشکلش این است که چیزهایی لب مرزند: بعضی حرفها در زندگی روزمره ممکن است حالت شاعرانه داشته باشد؛ به میزانی که سی درصد شاعرانه و هفتاد درصد معمولی است، کدام تئوری را باید دربارهاش به کار ببرم؟ در آن جلسه سعی کردم توضیح بدهم که یکی از خدمتهای روانکاوی به نقد هنری این است که برای درک اثر هنری و درک گفتار و رفتار روزمره یک تئوری واحد ارائه میکند؛ و واقعاً با همین فرض — مخصوصاً وقتی یونگی نگاه میکنی — به نظر میآید همین مشکلات حل میشود. این موضوع را قبلاً در یکی از همین هفتادوشش جلسه گفتهام؛ شمارهاش را طبعاً نمیدانم کدام جلسه است.
معیار عملی درک خوب
بگذارید بروم سراغ بیانی خیلی عملی دربارهٔ اینکه درک یک اثر هنری — یا درک هر چیزی؛ خوبی این حرف من این است که برای درک هر چیزی به معنایی کاربرد دارد؛ انگار مفهوم درک یا explanation را بیان میکنم، حتی خارج از موضوع رفتار و اعمال انسانی — چگونه است: کی میتوانیم بگوییم اثر هنری را خوب درک کردهایم؟ همانطور که در ساینس و خیلی علوم دیگر، شیوهٔ غالبی که عملاً به کار برده میشود — ولو اینکه ممکن است از نظر تئوری همه به آن اعتقاد نداشته باشند — این مدل است: وقتی میخواهم تئوری بسازم و با تئوریهای رقیب مقایسهاش کنم که بهتر کار میکند یا نه، ایدهٔ کلی این است: من تئوری و مدلی ارائه دادهام — مثلاً یک تئوری فیزیکی — و یکسری فکت وجود دارد؛ این فکتها انواع آزمایشها و مشاهداتی است که دربارهٔ واقعیتهای فیزیکی داریم؛ و حرف ما این است که تئوریای که حجم بیشتری از این فکتها را بتوان با آن توجیه کرد و جواب آزمایشهای بیشتری را بتوان با آن محاسبه کرد، تئوری بهتری است؛ لزومی ندارد همهٔ فکتها را توجیه کند. کاملاً این نوع برخورد رقابتی است و ممکن است یک تئوری مشکلاتی داشته باشد.
تئوری و فکت در نقد فیلم
ما معمولاً دربارهٔ یک تئوری به این اهمیت میدهیم که خود تئوری و مدل، سازگاری درونی داشته باشد و بعد بیشترین مقدار فکتها را نسبت به تئوریهای دیگر توجیه کند. عیناً همین حرف را به نظر من میشود از نظر عملی دربارهٔ آثار هنری هم زد. مثلاً من دارم یک داستان یا فیلم را نقد میکنم و دارم به معنایی دربارهاش تئوری میگویم: میخواهم بگویم این فیلم دربارهٔ چیست، چه چیزی در آن بیان میشود؛ درک کردن به این معنا که به آن هستهٔ مرکزی و مفهوم مرکزی فیلم برسم — اگر مفهوم مرکزی وجود داشته باشد. تئوری من میتواند این باشد که این اثر هنری یک مرکز و هستهٔ مرکزی ندارد؛ چهار تا هستهٔ مرکزی دارد؛ کلاژ مثلاً — این هم یک تئوری است و فرقی نمیکند. لزومی ندارد در تئوری مقید باشم که بگویم یک احساس مرکزی که به همهچیز نظم مشخصی میدهد وجود دارد؛ ممکن است بگویم این اثر کلاژمانند است یا کاری اپیزودیک است و هر قسمتش چیز جداگانهای دارد؛ این هم تئوری است و فرق نمیکند. حالا هر تئوری که بیشتر فکتها را توجیه کند؛ فکت یعنی اینکه سؤالهای بیشتری دربارهٔ اثر بتواند جواب بدهد.
اگر بخواهم فیلم «رقص در غبار» را در یک دقیقه خلاصه کنم: داستان جوانی است که عاشق دختری میشود و با او ازدواج میکند؛ بعد به دلیل مخالفت خانوادهاش مجبور میشود همسرش را طلاق بدهد. چون هنوز به همسرش علاقهمند است، به دنبال کار میرود و در جریانهایی برای درآمد پول بیشتر، به دلیل مشکلاتی که برایش پیش میآید، سراغ مارگیری میرود — کسی که این حرف را میشنود نباید تعجب کند؛ بهطور طبیعی به اینجا میرسد. بخش نسبتاً بزرگی از فیلم روابط میان این آدم و مردی است که مارگیر باتجربه است؛ نهایتاً سانحهای برایش پیش میآید و برمیگردد و خلاصه در پایان همه یا بخش خوبی از بدهیای را که به همسر سابقش دارد و میل دارد ادا کند به او میدهد. داستان را اینگونه که تعریف کردم کمی عجیب و غریب به نظر میآید؛ امیدوارم فیلم را ببینید و روند پیشرفتن درامش چنان باشد که عجیب و غریب به نظرتان نرسد؛ هرچند هر کاری بکنیم بالاخره داستان عجیب و غریبی است.
تئوری مارگیری بهعنوان نقد بد
بیایید حالا تئوری بسازم. فرض کنید کسی نقدی بنویسد و بگوید این فیلم فیلمی است دربارهٔ مارگیری و کارگردان در این فیلم دارد فنون مارگیری را به بیننده یاد میدهد. چگونه میتوانم به این آدم بگویم تو هیچی از این فیلم نفهمیدی؛ این فیلم اصلاً دربارهٔ مارگیری نیست؛ حالا ممکن است در آن ماری هم گرفته باشند و نشان داده باشند. اینگونه به او توضیح میدهم: چند صحنه در این فیلم هست که این تئوری توجیهشان میکند. چند درصد و چند دقیقه از این فیلم وجود دارد که شما اطلاعات دربارهٔ مارگیری به دست میآورید؟ مثلاً بگذارید من به شما یاد بدهم: مارگیر کنار لانهٔ مارها تریاک دود میکند تا مارها بهاصطلاح اهلی شوند و از سوراخشان بیرون بیایند؛ بعد چوب دوشاخهای را بردارید؛ آموزشهای مارگیری در این فیلم هست که تا اندازهای میتوانید یاد بگیرید. نکتهٔ اساسی که یاد میگیرید این است که مار را نباید از دُمش بگیرید؛ از سرش باید بگیرید. جمع بزنید؛ فکر نمیکنم پنج دقیقه از این فیلم بشود اینگونه توجیه کرد؛ یعنی تئوری این گوینده این است که اگر فیلم صد دقیقه است، نودوپنج دقیقهاش چیزهایی سرِ هم شده و اصل آن پنج دقیقهای است که عملیات مارگیری را میبینیم و لحظهٔ حساس فیلم است — آن لحظهای که اشتباهاً ماری را از دُمش میگیرند و خیلی خطرناک است؛ اینکه جایی مار را در شیشه میگذارند، جایی در کیسه، اینها روشهای نگهداری مار است که نهایتاً پنج دقیقه از فیلم را توجیه میکند. واضح است که تئوری خوبی نیست. من از یک تئوری خوب انتظار دارم از اول داستان تا آخر داستان همهٔ شخصیتها و کنشهایی که انجام میدهند و وقایعی که اتفاق میافتد را توجیه کند. در این جلسهها، مخصوصاً وقتی چنین نقدهایی میکنیم، دوست دارم سؤالوپاسخ بشود؛ این جلسه تنها جلسهای است که انتظار زیادی از سؤالوپاسخ ندارم. ممکن است طرف چنین فکر کند که به نظر من هرچقدر هم پنج دقیقه یا یک دقیقه باشد، حرفش را در همان پنج دقیقه میزند؛ اهمیت آن پنج دقیقه خیلی بیشتر است. بله؛ این یک تئوری است؛ من که نمیگویم ردّش کنیم — مقایسه میکنیم. اگر تئوری دیگری باشد که بگوید همان پنج دقیقه اصلی است و نودوپنج دقیقه پرت — مقدماتی که چیده شده، داستان عاشقانهای که برای کارگردان مهم نبوده، شخصیتهایش مهم نیستند، آن مار مهم است — این تئوری همان پنج دقیقه را توجیه میکند. مثل این است که من ممکن است تئوری فیزیکی بدهم که ده آزمایش را خیلی خوب توجیه کند، ولی تعداد آزمایشهای موجود برای توجیه هزارتاست؛ تئوری خوبی نیست اگر بقیه را نتوان با آن توجیه کرد. چرا فیلم اینگونه تمام میشود؟ شخصیتهای متعددی که در این فیلم ظاهر میشوند عملکردشان چیست؟ چرا آدمی که میخواهد دربارهٔ مارگیری آموزش بدهد نمیرود مارگیری پیدا کند و مستند پنجده دقیقهای بسازد، در آن دیالوگ هم بگوید، دربارهٔ مارگیری و تاریخچهٔ مارگیری و انواع مار اطلاعات هم بدهد، که خیلی راحتتر به هدفش میرسد؟ تئوری ضعیفی است؛ رد کردن نیست؛ تئوری خیلی ضعیفی است. یعنی بلافاصله اگر کس دیگری بیاید نقدی بنویسد که به نظرتان حجم بیشتری از این داستان و فیلم با آن توجیه میشود، این را نمیپذیرید و میروید سراغ آن. همیشه این مسئله هست که ممکن است کارگردان در حال ساختن فیلمی، هم اهداف خودآگاه و طبعاً اهداف ناخودآگاهی داشته باشد و اثر هنری را پیش ببرد، ممکن است سفارش گرفته باشد؛ دربارهٔ مارگیری هم چه اشکالی دارد چیزی بگوید. شما الان فیلم «شهر زیبا» را اگر ببینید، قطعاً کارگردان دوست دارد دربارهٔ حکم قصاص و اینها حرفی در فیلم بزند — بهعنوان پدیدهای قضایی در ایران — و میبینید بخشی از فیلم را اختصاص میدهد به اینکه مثلاً قاضی دربارهٔ اینکه چرا دیهٔ مرد دو برابر دیهٔ زن است حرفی بزند؛ به این بههرحال اشاره میشود.
تئوری فراماسونری و ذهنیات منتقد
این دیالوگ لزوماً درام را پیش نمیبرد؛ یعنی اگر حذفش کنید، درام سر جای خودش است؛ بنابراین این میتواند یکی از اهداف فرعی باشد. ولی اگر کسی بگوید «شهر زیبا» دربارهٔ حکم قصاص است، من صد سؤال میتوانم از او بکنم که به نظرم با این تئوری توجیه نمیشود. مارگیری را بگذاریم کنار؛ یک تئوری دیگر دربارهٔ «رقص در غبار» — داستانش را مختصر گفتم چیست: ممکن است کسی بگوید این یکی از فیلمهایی است که روشنفکرهای وابسته به جریان فراماسونری در ایران — که همهچیزشان میخواهد روابط آزاد میان پسر و دختر را ترویج کند و جامعهٔ اسلامی را به فساد بکشد — تهیه کردهاند که به چنین هدفی شوم و پلید برسند. نمیدانم کسی این را گفته باشد یا نه، ولی حتماً میشود حدس زد که خلاصهاش گفته شده باشد؛ چون نشان میدهد پسری که با دختر میخواهد ازدواج کند پیش از ازدواج همدیگر را میبینند، جایی در پارک نشستهاند و با هم حرف میزنند — این هم چیزی است در این فیلم — و آدمی ممکن است فکر کند کلاً بقیهٔ داستانهایی که پیش میآید بیخود بوده و اصلش این است که میخواهند ذهن جوانهای ما را منحرف کنند. این هم — دو دقیقه، پنج دقیقه، ده دقیقه از این فیلم — بهزحمت شاید بشود با چنین تئوریای توجیه کرد؛ نه معلوم میشود مارها اینجا دارند چکار میکنند، نه آن مارگیر چکار میکند، نه اینکه فیلم چرا آنگونه تمام میشود؛ بالاخره بخش عمدهای از داستان میماند. این مثال را عمداً میگویم؛ در اینکه این دقیقاً همان خطری است — که شاید کمی مفصلتر به آن اشاره کنم — کسی را که منتقد است و میکوشد اثر هنری را درک کند تهدید میکند: اینکه اسیر ذهنیات خودش شود؛ یک لحظه نتواند از خودش جدا شود و از دید مثلاً آدم دیگری به دنیا نگاه کند. این آدم چون در قالبهای ذهنی خودش — فرض کنید خطکشیهایی دارد — و اصولاً بعضیها الان در ایران که خیلی شایع است، همهچیز و پدیدههای فرهنگی و سیاسی و اجتماعی را بهصورت توطئههای پیچیدهای میبینند که توسط دشمنهای مخوفی انجام میشود، طبعاً هر فیلمی که میبیند — از «رقص در غبار» گرفته تا «جدایی نادر از سیمین» — ممکن است به نظرش برسد همه کارکردهای صهیونیستی و فراماسونری دارند. جلوتر کمی دربارهٔ این گیر کردن در ذهنیات — که شاید بزرگترین خطر درک آثار هنری است — توضیح میدهم.
