او جلسه را با ستایش دیالوگها و بازیها در دربارهٔ الی شروع میکند و بعد به سوءتفاهمهایی میرسد که به نظرش دربارهٔ فیلم هست، از جمله اینکه الی مرده یا نه. سپس با این دید که فیلم دربارهٔ طبقهٔ متوسط یا دروغ است مخالفت میکند و از شخصیت الی دفاع میکند. بعد فیلم را در کنار چهارشنبهسوری و دیگر فیلمهای فرهادی میبیند و در پایان نیمهٔ دوم فیلم را سخت نقد میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
به نظر من دربارهٔ الی نسبت به فیلمهای قبلی در زمینههایی کاملاً رشد نشان میدهد. اگر بخواهم چیزهایی بگویم که نسبت به حتی چهارشنبهسوری — که به نظر من فیلم خیلی خوبی است — بهتر شده باشد، شاید یکی دیالوگنویسی باشد؛ دربارهٔ الی به نظر من فراتر از مثلاً سینمای ایران است. شاید علت محبوبیت فیلم هم بهدلیل همین طبیعیبودن بازیها و دیالوگها باشد. بازیها هم فوقالعاده است. چهارشنبهسوری خوب بود، ولی نباید فراموش کرد که اینجا هشت بازیگر اصلی دارد که همگی خوب بازی میکنند و بعضیهایش به نظر من فوقالعاده است. برخلاف آنکه هرکس فیلم را ببیند شاید بگوید خانم فراهانی خوب بازی کرده یا خانم علیدوستی، به نظر من با بازیای کمی شگفتانگیز مریلا زارعی خیلی خوب بازی کرده؛ و صابر ابر — مخصوصاً با توجه به اینکه سختترین نقش را شاید او داشته است؛ با ادامهٔ حرفهایم روشن میشود چرا این را میگویم — کوتاه است ولی خیلی خوب بازی کرده. بقیه هم خوباند. دوست دارم اگر دوباره دیدید به بازی این دو نفر دقت کنید که به نظر من فوقالعاده است. البته من آنقدر فیلم فارسی نمیبینم که مرجع خوبی برای مقایسه باشم، ولی فکر میکنم بازی خانم زارعی با بقیهٔ فیلمهایش اختلاف سطح دارد؛ یکیدو فیلمی که دیدم اصلاً در این سطح بازی نیست. اینجا شاید در بعضی صحنهها از همه بهتر است. این نشان میدهد که وقتی نقش خوب نوشته بشود و کمی خوب هدایت بشود، بعضیها ممکن است استعدادهای ناگفته زیادی داشته باشند. واقعاً وقتی کاراکتر خوب نوشته نشده و دیالوگها خوب نیست و کارگردان هم نقش را خوب جذب نکرده، بازیگر هرچقدر هم نبوغ داشته باشد معمولاً نمیتواند بازی خیلی خوبی ارائه بدهد. دوست دارم به بعضی از آن چند دیالوگش که به نظر من فوقالعادهاند — و شاید نظر شما را هم جلب کرده باشد — همینجا اشاره کنم.
