→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۸۰ · نقشهٔ جلسات

شهرِ زیبا (فرهادی)

۱۳,۲۸۵ واژه · ۲۴ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او می‌گوید در شهر زیبا این‌قدر نکته هست که حیف است زود از آن گذشت؛ شاید در این پنج فیلم بیشترین نکات برای تحلیل روان‌کاوانه در همین فیلم باشد. پس از چند نکته دربارهٔ کارگردانی و دیالوگ، به بحث خودش برمی‌گردد: رقص در غبار و شهر زیبا را کنار هم می‌گذارد و سه موضوع دربارهٔ آن‌ها می‌گوید. بعد توضیح می‌دهد اکبر و اعلا در فیلم چه هستند و در پایان به دروغ و به چند تکرار در فیلم‌های فرهادی می‌پردازد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

غنای روان‌کاوانهٔ شهر زیبا

در شهر زیبا این‌قدر نکته هست — از تحلیل روانکاوانه گرفته تا نکته در مورد نحوهٔ ساخت و این حرف‌ها — که حیف است زود از آن گذشت. بحث‌هایی که امروز می‌کنم را روی این تأکید می‌کنم: کلاً شاید در این پنج فیلم بیشترین نکات برای تحلیل روانکاوانه در همین فیلم شهر زیبا باشد؛ برای همین رد شدن از رویش سخت است. یعنی طعمه به این خوبی تا آخر گیرمان نمی‌آید. فیلم‌سازها کلاً همان‌طور که پیش می‌روند کنترل بیشتری روی کارشان پیدا می‌کنند؛ بیشتر فکرشده می‌سازند — نه اینکه آقای Farhadi چنین باشد؛ هیچ هنرمندی این‌گونه نیست؛ در اوج کار متفکرانه هم همیشه نکات ناخودآگاهی در آثارش هست. — ولی شهر زیبا دقیقاً نمونهٔ آن‌جور فیلم‌هایی است که اصلاً رویِ خودآگاه حتی ندارد. یعنی این‌قدر یک سری احساسات و عواطف پیچیده در آن بیان می‌شود که حتی یک تئوری ساده هم نمی‌توانید بسازید که بگویید این فیلم در مورد چیست. از این نظر حیف است که زود از آن بگذریم. احتمالاً اگر نقدی در مورد کارهای آقای Farhadi خوانده باشید — اگر نقدکننده‌ها خیلی بی‌انصاف نباشند — یک توافق وجود دارد که هر فیلم آقای Farhadi نسبت به فیلم قبلی‌اش نه‌تنها پیشرفت نشان می‌دهد، حتی می‌شود گفت به‌نوعی جهشی در سطح کار کارگردانی و فیلم‌نامه‌نویسی نشان می‌دهد؛ و این به‌وضوح شهر زیبا نسبت به رقص در غبار دارد؛ و من شخصاً اگر از من نظر بخواهند فکر می‌کنم بزرگ‌ترین جهش بین شهر زیبا و چهارشنبه‌سوری است.

جهش از رقص در غبار تا چهارشنبه‌سوری

اصلاً به‌نوعی شگفت‌انگیز است که کارگردانی که شهر زیبا را ساخته، مثلاً یک سال، دو سال بعد، چیزی مثل چهارشنبه‌سوری بسازد که از نظر کارگردانی واقعاً در اوج است؛ خیلی چیزهای جالب در چهارشنبه‌سوری هست — حالا نمی‌خواهم وارد بحث‌های سینمایی شوم ولی نکات جالب کارگردانی آنجا زیاد است.

صحنهٔ ماشین و نقطهٔ دید با اکبر

به‌عنوان مقدمه، حالا برای اینکه خیلی هم از جنبه‌های سینمایی این کار — همین‌طور شانسی این صحنه آمد؛ این صحنه الان چیز عجیبی در خود دارد — اگر کمی به کارگردانی فیلم‌ها دقت کنید. واقعاً نمی‌خواستم در مورد این صحنه صحبت کنم و دارم جلو می‌روم، ولی شهر زیبا چنان است که فکر می‌کنم همین‌طور که جلو می‌رویم می‌توانم هر ۳۰ ثانیه یک بار مکث بزنم و چیز جالبی در مورد مثلاً کارگردانی بگویم. البته اگر در مورد مضمون صحبت کنیم بهتر است. این صحنه از لحاظ کارگردانی به نظر من چیز عجیبی دارد. اگر فیلم را تا اینجا دیده باشید — یادتان هست از اول تا اینجا چه شده؟ — اکبر و اعلا معرفی شده‌اند، معلوم شده این قرار است اعدام شود و تا اینجا همین را می‌دانید؛ هنوز برنگشته‌ایم که اعلا تصمیم بگیرد برود دنبال گرفتن رضایت. اینجا جایی است که آن آقای غفوری می‌آید و با او توصیه‌هایی می‌کند؛ می‌گوید وقتی می‌روی بزرگ‌ترها این‌طور کن، آن‌طور کن. اینجا ماشین راه می‌افتد. با این کارگردانی انتظارتان این است که کات بخورد به چی؟ انتظار من این است که کات بخورد به اینکه اکبر در بزرگراه است؛ برای اینکه دوربین در این ماشین مانده و ما همراه اکبر رفتیم. کارگردانی اگر قرار است دیگر اکبر را نبینیم، دوربین مثلاً باید پیش آقای غفوری بماند و ببینیم ماشین اکبر دارد می‌آید، یا از پنجره، از یک نقطهٔ دیدی که مثلاً اعلا دارد نگاه می‌کند، دور شدن ماشین اکبر را ببینیم — که اتفاقاً اگر گوشه‌ای همین موزیک و این‌ها هم پخش شود جالب است — و اینجا برعکس است. نمی‌دانم چگونه بگویم چقدر اینجا فکر شده است؛ به نظر من بعید است آقای فرهادی روی همهٔ این چیزها فکر نکرده باشد؛ مثلاً کارگردانی یعنی همین: صحنه‌ای که دارم می‌گیرم، دوربین را کجا بگذارم، زاویه را چگونه بگیرم که بهتر — مثلاً — نقطهٔ دید ما را انگار به‌نوعی با اکبر نزدیک کند به این کاری که دارد انجام می‌دهد. این صحنه را که نگاه کنید، از لحاظ کارگردانی صحنهٔ عجیبی است؛ نرمال نیست. نرمالش این است که ما در ماشین نمانیم؛ همراه اکبر، در بسته می‌شود، ماشین راه می‌افتد و ما هم می‌رویم؛ هر جا که دوربین باشد ما هم همان‌جاییم.

جرأت صحنه‌های طولانی و صدای قطار

چیز دیگری هم می‌خواستم نشان بدهم؛ این صحنه را — به خدا نگاه کنید — از همین‌جا فکر کنم شروع می‌شود یا شاید کات می‌خورد؛ کات می‌خورد به بیرون. از جایی که کات می‌خورد به بیرون، دیگر کات نمی‌خورد؛ کات‌خوردن و نخوردن دیگر معلوم است؛ وقتی کات نمی‌خورد همه‌چیز محول شده به بازیگر. اصولاً کارگردان وقتی سکانسی را می‌گیرد آن را به تعدادی نما می‌شکند؛ این از جاهایی کار بازی‌گرفتن را راحت می‌کند؛ یعنی اگر کسی آن بازی را که می‌خواهید انجام نداد، دوباره از نو از او می‌گیرید؛ ولی اگر یک صحنه را ۱۰ دقیقه گرفته باشید احتمال خراب شدن جاییش زیاد است؛ تکرار کردنش یعنی دوباره ۱۰ دقیقه دیگر مردم بازی کنند؛ چند بار مردم می‌توانند این صحنهٔ ۱۰ دقیقه‌ای را بازی کنند. کارگردانی که روی بازیگری وسواس دارد کمی عجیب است که صحنه‌های طولانی بگیرد. در چهارشنبه‌سوری — فکر می‌کنم نمی‌دانم، واقعاً شاید آدم‌هایی که خیلی اهل سینما هستند و همهٔ فیلم‌ها را دیده‌اند، مثلاً منتقدان قدیمی، بتوانند دقیقاً بگویند — یکی دو نمای خیلی طولانی، سکانس‌های بدون کات، در چهارشنبه‌سوری در حد مثلاً ۵ دقیقه هست، با آن بازی‌های بی‌نظیری که در چهارشنبه‌سوری هست. این صحنه را نشان می‌دهم برای اینکه فکر می‌کنم از همین‌جا نشان می‌دهد این آدم چقدر اعتماد به نفس پیدا کرده در کارگردانی، چقدر در بازی‌گرفتن استادانه کار می‌کند که جرأت می‌کند چنین صحنه‌هایی بگیرد. این صحنه جدای طولانی‌بودنش چیز عجیب‌تری هم در خود دارد: از این‌جا دیگر کات نمی‌خورد؛ من دارم کات می‌زنم ولی خودش کات نمی‌خورد؛ اینجا مردم در حرف‌هایشان اشاره می‌کنند که اکبر با کارش دختر را کشته — ما بعداً هیچ‌وقت نمی‌توانیم — صدای قطار را می‌شنوید؟ صحنه خیلی طولانی است؛ ولی اگر اینجا کسی نگه می‌داشت، قسم می‌خوردم این صدای قطار را در چیزِ میکس‌کردن روی آن گذاشته‌اند؛ کارگردان دیوانه نیست که بایستد قطار واقعاً رد شود و این صحنه را بگیرد. ولی واقعاً نمی‌فهمم یعنی چی؛ من این صحنه را تمرین کردم: جایی که قطار دارد رد می‌شود می‌شد کات زد، بعد وقتی این دارد می‌آید بالا کات می‌زدید که پشتش قطار دارد رد می‌شود و صدای قطار را روی صحنه‌های قبل میکس می‌کردید؛ ولی همین‌جوری می‌گیرد. این چیز دیگری است؛ جرأت می‌خواهد. البته می‌شود فکر کرد یک بار این‌گونه گرفته و اگر خراب می‌شد دوباره آن‌گونه می‌گرفت؛ ولی بالاخره برایش مهم است که این حسِ به‌اصطلاح تداوم فضا در این صحنه باشد؛ ریسک را حداقل کرده که یک بار روی این حساب کند که بازیگرانش خوب بازی می‌کنند، به اندازهٔ کافی تمرین کرده‌اند و این صحنهٔ مثلاً یک‌دقیقه‌ای را از اول تا این‌جا در یک نفس می‌گیرد. این از نظر من یکی از صحنه‌های منتخب است. جاهایی اگر در فیلمی بخواهیم مکث بزنیم و بگوییم تصویر جالبی است، یکی همین صحنه‌ای است که پشت سر این قطار دارد رد می‌شود؛ کلاً تصویر جالبی است؛ و از این جالب‌تر — نه، چیزی نیست؛ فقط از آن طرفش نداریم؛ با کات‌آوت می‌شود؛ نه.

تصاویر قطار و پنجرهٔ فیروزه

از آن جالب‌ترش این صحنه است: صحنه‌ای که قطار در پنجره دارد رد می‌شود و فیروزه نشسته و بچه‌اش را در گهواره دارد تکان می‌دهد. تصویر کمی پرمایه و عجیب است؛ قطار واقعاً زمینه را پر کرده و در پنجره دارد رد می‌شود؛ دست‌کم دو بار از این قطار از نظر تصویری نمای جالب گرفته شده. به نظر من این تصویر خیلی قشنگ است؛ یعنی اگر قطار طولانی‌تری آنجا رد می‌شد این جا داشت که حتی یک دقیقه هم ادامه پیدا کند. این تصویر که هیچ نیست؛ فقط انگار در فضایی بدونِ قاب؛ پنجره و این‌ها معلوم نیستند؛ حداقل در چیزی که ما می‌دانیم؛ فقط مادری که بچه‌اش را در گهواره تکان می‌دهد و قطاری که پشتش رد می‌شود. این قطار در این فیلم چه‌کار می‌کند؟ به‌غیر از اینکه از صدایش استفاده می‌شود، دست‌کم دو تصویر جالب هم از آن گرفته شده. حسی که دارم این است که نقد روان‌شناختی زیادی حالت محتوایی پیدا می‌کند و کمتر آدم می‌رود سراغ نشان‌دادن ظرافت‌های کار کارگردانی؛ ممکن است به‌نوعی چیز شود و یک سری ارزش‌های فیلم اصلاً دیده نشود. کلاً دوست دارم لااقل چیزهای برجسته‌ای را که در فیلمی هست در موردش صحبت کنم و فقط بحث‌های محتوایی و چیزهای پیچیدهٔ خود اثر را کار نکنم. این را به‌عنوان دست‌گرمی از این چیزهای پر از این فیلم گفتم. همین صحنه — مثلاً دو دقیقه بعد از این صحنه، کل صحنه‌ای که فیروزه می‌آید و با ابوالقاسم صحبت می‌کند — به دیالوگ‌های دمِ در یک مقدار دقت کنید؛ ببینید چقدر خوب نوشته شده و چقدر خوب بازی می‌شود.

دیالوگ طبیعی و بازی‌ها

به نظرم تکه‌ای که این‌ها با همدیگر حرف می‌زنند — التماس می‌کند بگذارند بیاید تو — از واژه‌هایی که به کار می‌رود، لحن بیانی‌ای که دارند، بازی خود خانم علی‌دوستی و خانم خردمند فوق‌العاده است؛ بهتر از این فکر نمی‌کنم بشود. این تغییر لحن را متوجه هستید؟ همین الان که او دوباره برود و شروع کند با پسر صحبت کردن، لحن طبیعی‌اش را دارد؛ ولی اینجا گونهٔ دیگری حرف می‌زند و واژه‌هایی که به کار می‌برند؛ طبیعی‌بودن دیالوگ. از همین جای خود فیلم متوجه هستید که مادر دوست دارد کار به رضایت بکشد، با اینکه نمی‌خواهد خیلی دخالت کند. در دیالوگ‌های طبیعی که در زندگی ما هست، یکی چیزی می‌گوید، یکی روی حرفش می‌پرد و او می‌ایستد؛ حالا در سینما — لااقل ۹۹درصد سینمای ایران — چنین است: یکی حرفش را می‌زند، تمام که شد آن یکی حرفش را می‌زند؛ بعد می‌بینیم چهار نفر باشند، کمی آن یکی حرف می‌زند، کمی این یکی؛ طبیعی‌بودن یعنی همین. او یک بار رفت گفت مریض دارد؛ این داشت حرفش را ادامه می‌داد، حرفش قطع شد؛ دوباره که این ایستاد، او گفت مریض دارد؛ همین‌طور. او مجبور است برود تو، ولی در آخر آن خانم به او می‌گوید نگو من فرستادمت. در این طبیعی‌حرف‌زدن در فیلم‌های فرهادی واقعاً هر فیلمی به‌طور محسوسی از فیلم دیگر بهتر است؛ یعنی اگر بخواهید نشانه‌ای بگذارید که به‌وضوح همیشه دارد بهتر می‌شود: دیالوگ‌نویسی طبیعی، لحن بیان خوب؛ و وقتی دیالوگ خوب باشد بازیگر هم جا پیدا می‌کند که خوب بگوید؛ دیالوگ بد و بازیگر هرچقدر هم خوب باشد نمی‌تواند خوب بگوید. کل صحنهٔ رفتن پیش ابوالقاسم و حرف‌هایی که می‌زند و حالت به‌اصطلاح التماس‌کردن، خیلی چیزهای خوبی است. بگذریم. این‌جور فیلم که می‌بینم، به نظر من هر پنج دقیقه‌اش چیز خیلی خوبی است که آدم بخواهد مکث کند و از نظر دیالوگ یا کارگردانی حرفی بزند.