فقر و نقد اجتماعی
نقد دیگری هم که میتوان دربارهٔ این فیلم داشت این است که فیلم مشکلات مربوط به فقر مردم در جامعهٔ ایران را نشان میدهد و اینکه چه آسیبهای اجتماعیای به بار میآورد. این هم دقایق بیشتری را میشود اینگونه توجیه کرد: بالاخره در فیلم مشکل مالی وجود دارد و فیلم در مناطق محروم شهر میگذرد. میشود گفت که برای فیلمساز گاهی واقعاً چنین اتفاقی میافتد: ممکن است هنرمندی اثری بسازد و قصد اصلیاش این باشد که آن لوکیشنها را نشان بدهد؛ میخواهد دوربینش را ببرد مثلاً جنوب شهر تهران؛ واقعاً داستانی سر هم میکند و هدف اصلیاش این است که فقط وضعیت مردم جنوب شهر را ببینید. بله؛ دربارهٔ فیلم «سه رقمی»: آنجا فرشی دزدیده میشود؛ در «۱۰ رقمی» هم فرشی بود؛ جالب است که «سه زن» هم فرش داشت؛ ولی خیلی یادم نیست، آنجا هم انگار فرشی گم شده بود. من «۱۰ رقمی» را ندیدهام. ممکن است ببینید؛ اصلاً این خیلی چیز است: فرض کنید جنبش نئورئالیسم در ایتالیا. به نظر میآید نشان دادن محیط و خیابانها واقعاً برای کارگردان مهم است؛ محیط ایتالیای بعد از جنگ را نشان میدهد؛ این به این بهانه است که دوچرخهای دزدیده شده و این آدم برای پیدا کردن دوچرخهاش همهجا میرود و شما عالم زیادی چیز میبینید؛ انگار کسی دوست دارد دوربینش را بردارد و شهر رم را به شما بعد از جنگ نشان بدهد که چه فلاکتی وجود دارد. المانِ دوچرخه و دزدیدهشدن دوچرخه ممکن است واقعاً چیزی خیلی فرعی باشد. اگر کسی نقدش را مبتنی کند بر اینکه مثلاً دوچرخه معنای نمادینی دارد و دزدیدهشدن دوچرخه به مثلاً بیماریهای روانی این آدم مربوط میشود و این حرفها، دارد از چیزی خیلی ساده میگذرد: اینکه قصد اصلی اینجا — دستکم خودآگاهانه — نمایش محیط است. این دربارهٔ «رقص در غبار» اصلاً نقد خوبی نیست؛ برای اینکه بلافاصله جواب این آدم را میدهم که عمدهٔ این فیلم در بیابان میگذرد؛ یعنی غیر از صحنههای اول و کمی مثلاً شاید سر و تفریح، بقیهاش همه در محیط بیابان میگذرد و شما بیشتر شکل گرفتن رابطهٔ دو انسان را در بیابان میبینید. بگذارید — چون قرار است این فیلم را ببینید — این حرفها را میزنم که یکوقت فکر نکنید دربارهٔ مارگیری و این حرفهاست.
تئوری عاشقانه و نزدیکشدن به فیلم
آخرین چیزی که میخواهم بگویم این است که فکر میکنم اکثریت چنین تصوری از این فیلم دارند: یک فیلم عاشقانه است؛ فیلم دربارهٔ عشق است و شما قرار است شخصیت اصلی این فیلم برایتان نماد — نمایندهٔ — یک عاشق صادق و پاکباخته باشد که حتی بعد از اینکه مجبورش کردند همسرش را طلاق بدهد، هر رنجی حاضر است برای خاطر کمک به همسرش بکشد. این تئوری شروع فیلم را توجیه میکند، آخر فیلم را توجیه میکند و بخش عمدهای از کارهایی را که شخصیت اصلی انجام میدهد توجیه میکند. باز شاید نقد خیلی خوبی نیست؛ برای اینکه آن فرد دومی که نقشش را فرامرز قریبیان در این فیلم بازی میکند خیلی معلوم نیست که برای چه در این فیلم است؛ مگر اینکه سعی کنیم همین تئوری را کمی بسط بدهیم. بههرحال به نظر میرسد داریم به مفهوم فیلم نزدیکتر میشویم: مطمئناً تصور اینکه داریم فیلم عاشقانهای میبینیم درست است — دیالوگهای این فیلم را اگر نگاه کنید، بخش خوبی دربارهٔ عشق است — و اگر من کلمهای اضافه کنم و بهجای اینکه بگویم دربارهٔ عشق است، بگوم دربارهٔ عشق چند نقطه است، خیلی چیزهای دیگر ممکن است توجیه شود. بگوییم این فیلم دربارهٔ عشقِ نافرجام است؛ مثل نمایشی برای بیان کردن یک عشق نافرجام. چون اگر بگویم دربارهٔ عشق است — فیلمی که قرار است رابطهای عاشقانه را نشان بدهد — چرا اینگونه پیش میرود که خیلی زود متارکه صورت میگیرد و دیگر اصلاً دختر را نمیبینیم؟ بنابراین انگار بهتر است بگوییم دربارهٔ عشق است، ولی دربارهٔ نافرجام بودن عشق. حالا آنچه توصیف میکنم این است که چگونه تئوری میسازیم و تئوری را کامل میکنیم: هر نقدی و هر درکی که به ذهنم میرسد، محکم این است که چه مقدار از حجم اطلاعات این فیلم — صحنهها، دیالوگها، آدمها — توسط این تئوری توجیه میشود. من وقتی به درکی کامل از یک اثر هنری میرسم که واقعاً انگار به حسی رسیده باشم که تمام توالی صحنهها و همهچیز توسط این مفهومی که الان در ذهن من است توجیه میشود؛ یعنی بتوانم توجیه کنم چرا فیلم را اینگونه شروع کرده، چرا اینگونه پیش برده، این صحنه چه میکند، آن دیالوگ چه میکند.
فکت مشترک و کمیک بودن صحنهها
هرچه به چنین تئوریای نزدیکتر شوم، به درک اثر هنری نزدیکتر شدهام. حسن این نوع توصیف از درک هنری دقیقاً این است که با تقریباً همهٔ رشتههای ساینس یککاسه میشود؛ یعنی برای همهچیز ما در واقع یک تئوری دربارهٔ درک و معیاری برای خوب و بد بودن درک ارائه میدهیم. یک سؤال این است: آیا در آثار هنری واقعاً میتوانیم مثل فیزیک یا بعضی علوم دقیقهٔ دیگر مطمئن باشیم فکتها مشترکاند؟ نه. ممکن است من از دیالوگی چیزی بفهمم و کسی اختلاف نظر داشته باشد که معنای این دیالوگ چیز دیگری است؛ تو در برداشتت میفهمی.
اینکه یک صحنه در آثار هنری اصلاً مفهومش چیست؛ آنجا وسط این فیلم چه کار میکند؟ این خودش ممکن است مورد توافق نباشد؛ مثلاً اینکه یک صحنه کمیک هست یا نه. گاهی ممکن است یک دیالوگ کمیک باشد یا کمیک نباشد. دربارهٔ الی را چند نفر دیدهاید؟ انتظار داشتم بیشتر دیده باشید؛ خوشبختانه. چند نفر موافقاند که نیمهٔ اول فیلم — تا قبل از غرق شدن الی — کمیک است؟ میدانید مثلاً خارج از ایران تعداد کسانی که این احساس را داشتند خیلی بیشتر از داخل ایران بوده؛ یعنی منتقدان خارجی تصورشان این است که نیمهٔ اول فیلم کمیک است؛ مثلاً رقصهایی که میکنند و به «زامبی کوبا» و دیالوگهایشان. من فکر میکنم ما خیلی نمیخندیم. حالا یک دلیلش ممکن است این باشد که بعد از انتخابات رفتیم فیلم را دیدیم و خیلی حوصلهٔ خندیدن نداشتیم؛ ولی الان هم که میبینم خیلی خندهام نمیگیرد؛ به نظرم میآید دارد یک چیز روزمره را نشان میدهد. بعضی آدمها روزمره شوخی میکنند و ممکن است حرفهای خندهداری بزنند؛ حس من این نیست که دارم چیزی کمدی میبینم؛ بیشتر ولیمفرح است. میتوانم بگویم بهجای کمیک، اگر بگویم نیمهٔ اول مفرح است، قطعاً همهٔ شما قبول میکنید که مفرح است؛ صحنهها آفتابیاند. فقط مفرح بودن به دیالوگها و کنشها نیست؛ اصلاً صحنهها هم قشنگاند؛ همهچیز خوب است؛ قرار است دو نفر عاشق هم بشوند و این خودش بههرحال نوعی حس و فضای خوبی دارد. نیمهٔ دومش تراژیک است. بههرحال این دونیمهبودنش درست است. حالا من چگونه بفهمم که مثلاً فلان صحنهای که در فلان فیلم فرانسوی هست و من میخندم، آیا فرانسویها هم به این صحنه میخندند یا نه؟ ممکن است من بیخودی دارم میخندم.
سوءتفاهم فکت در تاریخ سینما
مثالی هست — یادم نیست به چه مناستی یک بار گفتهام — میگویند در اوایل تاریخ سینما که تازه دوربین فیلمبرداری درست شده بود و فیلمها اصولاً فیلمهای خیلی کوتاهزمان بودند، هدف فیلمسازها این بود که دوربین را جایی بکارند و از چیزی فیلم بگیرند: از خروج کارگران از در کارخانه، از وارد شدن یک قطار به ایستگاه. نکتهٔ مهمی بود که واضح دربیاید و همین که مردم دارند چیزی متحرک میبینند بهاندازهٔ کافی جذاب بود. کمی که گذشت، چیزهای عجیب و غریبی را که مردم نمیتوانستند ببینند — روزمره نبود — فیلم میگرفتند؛ مثلاً میرفتند از کشورهای دیگر از زندگیشان فیلم میگرفتند و میآوردند و مردم خیلی هم خوششان میآمد. ماجرای معروفی هست که از غذا خوردن چینیها کسی فیلم گرفته بود — که با دو چوب غذا میخورند — و موقع پخش، همه بهشدت خندیده بودند و فکر میکردند این نوعی مسخرهبازی است؛ مثلاً تصور میکردند فیلمساز به این آدمها گفته اینگونه غذا بخورید که خندهدار باشد؛ در حالی که چینیها داشتند غذا میخوردند و هیچ چیز خندهداری هم نبود. اینکه چیزی کمیک است یا نیست ممکن است سوءتفاهمی باشد که بشود رفعش کرد؛ ممکن است بهراحتی نشود رفعش کرد. یعنی میخواهم بگویم اختلاف فقط در تئوریها نیست؛ ممکن است فکتها هم با هم تطبیق نکنند. بنابراین یک بحث این است که سعی کنیم اگر در فکتهای اثر هنری اختلافی وجود دارد، از اول برای آنها روشی توافقی داشته باشیم؛ دقیقاً به همین دلیل که درک اثر هنری — بهاصطلاح — آن محدودیتِ درک فیزیک را ندارد؛ آدمها میتوانند دربارهٔ فکتها با هم تفاهم نداشته باشند و بنابراین به تفاهم کلی هم نمیرسند. این یک نکته است که فکتها ثابت نیستند.