بازی مانی حقیقی
دیالوگی هست — و آقای مانی حقیقی هم در این فیلم خیلی خوب بازی کرده — که بعد از همان دعوا با عصبانیت میگوید و حرفهایش واقعاً فوقالعاده است. این یک فرم صحبتکردن ایرانی است که در فیلمها کم میبینید: آدمی عصبانی است، همهچیز را میگوید و آخرش با مکثی میگوید «زن میخواهم بگیرم، سپیده»؛ اصل عصبانیتش از همین است. خوبی این دیالوگ دقیقاً این است که چند دقیقه بعد در همین فیلم وقتی میخواهند تلفن بزنند، یکی میگوید سپیده میگوید «من بیایم»؛ او میگوید «نه، تو نرو»؛ میگویند یک زن باشد خوب است؛ با عصبانیت درمیآید که «زن اینجا بهغیر از سپیده نیست». همان لحظه این حرفها را زده و یک بار دیگر این مسئله پیش میآید؛ دیالوگ فوقالعادهای است به نظر من. مسئله فقط نوشتن دیالوگ نیست؛ این مکثها و نحوهٔ اجرا کاملاً فکرشده است. جایی مریلا زارعی به شوهرش میگوید بچهها گرسنهاند، صبحانه میخواهند؛ او میگوید «بگو یک روز بچهها صبحانه نخورند». میخواهی بگویم بچهها صبحانه نخورند؟ چرا بچهها صبحانه نخورند؟ مریلا زارعی چیزی نمیگوید؛ فکر میکنم فقط با تعجب نگاهش میکند. او با عصبانیت، با تعجب نگاهش میکند و میگوید «یک روز صبحانه نخورند بچهها» و بعد میگوید کلید را بده؛ شمال. کمتر در فیلمها چنین حرفزدنی میبینید: اینهمه قرار است بروند شمال و خوش بگذرد و اینها، و فقط یک کلمه میگوید «شمال». من در فیلمهای فارسی — و اصولاً در فیلمها؛ نمیخواهم بگویم فقط سینمای ایران — این دیالوگهای طبیعی را نمیبینم که ما بهدلیل سوابقی که با هم داریم ممکن است بهجای یک پاراگراف یک کلمه بگوییم و همه میفهمیم منظورمان چیست. ولی در فیلمها کلاً خیلیها نگراناند که تماشاگر چقدر هوشمند است و چقدر میفهمد، و خیلی چیزها را ممکن است بیش از اندازه توضیح بدهند. قبلاً هم گفتهام و باز تکرار میکنم: ویژگی فیلمهای آقای فرهادی این است که روی هوش و دقت تماشاگرها حساب میکند؛ نوعی پیچیدگی در کارش هست و ظرافتهایی که اگر کسی خوب دقت نکند ممکن است اصلاً نگیرد.
جایگاه درباره الی
حالا این مقدمهٔ خوبی است برای ورود به بحثهایی که دربارهٔ الی فکر میکنم سوءتفاهمهایی وجود دارد. وقتی فیلمسازی کمی با ظرافت حرف میزند، میتواند نتیجهاش این باشد که بعضیها اصلاً محتوای بعضی صحنهها، دیالوگها یا کل فیلم را نگیرند. فکر میکنم در کل فیلمهای آقای فرهادی هیچکدام بهاندازهٔ دربارهٔ الی به این دلیل دچار سوءتفاهم نشده است. قبلاً هم در بحثهای تئوریکِ شاید اولین جلسه به این موضوع اشاره کردهام و برایم جالب بود که یکی از حاضران کلاس با ایمیل گفت که در آن مورد خاص موافق نیست و فکر میکند این شبهه وجود دارد. یکی از شبهات این است که اصلاً الی مرده یا نه؛ یعنی عدهای فیلم را میبینند و به این نتیجه نمیرسند که این آدم غرق شد و مرد و تمام شد. اولین باری که جایی خواندم کسی نوشته الی نمرده، خیلی تعجب کردم و خندهام گرفت؛ بعد دیدم موضوع جدی است و حتی وارد بحثهای منتقدان شده و عدهای دفاع میکنند که شواهد کافی نیست که الی مرده باشد. تعجبم از این است که چهطور میشود این را فهماند که یک نفر مرده است. در همین دنیای واقعی هم آخرش میروند پزشکی قانونی، در سردخانه شناسایی میکنند؛ نامزدش رفته، درآوردهاند و شناسایی کرده و تمام شده است. چهطور ممکن است آدم به آدم شک بکند؟ فکر میکنم آدمها وقتی نمیخواهند اتفاقی افتاده باشد، ذرهای جا میگذارند برای شککردن؛ به نظر من واقعاً فرهادی جایی هم نداشته که کسی شک بکند. ولی بالاخره میگویند مثلاً این تصویری که از جنازه نمایش داده شده بهاندازهٔ کافی واضح نیست، یا وقتی کات میخورد به چهرهٔ صابر ابر، او نگاه نمیکند و دارد گریه میکند. فکر میکنم عبارت آن جمله این است که «زنگ بزنید خانوادهاش بیایند جنازه را ببرند»؛ او میگوید «خودتان زنگ بزنید»؛ این یکی میگوید «تو زنگ بزنی بهتر نیست؟» و با عصبانیت نگاه میکند و میرود. نمیدانم دیگر چطور میشد مطمئنتر شد. بگذارید نکتهای بگویم که شاید بامزه باشد: وقتی در سینمای ایران الی در آب است و دارند دنبالش میگردند، به دلایلی میدانیم که کسی الی را از آب نخواهد گرفت، برای اینکه بدون روسری نتوانند نشانش بدهند؛ زنی که در سینمای ایران در آب برود، دیگر چه کسی میخواهد بغلش کند و اصلاً بیرون بیاورد؟ واضح است که چرا آخرش بخشی از صورت ترانه علیدوستی نمایش داده میشود: چون نمیتوانند بیشتر از این زیپش را باز کنند؛ دلیل خیلی واضحی وجود دارد که ابهام از کجا آمده. ابهامی هم وجود ندارد؛ شناسایی جسد، بردن او — همهچیز واضح به نظر میرسد.