تم مشترک: عشق از‌دست‌رفته

برویم سراغ بحث خودمان. جلسهٔ قبل سعی کردم — امیدوارم به این‌جا رسیده باشید، یعنی این توضیح قانع‌کننده بوده باشد — که دو فیلم اول یعنی رقص در غبار و شهر زیبا به‌شدت حول یک تم می‌چرخند: تقریباً همهٔ شخصیت‌های همهٔ این فیلم‌ها مشکلشان کنار آمدن با یک عشق از‌دست‌رفته است. این می‌تواند از دست دادن همسر باشد، می‌تواند — نمی‌دانم — دست‌کم در ظاهر از دست دادن دختر یا هر چیزی؛ یک چیز آنیمایی در زندگی از دست رفته باشد؛ آن حالت بیابان‌زدگی و خشک‌شدن عواطف پیش آمده و حالا راه‌حلی. در فیلم اول یعنی رقص در غبار نوعی راه‌حل ذهنی برای این مسئله پیشنهاد شد؛ مثل اینکه در آن فیلم فکری فکرشده هست، نه زندگی‌شده: که اگر آدم خودخواهی را کنار بگذارد و عشقش همراه حس مالکیت نباشد، می‌تواند از عشقش صرف‌نظر کند و دیگر رنج نمی‌کشد؛ لازم نیست مقیم بیابان باشد تا آخر عمر؛ آن بیابان‌زدگی را می‌شود تحمل کرد؛ بیابان‌زدگی و مارگزیدگی — مسئله به صورت تمثیلی گزیده‌شدن توسط مار — می‌شود این‌ها را تحمل کرد. آن فیلم چنان است که این به‌عنوان راه‌حل حتی چنین ارائه می‌شود که آن شخصیت اصلی نه‌تنها خودش خوب می‌شود و می‌تواند تحمل کند، یک نفر دیگر را هم که مسموم شده نجات می‌دهد؛ در واقع همان فرایندِ پادزهر در درون آن آدم انگار انجام می‌شود. سعی کردم با استدلال‌های مختلف در همان جلسه و مقداری جلسهٔ قبل بگویم چرا از همان فیلم پیداست که این در لایهٔ تفکر و خودآگاهی اتفاق می‌افتد، واقعی نیست. جلسهٔ قبل روی این تأکید کردم که شما نمی‌بینید که این نجات‌یافتگیِ نظر و مثلاً تولید پادزهر در درونِ آن لایهٔ نمادینی که تولید شده — که مقدارش خودبه‌خود تولید شده و به نظر نمی‌آید خیلی رویش کار شده باشد — به طور خودآگاهانه آنجا برعکس دارد عمل می‌کند: مثلاً اینکه نظر در انتهای فیلم توسط مار گزیده می‌شود و انگشتش را از دست می‌دهد با این محتوا که نظر آدمی است که مشکلی ندارد و نجات پیدا کرده به‌اصطلاح تطبیق نمی‌کند. یعنی در واقع گزیده‌شدن توسط مار در انتها پیش می‌آید و همراه با یک آسیب جدیِ سخت‌افزاری است؛ انگشتش را از دست می‌دهد؛ به‌طوری که حتی آن پیرمردی که سال‌هاست این وضعیت را دارد و در بیابان زندگی می‌کند، انگار به همان اندازه آسیب ندیده که نظر در این فیلم آسیب دیده. کلاً حسی از اینکه این در یک لایهٔ خودآگاه دارد می‌گذرد — مثل یک به‌اصطلاح پیشنهاد خیالی، مثل یک آرزو — مثل اینکه با خیال‌پردازی فکر کنم چقدر خوب است چنین باشد و فکر کنم اگر چنان بودم می‌توانستم تحمل کنم، ولی نه اینکه چنان هستم. در واقع هنرمند ایده‌آل خودش را انگار اینجا جلوه می‌دهد. از آن طرف شهر زیبا — سعی کردم جلسهٔ قبل بگویم — درست برعکس است؛ حالا دارد واقعیت را می‌گوید؛ دیگر هیچ خیال‌پردازی و آرزوکردنی نیست.

این دو فیلم را نهایت سعی‌ام را می‌کنم بگویم چرا به نظر من خیلی جالب‌اند و جا برای کار کردن دارند؛ حداکثر امیدوارم به‌نوعی استارتی باشد؛ اگر وقت داشتم واقعاً کاری می‌کردم در مورد این دو فیلم، ولی وقت ندارم؛ می‌گویم منظورم چه کاری است: مثلاً گشتن و پیدا کردن یک سری کارهای مشابه. امیدوارم به این‌جا برسیم که حداقل شما را قانع کنم این دو فیلم کنار همدیگر خیلی جالب‌اند و از نظر تئوریک حتی قابل مطالعه‌اند. یک نکتهٔ خیلی جالبش این است که فیلم دوم را کنار فیلم اول بگذارید و تفاوت بین دو نوع کار هنری را به‌خوبی ببینید؛ چون انگار یک موضوع است، یک هنرمند ساخته، تقریباً حول‌وحوش یک تم ساخته شده‌اند.

خیال‌پردازی خودآگاه در برابر بیان ناخودآگاه

یکی‌شان خیال‌پردازانه است و خودآگاهی در آن خیلی نقش دارد و دارد خط به آن می‌دهد؛ آن یکی به‌شدت واقع‌گرایانه است. مثلاً رویاها از دیدگاه یونگ خیلی وقت‌ها موقعیتی که آدم در آن قرار گرفته را به‌خوبی به صورت نمادین بیان می‌کند؛ ممکن است هیچ راه‌حلی در آن نباشد؛ ممکن است هیچ حالت به‌اصطلاح جبرانی نداشته باشد؛ گاهی اوقات فانکشن رویا این است که یک وضعیت را به آدمی اطلاع دهد؛ مثل اینکه مشکلی که هست را به طور نمادین به کسی اطلاع دهد و کمی هم همراه با حدس، مثل حالت پیشگویانه‌ای نسبت به اینکه در آیندهٔ نزدیک ممکن است چه پیش بیاید. در حالی که خیال‌پردازی‌های ما — یعنی وقتی در حالت‌های خودآگاه و نیمه‌خودآگاه هستیم — خیلی وقت‌ها چیزهای ما دخالت می‌کنند؛ آرزوهای خودآگاه و نیمه‌خودآگاه ما دخالت می‌کنند؛ یعنی خیال‌پردازی واقعیت را نشان نمی‌دهد؛ آن چیزی را که ما دوست داریم چنان باشد نشان می‌دهد. به‌شدت این دو فیلم کنار همدیگر مثل دو ورژن مختلف اثر هنری — و حالا رویا یا کارکرد خودآگاه و ناخودآگاه — با همدیگر هستند؛ از این نظر خیلی جالب‌اند؛ یعنی می‌توانید الگوی خوبی بگیرید که این دو نوع کار را کنار همدیگر ببینید. در حالت اول غالباً وقتی چیزهایی را که واقعی نیست آرزو می‌کنیم — ای کاش چنین بود، ای کاش آن‌طور بود — به‌شدت تعارض بین آن لایهٔ به‌اصطلاح نمادینی که ناخودآگاه تولید کرده با خودآگاه دیده می‌شود؛ ولی وقتی ناخودآگاه خودش دارد تولید می‌کند، خودآگاه خیلی دخالت نمی‌کند؛ حالت آرزوکردن نیست بلکه حالت بیانِ احساسِ واقعی‌ای است که الان وجود دارد. نمی‌توانید بگویید احساسی که آنجا به نظر نسبت داده می‌شود واقعاً در مؤلف وجود داشته و دارد ابراز می‌شود؛ بلکه دوست دارد که ای کاش من چنین آدمی بودم، ای کاش چنین شخصیتی داشتم، می‌توانستم خودخواهی را کنار بگذارم و الی آخر؛ حالتِ «ای کاش» دارد، نه حالتِ «من الان». ولی وقتی کسی دارد احساسش را بیان می‌کند، همان چیزی که هست را می‌گوید؛ فیلم ممکن است وقتی با نگاه خودآگاه به آن نگاه کنید خیلی به‌هم‌ریخته به نظر برسد، ولی تعارض‌های بین این لایه‌ها را نمی‌بینید؛ و به این نوع فیلم — فیلم دوم — خیلی بیشتر الزام داریم که نقد روانکاوانه کنیم تا اصلاً بفهمیم چه می‌گذرد و چه گفته می‌شود؛ برای اینکه لااقل آن نوع فیلم اول چون خودآگاهی دارد به‌نوعی سوپروایز می‌کند و خط‌های روشنی در آن هست — می‌توانید بگویید رقص در غبار را من در اولین جلسه‌ای که درباره‌اش صحبت کردم، چند دقیقه، مثلاً نیم‌ساعت، شاید ۲۰ دقیقه، آن چیزی که فیلم‌ساز می‌خواسته بگوید، قصد مؤلف را بیان کردم؛ خیلی هم خوب است؛ تقریباً همهٔ فیلم را به‌نوعی توجیه می‌کند، اول تا آخرش را؛ خیلی چیزهای فیلم خط روشنی را پیش می‌برند — ولی در شهر زیبا واقعاً نمی‌توانید یک تئوری بیان کنید؛ و این بیشتر نتیجهٔ این است که حس‌های عمیقی که وجود دارند کار را پیش می‌برند؛ این‌ها با همدیگر ترکیب می‌شوند و ممکن است داستان عجیب‌وغریبی به وجود بیاید، مثل همین داستان که خیلی قابل توجیهِ خودآگاه نیست. این نکتهٔ جالبی در مورد این دو فیلم کنار همدیگر است اگر بخواهد مطالعه شود. در مورد فیلم اول فکر می‌کنم به اندازهٔ کافی صحبت کرده‌ام. کاری که سعی می‌کنم انجام بدهم این است که وقتی دربارهٔ فیلمی صحبت می‌کنم از فیلم‌های آینده استفاده نکنم؛ ولی وقتی به فیلمی می‌رسم اگر نوری بر فیلم‌های گذشته بیندازد دربارهٔ این نکته‌ها صحبت می‌کنیم؛ ممکن است چیزی در رقص در غبار خیلی پررنگ نبوده و توجه‌تان را جلب نکرده باشد، ولی وقتی فیلم‌های بعدی را می‌بینید تمی اینجا خیلی پررنگ می‌شود و بعد می‌توانید ببینید در رقص در غبار هم آن تم وجود داشت ولی کم‌رنگ‌تر. در مورد فیلم دوم به هر حال ایده‌ای که داشتم این است: این واقعیتِ اتفاق‌افتاده نشان می‌دهد — اگر بخواهیم مدلی بسازیم برای اینکه چه جریان‌هایی می‌تواند پشت این دو فیلم باشد — رقص در غبار که داشتیم درباره‌اش بحث می‌کردیم، چیز خیلی واضحی این بود که بیانِ مسئلهٔ شکست‌خوردن یا از دست دادن عشق است و اینکه یک مرد چگونه می‌تواند با از دست دادن چیزی که آنیما رویش پروجکت شده کنار بیاید و اینکه این چقدر می‌تواند دشوار باشد؛ و راه‌حلی هم آنجا ارائه شده بود. ولی چیزهای دیگری هم در رقص در غبار — بعد از اینکه کمی تحلیل کردیم — رویش تأکید کردم: یکی اینکه به‌وضوح شخصیت نظر طوری است که خیلی این احساس به شما دست نمی‌دهد که این عشق و کل این شخصیت و ماجرا چیزی خیلی بالغانه است.