فکت در اثر هنری چیست
نکتهٔ دوم که وقتی چنین به کار هنری نگاه میکنیم به نظرم مهم است این است که دربارهٔ این صحبت کنیم که فکتها اصلاً در اثر هنری چیاند. آیا وقتی فیلمی را نگاه میکنیم، فکتها فقط وقایعیاند که در داستان فیلم اتفاق میافتد، یا شامل چیزهای دیگر — هر چیز دیگری که روی پرده میبینیم — هم میشود؟ میخواهم چند چیزی بگویم که وسعت اینکه فکت چه میتواند باشد را در ذهنتان بیشتر کند. بهوضوح یک تئوری دربارهٔ نقد یک فیلم یا یک داستان باید طرح داستانی — همان پلاتی که بیان میشود، اگر داستانی وجود دارد — را بهعنوان چیزی خیلی اساسی توجیه کند: چرا این طرح کلی در این فیلم وجود دارد؟ مثلاً همین طرح کلی «رقص در غبار» که گفتم باید توجیه شود: عشقی پدید میآید، ناکام میشود، بعد حسی از فداکاری و بدهکاری وجود دارد، بعد این آدمها میروند در بیابان و یک سانحه آنها را برمیگرداند؛ یک پلات خیلی کلی که در یکی دو جمله میگویید؛ قطعاً نقد باید این را معقول جلوه بدهد. اگر من بگویم این فیلم دربارهٔ مارگیری است، اصلاً پلات را — اگر بخواهید «رقص در غبار» را برای کسی تعریف کنم — میتوانم طوری تعریف کنم که اصلاً نگویم در آن ماری وجود دارد: میگویم میرود در بیابان کار کند و سانحهای برایش اتفاق میافتد؛ و اگر اسم مار را نیاورم احتمالاً کسی اعتراض نمیکند که تو به نکتهٔ اصلی فیلم اشاره نکردی. پلات کلی همین است: داستان عاشقانه و تلاش فداکارانهٔ کسی برای اینکه همچنان به عشق ازدسترفتهاش کمک کند. بعد از پلات، کاراکترها باید توجیه شوند. من باید بتوانم بگویم — مثل یک فکت؛ چیزی که معمولاً خیلی به آن دقت نمیکنند — که این کاراکتر اصلاً چرا در این داستان لازم است. باید بتوانم بگویم تکتک وقایعی که در داستان اتفاق میافتد با ایدهٔ کلیای که من دربارهٔ این اثر دارم چه ارتباطی دارد. اگر دربارهٔ فیلم صحبت میکنیم، حتی یک تصویر، یک تصویر فریزشده باید قابل توجیه باشد. اگر خیلی دقیق صحبت کنیم، ممکن است هیچ کنشی هم نبینید ولی مثلاً منظرهٔ خاصی در نمایی ظاهر شود؛ ممکن است معنیدار باشد و باید بتوانم بگویم این نما اینجا چه میکند. دیالوگها — همهٔ این جزئیات، از تصاویر و دیالوگها تا وقایع — باید بهنوعی تئوری من برایشان حرفی داشته باشد. هرچه تئوری بهتری داشته باشم و بیشتر بسط داده باشم، طبعاً حجم بیشتری از این اطلاعات موجود در اثر هنری را میتوانم توجیه کنم.
فروش گیشه و حواشی فیلم
نکتهای که میخواهم بر آن تأکید کنم این است که اصلاً ماجرای فکتها به این محدود نمیشود. فکر کنید فیلمی خیلی در گیشه موفق است؛ این هم یک فکت است. من بهعنوان منتقد — و شما میتوانید از من سؤال کنید — میتوانم بپرسم این اثر هنری چرا اینقدر مردم را خوشش آمده؟ اگر به چیز خوبی رسیده باشم — اینکه این فیلم چه حسی را منتقل و بیان میکند — باید بتوانم توجیه کنم که شرایط و حالوهوای جامعه چرا چنان است که این فیلم اینقدر به دل مردم نشسته؛ چرا مثلاً فیلمی مبدأ یک ژانر شده در سینمای مثلاً آمریکا. بنابراین نهفقط در داخل فیلم، در حواشی فیلم هم ممکن است فکتهایی باشد که من دوست داشته باشم دربارهشان سؤال کنم و برایشان جواب بگیرم. میتوانم دربارهٔ رابطهٔ یک اثر هنری — یک فیلم — با فیلمهای قبل و بعد همان کارگردان یا با فیلمهای همزمانش که در آن سال ساخته شدهاند سؤال داشته باشم؛ فکتها میتوانند هر چیزی باشند: هر چیزی که دربارهٔ این فیلم صدق میکند، حتی فروشش در گیشه. طبعاً نباید انتظار داشته باشیم یک نقد همهٔ این سؤالها را بهخوبی جواب بدهد؛ ولی موضوع این است که اگر نقدی بتواند به سؤالهای بیشتری جواب بدهد، این ملاک خوب و بد بودن نقد است. ممکن است من نقدی داشته باشم که خود فیلم را خیلی خوب توجیه میکند ولی اصلاً نمیتوانم با آثار قبل و بعد این فیلمساز ارتباط برقرار کنم؛ این نقطهضعف نقد من است. ممکن است کسی بیاید همهٔ آن کار خوبی را که من کردم انجام بدهد ولی تئوریاش طوری باشد که بهوضوح رابطهاش را با کل آثار فیلمساز نشان بدهد؛ این نقد بهتری است. یکی از حاضران دربارهٔ همین بحث گفت: «این بحث شالودهبندی خوبی است که داشتید؛ یعنی پیوستگی؛ پیوستگی ترجمهٔ کوهرنس است، نه؟» — کوهرنس را ترجمهاش پیوستگی نمیشود. چیز خوبی گفتید: مثلاً یک اثر هنری نامنسجم — بهوضوح نقد خوب، نقدی است که به من بگوید این چرا اینطور درآمده است. من الان نقدی را یادم است که در همین کلاسها دربارهاش صحبت کردیم: «انجمن شاعران مرده». سعی کردم توضیح بدهم چرا نیمهٔ دوم این فیلم ضعیف است و با نیمهٔ اولش خیلی نمیخواند؛ یعنی تا جایی خیلی خوب پیش میرود، یا شخصیتی میآید — بعد این خودِ این شخصیت چرا در نیمهٔ دوم منفعل میشود، در حالی که در نیمهٔ اول فعال است — و این انسجام فیلم را به هم زده است. یعنی فکر میکنم اگر کسی وسط این فیلم pause بزند و بعد بگوید که حالا مدیر مدرسه مثلاً اقداماتی میکند، انتظار دارید این معلم چه کند؛ انتظار عملهایی کمی قهرمانانه دارد یا دستکم رهنمودهای خوبی؛ اصلاً این آدم منفعل است. من اگر تئوری خوبی داشته باشم باید بتوانم توجیه کنم این شخصیت چرا شخصیت منسجمی نیست، فیلم چرا فیلم منسجمی نیست، چرا فیلم با اینکه بهوضوح میخواهد فلان اثر را بگذارد، این اثر را نمیگذارد. همهٔ اینها چیزهایی است که اگر بر آنها توافق کنیم — یعنی اگر من بتوانم این را جا بیندازم که این فیلم مثلاً تأثیر مورد نظر خودش را نمیگذارد و مردم چیزی بد از این فیلم میفهمند — آنوقت اگر این بهعنوان یک فکت تثبیت شود، میتوانم بروم دنبال اینکه تئوری این را توجیه کند؛ و اگر بکند، یک برتری به دست آوردهام. اگر این بود که با توصیفهایی که از نقد و تئوریها دارید، این نقد خوب میتواند — نقد غلط هم باشد.
به چه معنا؟ به این معنا که خیلی از آثار هنری داریم؛ آثار سورئال بیشتر؛ حالا نقد یک فیلم بر پایهٔ — مثلاً فیلمنامهنویسیِ فیلمی که منسجم ساخته نشده و شخصیتهایش هم اصلاً خیلی منسجم نیستند. اگر بتوانم نقدی ارائه بدهم که توجیه کند که اینها آنجا هستند و این شخصیتها باید باشند، ولی اینها بهصورت اتفاقی آنجا بودند — «اتفاقی» را به معنای واقعی کلمه میگویم — مثال میتوانم بزنم؛ چون چیز خیلی سینمایی است، از فیلم «مخمل آبی» دیوید لینچ میگویم: او صحنهای را دوست دارد که تماشاگر ندیده باشد — ولی با تبر درخت قطع میشود و میآید و یکی از شخصیتها دقیقاً همان را میبیند؛ یک سنجاب میآید روی قسمت باقیماندهٔ درخت و این اسکلت کامل سوختهشدهٔ گوش را آن سنجاب برمیدارد. نقدهای زیادی نوشته شده دربارهٔ اینکه این سنجاب نماد چیست؛ در حالی که کسی اگر واقعیت ماجرا را بداند، میداند آنجا چند لحظه از آن سنجاب گرفته شده بود، دوربین کارش را رفته بود و یک سنجاب میآید و دیوید لینچ میگوید خیلی قشنگ بود که در فیلم باشد. یا دربارهٔ بونوئل — چون مثلاً در تئاتر هست — فیلمی دارد که نقش اصلی زن فیلم را دو نفر بازی کردهاند: نصف فیلم یک خانمِ هنرپیشه، نصفش دیگری. ممکن است شما دربارهٔ این کلی نقد بکنید، در حالی که بازیگر اول اختلاف مالی پیدا کرده و رفته و بونوئل مجبور شده نیمهٔ دوم را با کس دیگری بسازد. چیزی که شما میگویید با حرف من هیچ تعارضی ندارد: شما میگویید اگر روی فکتهای اشتباهی توافقهای اشتباهی بکنیم — دربارهٔ اینکه چه چیزهایی فکتاند — آنوقت به تئوریهای دیگری میرسیم. شما دربارهٔ اینکه آن سنجاب آنجا چیست اشتباه میکنید؛ اشتباه این نیست که این ملاک من برای خوب و بد بودن تئوری غلط است؛ اتفاقاً همین است: اگر شما مجموعه فکتهای عجیب و غریبی را روی آن توافق کنید — مثل اینکه آزمایشهای فیزیکیِ غلطی را من دفترچهاش را به شما بدهم و بگویم این آزمایشها انجام شده و نتایجش این است — شما برای این فکتها تئوری خوبی میسازید، ولی تئوری خوبی برای طبیعت نیست، چون فکتها غلطاند و نتیجهٔ آزمایشها غلط است. چیزی که شما میگویید این است که اگر چنین نگاه میکنیم، خیلی مهم است که فکتها درست باشند؛ الکی نیایم — فرض کنید — تئوری بسازیم برای اینکه چرا این دو هنرپیشه این شخصیت را بازی کردهاند. ولی یک حرف دیگری هم میتوانستم بزنم که به بحث کنونی ما خیلی ربط ندارد: اینکه اصولاً چقدر چیزهای تصادفی در فیلمها پیش میآید. از یک دیدگاه یونگی ممکن است خیلی چیزهایی که شما فکر میکنید تصادفی است اصلاً تصادفی نباشد؛ یک دیدگاه یونگی حاد ممکن است به شما بگوید آن سنجاب هم همینجوری نیامده آنجا. معمولاً من به این حد غلظت از تئوری یونگ استفاده نمیکنم. یا — که اول شروع کردید — اصلاً جواب من میتوانست این باشد اگر آن سنجاب را نمیگفتید: اینکه اصلاً فیلمنامهنویس — نمیدانم — بد بوده و شخصیتهای اضافی و این حرفها، اصلاً این حرفها نیست. اصلاً روانکاوی یعنی اینکه لغزشهای زبانی شما هم معنا دارد. اینطور نیست که — نمیدانم — یک شخصیت اضافه آنجا آمده باشد؛ ببینید، سخت میشود به آدمی که دیدگاه روانکاوانه دارد بگویید این چیزی تصادفی و بیمعنی است. معمولاً حرف روانکاوی — اصلاً و شاید مبدأ تئوریاش — این است: آن چیزهایی که فکر میکنید همینطور تصادفاً پیش آمده — کاری کردهاید، حرفی زدهاید — تصادفی نیست؛ اینها به نظرتان تصادفی میآید چون در لایهٔ خودآگاهتان برایش توجیه ندارید؛ و اگر کمی برید آنورتر، در لایهٔ ناخودآگاه. اتفاقاً اگر بعضی از جلسههای قبل را گوش کرده باشید — مثلاً بحثهایی که دربارهٔ آن فیلم «رونالد بد» بود؛ فیلمها و فیلمنامههای کاملاً درجهدو و خیلی خیلی ضعیف — نقدهای روانکاوانهٔ خیلی خوبی برایشان وجود دارد و اصلاً تصادفی هم در آنها وجود ندارد؛ یعنی طرف وقتی چیزی نمیداند، اتفاقاً بیشتر به مخزن ناخودآگاه خودش متوسل میشود و معنای خیلی جالبتری تولید میشود. نه، من فکر میکنم نقد فیلم «رونالد