اعتراض به وضوح
بگذارید برای اینکه یکی در کلاس اعتراض کرد که اینقدر هم واضح نیست و جای بحث دارد، ببینید: فرض کنید آقای فرهادی — آنطور که بعضیها میگویند — میخواسته ابهامی لااقل در مورد مرگ یا نمردن الی وجود داشته باشد؛ یا مثلاً کسانی که ادعا میکنند چهرهای که آخر میبینیم چهرهٔ ترانه علیدوستی نیست و مطمئناً گریمش کردهاند، برای اینکه غریقه باید گریمی غیرعادی داشته باشد که به کسی که مرده بخورد. خوشبختانه همین امروز صبح، وقتی داشتم یادداشتها را مینوشتم، در اینترنت دنبال سندی میگشتم که بفهمم آن جنازهای که در سردخانه خوابیده ترانه علیدوستی هست یا نه؛ پشت صحنهٔ فیلم هم وجود دارد و نمایش داده شده که ترانه علیدوستی نقش جنازه را بازی میکند. اگر فرهادی میخواست ابهامی بهوجود بیاورد، راه طبیعیاش این بود که آدمی شبیه ترانه علیدوستی بگذارد. و اصغر فرهادی هم در مصاحبهای بعد از نمایش فیلم تأیید کرده که الی مرده است. عدهای هنوز راضی نمیشوند بپذیرند الی مرده. حسم این است که بهغیر از اینکه کسی میل نداشته باشد این را بپذیرد یا با ذهنیتش سازگار نباشد، هیچ نشانهای در فیلم نیست که ما را به شک بیندازد دربارهٔ مردن این شخصیت؛ مخصوصاً اینکه این همان راهی است که همهٔ ما قانع میشویم کسی مرده است: نزدیکان بیایند شناسایی بکنند. فرض کنید ایدهٔ عجیبوغریبی وجود داشته باشد که صابر ابر به دلیلی میخواهد وانمود شود الی مرده — توهماتی در ذهن داشته باشد که صابر ابر برنامهای دارد؛ اگر چنین بود باید جنازه را تحویل بگیرد، وگرنه فردا پدر و مادر الی میآیند جنازه را میبینند و میگویند این دختر ما نیست. اینجا هیچ چیزی نیست که آدم را به شک بیندازد که این اتفاق نیفتاده باشد. چند نکته را بگویم و ادامه بدهم؛ اولین وظیفهٔ من، فکر میکنم، وقتی میخواهم دربارهٔ کاری هنری صحبت کنم این است که روی فکتها توافق کنیم. مثال مردن یا نمردن الی را همان موقع زدم که بحث کلی را میکردم که برای نقد و تحلیل یک فیلم یا داستان، نکتهٔ خیلی اساسی این است که اول توافق داشته باشیم روی اینکه فکتها چیستند — واقعیتها، چیزهایی که نمایش داده میشود، چه اتفاقی افتاده. گاهی ممکن است بهراحتی نتوان روی آن توافق کرد و بنابراین تحلیلهای متفاوت بهوجود میآید. نکتهای که در جلسهٔ اول گفتم و میخواهم دوباره تکرار کنم و به نظر من خیلی مهم است: احساس من نسبت به هنر این است که اگر بخواهید ویژگی مهمی برای هنر بگویید — و استفادهای که ما از هنر میکنیم مربوط به همین مسئله است — این است که هنر ما را با دنیاهای جدید، با دنیاهای درونی آدمهای دیگر آشنا میکند. من یک بار میتوانم زندگی کنم ولی از طریق هنر میتوانم صدها زندگی درونی دیگر را بشناسم؛ عمیقترین احساسات هنرمندان دیگر را؛ آدمی که هنرمند است بهخوبی میتواند چیزهایی را بیان کند که ممکن است آدم عادی نتواند؛ احساسات عمیقی دارد و اینها را خوب میتواند بیان کند یا واقعیتهایی را میبیند و قدرت بیانشان را دارد. ارزش هنر به این است که خودتان را کمی در اختیار اثر هنری بگذارید و