ویژگی کودکانهٔ شخصیت نظر

ویژگی کودکانه‌ای در شخصیت نظر هست؛ دلایلی که کاملاً ناموجه‌اند و آنجا آن عشق را رها می‌کند کاملاً کودکانه است؛ واقعاً از این مرد بالغ انتظار ندارید چون مادرش یا پدرش — نمی‌دانم — یا همکارش به او متلکی می‌گوید بیاید چنین تصمیمی بگیرد؛ هزار جور آدم می‌تواند فکر کند راه‌حل‌هایی می‌تواند وجود داشته باشد؛ ولی خودِ آن کنشِ نظر در آن فیلم حالتی کودکانه دارد؛ تمام حالت‌های به‌اصطلاح حرف‌زدنش، کارهایی که می‌کند همین حالت بازیگوشی و کودکانه‌بودن در اوست. شما می‌گویید کم‌سن‌وسال‌بودنِ خودِ نظر و آن دختر هم — من حسم این است؛ حالا می‌توانیم درباره‌اش بحث کنیم؛ فکر می‌کنم در آن جلسه هم کمی بحث شد — احساسم این نیست که آقای فرهادی این را به صورت کودک می‌بیند. اینکه چرا چنین درآمده، به‌وضوح، سنش کم است، هم. ببینید آن تیتراژ اولیه که زورخانه است و مردانگی، به نظر می‌آید چیزی که قرار است در شما مردانگی واقعی را در وجود این جوان ببینید؛ شاید ترک‌بودنش هم برای همین انتخاب شده است. آن روز که صحبت می‌کردم از نیاز صحبت کردم؛ فیلم نیاز را دیشب تلویزیون نشان داد — یادتان هست گفتم آخرش چگونه تمام می‌شود — گرفتم دیدم؛ یک بار دیگر به آخرین لحظاتش که رسید، گرفتم گفتم یک بار دیگر آخرش را نگاه کنیم: از همکارش می‌پرسند و او می‌گوید آره، علی مرد بود؛ بعد نشان می‌دهد که علی در یک کارگاه جوشکاری کار می‌کند و آخرین صحنهٔ فیلم این است که دارد یک علم خیلی بزرگی را که در کوچه هست تمیز می‌کند — یا هر چه، دقیقاً یادم نیست؛ اصلاً نمی‌فهمم. این صحنه را تلویزیون کات کرده و حذف کرده بود — این صحنه‌ای که این پسر آن علم را تمیز می‌کند؛ گیج شدم، اصلاً؛ واقعاً که خیلی مذهبی بودیم؛ واقعاً دلم می‌خواهد بروم از این مسئولینِ مثلاً سانسور تلویزیون بپرسم: آقا چه خبر است آنجا؟ چه‌کار دارید می‌کنید؟ یعنی اصلاً این مشکل چیست؟ این در ایران — حالا بالاخره مثلاً با همان پسر آنجا تنها بود، با حجاب بود، در اتاق — ولی در ایران باید بی‌حجاب بود، اینجا با حجاب. اصلاً همین که در پاریس است اشکال ندارد بی‌حجاب باشد؛ فرض اینکه در پاریس است؛ می‌شد این صحنه را آنجا گرفت؛ اگر بگویید فیلم‌برداری کردن یک زن بی‌حجاب در ایران اشکال داشت، می‌شد این صحنه را آنجا گرفت؛ یعنی هیچ توجیهی ندارد. من دیروز واقعاً یک لحظه گیج شدم، نشستم همین یک صحنه را ببینم؛ اتفاقاً شاید اگر بگویید در کل فیلم نیاز جایی حالت کاملاً مذهبی پیدا می‌کند، یعنی این حالت مردانگی به مثلاً شعائر دینی ربط پیدا می‌کند، آخر این فیلم است؛ در طول فیلم تأکیدی روی آن نیست و از پخش حذفش کرده بودند. این دوباره یادم افتاد به این دلیل که فیلم نیاز هم آن جوان را انتخاب کرده برای اینکه چیز مردانه‌ای را نشان بدهد و اینکه جلوه می‌کند: اتفاقاً یک مرد ۴۰ ساله اگر مثلاً عملی مردانه انجام بدهد آن‌قدر جلوه نمی‌کند که پسر نوجوان وقتی چنین برخورد می‌کند؛ من احساسم این نیست که قرار بوده نظر کودک‌صفت باشد؛ قرار بوده این عشق، عشقی کودکانه باشد ولی چنین درآمده؛ احساسم این است که این بیشتر زمینهٔ ناخودآگاه دارد؛ در خودآگاهی فیلم قرار است نظر حالتی حتی قهرمانانه داشته باشد؛ آن روز فکر می‌کنم بیشترین چیزی که روی آن بحث شد همین بود که در لایهٔ خودآگاه قرار است نظر قهرمان باشد. حالا اعلا شخصیت پخته‌تری نسبت به نظر به معنای واقعی کلمه دارد؛ کمی باید دربارهٔ همین شخصیت اعلا صحبت کنم. آنجا نکته‌ای این بود — از اینکه قول دادم در یک جلسه هر کدام این‌ها را صحبت کنم نمی‌توانم بگویم پشیمانم، ولی به‌وضوح در جلسهٔ اول که خیلی کند پیش می‌رفت کارمان، قصدم این بود که بعد از تمام شدن بحثم یک دورِ ۵ دقیقه‌ای این فیلم را — بعد از اینکه تحلیل کردم — همهٔ نماها را ببینیم و درباره‌اش حرف بزنیم.

فضای کودکانه و منطقی نبودن رها کردن عشق

اولین نمای فیلم در واقع این است که نظر را با یک کودک می‌بینید که دارد بازی می‌کند؛ این خودآگاهانه نیست. و بعد آن دختر را می‌بینید؛ به‌نوعی به همدیگر لبخند می‌زنند. آخرین صحنهٔ فیلم هم وقتی می‌رود پول را بدهد، همان حالتی که پلک‌هایش را برمی‌گرداند نوعی مثلاً — نمی‌دانم چگونه بگویم — بچه‌بازی است. اینجا برای چه این کار را کرده؟ برای اینکه بچه را سرگرم کند؛ این کار را جلوی زنش می‌کند. فضای کودکانه‌ای است؛ در مورد نظر و زنش و این‌ها چنین حالتی وجود دارد. نه دقیقاً؛ آن بچه سرگرم نمی‌شود ولی دختر از این کاری که می‌کند سرگرم می‌شود. نکته این بود که آنجا نوعی فضای کودکانه در مورد عشق وجود داشت و هر چقدر به نظر من تلاش شده بود که تصمیم نظر در مورد رها کردن این عشق منطقی جلوه کند، واقعاً منطقی جلوه نمی‌کرد. نمی‌دانم شما وقتی آن فیلم را می‌بینید چقدر احساس راحتی می‌کنید که به همین سادگی چنین اتفاقی افتاد که مادرش گفت من شیرت را حلال نمی‌کنم و آن یکی هم گفت — نمی‌دانم — آدرس مادرش را به من بده و تمام شد و رفت. یک جا فقط در دادگاه، خیلی آنجا هم جالب است؛ می‌گوید همین الان که دیر کردی به ذهنم رسید که بگویم بیا برویم جای دیگری با هم زندگی کنیم؛ قبلاً انگار این همه وقت را داشته؛ برایش مهم است؛ هزار راه‌حل می‌تواند به ذهنش برسد. یک آدم می‌تواند اتفاقاً — چه اشکالی دارد — شما مردی هستید، دختری را با هر سوابقی که حالا خانواده‌اش داشته بیاورید؛ می‌گوید می‌آورم پیش خودم زندگی می‌کنم و نمی‌گذارم این کار را بکند و اطمینان هم دارم و مثلاً اتفاق خاصی نمی‌افتد؛ مدتی ممکن است مردم حرف‌هایی بزنند یا نزنند، بعداً برطرف می‌شود. به هر حال کاری با آن نداریم. تلاش برای توجیه در آن فیلم وجود دارد که منطقی جلوه دهد ولی واقعاً چنین جلوه نمی‌کند؛ یکی از نقطه‌ضعف‌های فیلم همین است. بالاخره انگار حسش را ندارید که اگر چنین عشق بزرگی بود چگونه یک‌دفعه به پایان رسید؛ این نکته‌ای در مورد آن چیزی بود که آنجا گفتم، و بعد مسئلهٔ خیالی‌بودن آن درمانِ پیشنهادی، به‌اضافهٔ نکته‌ای که رویش تأکید کردم و حالا بیشتر رویش تأکید می‌کنم: مسئلهٔ گزیده‌شدن و قطع انگشت؛ در آن جلسه خیلی درباره‌اش حرف نزدم؛ نکته‌ای که آن موقع به آن اشاره کردم الان می‌خواهم رویش تأکید کنم: اگر چیزی در رقص در غبار باشد که آدم را وقتی می‌بیند — ممکن است توضیحاتی که دادم کاملاً قانع‌کننده نبوده باشد — الان فکر می‌کنم شهر زیبا به‌وضوح نشان می‌دهد آن تم آنجا وجود دارد: نوعی حس گناه در کل فیلم.

حس گناه و بدهکاری در رقص در غبار

یعنی در عین حالی که مثلاً به نظر می‌رسید فیلم دارد توجیه می‌کند که نظر چاره‌ای نداشت، به‌شدت در فیلم حس گناه‌کاری و حس بدهکاری نسبت به آن معشوق وجود دارد؛ عذاب‌آفرین. مثل اینکه نه خیلی در خودآگاهی فیلم — برای اینکه فیلم به نظر می‌رسد دارد می‌گوید نظر طفلک چاره‌ای نداشت، بیشتر انگار فداکاری می‌کند — ولی به‌نوعی حس عذاب وجدان، جبران کردن یک کوتاهی. اینکه تمامِ — از جایی به بعد — فیلم همه‌اش موضوعش این است که مهری، یک بدهکاری وجود دارد که باید جبران شود؛ مثل اینکه همهٔ زندگی این آدم صرف این می‌شود که آن بدهکاری — بدهکاریِ چیز دیگری — حس بدهکاری نسبت به اتفاقی که در گذشته افتاده، به طور طبیعی نشان‌دهندهٔ انگار خطایی است که آنجا صورت گرفته؛ چیزی که باید جبران شود؛ ماجرایی که باید جبران شود. در خود فیلم فکر می‌کنم فضا چنان است که چنین فهمیده شود نه گناهی وجود دارد، اتفاق بدی نیفتاده و مثلاً همه‌چیز منطقی پیش رفته، نظر واقعاً چاره‌ای نداشته. حتی روی این تأکید می‌کنم که جایی نظر از این جهت که می‌گوید من از اولش می‌دانستم مادرش چنین است؛ این هم جزو قهرمانی‌هایش حساب می‌شود. می‌بینید جایی آن پیرمرد، حیدر، آخرش وقتی با او صحبت می‌کند از او می‌پرسد تو از کی می‌دانستی چنین است؟ می‌گوید من از اولش می‌دانستم. می‌گوید منظورت از اول یعنی از کی؟ می‌گوید از قبل از اینکه عقدش کنم. آنجا فضایی است که شما نظر را تحسین می‌کنید؛ همهٔ دیالوگ چنان است که قهرمانیِ نظر متأسفانه در همان دیالوگ‌هاست. نکتهٔ اصلی که در تحلیل آن فیلم رویش تأکید کردم این بود که هر تأثیری که حیدر می‌پذیرد در یک سری دیالوگ اتفاق می‌افتد؛ برای همین است که فیلم خیلی تأثیرگذار نیست. چیزهایی که — نمی‌دانم — برای من مهم نیست آن شوهر دیگری بگیرد، ان‌شاءالله خدا شوهر خوبی به او بدهد، اینکه از اولش می‌دانستم و این‌ها — فضا همه‌اش چنان است که او دربارهٔ خودش می‌گوید و این خیلی مجاب‌کننده نیست که آدمی بعد از مثلاً ۳۰، ۴۰ سال بیابان‌گردی با تصویر چنین دیالوگی زندگی‌اش عوض شود. و حتی این حس وجود دارد که نه‌فقط این رها کردن عشق مقصر نیست، نظر تا حدی ستایش‌انگیز است که تا همان‌جا هم رفته، مثلاً این دختر را عقد کرده؛ ولی واقعاً آدمی چنین به طور طبیعی آن فیلم را می‌بیند فکر می‌کنم این احساس به او دست نمی‌دهد؛ یعنی چه، رفته دختری را — مثلاً عاشقش شده، عقد کرده — در ظرف چند ماه هم طلاق داده؟ این فکر می‌کنم نه در فرهنگ ما اصولاً چیز دیگری است؛ اگر عشقی وجود دارد به‌نوعی واقعاً حالت گناهکارانه دارد؛ مخصوصاً اینکه طلاق از طرف نظر دارد پیش می‌آید؛ آن‌ها دختر و مادرش که مشکلی ندارند؛ این‌ها مشکل دارند.

قتل به‌مثابه حقیقت برهنهٔ شهر زیبا

اگر آنجا این فضا را خیلی کسی نمی‌گیرد و نمی‌پذیرد، شهر زیبا که دارد حقیقت را بدون پوشش‌های خودآگاهانه بیان می‌کند خیلی خیلی این مسئله در آن روشن و واضح است. اصلاً موضوع فیلم این است که چند سال قبل قتلی اتفاق افتاده، کسی معشوق خودش را کشته و حالا عوارضش را می‌بینید و تلاش‌هایی که برای جبران این گناه بزرگ صورت گرفته و دارد صورت می‌گیرد. فکر می‌کنم این فیلم حقیقت را دارد می‌گوید. اگر ماجرای واقعی در زندگی مؤلف وجود دارد یا هر چیزی — یک احساس واقعی وجود داشته؛ دیگر روی این تأکید نمی‌کنم؛ هر چیزی می‌تواند باشد: می‌تواند عشقی باشد که اصلاً هیچ‌وقت بیان نشده، صرف‌نظر کردن از عشقی، یا عشقی که تا جایی پیش رفته؛ اصلاً مهم نیست؛ ترس از اینکه مادرم مخالفت کند ممکن است باعث شده چیزی هیچ‌وقت بیان نشود؛ تا هر جا که می‌خواهد تخیلتان برود، فکر کنید می‌تواند فرم دیگری باشد. به هر حال مسئله این است که انگار تمام وجود این آدمی که این عشق را از دست داده معترض است؛ یعنی از درونش همان‌طور مثل یک گناه جلوه می‌کند. کشتن، کشتنِ آن دختر در فیلم شهر زیبا مثل همان دوباره همان کاری است که نظر کرد؛ به‌نوعی واقعیتِ کاری که نظر کرد: مثل اینکه عشق را کشت و گناه توسط نظر بود. یعنی گناهکاربودن، اصلاً مسئله این نیست که یک حس — نمی‌دانم — عذاب وجدان؛ اینجا به نظر می‌آید اصلاً این مسئله به‌نوعی در درون این آدم به شکل گناه بزرگی است که کار به قتل چیزی می‌کشد؛ این دفعه به طور نمادین مسئله یک طلاق — نمی‌دانم — ساده و قابل جبران نیست؛ قتلی است که دیگر قابل جبران نیست و انگار باید تقاصش را پس بدهد. شهر زیبا مثل بیانِ واقعیتی است که زیر رقص در غبار وجود داشته؛ آنجا کلی با آرزو و چیزهای خودآگاه پوشش‌هایی برایش درست شده بود و تحریف‌هایی در آن وجود داشت؛ حالا اینجا انگار لبِ مسئله بیان می‌شود که واقعیت چیست: واقعیت این است که تمام آن انرژی، آن رنجِ بیابان‌زدگی به سمت کسی که مرتکب این گناه شده معطوف شده؛ دیگر چنان نیست که — آنجا نظر خودش تا حدی بیابان‌زده بود — اینجا وضعیت جدیدی می‌بینید.