بد» اینجا — به یک معنا شاید یکی از بامعناترین فیلمهایی که دربارهاش صحبت کردیم — آن فیلمی بود که قطعاً نه نویسنده، نه کارگردان، کسی نمیداند معانیای که آنجا وجود دارد موجودند؛ یعنی آن فیلم همان حالت بهاصطلاح کنترلنشده را دارد و به نظر میآید چیزهای تصادفی در آن هست. یکی از حاضران: اگر به ناخودآگاه مؤلفی که اثر را آفریده پایبند بودیم، آیا نمیتوانیم همین را دربارهٔ محتوا هم بگوییم؛ یعنی بحثی هست که کسی که نقد را میکند و با اثر مواجه میشود، او هم انسان است و ناخودآگاه دارد؛ اگر شما اینگونه شروع کردید که کسی که اثر را خلق میکند انسان است و دارای ویژگیهای ناخودآگاه، پس منتقد هم انسان است؛ بنابراین اگر نقدی میکند، بازی لایههای ناخودآگاه خودش است؛ یعنی لزوماً نقد روانکاوانه — دستکم روانکاوانه — یک دستنوشتهٔ نابی از آن اثر نیست؛ میتواند با لایههای ناخودآگاه خود منتقد آمیخته شود و آن قسمتهایی که به نظرش از اثر ناخودآگاه آمده، شاید قسمتهایی باشد که آغشته به خودِ اوست. دقیقاً همینطور است؛ نقد ضعیف میشود اگر من مثلاً وسواسهای ذهنی خودم را — مثل توهم توطئهٔ فراماسونری در ایران — وارد هر نقدی بکنم. و دقیقاً وقتی ضعیف میشود که نمیتواند فکتها را توجیه کند. نکته این است: اگر من آدم وسواسی باشم و همهچیزم وسواسهای ذهنیام باشد، یا مثلاً آدمی بیمار باشم — آدمی بیمار که نسبت به بعضی پدیدهها حساسیتهای ویژهای دارد — وقتی با اثر هنری مواجه میشوم، ناخودآگاه ذهنم میرود سراغ چیزهایی و وزن بیشتری به آنها میدهم، اثر بیشتری میگذارم و بر آن اساس تئوریها میسازم؛ و این میتواند مورد نقادی قرار بگیرد. این نوع نگاه کردن شامل همان مشکلی هم میشود که شما میگویید: بالاخره — شما اینطور بگویید — یک بار پیش آمد و بیماریای که کارگردان دارد، دقیقاً همان بیماری را یک منتقد هم دارد و این منتقد بهترین فهم را از این اثر هنری میتواند پیدا کند و شما یکدفعه میبینید همهچیز جور درمیآید؛ با همدیگر بهنوعی مچ میشوند: مشکلات این با مشکلات آن. بالاخره من اگر بتوانم این بیماری را نداشته باشم ولی بیماری کارگردان را تشخیص بدهم — یعنی حس مؤلف را نسبت به بعضی صحنههای ویژه که با عموم مردم فرق دارد درک کنم — آنوقت میتوانم به همان تئوری برسم بدون اینکه مریض باشم. بههرحال این که تئوری را نقد نمیکند. کمی دقت کنید که ما اصولاً دربارهٔ درک — حتی explanation در دانش — هم چنین صحبت میکنیم. نکتهٔ اولی که گفتید این بود که فکت ممکن است فکتهای غلطی باشند. بله، این همهجا همینطور است؛ یعنی ما باید وسواس داشته باشیم که اول تکتک صحنهها و اصلاً دیالوگها را خوب میفهمیم. وقتی فیلم خارجی نگاه میکنیم همیشه این مشکل وجود دارد: نمیدانم این چیزی که من را به خنده میاندازد واقعاً برای آن فرهنگ هم خندهدار است یا نه؛ و مجاز نیستم بگویم چون من خندیدم، میتوانم این را بهعنوان یک صحنهٔ کمیک در نظر بگیرم و برای درک، تئوری بسازم. مجاز هستم و نیستمش کمی مشکل است: مجاز هستم اگر بتوانم فرضهایی بکنم و بالاخره تئوری بسازم؛ اگر کسی بیاید به من ثابت کند که تو اشتباه میکنی و اصولاً در آن فرهنگ این صحنه کمیک نیست — اگر چنین اثباتی وجود داشته باشد و معنا داشته باشد — میتوانم بگویم از یک فکت اشتباه استفاده کردهام. ولی همهٔ اینها — این حرفهایی که الان زدم — به نظر من قابل بحث است و من خودم خیلی بهراحتی نمیگویم که این چنین است؛ در مواردی ممکن است من در فرهنگ دیگری چیزی را کمدی ببینم که در فرهنگ اصلیای که اثر هنری به آن تعلق دارد کمیک نیست، و ممکن است با فرض کمیک بودنش بتوانم به دلایلی درک بهتری از اثر هنری پیدا کنم. پیچیدهاش نکنیم کمی حالا؛ خوب است بحث شود ولی فکر میکنم — احساسم این است — حرف خیلی سادهای زدهام؛ من اشارهای کردم و زیاد واردش نمیشوم: در آن جلسهٔ هفتادوششونیم مفصلتر دربارهٔ قصد مؤلف صحبت کردم و ایرادی که تئوری قصد مؤلف دارد.
قصد مؤلف و سوءتفاهم ارادی بودن
بالاخره اگر کسی فکر میکند فهمیدن یک اثر هنری یعنی اینکه بفهمیم مؤلف چه میخواسته بگوید، واقعاً به معنای خیلی خیلی شدیدی کلاهش پس معرکه است. یعنی الان این حرفها — فکر میکنم — در فضای نقد هنری دنیا دربارهٔ قصد مؤلف جزو بدیهیات است؛ و نظریههای روانکاوی یکی از جاهایی که قدرتشان را نشان میدهند این است که این مسئله را بهخوبی توجیه میکنند؛ مثلاً یونگ بهراحتی توجیه میکند که چرا در اثر هنری خیلی فراتر از درک و فهم مؤلف و همهٔ همدورهایهایش ممکن است حقایقی ظاهر شده باشد که بعداً مردم بفهمند چنین حقیقتی آنجا بوده است. نکتهای بود که دوست داشتم بیشتر دربارهاش صحبت کنم ولی الان از آن صرفنظر میکنم.
به نظر من بدترین نوع نقد — که خیلی هم متداول است — غیر از دنبالکردن قصد مؤلف، نوعی نقد است که برویم مصاحبههای کارگردان را بخوانیم و بگوییم ایشان گفته مثلاً «دربارهٔ الی» دربارهٔ راست و دروغ و اینجور چیزهاست؛ بگوییم خب، دیگر تمام شد؛ گفت دربارهٔ راست و دروغ است؛ دیگر من چه حرفی برای گفتن دارم که فیلم دربارهٔ چیز دیگری است. این خیلی شایع است؛ علت شایع بودنش هم این است که ما اصولاً دچار این سوءتفاهم هستیم که فکر میکنیم کارهایی که میکنیم خیلی ارادی و قصداً است؛ و چون دربارهٔ خودمان و زندگی خودمان و افکار و احساسات خودمان دچار این سوءتفاهم هستیم، طبعاً دربارهٔ آثار هنری و کارهای دیگران هم دچار این سوءتفاهم هستیم.
احساس شخصی بهجای معنای اثر
و هر کاری هم بکنید این سوءتفاهم رفع نمیشود؛ یعنی این روانکاوی و مفهوم ناخودآگاه چیزی است که آدمها اصولاً در برابرش مقاومت میکنند؛ دوست داریم کنترل داشته باشیم و دوست داریم بگوییم همهٔ کارهایمان تا حد ممکن ارادی است. از این قصد مؤلف — که آفت بزرگی است — که بگذریم؛ به نظر من بدترین نوع نقد این است که کسی برود اثری هنری ببیند و احساسی که به او دست میدهد را بهعنوان معنای اثر هنری بیان کند. فکر میکنم اگر چیز مهمی دربارهٔ هنر وجود دارد این است که نهایت سعیمان را بکنیم که نگاه و حس هنرمند را درک کنیم. یعنی اگر مثلاً فیلمی دربارهٔ همجنسگرایی دارم میبینم و از نظر من همجنسگرایی چالشآور است و بیایم نقدی بنویسم که در این فیلم کارگردان فضای موجود در همجنسگرایی را نشان داده و این حرفها — چرا؟ — چون از آن صحنههایی که اینها با هم روابط صمیمانه داشتهاند چالشم شده است؛ و فکر کنم مثل بچهها که هر احساسی به آنها دست میدهد فکر میکنند این احساس انگار در همهٔ عالم وجود دارد، فکر کنم همه هم این را میفهمند. و این در حالی است که هنر اگر مزیتی دارد این است که من دنیا را از نگاه کس دیگری بتوانم ببینم؛ یک لحظه از خودم بیرون بیایم و ببینم شاید آن احساسی که به من دست میدهد درست برعکس باشد؛ شاید چیزی که من دارم از نظر کس دیگری جذاب است. سعی کنم ببینم مثلاً آدمی همجنسگرا چگونه به روابط انسانی نگاه میکند؛ همدلانه به اثر هنری نگاه کنم. اصلاً هنر اگر آدمی چنین با آن برخورد نکند چه فایدهای دارد؟ قرار است دریچههای جدیدی برایم باز شود که به دنیا نگاه کنم. بدترین کار — که خیلی متداول است — این است که آدمها ذهنیات خودشان را میروند، مینشینند یک کار هنری میبینند، مثلاً داستانی میخوانند، جاهایی چندشان میشود، جاهایی خوششان میآید و همین را بر اساسش — انگار — نظمی مینویسند و گاهی به نتیجهای برعکس آنچه باید برسند میرسند. من در ابتدای صحبتهایم دربارهٔ فهمیدن منظور صحبت کردم؛ منظور آدمها — کسانی که با آنها باید صحبت و ترجمه کنیم. فرض کنید من دو تئوری میدهم: یکی اینکه این فیلم کارگردانش منظوری داشته — از دیدگاه و سلیقهٔ خودش — و این فیلم نشان میدهد توانسته آن منظور را ارائه کند و کارگردان در این زمینه موفق بوده؛ و فیلم دیگری هست که کارگردانش در ارائهٔ منظورش ناموفق بوده؛ فیلم نمیتواند آنگونه منظورش را ارائه کند و قوی نبوده. این دو تئوری مد نظر شماست؟ تئوریها چیاند؟ همین تئوریها. من در یک مورد به تئوریای میرسم که منطبق با همان چیزی است که کارگردان میگوید. دقت میکنید؟ این را شما میگویید. من میروم فیلمی نگاه کنم؛ اصلاً مصاحبهٔ کارگردانش را نخواندهام؛ به نظرم میرسد این فیلم مثلاً نمایش ناکامی در عشق است؛ بعد فردا میبینم کارگردان مصاحبه کرده و از او پرسیدهاند چه میخواستی بیان کنی؛ میگوید میخواستم عشق ناکام را نمایش بدهم. خوب است؛ میتوانید بگویید طرف همان چیزی را که واقعاً فیلم دارد بهخوبی — شما تئوریتان را بدون مصاحبهٔ کارگردان ساختید؛ فیلم را دیدید و فکتهایی که در آن بود — فرقی نمیکند با آن یا بدون آن — بالاخره آن حرفی که کارگردان میزند تئوری خوبی برای این فیلم است. حالا در همان جلسهای که در آن دانشکده بودم این مثال را زدم: از جین جارموش پرسیدند موضوع «دد من» چیست؟ گفت تنباکو. حالا چیزی تقریباً مثل همان مارگیری است: مؤلف فکر میکند فیلمش دربارهٔ تنباکو است؛ شما فیلم را دیدهاید و به نظرتان میرسد فیلم دربارهٔ تنباکو نیست؛ دربارهٔ چیزهای دیگری است. این میزان نزدیکی تئوری شما به قصد مؤلف اصلاً ملاک نیست؛ ملاک این است که کارگردان چقدر روی المانهای فیلم خودش کنترل داشته یا نه. میتواند ملاکِ تعریفکردن یا تعریفنکردن از کارگردان باشد؛ بگویید این بهخوبی چیزی را که میخواسته بیان کرده است. اصلاً نمیتوانم بگویم نویسنده و کارگردان «بد ران» هنرمندان بزرگی هستند چون یک مفهوم عظیمی را آنجا نمایش دادهاند؛ اصلاً نمیدانستند چه میگویند؛ اگر ازشان بپرسی هم چیزی نمیگویند. اینکه میزان نزدیکی تئوری به قصد مؤلف میتواند ستایشی برای کارگردان به بار بیاورد — نه؛ جواب دادم. بله: کارگردان اگر تئوری خوبی داشته باشد — تئوری خیلی خوبی برای نقد یک فیلم — از آن تئوری میتواند برای سنجش میزان موفقیت کارگردان در ارائهٔ فیلم استفاده کند. مثلاً گفتم من میخواهم مارگیری نشان بدهم ولی نودوپنج درصد چیزهای دیگر قاطی شده؛ من وقتی تئوری خوبی دربارهٔ نقد فیلم میبینم میتوانم بگویم کارگردان موفق نبوده و منظوری که میخواسته حاصل نشده؛ ولی ممکن است در فیلم معانی خیلی عمیقی پدید آمده باشد؛ مثل همان فیلم «رونالد بد». بله. این رضایت من دربارهٔ میزان موفقیت یا عدم موفقیت مؤلف است، نه دربارهٔ خود اثر هنری. بگذارید دربارهٔ نقد روانکاوانه بگویم: چرا خیلی مهم است؟
سه لایه در نقد روانکاوانه
نه، در این جلسهها؛ در همهجا. بقیه نمیتوانند و ما اینجا میدانیم که خیلی مهم است. اهمیت نقد روانکاوانه این است که برای ساختن تئوری به آن احتیاج دارید: وقتی میخواهید بگویید این کاراکترها چرا وارد این قصه شدند، چرا فلان واقعه اتفاق افتاد، بالاخره میخواهید بگویید انگار این اثر هنری چگونه از درون این مؤلف جوشید و بیرون آمد. اگر روانکاوی نداشته باشید، باید تئوریای یکبعدی — چیزی مثل قصد مؤلف — در ذهنتان بیاید؛ یعنی بگویید انگار در آگاهی این مؤلف چه گذشت که چنین اثری پدید آمد. نقد روانکاوانه چون بیس تئوریکش روانکاوی است، به شما — دستکم اگر یونگی نگاه کنید — میگوید دستکم سه لایه در خلق اثر وجود دارد: بخشی از المانهایی که وارد فیلم میشوند نتیجهٔ قصد مؤلفاند؛ بخشی مربوط به ناخودآگاه شخصی مؤلف است؛ و بخشی مربوط به یک ناخودآگاه جمعی عظیم که مؤلف هیچ کنترلی بر آن نداشته است. بنابراین دستکم من در توجیه کردن اثر هنری سه لایه دارم که میتوانم کنش و برهمکنش این لایهها را در تئوری خودم وارد کنم؛ میتوانم توجیه کنم چرا واقعیتهای عظیمی در این اثر بیان شده که هیچکدام معاصرینِ این هنرمند هم به آن واقف نبودند؛ میتوانم توجیه کنم که با وجود اینکه همهٔ زمینهها آماده بود که این اثر هنری بهخوبی پیش برود و تمام شود، چه عامل مخربی در درون این مؤلف باعث شد پایان ضعیفی شکل بگیرد؛ چرا مؤلف سراغ پایان طبیعیتری برای فیلم خودش نرفته؛ چون یک مرضی هست؛ در قسمت ناخودآگاه شخصیاش مشکلی وجود دارد. چون روانکاوی اولین نکتهٔ خیلی مهمش این است که پیچیدگیای — مدلی پیچیده برای انسان و کنش و ذهن انسان — پیشنهاد میکند که المانهای خیلی زیادی دارد؛ مثلاً مثل تئوری یونگ؛ تئوری یونگ پر از آرکتایپهایی است که گاهی مستقل از هم عمل میکنند و ما تا حدود زیادی لیتریچر دربارهاش داریم. وقتی دربارهٔ درون انسان مدل پیچیدهای دارید — مدلی که روی آن خیلی کار شده — طبعاً دربارهٔ کنشهای انسان، مخصوصاً وقتی اثری هنری خلق میکند، تئوریهای جالبتری میتوانید ایجاد کنید. اگر من هیچچیزی دربارهٔ درون انسانها ندانم — اگر موجودی از مریخ بیاید که اصلاً نداند انسانها چه احساساتی دارند و درونشان چه میگذرد — تقریباً هیچ تئوریای نمیتواند برای یک اثر هنری بدهد. هرچه شما بیشتر وقوف داشته باشید — به مدلی واقعی، مدلی که به واقعیت ذهن و کنش انسان نزدیکتر شده باشد — طبیعی است که بر مبنای این تئوری حرفهای بهتری دربارهٔ توجیه رفتارهای انسان و معنی حرفها، و مخصوصاً معنی اثر هنری — که ممکن است پدیدهٔ خیلی پیچیدهای باشد و به لایههای خیلی عمیقی از روان مربوط شده باشد — بدهید.
مدل پیچیده روان و لیتریچر
نکتهٔ اول این است که اصولاً روانکاوی مجموعهٔ بزرگی از امکانات جدید در اختیار ما میگذارد: از لایههای مختلف، سطوح مختلف، المانهای مختلفی که در روان هستند. علاوه بر اینکه مدل پیچیده است، عالم زیادی فکت در روانکاوی و روانشناسی مدرن دربارهٔ انسان وجود دارد. مثلاً بیایید فکر کنید اثری هنری که هنرمندی در دوران میانسالی، در اثر بحران میانسالی ساخته است؛ مثلاً یکی از بحثهایی که در این جلسهها کردیم دربارهٔ «هامون» بود. روانکاوی لیتریچر خوبی دربارهٔ بحران روانی میانسالی در اختیار من میگذارد. وقتی تئوری من به اینجا میرسد که این اثر بیانِ نتیجهٔ بحران میانسالی است، آنوقت نهفقط مدل پیچیدهای اینجا میتوانم داشته باشم — یعنی خود مدل ذهن و روان پیچیده و بهاندازهٔ کافی پیچیده است — بلکه لیتریچری هم پشتش دارم.
میتوانم یک پدیدهٔ پیچیده را در آن جا بدهم: اگر مثلاً احساسات عاشقانهٔ پیچیده و عجیب و غریبی جایی ببینم، دربارهٔ اینکه این احساسات چگونهاند و مشابهشان کجا دیده شدهاند لیتریچر دارم؛ میتوانم مراجعه کنم و مطالعه کنم. اینجا پدیدهای در روانِ این مؤلف وجود دارد — نویسنده یا کارگردان یا هر کسی که مؤلف حساب میشود — و من با پدیدهٔ روانیای روبهروییم که بیان میشود. مثلاً فیلم «رونالد بد»؛ اگر من هیچچیز دربارهٔ — فرض کنید — روابط و تعاملهایی که میان پسر و مادر در موضوع عشق ممکن است اتفاق بیفتد ندانم و نشنیده باشم و مطالعهای هم نداشته باشم، ممکن است اصلاً نتوانم تئوری خوبی برای آن فیلم بدهم. بنابراین چون اثر هنری محصول پیچیدهٔ روان یک انسان است، ذهن یک انسان است، هرچه مدل بهتری برای ذهن و روان داشته باشم، طبعاً تئوری بهتری میتوانم برای اثر هنری بدهم.
سینما، رویا و تفسیر
این قدرت نظریهٔ روانکاوانه است وقتی با آن نقد — مخصوصاً نقد آثار هنری — انجام میدهیم. بارها تأکید کردهام که شاید بهترین نوع اثر هنری برای نقد روانکاوانه هم سینما باشد؛ فیلم و داستان، مخصوصاً فیلم. یک دلیل، تصویری بودن آن است؛ شاید شعر را نتوان به این خوبی نقد یونگی کرد. اثر سینمایی متحرک است — متحرک بودنش — برای اینکه روان ما، وقتی ناخودآگاهمان میخوابد، فیلم میسازد؛ تصاویر متحرک تولید میکند، نه تصاویر ثابت یا دیالوگ. بنابراین در درون ما مکانیسمهایی وجود دارد که روانکاوی اصلاً همینها را مطالعه میکند. کدام دیسیپلین در دانش بشر وجود دارد که دربارهٔ رویا، مکانیسمهای تولیدش و تفسیر و تعبیر و معنایش مطالعه میکند؟ روانکاوی — از فروید شروع شده تا الان پیشرفت کرده است. بنابراین اگر احساس کنم در یک فیلم — اصولاً در سینما — مکانیسمهای شبیه تولید رویا در تولید اثر هنری دخالت دارند، پس تکنیکهای تفسیر رویای روانکاوی دقیقاً فیت است برای اینجا، تا ببینم چه معنا و تعبیر و تفسیری میتوانم از یک اثر هنری سینمایی بدهم. شما در یک اثر هنری معمولاً چنین است: مؤلف، هنرمند، احساس خیلی عمیق و گاهی پیچیده و ناشناختهای برای خودش دارد که در سراسر کار هنریای که انجام میدهد این احساس بهنوعی راهنمای اوست؛ آن چیزی که آنجا بیان میشود انگار احساسی است که حتی نامی هم برایش نیست؛ ممکن است چند احساس با هم تعامل داشته باشند. اصلاً روانکاوی همین چیزها را بررسی میکند: بررسی میکند شما چگونه احساسات ناخودآگاه و عمیقتان میتوانند بهطور نمادین ظاهر شوند یا در کلام ظاهر شوند؛ بنابراین این روندِ تولید احساساتی که به آنها مسلط نیستیم و وارد شدنشان به خودآگاه، اصلاً موضوع بحثهای روانکاوی است. بنابراین چون اثر هنری محصول مکانیسمهای پیچیدهٔ روان است، من اعتقادم این است که اصلاً بعضی از آثار هنری زیادی وجود دارند که غیر از نقد روانکاوانه هیچ کلیدی نمیتوان برای درک مفهومشان در اختیار گرفت؛ یعنی مجبورید به سراغ روانکاوی بروید. چنان نیست که نقد روانکاوانه در کنار انواع نقد دیگر یک نوع نقد حساب شود؛ ولی فکر نمیکنم دربارهٔ هیچکدام از روشهای نقد دیگر بتوانید بگویید آثاری هنری هست که اگر چنین به آن نگاه نکنید هیچی نمیفهمید. ولی من فکر میکنم دربارهٔ نقد روانکاوانه میتوانم بگویم آثاری هنری وجود دارد که اصلاً بهغیر از مراجعه به بحثهای عمیق روانکاوی تقریباً چیزی از آن نمیفهمید؛ یعنی هرچه بفهمید یا یک چیز اشتباه است یا ضعیف؛ مثل همان مارگیری میماند: بخش کوچکی از اثر را میتوانید توجیه کنید و بقیهاش باقی میماند. اولش این سؤال را مطرح کردم که هدف نقد روانکاوانه چیست؛ همهٔ حرفهایی که الان زدم به نظر میآید هدف نقد این باشد که درک بهتری از اثر هنری پیدا کنیم. میخواهم چیز دیگری بگویم؛ اصلاً موضوع درک هنری را موقتاً کنار بگذارید؛ یعنی از دیدگاه منتقد نگاه نکنید. نقد روانکاوانه چه فایدهٔ دیگری میتواند داشته باشد؟
نقد بهمثابه کشف روان
میتوانم همانطور که با یک بیمار مصاحبه میکنم و از او اطلاعاتی دربارهٔ بیماریاش میگیرم و درک میکنم که سندرومی ناشناخته اینجا وجود دارد، برایش اسمی میگذارم و چیزی به لیتریچر روانکاوی اضافه میکنم، عیناً نقد و درک آثار هنری هم همین کارکرد را میتواند داشته باشد: میتوانم آثار هنری را نقد کنم به این دلیل که میخواهم چیزهایی از درون انسان کشف کنم. نمیدانم منظورم روشن است. همین اسم عقدهٔ ادیپ از کجا آمده؟ از داستان اودیپ شهریار. من کاری ندارم فروید اصلاً علاقه داشته باشد یا نداشته باشد داستان ادیپ را بفهمد؛ داستان ادیپ را — یک اسطوره را — میخواند و متوجه میشود در اعماق روان انسان گرایشهایی چنین وجود دارد و آن داستان مبدأ این نامگذاری میشود و این میشود مبحث عمدهای در روانکاوی که هنوز هم باقی است. مثلاً دربارهٔ فیلم «رونالد بد» بحثهایی کردیم؛ به نظر من بهوضوح سندرومی آنجا بیان میشود که اصولاً مؤلف از آن آگاه نیست و خودش دچار همان سندروم است. در واقع اثر هنری میتواند خیلی خیلی بهتر از مصاحبهای که با آدمی روانرنجور میکنید به ما دربارهٔ انواع روانرنجوری، یا دربارهٔ آدمهای سالم و مکانیسمهای روانیشان، اطلاعات بدهد. اگر شما در طیفی از آثار هنری همیشه مثلاً دیدید که رابطه با مادر در مقابل عشق کنشها و برهمکنشهایی انجام میدهد، میتوانید بگویید چیزی دربارهٔ انسان کشف کردید. بنابراین میتوانم جدای از علاقه به درک آثار هنری، برای اینکه میخواهم انسان را بهتر درک کنم — و این انسان هیچجا برهنهتر و واضحتر از آثار هنری خودش را بروز نمیدهد و نشان نمیدهد — از آثار هنری استفاده کنم برای اینکه تئوری روانکاوی خودم را پیش ببرم.