سه موضوع تئوریک دو فیلم کنار هم

می‌خواهم سه موضوعی را که فکر می‌کنم این دو فیلم را کنار همدیگر خیلی جالب می‌کند بگویم. چیزی که از جلسهٔ قبل مانده بود و قرار شد در این جلسه بیشتر توضیح بدهم این بود که شخصیت‌ها تک‌تک چه چیزی را بیان می‌کنند؛ یکی دو تایش خیلی بدیهی و واضح است، بقیه‌اش ممکن است — مخصوصاً اعلا و اکبر — احتیاج به توضیح جدی‌تری داشته باشد. موضوعی که گفتم، موضوع سوم را اول گفتم، همین‌طور لابه‌لای حرف‌هایم. این دو فیلم از لحاظ تئوریک جالب‌اند؛ واقعاً جا دارد آدم وقت بگذارد رویشان، برای اینکه همین یک تم توسط یک مؤلف دو بار ساخته شده: یک بار با پوشش و تحریف‌های خودآگاهی، یک بار بدون پوشش؛ یعنی مثل اینکه یک بار لایهٔ زیرینی که آنجا پنهان شده بود اینجا کاملاً آشکار گفته می‌شود. فقط فرقش این است که انگار این فضای درونی که اینجا بیان شده مال مدتی بعد از آن واقعه است؛ مثل اینکه — مثل زخمی که به حالت‌های نهایی خودش رسیده و خطرناک است — آنجا لحظهٔ زخم‌خوردن بیان می‌شود، اینجا به‌نوعی مثلاً لحظه‌هایی است که دیگر حالت بحرانی پیش آمده و لازم است واکنش‌هایی انجام شود. از این نظر، جدای از محتوا، از لحاظ تئوریک اصولاً این موضوع جالب است که فیلم‌سازی دو بار تم را با پوشش و بدون پوشش ساخته باشد.

نکتهٔ دیگر این است که آن چیزی که در رقص در غبار بیان می‌شود به‌وضوح نوعی عشقِ نوجوان است؛ نوعی از دست دادنِ یک عشق ابتدایی و نوجوانانه. از این نظر به نظر من جالب است چون فکر می‌کنم خیلی شایع است این مسئله. خیلی آدم‌ها هستند که عشق اولشان پیش نمی‌رود و از دستش می‌دهند. اصلاً در حالت‌های نوجوانی ممکن است این عشق‌های خیلی جدی پیش بیاید، سال‌ها هم طول بکشد، هیچ‌وقت هم — مثلاً فرض کنید — در فضایی مثل فضای سنتی ایران بیان نشود یا خیلی نتواند به جاهای جدی برسد؛ و خیلی آدم‌ها ممکن است — می‌توانید اطراف خودتان پیدا کنید — که نوعی داغِ یک عشق از‌دست‌رفته را تا آخر عمر در وجود خودشان دارند. چیزی که من — یک بار یکی از دوستان جوانم آمد پیشم و به من گفت در آستانهٔ ازدواج بود، در حد چند روز دیگر، و شب قبلش خواب آن دختر دیگر را دیده بود؛ دختری که الان در ایران نبود، در دسترس نبود؛ رویای خیلی عاشقانه‌ای دیده بود و کاملاً به‌هم‌ریخته بود؛ و مثل اینکه می‌گفت الان دیگر من هیچ احساسی نسبت به این نفر دوم ندارم و نمی‌توانم هم این را پنهان کنم؛ یعنی می‌گفت امروز از صبح که مثلاً با همدیگر رفتیم بیرون همه‌اش از من این را پرسید که چرا چنین شدی؟ یعنی عشقی که هیچ‌وقت چیزی نشده، از بین نرفته، فقط تحقق پیدا نکرده؛ یعنی هنوز انگار جایی در دل این آدم آن علاقه وجود دارد و هر وقت مثلاً علاقهٔ دیگری می‌خواهد برایش به وجود بیاید، آن دوباره به‌نوعی خودش را نشان می‌دهد. و فکر می‌کنم این موضوع اصولاً — تمی که در رقص در غبار هم بود، سعی می‌کنم بگویم اینجا خیلی واضح است — مثل اختلالی است که بعد از این ماجراها در ازدواج پیش می‌آید؛ خلاصه این آدم‌هایی که چنین عشق‌هایی را تجربه کرده‌اند و شکست خورده‌اند، حالا روزی می‌خواهند ازدواج کنند؛ این به‌وضوح می‌تواند اختلال ایجاد کند در زندگی‌شان؛ اینکه آدم دیگری هست که مثل یک عشق واقعی که هیچ‌وقت مثلاً به آن نرسیده‌اند و حالا ممکن است برایشان مشکل‌زا باشد. شما انتهای شهر زیبا به نظر من به همین‌جا می‌رسد که انگار اشاره‌ای واضح به این هست: اعلا — حالا سعی می‌کنم بگویم که اینجا نه آن پیشنهادی که کردم؛ سعی می‌کنم بگویم چرا قابل اجرا نیست که اکبر برود آن ازدواج با دخترِ معلول را قبول کند — به‌نوعی دارد مجبور می‌شود ازدواج عجیب‌وغریبی انجام دهد؛ ازدواجی که در آن عشق نیست، فقط ممکن است حس ترحمی باشد و الی آخر. ببینید کلاً دربارهٔ فیلم‌هایی صحبت می‌کنیم که به‌نوعی حول‌وحوش این پدیده‌اند — نمی‌خواهم بگویم خیلی شایع، ولی پدیدهٔ جالبی است — و فکر کردن به اینکه آدم‌ها در چنین شرایطی چه باید بکنند نکتهٔ خوبی است. مثلاً در رقص در غبار پیشنهاد ذهنی دست‌کم وجود دارد: بیایید سعی کنید عشقتان را آن‌قدر سطحش را بالا ببرید که هیچ خودخواهی در آن نباشد، آن‌وقت رها می‌شوید مثلاً؛ دست‌کم در مورد این فیلم‌ها این عملی نشده. به نظر می‌رسد — حتماً سعی می‌کنم نشان بدهم — که تا فیلم ۵۰ هم ادامه دارد؛ یعنی ترکش‌های آن انفجار در زندگی مؤلف تأثیر خودش را گذاشته. این دو نکته: یک نکتهٔ تئوریک و یک نکتهٔ محتوایی که اصولاً بیان کردن این احساسات، این بیابان‌زدگی، و بیان اینکه بعدش دو سال که می‌گذرد چه اتفاق‌هایی در درون یک آدم می‌افتد، نکته‌های جالبی است. کنجکاوم؛ می‌گویم اگر وقت داشتم می‌نشستم کار می‌کردم؛ یعنی می‌نشستم آثار مشابهی را در دنیا پیدا می‌کردم که موضوعشان همین باشد: شکست‌های عشقی و اختلال‌های بعدش. برای اینکه فکر نمی‌کنم از کار یک مؤلف بشود — منظورم از کارکردن، کار سینمایی نیست — استفاده کردن از این آثار هنری برای بحث‌های تئوریک روانکاوانه؛ ببینیم چه می‌شود؛ آدم‌های مختلف چه بلایی سرشان می‌آید وقتی گرفتار چنین مشکلاتی در زندگی خودشان می‌شوند. وقتی یک اثر را نگاه می‌کنید — حالا یا دو اثر از یک مؤلف — این زندگی خاصِ این آدم است، یا احساسات درونی یک آدم؛ از آن نمی‌توانید الگوی کلی برای انسان دربیاورید؛ اگر می‌خواهید پدیده را مطالعه کنید باید بروید مثلاً در ادبیات، سینما، جای دیگر، اشعار، بگردید، آثار هنری پیدا کنید با این تم؛ ببینید چیزهای مشترکش چیست، اختلاف‌هایش چیست و الگوهای کلی دربیاورید. این وقت می‌خواهد؛ باید مدتی آدم برود سرچ کند، یک سری کار گیر بیاورد و با دقت تحلیل کند. این‌ها نمونه‌کارهایی است که — جلسهٔ قبل چند بار تأکید کردم — تحلیل آثار هنری همان‌طور که تحلیل رویاها می‌تواند برای تئوری روانکاوانه خوراک خوبی باشد و فکت‌های جالبی در اختیار بگذارد، کارهای هنری هم — کمتر، اگر نتوانند مؤثر باشند؛ واقعاً بیشتر، اگر نتوانند مؤثر باشند؛ کمتر هم نیستند — خیلی می‌توانند کار کنند.

آثار هنری به‌عنوان خوراک روان‌کاوی

همین الان مثلاً فرض کنید بیماری روانیِ نام‌گذاری‌شده‌ای داریم که به آن می‌گویند اوبلوموفیسم؛ این از داستان اوبلوموف آمده؛ آن آدم چنان بیان خوبی برای یک وضعیت روانی است که دیگر از آن بهتر نمی‌شد بیان کرد؛ کافی است به کسی بگویید آن داستان را بخواند یا فیلمش را ببیند تا بفهمد اوبلوموفیسم یعنی چی؛ هر کسی که شباهتی به اوبلوموف داشته باشد دچار اوبلوموفیسم است. و همین‌طور فکر می‌کنم صدها کار هنری هست که می‌تواند به شما — مثلاً عقدهٔ ادیپ هم که مهم‌ترین شاید اصطلاح روانکاوی فرویدی است، خلاصه از دل اسطوره آمده — همان‌طور که اسطوره‌ها به ما الگو می‌دهند، تحلیل‌های آثار هنری هم همین کار را می‌کنند.

تخطی از رشد و مرگ قهرمان درون

نکتهٔ سوم که باز محتوایی است و به نظر من حتی جالب‌تر: واکنش‌هایی که در شهر زیبا هست به نظر من خیلی جالب است. ماجرا این است که — کلاً از این فضا که فقط ماجرا عاشقانه باشد و نمی‌دانم عشق نوجوانی یا غیرنوجوانی بیرون بیاید — همهٔ آدم‌ها اصولاً در زندگی‌شان وقتی به مراحل نوجوانی و به بلوغ می‌رسند، از نظر روانی دارند بالغ می‌شوند، لحظه‌های خاصی را تجربه می‌کنند که باید تصمیم‌هایی بگیرند. در درون همهٔ ما نوعی پتانسیل برای قهرمان‌بودن وجود دارد؛ برای رها شدن از یک سری بندهایی که جامعه و سنت‌هایی که در آن زندگی می‌کنیم روی ما تحمیل کرده‌اند. می‌توانیم رها شویم؛ ممکن است بهانه‌اش اصرار کردن روی به دست آوردن معشوق باشد. می‌خواهم بگویم این یک الگوی کلی در زندگی آدم‌هاست: آدم‌ها در دورهٔ نوجوانی و جوانی به سن‌وسالی می‌رسند، چیزی پیدا می‌کنند، هدفی پیدا می‌کنند؛ ممکن است آدمی کتابی خوانده باشد و بخواهد مثلاً عارف شود؛ ولی فضای جامعه معمولاً اجازهٔ چنین چیزی را نمی‌دهد؛ نمی‌توانید مثلاً درس و زندگی‌تان را رها کنید بروید؛ پدرتان چه، مادرتان چه، دوستانتان را می‌خواهید چه‌کار کنید. ما همیشه در زندگی‌مان چنین برهه‌های حساسی را می‌گذرانیم که انگار اگر بخواهیم انسان خیلی برجسته‌ای شویم، جایی باید تصمیم‌های بزرگی بگیریم و جلوی سنت‌هایی که اطرافمان هست بایستیم و رها شویم؛ از قید و بندهای خودمان رها شویم. وقتی این کار را نمی‌کنیم چه می‌شود؟ اکثریت آدم‌ها مدارا می‌کنند؛ اصلاً یا آن حس بیرون رفتن از آن سنت در آن‌ها خیلی قوی نیست، یا چیزهایی که دست‌وپایشان را بسته ممکن است خیلی برایشان — چیز — باشد، قدرتمند باشد؛ اتفاقاً خانواده، حسی که ما نسبت به مادر داریم، نسبت به پدر داریم، سنت‌های اجتماعی — این‌ها بندهایی هستند که بالاخره — من این را بارها گفته‌ام، نه فقط در این جلسات، کلاً در جلساتی که صحبت می‌کنم — سنتی که در جهت رشد و کمال انسان باشد نداریم؛ فکر نکنید؛ نه ما که در این وضع دنیا زندگی می‌کنیم، نه آن‌هایی که در غرب زندگی می‌کنند، نه آن‌ها که در هند زندگی می‌کنند؛ سنتی که با آن به‌اصطلاح نقشهٔ رشد انسان — مثلاً فرایند فردانیت — هماهنگ شده باشد نداریم. سنت‌های اجتماعی بیشتر در جهت معیشت به وجود می‌آیند و بنابراین جلوی به وجود آمدن آدمی که از معیشت بخواهد خودش را رها کند و دنبال کمالی ورای چیزهای معمول و روزمره برود، ایستاده‌اند؛ دست‌وپاگیرند. کمتر پدر و مادری هست که آنجا که آدمی باید تصمیم قطعی برای رشد خودش بگیرد همراهی‌اش کند؛ بلکه به نظرشان می‌رسد باید جلویش را بگیرند؛ این دارد مثلاً کارهای عجیب‌وغریب می‌کند. من کمی اغراق می‌کنم برای اینکه می‌گویم نمونه‌اش می‌تواند یک عشق باشد: می‌تواند جوانی عاشق شده باشد؛ این عشق در آن لحظه مهم است که مثلاً به رشدش تحقق ببخشد. اینکه کوتاه می‌آید در مقابل خانواده و سنت‌ها و رهایش می‌کند یا ادامه می‌دهد: اگر ادامه دهد شخصیتش می‌تواند شکوفا شود؛ اگر نه چه اتفاقی می‌افتد؟ به نظر من شهر زیبا نمونهٔ خیلی روشنی از این است که چه اتفاق‌هایی — چه اتفاق‌های بدی — می‌افتد. اولاً این تخطی از به‌اصطلاح دستورالعمل‌های سلف به معنای واقعی کلمه گناه است؛ اصلاً یعنی همین. یعنی الان چه می‌خواهد — مثلاً فرض کنید — گناه، رها کردن یک عشق باشد، نرفتن به یک سفر باشد، نپذیرفتن یک حرکت بزرگ در زندگی باشد، رها نکردن یک شغل یا نپذیرفتن یک شغل یا هر چیزی باشد که در آن لحظه مهم است و به‌شدت در مقابلش اصطکاک‌ها و مقاومت‌هایی وجود دارد. وقتی آن آدمی که می‌تواند این رشد را انجام دهد با ایگوی خودش، با منِ خودش، تصمیم اشتباه را می‌گیرد، این من تاوانِ به‌اصطلاح گناهش را باید پس بدهد؛ مثل یک قانون روانی است. چنان نیست که آدم بتواند در آن لحظه تصمیم درست را نگیرد، کارهای درست را نکند و زندگی روانی‌اش هم روال عادی خودش را طی کند. تاوانی که پس می‌دهد چیست؟ این که بخشی از شخصیتش که می‌توانست رشد کند نابود می‌شود. مثلاً فرض کنید آدمی را می‌بینید — خیلی دلم می‌خواست اگر کمی فکر کرده بودم مثال‌های خوبی از آثار هنری دیگر می‌زدم که شاید جایی ملموس‌تر بتوانم بیان کنم — آدمی که مثلاً زندگی روزمره‌ای دارد و لحظه‌ای می‌تواند انتخاب کند از آنجا بزند و برود؛ حسش را دارد؛ مثل اینکه آن شخصیت قهرمان درونش به او فشار می‌آورد؛ اگر این کار را نکند و آن عمل را انجام ندهد، آن قهرمان درونش می‌میرد؛ این آدم شخصیت مبتذل‌تری پیدا می‌کند بعد از تخطی‌ای که کرده؛ به راحتی نمی‌تواند خودش را بازسازی کند؛ آن بخشی از وجودش که در آن لحظه انگار آن گناه را کرده، آن منِ آن لحظه‌اش را باید عوض کند؛ انگار ویژگی‌هایی در درون این آدم از بین می‌رود؛ ویژگی‌های مثبتی از بین می‌رود و چیزهای مبتذل‌تری جایش را می‌گیرد. یعنی ممکن است کسی این آدم را قبل از این اتفاق و بعدش با فاصلهٔ مثلاً سه چهار سال ببیند و تعجب کند که این آدمی که این‌قدر پرشور بود و آرزوهای بزرگی داشت دارد تبدیل می‌شود به آدمی خیلی روزمره که مثل بقیهٔ آدم‌ها زندگی‌اش را می‌کند و دیگر اصلاً آن سودای رفتن به جایی و این شور را ندارد. اگر آدمی به‌شدت احساسات عاشقانه داشته باشد و یک بار به عشقش خیانت کند — آن لحظه‌ای که باید تصمیم می‌گرفت نگیرد — به این راحتی نمی‌تواند دوباره عاشق شود و همان عشق را تکرار کند؛ موانعی به وجود می‌آید در سر راه آن بخشی از شخصیتش که مربوط به عاشق‌شدن است. دقت می‌کنید؟ شهر زیبا نکتهٔ خیلی جالبش همین است: نمایشی، درام پیچیده‌ای است در بیان اینکه چطور آن بخشی از وجود آدم که انگار گناه کرده — به همان معنا که انگار آن نسخهٔ رشد را رعایت نکرده — تحت فشار قرار می‌گیرد، نابود می‌شود. چیز دیگری جانشینش می‌شود؛ انگار آدمِ جدیدی متولد می‌شود که با آن مؤلفه‌های اولیه نیست. آدم از نظر روانی — همان‌طور که بدن ما اگر زخمی شود خودش را ترمیم می‌کند — این کار را انجام می‌دهد؛ ما نابود نمی‌شویم اگر اشتباه کنیم.