محک تئوریها با آثار هنری
نکتهای که به نظر من از یک جهت شاید جالبتر است این است که میتوانم تئوریهای مختلف روانکاوی را که به موازات هم وجود دارند و ادعا دارند، با نقد آثار هنری محک بزنم. میگویید از مدل فرویدی نوعی نقدها درمیآید و از مدل یونگی هم نقدهایی درمیآید. بیایید بیمار مشترک داشته باشیم؛ اصلاً شیوهٔ مصاحبهمان همهچیزمان با هم فرق میکند. بیایید آثار یک هنرمند را بیاورید، آدمی فرویدی نقدش کند، آدمهای یونگی هم بنشینند نقدش کنند؛ ببینیم کی بهتر نقد میکند. میگویند تئوریهای روانکاوی تستبل نیست؛ مثلاً نمیشود مثل فیزیک آزمایش ترتیب داد. چرا نمیتوانیم چنین تستی کنیم؟ من الان آثار آقای فرهادی را تا جایی دیدهام؛ مثلاً نقد یونگی میکنم و پیشگویی میکنم که در آثار آینده او چنین تحولاتی در آثار اتفاق میافتد. بگذارید ببینیم اتفاق میافتد یا نه. این را البته مینویسم و میگذارم در یک باکس، به کسی هم نمیگویم — و اینکه اگر بگویم ممکن است خودش هم بشنود و اتفاقاً نیفتد — ولی میشود تست کرد. من اتفاقاً «جدایی نادر از سیمین» را همینطور دیدم: چون در سینما بود، اول قبلیهایش را دیدم و واقعاً سعی کردم حدس بزنم با آن فیلم فاجعهبار «دربارهٔ الی»، فیلم بعدی در چه حالوهوایی میتواند باشد؛ چند خط از داستان را خوانده بودم و سعی کردم حدس بزنم حس و حال و فضای فیلم چگونه است. اگر خیلی موفق باشم معلوم است تئوریام خوب است؛ اگر نه، کاملاً پرت گفتهام. و بارها این آزمایش را انجام میدهم؛ ببینم اگر هیچوقت نتوانم دربارهٔ روال کاری یک هنرمند چیزی بفهمم، معلوم است تئوریام اشکال دارد. حدسهایم خیلی خوب بود. بله. خیلی فکر نمیکنم این ملاک مهمی برای پیشگویی باشد. من مثلاً فرض کنید اگر آدمی اصولاً علاقهاش این باشد که آثار اختباسی بسازد و روال خاصی هم برایش قائل نباشد — فکر کنید آدمی که روال کارش این است که همینطور سالی تصادفی یکسری کتاب میخواند و یکیشان را فیلم میکند — کمی سخت میشود کار. نه خیر؛ نه اینکه نشود؛ بالاخره حس خودشان میریزد در اثر و در انتخابش تأثیر میگذارد، حسی که دارد. اگر من خوب گرفته باشم که این آدم در چه مرحلهای است، اگر تشخیص بدهم که این آدم وارد بحران میانسالی شده و این اثر نشانش میدهد، میتوانم بهخوبی بگویم — مطمئن باشم — که تا چند سال دیگر هم از آن بیرون نمیآید؛ بنابراین هر چیزی هم بخواهد بسازد، آن فضای بحران میانسالی در آن هست؛ همان باعث میشود کتابی را انتخاب کند، حتی موضوعی را؛ و هر کتاب و موضوعی را هم که انتخاب کند، هرچقدر هم شاد باشد، بالاخره بحران را در آن خواهید دید. دوست داشتم در این جلسه دربارهٔ انواع دیگر نقد و مقایسهاش با نقد روانکاوانه صحبت کنم.
مکاتب نقد ادبی
با نقد روانکاوانه صحبت کنم که دستکم این آگاهی را داشته باشید که ما مکتبهای نقد هنری و نقد ادبی زیادی داریم. دو کتاب خوب واقعاً به فارسی وجود دارد؛ شاید کتاب خوب دیگری هم باشد؛ من به نظرم دو کتاب خیلی خوب بینالمللی هستند که خیلی هم خوب به فارسی ترجمه شدهاند و هر دو را آقای مخبر ترجمه کرده، عباس مخبر: یکی «راهنمای نظریهٔ ادبی معاصر» است، مال Raman Selden با نویسندهٔ همکاری به نام Peter Widdowson؛ و کتاب خیلی معروف دیگری «نظریهٔ ادبی» است، مال Terry Eagleton. جفتشان کتابهای خیلی خوبیاند؛ این کتاب فصل نقد روانکاوانه هم دارد. خوبی کتابها برای این است که گسترهٔ نقد ادبی را ببینید: مثلاً نقد مارکسیستی داریم، نقد فمینیستی داریم. خودم دوست داشتم اگر میشد بگویم ارتباط نقد روانکاوانه با اینها چیست؛ بعضیها را میشود تا حدودی گفت زیرمجموعهٔ نقد روانکاوانه حساب شوند، بعضیها را نه. ببینید، بگذارید دستکم مثالی بزنم. نوعی نقد داریم — حالا اسمش را بگذاریم نقد مارکسیستی؛ نقد تکوینی — کتابی به اسم «نقد تکوینی» در زبان فارسی وجود دارد که این نوع نقد را معرفی میکند. این فضایی که در آن منتقدانِ نقد تکوینی نقد میکنند، شاید مهمترین نکتهاش این باشد که سعی میکنند به ما نشان بدهند چگونه آثار هنری زاییدهٔ شرایط اجتماعی دوران خودشاناند؛ یعنی تأکیدشان بر این است که چگونه هنرمند در فضای دوران و جامعهٔ خودش قرار میگیرد، موضوعهایی برایش مطرح میشود و آثار هنری را خلق میکند؛ بیشترین چیزی که مدنظرشان است همین است. این نقد فوقالعاده مؤثر است در توجیه جریانهای هنریای که در تاریخ اتفاق افتاده؛ یعنی دور بایستید و بگویید چرا آن دوره دوران رمانتیسیسم بود، چرا دورهٔ بعد رئالیسم. من با نقد روانکاوانه دربارهٔ مثلاً یک اثر هنری کوچک شاید نتوانم به این خوبی این کلیات را بفهمم که تاریخ چطور بر ذهنیت این آدمها اثر گذاشته. برعکس، نقد تکوینی واقعاً دربارهٔ یک تکاثر ممکن است هیچ چیز خوبی نتواند به شما بگوید: یعنی الان نقد تکوینی ممکن است دربارهٔ کل آثار رمانتیک حرفهای خوبی بزند ولی دربارهٔ دو اثر از Victor Hugo نتواند خیلی خوب قضاوت کند که این چرا اینگونه تمام میشود و آن یکی چرا آنگونه، با اینکه با فاصلهٔ پنج سال نوشته شدهاند. این دیگر مربوط به خود این آدم است: پیرتر شده و اوضاع چنان شده؛ ولی بالاخره Victor Hugo در فضای تاریخی دوران خودش کار هنری میکند و متأثر از عوامل بیرونی و تاریخی است که در آن قرار گرفته است.
نقد فرم و محتوا
و این مثال خوبی است برای اینکه وقتی من اینقدر تعریف میکنم که نقد روانکاوانه خیلی خوب است — ضروری است گاهی حتماً — معنایش این نیست که بقیهٔ دیسیپلینهایی که نقد انجام میدهند بیفایده و بیخودند؛ کارهای دیگری انجام میدهند. نقد روانکاوانه نمیتواند جانشین نقد ساختارگرا شود؛ نمیتواند جانشین نقد تکوینی یا نقد مارکسیستی شود؛ آنها تکنیکهای خودشان را دارند و پیشرفتهای خودشان را کردهاند. یکی از بدنامیها و بهاصطلاح تهمتهایی که دربارهٔ نقد روانکاوانه وجود دارد این است که اصولاً نقد محتواست، نقد فرم نیست. من شخصاً مخالفم ولی ابزار لازم برای مخالفت ندارم؛ چون اکثر حرفهایی که تا حالا — در همین کلاسها هم — زدهایم محتوایی بوده، بهغیر از شاید چند جستوجو و گشت و چند اشارهٔ کوچک. و نقدهای فرمالیستی شاید بهتر فرم را نقد میکنند؛ شیوههای مثلاً بیان را میشود با آنها نقد کرد. من فکر میکنم نقد روانکاوانه در نقد فرم ناتوان نیست؛ ولی نقد فرم در لایههای — در استپهای — بالاتر برای نقد روانکاوانه اتفاق میافتد؛ یعنی نقد روانکاوانه بهطور طبیعی از محتوا شروع میکند؛ اگر خیلی خوب پیش بروید میتوانید دربارهٔ فرم هم نظر بدهید؛ بگویید چرا مثلاً این کارگردان در این فیلم از این فرم استفاده کرده؛ اگر محتوا را خوب درک کرده باشید میتوانید این کار را بکنید.
نقد مؤلف در برابر نقد اثر
بگذارید این نکتهای را بگویم که در یادداشتهایم — پیش از اینکه یادداشت نهایی را تهیه کنم — بود و در آن جلسهٔ هفتادوششونیم هم دربارهاش صحبت کردم. من اصلاً با بعضی نقدهای روانکاوانه مخالفم. کلاً چند چیز وجود دارد که — حالا ما در زبان فارسی میگوییم نقد روانکاوانه و شاید همه از نظر من در این نقد بگنجند. یکی این است که من از اثر هنری به سندرومهای موجود در هنرمند پی ببرم؛ اصلاً این را بگذارید کنار؛ از نظر این، نقد، اثر هنری نیست، نقد مؤلف است. من بارها در بحثهایی که کردهام — فکر میکنم روی این تأکید کردهام — گفتهام ممکن است تئوریتان را بسازید بر اساس اینکه این بخش خودآگاه است و این بخش ناخودآگاه، ولی بعداً بفهمید مؤلف آن بخش ناخودآگاه را خوب میشناخته؛ چه اشکالی دارد؟ مؤلفی که نماد مار را بهخوبی میشناسد شاید در اثرش از این نماد بهخوبی استفاده کرده؛ من چه فرض کنم این از ناخودآگاهش آمده و چه فرض کنم از آگاهیاش بر ناخودآگاهش غلبه کرده، در ساختن تئوری من تأثیری ندارد؛ آن مار همان معنا را میدهد؛ میدانید منظورم چیست؟ میخواهم بگویم ممکن است از ویژگیهای مؤلف — چیزهایی که حتی دربارهٔ زندگیاش میدانند — در ساختن درکم از اثر هنری استفاده کنم؛ ممکن است این کار را بکنم، مجازم؛ ولی بعد از اینکه تئوریام را ساختم، این تئوری نباید وابسته به این فکت باشد که چون مؤلف — نمیدانم — در سن بیستوهفتسالگی یک بار خودکشی کرده، پس تئوری من درست است؛ تئوری باید دربارهٔ اثر هنری باشد؛ من این را جزو فکتها نیاورم. حالا کسی میتواند بگوید این هم جزو فکتهاست؛ مؤلف چنین آدمی است؛ از تیمارستان تازه بیرون آمده است؛ بنابراین تئوریای که این آدم را آدم متعادلی نشان میدهد تئوری خوبی نیست.