تولد شخصیت جدید پس از گناه

شخصیت جدیدی از درون ما سر برمی‌آورد؛ شخصیتی که با آن اولیه فرق می‌کند، در سطح پایین‌تری قرار دارد؛ بعضی از مؤلفه‌های جالب و صفاتی که قبلاً وجود داشت از بین می‌رود، ولی این شخصیت دوم هم بالاخره زندگی می‌کند. ممکن است بعضی از مؤلفه‌های جالبی را که می‌توانست به آن‌ها برسد از دست بدهد. آیا اشتباهات قابل برگشت هستند؟ هستند، ولی نه به راحتی؛ چنان نیست که آدمی هر خطایی بکند — بزند واقعاً کسی را بکشد — بعد فکر کند فردا می‌تواند به راحتی زندگی‌اش را ادامه دهد. صرف‌نظر کردن ناموجه از یک عشق انگار گناهی است که در رقص در غبار به‌نوعی توصیف شد، ولی با هزار جور پوششی که برعکسش گفته شود؛ اینجا به‌شدت برعکس‌گفتن داریم: که نه، اصلاً آن صحنهٔ آخر قرار است شما قانع شوید که نظر نه‌تنها بدهکار نیست، بدهکار هم نبود؛ آن بدهکاریِ فرضی‌اش را هم پرداخت؛ یک انگشتش را داد و مثلاً جایش به چیزی رسید؛ گناهی در کار نیست. ولی حالا در شهر زیبا می‌بینیم نه، آن گناه گناهِ بزرگی است؛ موجودی آنجا در انتظار مرگ است و از درونش انگار مقاومتی در مقابل این نابود شدن به وجود آمده. این توضیحات را دادم برای اینکه سه نکته‌ای را بگویم که به‌شدت به نظر من جذاب است و آدم بتواند در مورد این دو فیلم کنار همدیگر بیشتر فکر کند و مطالعه کند؛ و امیدوارم این حس به شما دست داده باشد که تحلیل‌های روان‌شناختی گاهی فیلم‌هایی را که اصلاً جذابیتی ندارند ممکن است بی‌نهایت جذاب کند؛ معمولاً جذابیت را کم نمی‌کند، چیزی اضافه می‌کند به آن درکی که ما از یک اثر داریم؛ اثر پیش‌پاافتاده‌ای را ممکن است تبدیل به اثری خیلی قابل مطالعه و جذاب کند؛ کما اینکه آن فیلم Bad Runner که درباره‌اش بحث کردیم فیلم تلویزیونی خیلی خیلی پیش‌پاافتاده‌ای است، ولی فکر می‌کنم می‌شود از آن رونالدیزمی مثلاً تعریف کرد؛ این‌قدر خوب بیان شده آن حالت روانی که این نوجوان گرفتارش شده — این گرفتاری در چنبرهٔ مادری که مانع بروز عشق است — به نظر من جا دارد آدم در موردش مدخلی در مثلاً مشکلات روانی به همین اسم ایجاد کند.

اکبر و اعلا به‌مثابه دو «من»

بحث، نه، مقدمه این است که این مشکل را حل کنم که اکبر و اعلا در این فیلم چه هستند. اکبر و اعلا دقیقاً از نظر من در این فیلم همین وضعیت را نشان می‌دهند: اکبر آن منی است که چند سال پیش گناه کرده و اعلا این منی است که الان متولد شده و حق حیات و زندگی دارد؛ ولی می‌بینید مشکلات اکبر بر دوش اعلاست. این یعنی چه؟ از زاویهٔ خودآگاه — آن پیشنهاد همراه با شوخی خودم که دادم که اکبر بیاید — واقعیت این است. ولی اعلا خودِ اکبر است؛ یعنی در لایهٔ ناخودآگاه این‌ها دو تا نیستند، یکی‌اند. اعلا مثل شخصیت جدید این آدم است که بعد از اینکه این مشکل پیش آمد — انگار آن بخشی از شخصیت دیگر نمی‌تواند ادامهٔ حیات بدهد به دلیل گناهی که انجام شده، به دلیل اینکه جایی که باید آن کار را انجام می‌داد انجام نداده — آن شخصیتی که کمی رمانتیک‌تر است و به یک معنا ضعیف‌تر، بگذارید به‌جای ضعیف‌بودن بگویم ظریف‌تر، به‌نوعی دارد از بین می‌رود و از درونش شخصیتی قوی‌تر ولی با ظرافت کمتر — با احتمالاً فقدان بعضی از ویژگی‌های مثبتی که آن قبلی داشت — متولد شده و حالا این دارد ادامه می‌دهد و می‌بینید وارث مشکلات آن آدمی است که در زندان است. یعنی این اصلاً خودآگاه نیست؛ شخصیت‌ها کاملاً — به نظر من در شهر زیبا — از احساسات خیلی عمیقِ ناخودآگاه به وجود آمده‌اند، ولی واقعیتی را بیان می‌کنند. بنابراین اعلاست که باید تن به ازدواج بدهد، چنین نیست؛ اکبری دیگر وجود ندارد به یک معنا؛ اکبر مثل موجودی بایکوت‌شده است. شما چه چیزی از اکبر در آن دقایق اول فیلم می‌بینید؟ اولین نمایی که در شهر زیبا اکبر را در آن می‌بینید، متأسفانه — از این جهت که — اکبر هنرمند است؛ اکبر کسی است که اولین چیزی که می‌بینید، کاری که دارد انجام می‌دهد تراشیدن دو مجسمهٔ زن و مرد است؛ مثل آن بخشی از شخصیت که مربوط به عشق می‌شد. چه چیزی وجود داشت در این آدم — این شخصیتی که عاشق شد و نپذیرفت — نمی‌دانم چقدر این روشن است: کار هنری انجام دادن و کار هنری که مربوط به — مثلاً — رابطهٔ مرد و زن است. مثل کسی که می‌تواند — مثلاً — می‌توانید چنین فکر کنید: اگر در هر چیزی که در زندگی مؤلف هست اتفاق بد نیفتاده بود و از آن عشق صرف‌نظر نشده بود، می‌توانستید انتظار داشته باشید این مؤلف الان مؤلفی باشد که بیانگر مثلاً عشق باشد؛ آثار عاشقانهٔ خیلی جالب بسازد. الان آقای فرهادی برعکسش است؛ حالا به‌نوعی بیانگر تلخی‌های مثلاً عشق و این چیزهاست. احساسم این است که شهر زیبا به‌وضوح — برای من ممکن است این واضح باشد، نتوانم خوب بیانش کنم — چیزی در درون مؤلف با آن مشکل — که رقص در غبار پنهانش می‌کرد — تا حدی از بین رفت؛ مثل ظرفیتی برای آینده.

مقایسهٔ اکبر و اعلا

کسی که می‌توانست عاشق باشد، طبع هنری داشت، می‌توانست بیانگر عشق باشد، به‌نوعی تحت فشار قرار گرفت. اکبر نسبت به اعلا موجودی است که — در همین فیلم؛ نمی‌خواهم دیگر قضاوت خیلی دقیق و روشنی کنم — هر چیزی می‌توانید این دو را با همدیگر مقایسه کنید؛ سعی کنید ببینید: اکبر را کم می‌بینیم ولی موجودی خیلی آرام‌تر و — چگونه بگوییم — خشونتش مثلاً کمتر است؛ اعلا موجودِ خشن‌تری است. چه انتظاری دارید که بعد از یک دورهٔ بیابان‌زدگی شخصیت یک آدم چه تغییراتی بکند؟ بیایید پیش خودتان فکر کنید اگر کسی دچار چنین بحرانی در زندگی‌اش بشود شخصیتش چه تغییراتی می‌کند؟ احساساتش کم می‌شود، موجود خشن‌تری می‌شود؛ در عین حال موجود قوی‌تری می‌شود؛ آسیب‌پذیری‌اش پایین می‌آید برای اینکه چنین بحرانی را بالاخره توانسته طی کند. فکر می‌کنم همین‌طور بنشینید فکر کنید؛ تطبیقی می‌توانید بدهید که اعلا نسبت به اکبر چنین ویژگی‌هایی دارد؛ کلاً موجود قوی‌تری است ولی خشونت در وجودش بیشتر است. هیچ حسی از مثلاً هنرمندی در اعلا نمی‌بینید ولی اکبر موجود ظریفی است که در همان زندان کار هنری می‌کند؛ همه از او تعریف می‌کنند. مثل یک نوستالژی در آن فیلم نسبت به شخصیت اکبر وجود دارد که حیف است این از بین برود؛ همه تلاش می‌کنند اکبر از بین نرود. چیز جالبی که آنجا بوده و شهر زیبا دارد بیان می‌کند این است که اگر چنین گناهانی — که در زندگی خیلی از آدم‌ها هست؛ فکر می‌کنم کلی‌اش را کردم، فقط به عشق مربوطش نکنید — در لحظه‌هایی که آدم‌ها باید از قید و بندهای اطرافشان بگذرند و عملی کمی متهورانه انجام دهند و قدمی در راه رشد خودشان بردارند، اگر تخطی کنند، اتفاق‌هایی که در درونشان می‌افتد شبیه این است: آن زخم‌هایی که ایجاد می‌شود معطوف می‌شود — فشارش می‌آید — روی آن بخشی از شخصیت‌شان که این گناه را انجام داده، یک بخش. اگر مثلاً فرض کنید مسئله عشقی است، آن قسمتی که مربوط به عاشق‌شدن و روابط عاشقانه است تضعیف می‌شود در وجود آدم؛ ظرافت‌های مثلاً هنری چیزی از بین می‌رود و چیزهای دیگری جانشینش می‌شود؛ آدم کلاً که نمی‌میرد ولی شخصیتش تغییراتی می‌کند متناسب با شرایط جدیدی که به وجود آمده. حالا چنین نگاه کنید: شهر زیبا دارد بیان می‌کند که اگر کسی در عشق اولش دچار چنین تخلفی شد از وظیفه‌ای که انگار داشت — نتوانست عشق را حفظ کند — ببینید برای عشق دومش هم مشکل پیش می‌آید. اینجا شخصیت جدیدی داریم که دوباره عاشق شده ولی این عشق اصلاً نمی‌تواند تحقق پیدا کند؛ به‌نوعی کات می‌شود، به‌نوعی برایش مشکل ایجاد می‌شود. این واقعی نیست. انتظارتان نیست همین را ببینید: که آدمی که به راحتی بدون دلیل موجه عشقی را از دست داده فکر می‌کنید به راحتی می‌تواند عشق دیگری پیدا کند و آنجا مثلاً موفق باشد؛ می‌تواند ازدواج خیلی راحتی بکند؛ قطعاً در زندگی‌اش مشکلاتی پیش می‌آید. شهر زیبا به طور پیچیده‌ای چنین وضعیتی را بیان می‌کند. اعلا که انگار منِ جدیدِ مؤلف است، به‌نوعی می‌آید، سعی می‌کند — ویژه — در عین حالی که سعی می‌کند آن ویژگی‌های گذشته‌اش را از دست ندهد و به‌نوعی زنده نگهشان دارد، در عین حال می‌بینید اینجا دارد عاشق می‌شود؛ این دو با هم فرق نمی‌کنند؛ تلاش برای — این حرفی که می‌زنم اگر خوب فهمیده باشید — تلاش برای زنده نگه داشتن اکبر با تلاش برای عاشق شدن و تحققش به‌نوعی یکی است؛ مثل اینکه آن چیزی که آسیب دیده همان پتانسیل‌های زندگی عاشقانه است که آسیب دیده و می‌بینید اینجا سعی می‌کند عشق جدیدی را پیش ببرد که نمی‌شود. چیزی که مانعش است به‌نوعی چیز دیگر است، همان حس بیابان‌زدگی؛ آن چیزی که انگار آن انرژی از درون علیه خودش اقدام می‌کند. مثل اینکه قوانین روانی داریم: وقتی کسی در مرحله‌ای تخطی کرد از درونش انگار چیزی برای موانعی ایجاد می‌شود؛ برای بعضی از آن ویژگی‌ها انگار باید از بین بروند؛ مثل عدالتی برقرار می‌شود. مثلاً فکر کنید آدم‌هایی که دچار احساس گناه و عذاب وجدان می‌شوند؛ این‌ها مکانیسم‌های درونی‌اند؛ مثل دادگاه — چیزی که در اجتماع درست کرده‌ایم — در درون ما انگار دادگاهی تشکیل می‌شود و بخشی از شخصیت متهم می‌شود و محکوم می‌شود به اینکه اشتباه کرده و تضعیف می‌شود یا از بین می‌رود. اینجا در واقع کل محتوای قصاص و فشاری که روی بخشی از شخصیت هست را چنین در درام می‌بینید. چیزهایی که روشن بود را گفتم: اینکه در واقع ابوالقاسم به‌وضوح — چیزی که خیلی این دو فیلم را به همدیگر خوب مرتبط می‌کند و نشان می‌دهد یکی‌اند — شخصیت ابوالقاسم است که همان حیدر است و همان آدمِ بازی کرده. خیلی جالب است این‌قدر این دو فیلم مؤلفه‌های مشترک داشته‌اند که دلیلی نداشته — با بازی خیلی خوبی که آقای غریبیان در آن نقش کرده بود — آقای فرهادی نرود سراغ غریبیان، چون همان حس را انگار به‌نوعی دارد منتقل می‌کند؛ حالا به‌جای بیابان در خانهٔ خودش نشسته و دارد این کار را می‌کند. و چیزی که در این فیلم به نظر من شاید فهمیدنش کمی مشکل داشته باشد همین رابطهٔ بین اعلا و اکبر است و اینکه اصلاً اعلا چیست، اکبر چیست؛ که از نظر من برای من خیلی واضح است که اکبر در واقع آن منی است که مربوط به آن دوران می‌شود و این به‌نوعی منِ جدیدی است که سعی می‌کند به بقای خودش ادامه دهد، سعی می‌کند عاشق شود، سعی می‌کند ویژگی‌های گذشته را حفظ کند و چندان موفق نیست. این می‌شود بحثی که ادامه داد ولی من کلاً فکر می‌کنم خیلی چیز داشته باشد، وارد جزئیات — مثلاً الان می‌توانم کمی دربارهٔ همسر ابوالقاسم و آن کودک معلول صحبت کنم — ولی حسم این است که کمی — بگذارید چیزی که اینجا نوشتم و الان فراموش کردم بگویم این است که دربارهٔ ویژگی‌های اعلا چیزی اینجا نوشتم که به نظرم می‌آید لازم است گفته شود.

فریب‌کاری اعلا و ابهام دروغ

هر چه در مورد اکبر نوشته بودم را گفتم ولی اولین چیزی که در مورد اعلا نوشتم فریب‌کاری است. اعلا اصولاً — چقدر در این فیلم این را می‌بینید که ادا درمی‌آورد — مثلاً فرض کنید جلوی آن زندان‌بان‌ها، از جلوی ابوالقاسم می‌رود یقه‌اش را می‌بندد، نامه‌ای دروغ می‌خوانَد؛ کلاً اصلاً شیوهٔ برخورد اعلا با ابوالقاسم این‌جور فریب‌دادن است. این حالت دروغ‌گفتن و فریب‌کاری — بعداً نمی‌دانم، همین‌جا موقعیت خوبی است؛ بعداً می‌خواهم مفصل‌تر درباره‌اش صحبت کنم — آخرین لحظه‌ای که می‌بینید ابوالقاسم رضایت می‌دهد، حس‌تان چیست؟ الان راست گفت یا دروغ؟ — که اکبر گفته من — دیه — من کنجکاوم جداً ببینم حس‌تان چه بوده وقتی فیلم را دیدید. اکبر راست گفته الان؟ استدلالتان این است اگر دروغ گفته باشد خیلی بد می‌شود؛ یعنی با فریب در واقع رضایت را گرفته. ولی می‌خواهید آن صحنه را ببینید؟ نمی‌خواهم بگویم دروغ، می‌گویم کمی کنج — خیلی حرف‌هایی هم که می‌خواهم بزنم وابسته به این نیست که قضاوتتان این باشد که این راست است یا دروغ. ولی باید ببینید. چرا؟ شاید هم می‌تواند راست باشد؛ صبح نرفته، دیر آمده؛ ممکن است واقعاً رفته باشد ملاقات اکبر؛ به او گفتم شما را باید ببینم. او از یک راه دیگر رضایت می‌دهد. یک نشانه‌اش هم این است که خیلی دارد خوب می‌گوید؛ یعنی اگر دارد دروغ می‌گوید زیادی دارد خوب دروغ می‌گوید؛ بنابراین آدم حس می‌کند دارد راست می‌گوید. بگو تا چند وقت دیگر اعلامش کنم. قطعاً دارد دروغ می‌گوید؛ این را چون بعد از اینکه آمد اصلاً فهمید که این‌جا خانه‌ای دارد زندگی که فروخته می‌شود؛ قبلش اصلاً این حرف‌ها نبود. اگر صبح رفته پیش اکبر — اکبر که نمی‌داند — مثلاً نزدیک ظهر، نزدیک اذان ظهر آمد، دید مشتری آمده، زن ابوالقاسم به او گفت برو به فلانی بگو؛ بنابراین اکبر اصلاً نمی‌داند مسئلهٔ فروش خانه همین الان پیش آمده؛ این قطعاً دروغ است. شاید ملاقات اکبر بوده ولی اینکه نمی‌دانم خانه‌تان را نفروشید برای خاطر پول دیه، این دروغ است. حالا مجهول است که واقعاً اصلاً اکبر گفته باشد من را اعدام کنید؛ به‌نوعی است. خیلی روشن، حداقل با آن قاطعیتی که می‌گویید راست می‌گوید، دروغی همین الان به‌وضوح گفته. حالا می‌گوید گفته که اعلامش کنم؛ اگر کاری بکنید زودتر اعلامش کنم، واقعاً می‌شود. با دروغ‌هایی که قبلاً در آن نامهٔ اولیه گفت — یعنی این طرح اینکه اصولاً با دروغ پیش بیاید — می‌شود فرض کرد همه‌چیز دروغ است؛ پس دوباره اصلاً نرفته ملاقات اکبر، یا رفته ملاقات اکبر ولی این حرف‌ها نشده؛ الان دارد این حرف‌ها را می‌زند. و این ابهام در این فیلم وجود دارد که این لحظه حرف‌هایی که دارد می‌زند راست است یا دروغ، و اینکه چقدر واقعاً این‌ها در رضایت‌دادن مؤثر است. به نظر من حرف‌هایی که زن ابوالقاسم زد و آن انگیزه‌ای که پول را بگیرد و برای آن بچهٔ معلول خرج کند به نظر می‌آید چیز است؛ به اندازهٔ کافی ابوالقاسم را متحول کرده. آن حرفی که او به او می‌زند — بگذار این‌جا را — چون یکی به من ایمیل زد گفت شما گفتید در جلسهٔ قبل نکتهٔ اصلی آن حرف‌هایی است که او می‌زند؛ ولی من به نظرم این چیزی که اینجا می‌گوید که اکبر از دیه صرف‌نظر کرده مهم‌تر است، یا این هم مهم است؟ حالا این بالاخره آن لحظه‌ای است که او در مقابل این حرف می‌گوید بله، من گذشت می‌کنم. ولی به نظر من جایی که آن زن دارد با او صحبت می‌کند — ببخشید، این هم خودش آمد — این‌جا را اگر فیکس کنیم — اگر چند تصویر بخواهم انتخاب کنم، این هم در آن هست — بگذارید این صحنه را نگاه کنیم. ابوالقاسم، حالا دکتر را بکش به دل. این به نظر می‌آید آن جمله‌ای است که خیلی تأثیرگذار است روی ابوالقاسم؛ برای اینکه بعدش نگاه کنید: بدون اینکه ابوالقاسم را ببینیم به نظر می‌آید ابوالقاسم شروع می‌کند به گریه کردن و زن با تعجب برمی‌گردد نگاهش می‌کند. از این یادآوری — مثل اینکه از اینکه به گوش آگاهی‌اش آورد که اصل ماجرا این است که زنت را از دست داده‌ای، این انتقام چیز دیگری است که از این پسر می‌گیری — این به اندازهٔ کافی روی ابوالقاسم تأثیر گذاشت؛ صدای گریه‌کردن ابوالقاسم می‌آید. وقتی اعلا می‌آید پیش ابوالقاسم، ابوالقاسم نشسته روی پله با حالتی، خیلی زیاد گریه می‌کند؛ یعنی آمادگی شدیدی دارد؛ انگار از این کاری که کرد — می‌خواست خانه را بفروشد، دیگر به یک اوج دیوانگی رسید، زنش را کتک زد — به‌نوعی پشیمان است؛ آمادگی‌اش را دارد؛ حالا اعلا مثل اینکه چیز آخر را به او وارد می‌کند؛ با اینکه او گفته من مثلاً دیگر نمی‌خواهم. اگر دروغ باشد یا راست خیلی فرق نمی‌کند ماجرا ولی جالب است اگر کلاً دروغ باشد. ما نشانی در فیلم نداریم که قضاوت کنیم چقدر راست است یا دروغ؛ ولی اعلا سابقهٔ دروغ‌گفتن چنینی را به ابوالقاسم دارد؛ دست‌کم چیزی که به وضوح هست این است که بخشی از حرف‌هایی که دارد می‌زند حتماً دروغ است. ولی ممکن است کلیتش — اینکه این حرف «زودتر اعدامش کنید راحت می‌شوم» — یادتان هست قبلاً اعلا به ابوالقاسم گفته؛ جزو روضه‌هایی که برایش خواند در کوچه، وقتی داشتند می‌آمدند به او این را گفت؛ یعنی این ایده باز انگار مال خود اعلاست نه چیز واقعی که مربوط به اکبر باشد؛ از قول اکبر اعلا جایی گفته که می‌ترسد و خیلی چیز؛ اصرار کرده برویم مثلاً رضایت بگیریم و این حرف‌ها. خیلی این حالت که — نمی‌دانم — آنجا ایستاده منتظر زودتر اعدامش کنند، راحت شوم، خیلی قابل باور نیست. برای اعلا اگر این‌جا چیزی دارد دروغ می‌گوید یا کلاً دروغ می‌گوید — کلاً از او دروغ شنیده‌ایم، نقش‌بازی دیده‌ایم — چیزی که انگار ویژگی‌ای است که به هر حال مربوط به اعلا می‌شود.

دروغ در فیلم‌های فرهادی: از شهر زیبا تا جدایی

بگذارید — از این به بعد در فیلم‌های آقای فرهادی دروغ‌گفتن محوریت پیدا می‌کند. بعضی‌ها به فیلم‌های چهارشنبه‌سوری، دربارهٔ الی و جدایی نادر از سیمین می‌گویند تریلوژی دروغ؛ می‌گویند محتوای اصلی این سه فیلم کنار همدیگر دروغ‌گفتن است. من بدون اینکه واقعاً فیلم را یک دور به این قصد نگاه کنم — فیلم‌ها را وقتی در دستگاه می‌بینم یک بار، یک خلاصهٔ سکانس می‌نویسم؛ یعنی صفحه‌ای می‌نویسم که چیزی یادم بماند که صحنه‌ها چگونه پشت هم بوده‌اند — با استفاده از آن تعدادی دروغ در شهر زیبا درآورده‌ام. تترالوژی؛ پس اگر — می‌خواهم بگویم اصلاً نه تریلوژی در کار است نه تترالوژی در کار است.