اصولاً تئوری دربارهٔ اثر هنری باید ساخته شود. اصولاً تئوری دربارهٔ اثر هنری باید ساخته شود. بعضیها میگویند نباید؛ باید چشممان را ببندیم، اصلاً نگاه نکنیم مؤلف کیست و حرام است استفاده کردن از اطلاعاتی که مربوط به زندگی مؤلف است؛ تا این حد وسواس نشان میدهند. من فکر میکنم حرام نیست: شما اگر مؤلفی را از نزدیک میشناسید و چیزهایی دربارهاش میدانید، ممکن است باعث شود اثر هنری را بهتر بفهمید یا دستکم زودتر بفهمید. ممکن است من لازم باشد خیلی تلاش کنم تا معنی بعضی چیزهای این اثر را بفهمم و ممکن است آدمی سر صحنهٔ فیلمبرداری بوده، در جریان تولید فیلم بوده و بداند آن سنجاب به آنجا همینطور آمد و برگمان چه گفت. این اطلاعات اضافی حرام نیست که در تئوریپردازیتان از آن استفاده کنید؛ ولی اینها ملاک نهایی نیست که تئوری شما خوب است یا بد. خلاصه: تئوری شما باید فکتهای موجود در فیلم را خوب توجیه کند و سؤالها را خوب جواب بدهد. بههرحال این نکته را — من شخصاً — بگذارید کنار: آن نوع نقد روانکاوانهای که از اثر استفاده میکند و دربارهٔ مؤلف حرف میزند، اصلاً نقد اثر هنری نیست؛ بنابراین اگر من این را جزو بهاصطلاح نقد روانکاوانه حساب بیاورم، اصلاً نقد حساب نمیشود. ممکن است در بخش استفادههایی که برای روانکاوی دارم این کار را بکنم و خیلی هم موفق باشم؛ نقد هنری نیست.
یکی از حاضران گفت: این توضیحات دایرهٔ نقد روانکاوی را خیلی تنگ میکند. — نه، اصلاً تنگ نمیکند. — نقاشی را بگذارید کنار، موسیقی را بگذارید کنار، معماری را بگذارید کنار. چرا بگذارم کنار؟ در آنجا انسان و کلام هست — مثلاً کلام — ولی آن متنِ نقاشی را دیگر نمیتوان تحلیل کرد، یا این اثر معماری را.
دامنه نقد روانکاوانه
من میخواهم متن را تحلیل کنم؛ چه فرقی میان نقاشی ونگوگ یا یک معماری با داستان هست؟ در داستان — مثلاً در مورد یک قانون، مثلاً قانون حمورابی — آن شخصیت و کنشگر وجود دارد؛ ولی آن تابلو نقاشی حجمی است؛ پیشزمینه هست و چند کلام؛ شما این را چطور نقد روانکاوی میکنید؟ چون چیز دیگری است. من دارم میگویم نقد روانکاوانه برای نقد فیلم و داستان مناسبتر است، چون المانهای بیشتری در آن وجود دارد که میتوانیم به آنها رجوع کنیم. یک قطعه شعر کوتاه — مثلاً یک هایکوی ژاپنی — یا مثلاً فرض کنید تصویر — بگذارید از اینجا شروع کنم: چرا تصاویر دالی به نظر شما نقد روانکاوانه نمیشوند؟ وقتی قطعهای از یک رویا هستند، قطعاً میشوند. اتفاقاً در همین بحثهایی که دربارهٔ سینمای فرهادی میکنیم دستکم یک مورد پیش میآید: بعضی از هستههای مرکزی بعضی از فیلمها یک تصویر است. یعنی انیمیشن را پس نمیشود نقد روانکاوانه کرد؟ اتفاقاً روانکاوی به من میگوید اگر مثلاً «تام و جری» را نگاه میکنم، این گربه است، آن موش است، و این برای انسان گربه و موش معنا دارد؛ معنایش چیست؟ کلاغ معنا دارد. این تصویر — مگر الان تصویر را چه تولید کرده؟ ناخودآگاهِ ونگوگ تولید کرده؛ ممکن است هم چیزی ندیده باشد. چرا ونگوگ دوست دارد یکسری کلاغ را در غروب آفتاب نمایش بدهد؟ آن برمیگردد به صاحب اثر؛ یقیناً همین است. یعنی چه که به صاحب اثر برمیگردد؟ — ببخشید، حرف شما را قطع میکنم؛ من هیچی از حرفهایی که زدم نفهمیدم؛ با این حرفی که الان گفتی دیگر به سؤالت جواب نمیدهم: یعنی چه برمیگردد به صاحب اثر؟ — نه؛ دیگر حرف نزنید شما. همهچیز برمیگردد به صاحب اثر؛ معلوم است که برمیگردد. من میگویم آن چیزی که نقد روانکاوانه نیست این است که من اثر را بهانه کنم برای اینکه ونگوگ را بشناسم. ولی اینکه ارجاع بدهم — در نقد روانکاوانه البته که به مؤلف ارجاع میدهم؛ میگویم این آنیمای مؤلف است، این شدوی مؤلف است — معلوم است که نقد روانکاوانه به مؤلف کار دارد. دارم میگویم که نه؛ دارم میگویم اثر از کجای مؤلف درآمده؛ بعد سعی میکنم تئوری بدهم که این چون شدوست، اینگونه رفتار میکند. همهٔ نقد روانکاوانه مبتنی بر این است که این توسط انسانی تولید شده و هر کدام از المانهایش به کجای این انسان ربط دارد. کاری که نباید بکنید این است که آخرش این بهانه بشود که بگویید آقا ونگوگ مریض است. من چه کاری دارم ونگوگ مریض است یا نیست؛ من میخواهم این اثر را بفهمم. بعد از اینکه فهمیدم این کلاغها مثلاً به شدو ربط دارد، این جدا میشود از ونگوگ: من میگویم این بیانِ مثلاً بحرانِ روانیِ انسانی است که در مواجهه با شدوی خودش قرار گرفته؛ چه کاری دارم به اینکه این حتی دربارهٔ ونگوگ صدق میکند یا نه؟ شاید ونگوگ کتابهای یونگ را خوانده و مثلاً برای مواجهه با شدو نقاشی کشیده است. یعنی چیزی که بد است — حرام که نه — چیزی که نقد روانکاوانه حساب نمیشود این است که برویم به سمت شناختن مؤلف و دربارهاش صحبت کنیم؛ ما کاری به شناخت مؤلف نداریم. ولی المانها که بالاخره نقد روانکاوانه مبتنی بر مؤلف است؛ مگر میشود؟ نقاشی، معماری، هرچه، موسیقی؟ موسیقی سخت است. شما چگونه میخواهید المانهای روانی یک آدم را از درون موسیقیاش دربیاورید؟ حالا نقدِ موسیقیای که داستان ندارد — یک بار این است که اپرا است، یا بهاصطلاح موسیقی برنامهای است که داستانی را روایت میکند؛ مثلاً طرف «دون کیشوت» را روایت میکند؛ یک روایت است. روان انسان بهطور طبیعی موسیقی نمیسازد — این را قبلاً هم در این جلسهها گفتهام — شما در خوابتان موسیقی گوش نمیدهید؛ معمولاً گوش نمیدهید. آدمهای نابغه ممکن است چنین باشند که در حال تألیف موسیقی، جاهایی از رویا استفاده کنند و در رویاهایشان تمی بشنوند؛ ولی تولید موسیقی رفتار طبیعیِ ناخودآگاهِ انسان نیست. طبعاً نقد روانکاوانه دربارهٔ موسیقی خیلی آبسترهای که به جایی وصل نیست و چیزی را روایت نمیکند نمیتواند چیز خوبی دربیاورد؛ هیچ نوع نقد تکوینی هم نمیتواند چیز خیلی خوبی دربیاورد؛ هیچکدام از نقدها دربارهٔ موسیقی خیلی خوب کار نمیکنند.
مرور مثالهای جلسات قبل
میخواستم مروری بکنم بر بحثهایی که در این کلاس دربارهٔ یکسری فیلم شده است — قبلاً گفتهام و الان هم تکرار میکنم: چه در تفسیر رویا و چه در نقد هنری وقتی روانکاوانه برخورد میکنید، خیلی مهم است که تعداد زیادی مثال دیده باشید. معمولاً اولین تفسیر به نظر میآید همینطور دلبخواه است؛ هرچه دلش خواست گفته این آنیماست، آنم شدوست، این زده مثلاً آن را کشته و حالا این هم؛ ولی اگر پنجاه نقد ببینید، پنجاه مثلاً تفسیر بخوانید، میفهمید که پترنهایی ظاهر میشود؛ همینطور نگفته این آنیماست. آنیما — اگر مفهومش را فهمیده باشید — مثلاً اولین بار که خودم یک تفسیر رؤیایی از یونگ خواندم، در آن نوشته بود این که مسلماً این دختربچهها آنیماست. از نظر من دختربچهها ممکن است هر چیز دیگری هم باشند؛ ولی وقتی کمی جلو میروید، یونگ همیشه میگوید این دختربچهها، «دختربچهٔ ناشناس»، آنیماست؛ یعنی کمکم یک دیکشنری درست میشود. نقد فیلم هم همینطور است: ممکن است دفعهٔ اول من بگویم این کاراکترها مثلاً فلاناند و آن فلان، و به نظرتان بیاید حالا دربارهٔ این فیلم چیزی گفت؛ ولی اگر دهتا، پانزدهتا، بیستتا نقد ببینید — اینکه کاراکترها همیشه شبیه هماند، همیشه مثلاً دربارهٔ وقایع بهنوعی چیزی درمیآید — من نمیتوانم خیلی تئوری بگویم دربارهٔ اینکه کاراکترها را چگونه دربارهشان بحث میکنم؛ ولی در مثالها روشن میشود که همینطور تصادفی و اتفاقی و از سر بهاصطلاح به حالت دلبخواه حرف نمیزند. برای همین به نظرم آمد بد نیست اگر کسی هست که همهٔ جلسههای قبلی را گوش نکرده، به چند چیز اشاره کنم؛ به چند نکتهٔ مهم در نقدها و مثالهایی که وجود دارد؛ دستکم اگر علاقهمند شدید بروید آنجا گوش بدهید. بگذارید خیلی سریع بگویم و با مثالهایی که فقط به آنها اشاره میکنم — دیگر خیلی وارد بحث نمیشوم؛ چون همین کارم شاید در ده پانزده دقیقه انجام نشود — به این اشاره کردم.