فهرست دروغ‌های شهر زیبا

چند دروغِ قطعی؛ چیزهای دیگری هم اگر با این قصد نگاه کنید پیدا می‌کنید. فیلم با این دروغ شروع می‌شود که اعلا رگش را زده؛ یعنی اصلاً اعلا از اول با یک فریب‌کاری؛ فیلم چنان شروع می‌شود که اعلا خودش را زده به اینکه رگش را زده؛ کسی می‌آید اعلام می‌کند که اعلا رگش را زده، دروغ دارد می‌گوید؛ کل آن جلسه دروغ است؛ رفتار اعلا دروغ است؛ و آنجا خیلی بامزه است؛ دارند مثلاً جشن تولد می‌گیرند؛ ولی بالاخره فیلم با نوعی نقش‌بازی و دروغ‌گفتن اعلا شروع می‌شود. جایی که آقای غفوری به اکبر می‌گوید من دلم روشن است که رضایت می‌دهد، دارد دروغ می‌گوید؛ برای اینکه بعدش می‌بینید به‌شدت ناامیدند از اینکه رضایت بگیرند. حتی آن طرف از اول، دو سال پیش گفتند که این آدم رضایت می‌دهد — نیست؛ این از آن دروغ‌های مصلحتی است که مردم می‌گویند؛ بالاخره دروغ است. امروز در فیلم‌های آقای — چیز — اگر کسی چنین دروغی بگوید بلایی سرش می‌آید ولی آن روز چنین نبود. من به نظرم نکتهٔ مهمی است که دروغ‌های شهر زیبا را ببینید؛ اصلاً فانکشن دروغ در فیلم‌های جدید آقای فرهادی کم‌کم چنین شد. و چنان نیست که بعضی‌ها فکر می‌کنند — مخصوصاً آن آدم‌هایی که بیماری این را دارند که همهٔ فیلم‌ها را تا جایی که می‌شود اجتماعی نقد کنند — مثلاً آقای فرهادی نشسته فکر کرده مهم‌ترین مشکل جامعهٔ ایران در حال حاضر دروغ‌گفتن مردم است و دارد این را در فیلم‌هایش نشان می‌دهد. بعضی‌ها می‌گویند نه، مسئله اجتماعی نیست، مسئله اخلاقی است؛ آقای فرهادی نسبت به مسئلهٔ دروغ حساسیت ویژه‌ای دارد و سعی می‌کند بگوید مثلاً اخلاق مردم ایران این در آن هست؛ ببینید چقدر چیز بدی. تأکید من روی این است: در شهر زیبا دروغ‌ها حتی تا حدی بامزه‌اند؛ دروغ‌ها به‌نوعی نتایج بد نمی‌دهند. اگر اعلا آخرش دروغ گفته باشد، اصلاً فاجعه است و اینکه مهم‌ترین اتفاق خوب فیلم، رضایت‌دادن ابوالقاسم بر اساس یک دروغ به وجود آمده است. می‌گوید کسی می‌آید به آقای — می‌شد چنان نباشد — کسی می‌آید به آقای غفوری دروغی می‌گوید که اعلا خودش را زده، دارد می‌میرد؛ که این بلافاصله فاش می‌شود؛ هیچ اتفاقی هم نمی‌افتد؛ آن بلایی هم سر آن آدمی که این حرف را زد نمی‌آید؛ نه اعلایی که این فریب را ترتیب داده که یکی بیاید — نمی‌دانم — با کاتر بزند دستش که برود بیمارستان؛ و این‌جا هم به هر حال فریبی در کار است: می‌آید می‌گوید وقتی کاترها را دارد تحویل می‌دهد می‌گوید صبح نماز خواندید؟ او می‌گوید چند رکعت؟ اصلاً نمی‌داند نماز صبح چند رکعت است؛ دروغ‌های عجیب‌وغریب. یعنی می‌آید زنگ در خانهٔ فیروزه را می‌زند، او از داخل دکه می‌آید می‌گوید نیست؛ این چرا؟ مثلاً به‌نوعی چیز دیگری می‌گوید که مثلاً زنش یا — هر چه — نمی‌خواهد از او سراغش بروند؛ خیلی توجیهی ندارد. می‌آورندش، پلیس می‌آورد، می‌گویند می‌شناسیش؟ می‌گوید فامیل است. می‌تواند راستش را بگوید ولی خلاصه می‌کند؛ می‌گوید فیروزه می‌گوید این اعلا فامیل من است. از همه خنده‌دارتر به نظر من این است که اعلا از او می‌پرسد شوهرت پاکت‌نامه می‌فروشد؟ فیروزه می‌گوید نه؛ فردا خودش پاکت‌نامه را می‌خرد. این دیگر واقعاً — نمی‌دانم — به‌غیر از اینکه همین‌طور دروغ تفریحی‌ای است که حالا جایی که می‌شد دروغی گفته شود، گفت؛ چرا راستش را بگوید؟ اصلاً شخصیت‌های آقای فرهادی باید انگیزه‌ای داشته باشند راستش را بگویند. انگار اتوماتیک — این را اعلا تشخیص می‌دهد یا فیروزه؟ نمی‌دانم. نمی‌دانم؛ حالا خیلی توجیه ندارد که بخواهد برود مثلاً پاکت بگیرد؛ شاید آشتی‌کردن با همدیگر است؛ دارد چیزی می‌خرد؛ آشتی، صلح‌جویانه است که رفته؛ حالا می‌توانست بگوید من برایت می‌خرم، از او می‌گیرم. کل رفتار فیروزه در مقابل ابوالقاسم و زنش و این‌ها را که می‌بینید به‌وضوح تغییر می‌کند؛ وقتی می‌روند پیش ابوالقاسم گونهٔ دیگری رفتار می‌کنند، نقش‌بازی می‌کنند؛ در خانه زنش را می‌زنند، می‌گویند شوهرت هست؟ می‌گوید نه شوهرم نیست، در حالی که هست؛ به محض اینکه می‌رود پیش ابوالقاسم فیروزه می‌گوید کار دارم، می‌خواهم بروم؛ ما می‌دانیم دروغ دارد می‌گوید؛ او می‌خواهد این مسئله را خودش باز کند. فیروزه را با لگد انداختند از خانه بیرون؛ از او می‌پرسند کتکت زد؟ می‌گوید نه؛ یکی من خودم دیدم که مثلاً انداختندش بیرون. ببینید، این‌ها ساده است ولی بقیهٔ فیلم‌ها چنین نیست؛ یعنی کلاً هر چند دقیقه‌ای یک بار آدم‌ها به‌وضوح دروغ می‌گویند؛ یعنی چیز ساده‌ای است؛ حالا خیلی ممکن است انگیزه داشته باشند یا نداشته باشند. در چهارشنبه‌سوری این در اوج است؛ همهٔ حرف‌ها را باید بفهمید پشتش چیست؛ یعنی کلاً این غیرمستقیم‌بودن شخصیت‌های آقای فرهادی در چهارشنبه‌سوری هم هنوز عواقب چندانی ندارد. می‌خواهم بگویم این ویژگی کار آقای فرهادی بوده، نه به دلیل قضاوت کردن در مورد اینکه دروغ خوب است یا بد؛ در فیلم‌نامه‌نویسی کمک می‌کند که اطلاعاتی را — گاهی بتوانید — مثلاً وقتی کسی دروغ می‌گوید چیزی پنهان می‌شود؛ مثلاً فرض کنید چهارشنبه‌سوری تعلیقش برای این است که آدم‌ها خیلی خوب دارند دروغ می‌گویند و شما مثلاً شوهر مژده آن‌قدر خوب دارد نقش‌بازی می‌کند که نمی‌فهمید؛ سیمین‌خانم چنان خوب دروغ می‌گوید که جایی حتی حالت — آن روحی می‌خواهد از دهانش بشنود که ساعت ۴ صبح را از کجا — بلافاصله حرفش را برمی‌گرداند که من اصلاً نمی‌دانم ۴ صبح گفتم؟ اصلاً شاید از کسی شنیده‌ام. اگر این دروغ‌ها نباشد اصلاً داستان‌های آقای فرهادی بدون این دروغ‌ها پیش نمی‌رود. دربارهٔ الی که اصلاً همهٔ تعلیقش برای این است که همه دارند دروغ می‌گویند، بعد این دروغ‌ها فاش می‌شود، می‌ترسند فاش شود، حالا چه کنند. این تریلوژی نیست؛ چنان نیست که از جایی در مورد دروغ شروع کرده باشد فکر کردن و — این صحبت در مورد دروغ واقعاً وجود دارد و اخلاق و این حرف‌ها در کار می‌آید، بیشتر در همین فیلم آخر؛ از شهر زیبا شروع می‌شود؛ این‌ها ویژگی‌های این شخصیت‌هاست. به نظرم نکتهٔ مهمی است که این را بفهمیم چرا چنین است؛ حالا فقط یک تکنیک فیلم‌نامه‌نویسی است یا نه، چیز بزرگ‌تری پشتش هست. کل صحنهٔ ملاقات اکبر با ابوالقاسم دروغ است؛ یک نامهٔ دروغ هم این‌طور؛ با تمام — فکر کنید اصلاً سکانسی داریم که کلاً دروغ در آن گفته می‌شود. حتی الان این ابهام می‌تواند برای شما وجود داشته باشد که چقدر از حرف‌هایی که از قول اکبر آنجا نقل می‌شود راست است؛ آیا اکبر واقعاً می‌خواسته خودش را بکشد؟ می‌خواسته خودش و او را هر دو بکشند یا اعلا همهٔ این‌ها را از خودش درآورده؟ می‌دانید منظورم چیست؟ شما که می‌دانید آن نامه را اکبر ننوشته، اعلا نوشته؛ چون پاکت را خودش خریده. چقدرش را راست دارد می‌گوید، چقدرش را دروغ؟ ممکن است — یعنی اعلا آن‌قدر دروغ گفته در این فیلم که ما حس این را نداشته باشیم که هر چه در آن نامه بود راست است. بعداً جایی وقتی آقای غفوری از اعلا می‌پرسد اکبر چرا آن دختر را کشت؟ می‌گوید برای اینکه نمی‌خواست، نمی‌خواست بدنش را ببیند؛ نمی‌توانست ببیند که یک نفر دیگر می‌بیندش؛ اصلاً شاید واقعاً برای همین کشته؛ یعنی قصد کشتن خودش را هم نداشته؛ به‌نوعی حالت حسادت و حس مالکیت که به قتل انجامیده. اعلا وقتی می‌آید پیش ابوالقاسم، بیرونِ کادر ابوالقاسم از زنش می‌پرسد این کیست؟ می‌گوید فکر کنم بیمار است؛ و می‌داند بیمار نیست؛ دروغ دارد به شوهرش می‌گوید. ابوالقاسم برای اینکه این را از سر خودش باز کند به او دروغ می‌گوید؛ می‌گوید حالا برو، من شب فکر می‌کنم؛ نمی‌خواهد فکر کند؛ فقط می‌خواهد این را بفرستد دادگاه؛ فقط از سر خودش باز کند. آن شوخی بامزهٔ فیلم که می‌گوید بابا، مامانم تو را نیاورده، این دروغ حساب نمی‌شود. از او می‌پرسند ناهار خوردی؟ می‌گوید آره خوردم با نوشابه؛ ما می‌دانیم دروغ می‌گوید؛ یک دروغِ دروغ است؛ بعد یک سینی غذای کامل هم که می‌خورد هنوز گرسنه است. ما می‌دانیم فیروزه دروغ می‌گوید به او وقتی می‌گوید چرا از من حمایت کردی؟ می‌گوید چون دوست داداشم؛ آنجا دیگر چون دوست داداشش بود از او حمایت نکرده؛ کل اینکه فیروزه حلقه دستش است و در واقع فریب شوهر داشتن و این‌ها همه‌اش دروغ است؛ این یک دروغ اساسی ماجراست که پیچ داستانی ایجاد می‌کند؛ این از آن نوع دروغ‌هایی است که بعداً زیاد در کارهای فرهادی هست که ما به‌عنوان تماشاگر هم نفهمیم این دروغ است، به اشتباه بیفتیم و بعد این اشتباه تصحیح شود. به نظر من زن ابوالقاسم دروغ می‌گوید که این از وقتی رضایت داده دارد سکته می‌کند و فلان؛ آن‌جا چون خودش به‌شدت می‌خواهد پول بگیرد و این حرف‌ها دارد این را از قول شوهرش می‌گوید. من باورم نمی‌شود؛ دیگر وقتی این‌همه دروغ گفتن، من همیشه دوست دارم ببینم آقای فرهادی همین‌طور فیلم‌هایش ادامه پیدا کند که همه دارند دروغ می‌گویند، چه می‌شود؛ من دیگر مثلاً فیلم‌های آقای فرهادی را الان بعد از چهارشنبه‌سوری دارم می‌بینم، می‌گویم همه دارند دروغ می‌گویند؛ خیلی — یعنی با این حس هیچ‌چیزش باورم نمی‌شود؛ همه ممکن است هر چیزی ممکن است دروغ باشد؛ هر اطلاعاتی ممکن است غلط باشد؛ بنابراین دیگر آن تعلیق‌ها ایجاد نمی‌شود؛ الان ممکن است هنوز اکثریت مردم — چقدر می‌شود با این تکنیک تعلیق ایجاد کرد؟ من الان از اول فیلمی بیایم دو نفر، زن — من می‌بینم شاید زن شوهر نباشد؛ من که نمی‌دانم؛ شاید اصلاً زن نباشد، این اصلاً مردی است، فردی دیگر است؛ همه‌چیز در حالت — قرار می‌گیرد، تعلیق قرار می‌گیرد. فیروزه دروغ می‌گوید که این‌ها آمده بودند این‌جا، آمدند آن پیشنهاد را که کردند؛ وقتی اعلا می‌پرسد این‌ها چه‌کار داشتند این‌جا، می‌گوید این‌ها همه پول را — آمدند می‌گویند همه پول را می‌خواهند — پنهان می‌کند که موقعیت چیست. زن ابوالقاسم دروغ می‌گوید که این دخترش هر وقت برایش خواستگار می‌آید هول می‌شود، یادش می‌رود و این‌ها؛ خواستگار برایش نمی‌آید. تمام حرف‌ها و رفتار و گفتار فیروزه دروغ است که درو باز نمی‌کند؛ در بیمارستان هر چه می‌گوید دروغ است؛ می‌گوید چرا وای نمی‌ایستی؟ می‌گوید دیرم می‌شود، نمی‌دانم؛ می‌گوید اگر به تو محبت کردم برای خاطر فلان بود؛ هر چه می‌گوید دروغ است؛ دارد چیزی را پنهان می‌کند که واقعاً علاقه‌ای به همدیگر داشته‌اند. می‌گوید آن دختر، می‌گوید دختر خوبی است؛ می‌گوید باید ازدواج کنم یا نه؛ دیگر دختره خوبی است؛ می‌گوید اگر به تو محبت می‌کردم برای این نبود که به تو علاقه داشتم، برای این بود که — که این‌جا دیگر اعلا برمی‌گردد به او می‌گوید دروغ داری می‌گویم؛ دیگر قابل تحمل نیست؛ معلوم است دارد دروغ می‌گوید. خلاصه به طور نرم در یک فیلم این‌همه دروغ نمی‌بینید. بنابراین دروغ‌گفتن از چهارشنبه‌سوری شروع نشد؛ از شهر زیبا شروع شد؛ بخشی‌اش قطعاً جنبهٔ تکنیکی دارد؛ یعنی تکنیک فیلم‌نامه‌نویسی برای کنترلِ اطلاعات دادن به تماشاگر؛ و اینکه می‌شود با استفاده از اطلاعات غلط تماشاگر را به حالت تعلیق رساند و بعداً این پیچ‌های داستانی خوب ایجاد کرد؛ منتها تا چه مدت می‌شود این کار را کرد، خدا می‌داند. فکر می‌کنم کم‌کم — اگر خیلی شهرت پیدا کند آقای فرهادی که همیشه با استفاده از — شاید برای همین مردم می‌گویند تریلوژی — یعنی دیگر بسته است؛ ستاره را ساختی، برو سراغ مثلاً کاری دیگر، گونهٔ دیگری تعلیق ایجاد کن. به هر حال تترالوژی؛ از شهر زیبا هم باید جزو فیلم‌هایی حسابش کنید که در آن دروغ خیلی شاخص است؛ و اگر بگویید در شهر زیبا دروغ مسئلهٔ اصلی نیست، در چهارشنبه‌سوری هم مسئلهٔ اصلی نیست. در چهارشنبه‌سوری اتفاقاً همان‌طور که اعلا این‌جا به نظر می‌آید در نقطهٔ اوج با یک دروغ کاری خوب پیش می‌برد، روحی هم آنجا به‌نوعی دروغ مصلحت‌آمیز خوبی می‌گوید و آن زندگی‌ای که دارد از هم می‌پاشد انگار یک‌دفعه آرامشی در آن برقرار می‌کند؛ حس‌تان این نیست که کار خیلی بدی کرده؟ واقعاً وقتی در چهارشنبه‌سوری می‌بینید در آن لحظه احساس نمی‌کنید چه دروغ بدی گفت؛ هرچند بعداً معلوم می‌شود کار بدی بوده چون واقعاً رابطه‌ای وجود داشته؛ ولی باز مثلاً اگر واقعیت داشته باشد که سیمین‌خانم دیگر رابطه‌اش با آن شوهر قطع شده باشد، شاید آن دروغ خیلی در زندگی این‌ها نقش مثبتی هم بازی کند. آن شوهر می‌گوید الان دیگر هیچ شکی ندارم؛ که بعداً ما می‌فهمیم هنوز دارد. اگر نیامده بود — مثلاً سعی نکرده بود دروغش را جبران کند — وقتی می‌آید بالا، پشت در می‌گوید من امروز خانم — حرفش قطع می‌شود — آن کنجکاوی‌اش می‌گوید چه می‌خواستی بگویی؛ که به‌نوعی به نظر من دوباره شک می‌کند؛ شاید آن دروغ می‌توانست یک خانواده را نجات بدهد. به هر حال به‌نوعی شبیه مدلِ همان دروغِ اعلاست؛ گره‌ای را انگار موقتاً باز می‌کند. خیلی چیزها هست، جزئیاتی که حالا می‌توانم درباره‌اش بحث نکنم و بگذارم، چون می‌خواهم چیزهایی بگویم که در فیلم‌های آینده هم هستند، به‌اصطلاح جا می‌ماند که درباره‌اش بحث کنیم: مؤلف‌هایی که در شهر زیبا هستند و هی در فیلم‌های بعد هم تکرار می‌شوند. در نقد روانکاوانه پیدا کردن این اشتراک‌های بین مجموعهٔ آثار خیلی مهم است، حتی اگر چیزهای جزئی باشند. اگر در رویاهای یک نفر چیزی خیلی ساده مرتب تکرار شود خیلی مهم است؛ تکرار — ممکن است چیزی یک لحظه فقط در فیلم به آن اشاره شود، ولی در همهٔ فیلم‌ها آن لحظهٔ مشابه باشد — گیری این‌جا به هر حال وجود دارد که هی مثلاً این نماد تولید می‌شود، هی این واقعه تکرار می‌شود. تکرارِ زیاد — ولو تأکید رویش کم باشد و خیلی اغراق‌آمیز نباشد — به‌شدت نشان‌دهندهٔ یک تمایل روانی است؛ انگار از ناخودآگاه به طور منظم نمادی دارد تولید می‌شود. الان یک تست بزنم که چقدر فیلم‌های آقای فرهادی را خوب می‌شناسید.

تکرار نماد خون دماغ

می‌توانید فیلمی از آقای فرهادی را اسم ببرید که در آن از دماغ کسی خون نیامده باشد؟ چقدر باید فکر کنید فیلمی پیدا کنید که — به معنای واقعی کلمه — دماغ کسی خون نیامده باشد. در رقص در غبار، در دعوایی که نظر دارد با — از دماغش خون آمد؛ از دماغ نظر. الان چه فیلمی هست که از دماغ کسی خون نیامده باشد؟ اصلاً وجود دارد؟ در شهر زیبا از دماغ اکبر خون آمد؛ اولش اعلا زدش. در جدایی نادر از سیمین — که همه دیده‌اید — از دماغ خانم لیلا حاتمی خون آمد. در دربارهٔ الی، دماغ احمد با آن مشت محکم توسط علیرضا. فقط چهارشنبه‌سوری است که از دماغ کسی — نمی‌دانم — ولی کتک‌کاری همیشه هست. عجیب نیست؟ همه‌اش کتک‌کاری است. مردها زن‌ها را می‌زنند. اصلاً هیچ انتظار دارید مثلاً در چهارشنبه‌سوری — حالا هر چه شده باشد — فرخ‌نژاد زنش را در خیابان بزند؟ یا اصلاً ذره‌ای به این می‌خورد که مانی حقیقی در دربارهٔ الی کسی را کتک بزند؟ گشت ارشاد، فرهانی را. خیلی عجیب است؛ آدم جا می‌خورد. کتک‌کاری همیشه هست. خشونت‌هایی که معمولاً — دست‌کم یک اتفاق عجیب که هی می‌افتد این است که — ممکن است بگویید از دماغ خون آمده ولی هی تکرار شدنش عجیب است؛ اصلاً اینکه از دماغ خانم لیلا حاتمی در دست آن یکی، دماغش خون آمد دیگر خیلی چیز است؛ واقعهٔ عجیب‌وغریبی است که هی مدام — در چهارشنبه‌سوری بالاخره دماغ خانم هدیه تهرانی مرتب در آن قطره دارد ریخته می‌شود. بنابراین چیزی در مورد دماغ‌ها در فیلم‌های آقای فرهادی هست؛ این مشکل چیست؟ چرا این‌قدر دماغ‌ها آسیب‌پذیرند؟ این‌جور — منظورم این است: شما یک سری فیلم می‌بینید؛ ممکن است این‌ها چیزهای خیلی جزئی باشند.

کتک‌کاری و خشونت فیزیکی

مثلاً دعوا می‌شود و از دماغ آدم‌ها خون می‌آید؛ ولی کل دماغ‌های تاریخ سینمای ایران را جمع کنید که از آن‌ها خون آمده، فکر می‌کنم آقای فرهادی سهم بزرگی دارد با همین پنج فیلم. چقدر کتک‌کاری در این فیلم‌ها هست؟ در رقص در غبار نظر با همکارش کتک‌کاری حسابی می‌کند؛ دو سه بار هم کتک می‌خورد از حیدر و یک بار هم که اصلاً با همدیگر گلاویز می‌شوند، طولانی، همراه با موسیقی‌ای که آخرش هم کف می‌زنند؛ با همدیگر کتک‌کاری می‌کنند که به خون‌آمدن از دماغ نظر می‌انجامد. این‌جا چند دعوا هست: از اولش اکبر با اعلا دعوا، یعنی دعوای فیزیکی؛ درگیری‌های ابوالقاسم؛ فیروزه را می‌زند؛ ابوالقاسم زن خودش را می‌زند؛ اعلا با شوهر ساختگی فیروزه حسابی دعوا می‌کنند — که می‌گوید اگر برای خاطر — نمی‌دانم — تو نبودی کله‌اش را می‌کردم زیر ریل قطار. چهارشنبه‌سوری که اصلاً جایی ندارد که کسی را بزنند، هم هدیه تهرانی بچه‌اش را حسابی کتک می‌زند؛ به‌گونه‌ای که کمی چیز دیگری است؛ مادری چنین دنبال مثلاً بچه‌اش برود؛ صحنه‌ای هست که وقتی می‌آید نگاه می‌کند از روی تراس همین‌طور دارند — اصلاً انگار دعوا شده — بچه را می‌زند و از پله دنبالش می‌کشد و این‌ها؛ و به‌نوعی عجیب‌وغریب فرخ‌نژاد هم هدیه تهرانی را در خیابان کتک می‌زند. در دربارهٔ الی هم یک دعوای زن‌وشوهری و کتک‌کاری هست به‌اضافهٔ آن دعواهایی که دو بار علیرضا درگیر می‌شود فیزیکی؛ یک بار با آن بوق‌زدن و — نمی‌دانم — راننده و این‌ها، یک بار هم با احمد و دیگران. و این چیز هم همین‌طور است. در جدایی نادر از سیمین شخصیت شاه‌حسینی کاملاً حالت درگیری فیزیکی دارد. این‌ها ویژگی‌اند؛ بالاخره خوب است آدم به این‌ها فکر کند که این مقدار خشونت فیزیکی در این فیلم‌هایی که خیلی جا ندارد. نکته این است که مثلاً چهارشنبه‌سوری — تا جایی می‌توانید بگویید رقص در غبار و شهر زیبا فیلم‌های پایین‌شهری‌اند، آنجا درگیری فیزیکی زیاد است — ولی فیلم‌ها از وقتی بالاشهری هم شدند باز دعوا در آن‌ها هست؛ دعوایی که لزوماً هم آدم‌هایش از پایین‌شهری‌ها نیستند؛ یعنی مثلاً فرخ‌نژاد و مانی حقیقی در چهارشنبه‌سوری و دربارهٔ الی آدم‌های پایین‌شهری نیستند ولی باز اهل کتک‌کاری‌اند؛ اهل کتک‌کاری، آن هم زدن زن. کلاً زن‌ها در فیلم‌های آقای فرهادی در معرض کتک‌خوردن‌اند. نمی‌دانم، حسی دارم که از شهر زیبا بگذریم؛ چیزی به این خوبی برای بحث‌کردن پیدا نمی‌شود.

قطار، پنجره، فنس و نمادهای آگاهانه

می‌خواهم چند نکته در مورد فیلم شهر زیبا فهرست‌وار بگویم. کمی به قطار فکر کنید؛ به نظر من همین‌طور در فیلم قطار این‌قدر رد نمی‌شود؛ جزئیاتی که — هر چیز غیرعادی، نظر آدم باید جلب شود. جایی اصلاً این تأکیدی که روی پنجرهٔ خانهٔ فیروزه هست خیلی چیز است، خیلی درشت در این فیلم؛ مثلاً حتی در این حد که این مسئله رویش تأکید شده که جایی که غفوری اعلا را می‌آورد و می‌خواهد به او بگوید برو فیروزه و بعد با همدیگر بروید آن‌جا، می‌گوید آن پنجره را می‌بینی؟ آن خانه. آدم که می‌گوید در را می‌گیرم؛ درِ خانه‌اش، پنجره‌اش را چه‌کار دارم؛ مگر می‌خواهم از پنجره بروم تو خانه؛ زنگ می‌خواهم بزنم. می‌گوید — یعنی چیزی که از خانهٔ فیروزه از اول می‌بینید پنجره است؛ از پنجره‌اش دارد صحبت می‌شود؛ پنجره هم در فیلم کشیده‌شدن پرده، از بیرون، از داخل؛ پنجره خیلی شخصیت مهمی در این فیلم می‌شود. چیزی جالب در نوشتن می‌توانم وقتی دربارهٔ الی صحبت می‌کنم بگویم: به فنس‌های فلزی که دخترهای مورد علاقه اسباب‌خانه‌شان هست. در رقص در غبار و شهر زیبا هر جا شما دور و بر خانهٔ فیروزه نماهایی می‌بینید که از پشت فنس گرفته شده؛ مثلاً فکر می‌کنم اولین باری که خانه را می‌بینیم چنین است. این هم یک دروغ دیگر است؛ من یادم نبود؛ می‌گوید به مرتضی، علی؛ بقیه ندارد؛ بعد می‌گوید او به او اشاره می‌کند، می‌گوید با چه می‌آید؛ این‌ها دروغ‌هایی نیستند که خیلی دراماتیک مهم باشند؛ دست‌آخر می‌گوید آمدم دستش را ببوسم؛ چه خباثتی. این با خواهرش صحبت می‌کند؛ این — کجاست؟ — این را که می‌زنید چرا چنین است؟ من تا حالا از وی‌اف‌سی چنین خطایی ندیده‌ام؛ خیلی نرم‌افزار خوبی است. از این فنس — آنجا در رقص در غبار یادتان هست مثلاً جایی این نظر از پشت یک فنس در حالی که چنین ایستاده با مادر چیزی صحبت می‌کند — یا همان صحنه‌ای که حتی آخر فیلم می‌رود؛ اینکه آنجا فنس‌کشی شده چیز دیگری است؛ هم این‌جا هم همین‌طور است؛ و اینکه مدام دوربین به‌نوعی می‌گیرد — الان این اولین نمای خانهٔ فیروزه است که دقیقاً به‌گونه‌ای گرفته شده که از پشت فنس ببینید؛ خیلی طبیعی نیست؛ کافی بود این ماشین آن‌ور فنس مثلاً بایستد. ولی وجود این چیز به‌اصطلاح مانع، این‌ها خودناخودآگاه نیستند؛ این‌ها کاملاً خودآگاه است؛ تصمیمی است که کارگردان می‌گیرد؛ به‌عنوان مثلاً — فکر کنید اول فیلم با صدای کلاغ شروع می‌شود؛ انتظار دارید فیلمی که با صدای کلاغ شروع می‌شود همین فیلم کمی شوم باشد و به پایان خوشی نداشته باشد. صحنه‌ای که اعلا می‌رود خواستگاری، آن‌جا نشستن هم شاید همان صدای کلاغ دوباره در باند صدای فیلم هست؛ مثل اینکه رسیده به آن جای شومِ داستان؛ آن چیزی که از اول می‌شد پیش‌بینی کرد. در مورد اسم فیلم‌ها بحث نکردم و نمی‌کنم؛ معمولاً در فیلم‌های قبلی هم که صحبت می‌کردیم، به نظرم به‌شدت چنین است که اسم فیلم‌ها خودآگاهانه انتخاب می‌شود؛ بنابراین اگر اهمیتی داشته باشد از این جهت است که می‌توانید قصد مؤلف را در آن ببینید؛ یعنی مؤلف چه می‌خواهد بگوید، از چه زاویه‌ای نگاه می‌کند؛ بعید است — ممکن است فیلمی پیدا کنید که معنای خیلی عمیقی داشته باشد اسمش — ولی معمولاً خیلی چیز نیست؛ چنان نیست که انتظار داشته باشید از دل اسم فیلم معنی‌های ناخودآگاه خیلی جادویی دربیاید.