پلات و ارضای میل
شما مهمترین چیزی که باید تئوریتان توجیه کند، بهاصطلاح پلات است؛ من باید طرح کلی داستان را با تئوری خودم دربیاورم: چرا داستان اینگونه شروع شد، به این ماجراها اتفاق افتاد و به این ماجرا ختم شد. اگر در سه چهار جمله پلاتی — یک سیناپس مثلاً — برای داستان بنویسم، کلاً این پلات باید با تئوری من سازگار باشد. حالا تئوری روانکاوی به من میگوید این پلاتها چگونه پدید میآیند. فروید به من میگوید هر پلاتی به این دلیل هست که آرزویی را برآورده میکند. مثلاً وقتی دارم دربارهٔ یک فیلم جیمز باند نقد میکنم — فیلم جیمز باند چیست؟
یک قهرمانی است که میرود همه را میزند و — نمیدانم — میکشد و به هدفی بهسختی میرسد؛ و تقریباً همیشه هم باید زنی همراهش باشد و خیلی هم زن زیبایی است و او هم آن را تصاحب میکند. از فروید بپرسید، میگوید این دیگر سادهترین پلات است: آرزویی برآورده میشود. این آدمی که اتفاقاً این داستان را دارد میگوید ممکن است آدمی باشد که هیچوقت از در خانهاش هم بیرون نیامده و هیچ کاری نکرده و در ذهنیت خودش قهرمانبازیهایی دارد؛ خود آدمها مخصوصاً در دوران نوجوانی از این تخیلات جیمزباندگونه ممکن است داشته باشند: یعنی یک پسربچهٔ نوجوان بنشیند و فکر کند فردا میرود در فوتبال این کار را میکند، از درخت بالا میرود و خودش را بهصورت یک قهرمان میبیند. حالا تحریفشدهترش برای نمایش عمومی این است که من خودم را نمیبینم؛ شخصیتی میسازم که با او نوعی همزادپنداری کردهام و از قهرمانبازیهایش لذت میبرم و انگار جهانی جالب را همراه با این جیمز باند تجربه میکنم. برای همین هم هست که در گیشه هم خوب فروش میکند: آدمهایی هم که مینشینند نگاه میکنند، آنها هم همین حس را دارند؛ مردها خودشان را جای جیمز باند میگذارند، زنها هم جای آن زنی که همراه جیمز باند است، و در همهٔ این وقایع دلنشین در قهرمانبازیهای فیلم شریک میشوند. برای همین هم هست که آخرش اگر جیمز باند مثلاً بمیرد، مردم دیگر این فیلم را نمیروند ببینند؛ باید حتماً موفق شود که خوش بگذرد. تئوری روانکاوی — فروید — به من میگوید همهٔ آثار هنری همیناند: شما باید دنبال این باشید که ببینید این آدمی که این اثر هنری و این داستان را نوشته چگونه دارد ارضا میشود؛ چه میلی از خودش دارد ارضا میکند؛ و طبعاً از نظر فروید آرزوهای اصلی هم ریشه در مثلاً جنسیت و کودکی دارند. بنابراین نقد روانکاوانهٔ فرویدی به من ایدهای دربارهٔ تفسیر پلات میدهد: اینکه اثر اصلاً چرا پدید آمده؛ باید دنبال آن میلها بگردم؛ وقتی این میلها را پیدا کردم و تشخیص دادم، ایده میگیرم که حالا این شخصیتها چه کار دارند میکنند. الان واضح است که چرا همراهش همیشه باید شبیه یک زن باشد؛ واضح است که چرا جیمز باند مثلاً باید از مراحل اینشکلی بگذرد و الیآخر. در بحثهایی که من در کلاس کردم، یک نمونهٔ خیلی روشن که شاید بهنوعی این وضعیت در آن معلوم باشد، همان «انجمن شاعران مرده» است.
انجمن شاعران مرده و ایکاش
انگار آرزوی پنهانی وجود دارد که «انجمن شاعران مرده» از نوع آثار هنریای است که پلاتشان حالت ایکاش دارد؛ و لو اینکه هنرمند خودش این را نداند. ایکاش زندگی من چنین بود؛ ایکاش وقتی نوجوان بودم راهنمایی چنین داشتم؛ آنوقت بهتر میتوانستم رشد کنم. مؤلف در واقع زاویهٔ دیدش در آن فیلم آن پسری است که دربارهاش مفصل هم بحث کردم و خیلی بیدستوپاست و در آخر فیلم رشد میکند؛ این رشد را واقعاً در دوران نوجوانی نکرده است. دارد تخیل میکند. ما فقط برای آیندهٔ خودمان تخیل نمیکنیم؛ هرچه سنمان بالاتر میرود بیشتر دربارهٔ گذشتهٔ خودمان خیالپردازی میکنیم؛ یعنی مینشینیم افسوس میخوریم که ایکاش چنین بود. خود آن خیالپردازیها و ایکاشگفتنها چیزی را ارضا میکند. و فیلم جیمز باندی بهنوعی مثل تخیل دربارهٔ آینده است. بعضی از فیلمها حالت ایکاش دارند دربارهٔ گذشته: من اشتباهاتی کردم، ایکاش نکرده بودم؛ راه دیگری را که داشتم تخیل میکنم؛ اگر آنجا نرفته بودم زندگی میتوانست چنین بشود. یکسری فیلمها دقیقاً ایکاش نیستند، حالت «اگر» دارند؛ چون آن راه طی نشده. ممکن است من راه درست را انتخاب کرده باشم ولی در ذهنم مانده که میتوانست این اتفاق بیفتد. چیزی که میتواند برای من پلات باشد و برای مؤلف ارضاکننده باشد این است که من کاری را روزی میتوانستم بکنم و نکردم؛ انتخابی را میتوانستم بکنم و نکردم؛ الان معلوم نیست شاید زندگی بدی هم دارم؛ ولی دوست دارم داستانی بنویسم که در آن بهطور خیالی نشان بدهم اگر آن کاری را که نکردم میکردم وضعم بدتر از اینی بود که الان هست؛ تراژدی بدتری اتفاق میافتاد. این هم باز ارضای میل دیگری است. قبلاً گفتهام که وقتی از تئوری یونگ استفاده میکنید میتوانید این مسئلهٔ ارضای میل را نگه دارید، به شرط اینکه متوجه باشید این میلها ممکن است میلهای سلف باشند: میلهای عمیقی که اصلاً هیچ ارتباطی با زندگی روزمرهٔ من نداشته باشند؛ ممکن است میل عظیمی ازلی به رشد کردن باشد یا هر چیز دیگری؛ بههرحال میلی است. میلها میلهای خودآگاه یا نیمهخودآگاه نیستند؛ میلهای فراموششده — نمیدانم — دوران کودکی؛ ممکن است میلهای خیلی اصیلی باشند که ازلیاند و همیشه در وجود مناند. بالاخره ما میتوانیم وقتی اثری هنری را بررسی میکنیم از تئوری روانکاوی کمک بگیریم و پلاتش را سعی کنیم دقیق درک کنیم. تئوری فروید به من میگوید در پلات همیشه میلی دارد ارضا میشود، مثل یک رویا؛ تئوری روانکاوی به من یاد میدهد این میلها چگونه سانسور میشوند و چرا نمادپردازی پدید میآید؛ بنابراین در جاهایی که بیانهای سمبلیک در اثری ظاهر میشود، ممکن است معنایش با تئوری فروید این باشد که مثلاً اینجا سانسوری اتفاق افتاده است. من فیلمهای مخملباف از نوع آثاری است که آدمی دربارهٔ گذشتهٔ خودش انگار دارد توجیه میآورد؛ چیزی که آنجا ارضا میشود همین است: اتفاق بدی در زندگیاش افتاده و من دارم در جلوی جمع — این کاری که همهٔ ما میکنیم — از خودم دفاع میکنم؛ داستان تخیلیای درست میکنم که موقعیتی مشابه در آن هست که حتی ترحم شما را نسبت به خودم جلب کند.
کاراکترها بهعنوان اجزای روان
چیزی که واقعی نیست ولی بهطور خیالی برای من میلی را ارضا میکند. مفصلاً در بحثهایی که تا حالا کردهام دربارهٔ این صحبت کردهام که کاراکترها چگونه تولید میشوند؛ باید عادت کرده باشید که کاراکترها معمولاً اجزای روان خود مؤلفاند. مثلاً در «شبهای زایندهرود» دو کاراکتر مرد وجود دارد: یکی مخملبافِ قدیم، یکی مخملبافِ جدید. آنی که پیر است نمایندهٔ مخملبافِ مثلاً سالهای گذشته است؛ حالا مخملباف جدیدی دارد متولد میشود و اینجا در واقع در داستان شخصیت جوانی است که اهل عاشقی است؛ آن آدم متفکر است، این آدم احساسیتر است: تحولی در درون مؤلف اتفاق افتاده؛ گذشتهاش گونهای بوده و حالا طور دیگری شده؛ جفت اینها تبدیل میشوند به دو کاراکتر. چیزی که تقریباً همیشه میافتد این است که اجزای وجود من که هنوز در درون من دارند زندگی میکنند، کاراکترهای مختلف را شکل میدهند. اگر من این را بفهمم که اینها چه اجزایی را نشان میدهند، آنوقت میتوانم رابطهها را بهتر بفهمم؛ بفهمم چرا این کاراکتر با آن کاراکتر سر ناسازگاری دارد. ممکن است دقیقاً وقتی چنین ویژگیهای ناخودآگاهی وجود دارد، شما از داستان اصلاً هیچ درک منطقی نداشته باشید. بگذارید مثال خیلی خوبی بزنم — چرا در بحثهایی که دربارهٔ «پالپ فیکشن» کردم سعی کردم بگویم چرا بوچ وینسنت را میکشد؟ — در صحنهای که کاملاً صحنهٔ تصادفی و اتفاقی و غیرمنطقی در فیلم است، ولی بینهایت عمیق: یعنی اصلاً اگر خوب درک کنید که این کاراکترها چه چیزی را نمایندگی میکنند، باید در این فیلم وینسنت کشته شود. نمونهٔ پیشگوییکردن با استفاده از نقد روانکاوانه همین است: اگر وینسنت را خوب فهمیده باشید، کشتهشدنش در «پالپ فیکشن» برای آثار بعدی تارانتینو عواقبی دارد: بخشی از وجود تارانتینو انگار توسط بخشی دیگر نابود شده است؛ بنابراین شما دیگر آن سرزندگی آثار اولیه را — که از این بخش وینسنتِ درون تارانتینو میآمد — نباید ببینید و نمیبینید؛ چیزی از والد تارانتینو تقویت شده است.
آنیما، شدو و واقعه سمبلیک
شما وقتی کاراکترها را عمیقاً درک میکنید که بدانید به کجای مؤلف وصلاند؛ میتوانید روابطشان را درک کنید و میتوانید اتفاقهایی را که واقعاً در داستان میافتد درک کنید. مثالی هم که میخواستم بزنم — فقط به آن اشاره میکنم — سعی کردم اگر یونگی نگاه کنید، مهم است که در «هامون» بفهمید آن شخصیت عظیم بهنوعی شدوی مؤلف است. حالا هرچه دربارهٔ مهرجویی گفتم با این احتیاط بود که مهرجویی همهٔ این چیزها را میداند و خودش مترجم آثاری مثلاً مربوط به یونگ است؛ بنابراین ممکن است از نظر مهرجویی این ناخودآگاه اتفاق نیفتاده باشد. سعی کردم بگویم این ربطی ندارد به اینکه این ناخودآگاه اتفاق افتاده یا خودآگاه؛ بالاخره آن شدو ویژگیهای شدو را دارد و مثل شدو عمل میکند؛ ارتباطش با آنیما مثلاً ارتباط منطقی است. اگر تشخیص بدهم این عنصر آنیماست، آنوقت چیزهایی روانکاوی دربارهٔ این عنصر به من میگوید؛ اگر سلسله آثار یک مؤلف را نگاه کنم و ببینم این آنیما دارد شکل عوض میکند، میتوانم چیزی دربارهٔ آیندهٔ این آدم بفهمم. آنیما مخصوصاً عنصری است که در تولید اثر هنری خیلی مهم است — یعنی برای مرد؛ این الهامهای هنری به آنیما ربط دارند؛ بود و نبود آنیما، ضعیف و قوی شدن آنیما میتواند عواقبی داشته باشد. بههرحال چیزهایی که من در اثر هنری میبینم — از پلات گرفته و شخصیتها و روابطشان تا حوادثی که اتفاق میافتد؛ مثل مثلاً قتل یک نفر در یک فیلم، غرق شدن یک دختر در دریا — یک واقعه است. این به چه چیزی ربط دارد؟ همینطور کاراکتری پدید آمد و در دریا غرق شد؛ من باید بفهمم این یعنی چی. در واقع نقد روانکاوانه اصولاً به من میگوید هر واقعهای در اثر هنری متناظر واقعهای در روان مؤلف است؛ چیزی را نمایندگی میکند. بخشی از وجود تارانتینو بخش دیگرش را از بین برده یا دارد از بین میبرد یا تحت فشار قرار داده که اینگونه نمادین بیان میشود.