سعی کنید ذهنیتهایتان را اگر تطبیق نمیکند تغییر بدهید، نه اینکه اثر هنری را همیشه منطبق کنید با ذهنیت خودتان؛ یعنی اگر من دنیا را جوری خاص میبینم و هر کار هنری که دیدم سعی کنم با همان دریچهٔ خودم به آنها نگاه کنم — مثلاً آدمی که اهل تئوری توطئه است و همهچیز را بر اساس توطئههایی مثل فراماسونری و صهیونیسم بینالملل میچیند و میگوید جوایزی که فرهادی گرفته قطعاً فراماسونها به او دادهاند — در این فیلم هم مثلاً ممکن است عناصر صهیونیستی پیدا کند و بر همین اساس تحلیلهایی بکند. ببینید، مشکل کارهای آقای فرهادی دقیقاً همین است: چون با ظرافت بیان میکند ابهام بهوجود میآید؛ این ابهامها ابهامهای عمدی نیست، جزو ذات اثر نیست؛ ظرافت است؛ اگر کسی با دقت بکند ابهامی وجود ندارد؛ وقتی خوب نگاه نمیکنید ممکن است چیزی را نگیرید. به نظر من دربارهٔ این فیلم خیلی چیزها گفته شده که نوعی نتیجهٔ بیدقتی است، نه اینکه خودِ اثر مبهمی باشد. این مقدمه را گفتم برای اینکه فکر میکنم خیلی مهم است که ذهنیت خودتان را — اگر خیلی امیدوار هستید و کار هنرمندی را میبینید که بهشدت ناامید است و دنیا را سیاه میبیند — در اختیار هنرمند بگذارید و چند دقیقه دنیا را سیاه ببینید؛ ببینید حال یک آدم ناامید که دنیا را سیاه میبیند چیست؛ این تجربهٔ جالبی است: بدون اینکه ناامید شده باشم بتوانم ناامیدی را درک کنم و بفهمم آدمی که مثل من نیست چهطور به دنیا نگاه میکند. و برعکس، اگر من دیدگاه سیاه و تلخی نسبت به جهان دارم و فیلمی دیدم که چنین نیست و شادی در آن هست، نخواهم الکی از ابهامهای ظاهری استفاده کنم و بگویم اینجا هم در این اثر هنری افتضاح شد و اتفاق بدی افتاد.
شک درباره مرگ الی
این مقدمات را میگویم؛ بدتر از کسانی که شک دارند الی مرده یا نمرده، به نظرم کسانی هستند که شک دارند الی چهطور غرق شده. عدهای میگویند الی خودکشی کرده؛ و اینطور نیست که یک نفر گفته باشد و کسی هم دنبالش نگرفته باشد. این هم بحثی است دربارهٔ الی: اینکه الی مثلاً — شاید چون نمیتواند بین این دو نامزد و این شخص جدید تصمیم بگیرد، یا به هر دلیل دیگری — تصمیم گرفته خودش را غرق کند؛ اینگونه نیست که مثلاً در آب غرق شده باشد. جلوتر که میروم فکر میکنم بهاندازهٔ کافی دلیل و فکت میآورم که چنین چیزی اصلاً با فضای فیلم سازگاری ندارد. ولی چه چیزی در فیلم هست که این را تأیید کند؟ شما اصولاً در نیمهٔ دوم فیلم بحث بر سر این است که الی مرده یا نمرده، و شکی در این نیست که اگر مرده برای نجات آرش رفته است. ببینید، این صحنه خیلی خندهدار است: بچهای در آب دارد غرق میشود و جیغ میزند، بچهها رفتهاند، باباشان — همان لحظه الی رفته خودکشی کند، همانجا. فکر میکنم آدم نرمالی همزمان با اینکه بچهای دارد غرق میشود نمیرود خودکشی کند؛ لااقل برود بچه را نجات بدهد، برود پدر و مادر را خبر کند اگر خودش نمیخواهد به آب برود. حالتی کمیک دارد که در همان لحظهای که آرش دستوپا میزند، الی هم از آنور به آب بپرد و خودش را غرق کند. به نظر من این دقیقاً نشانهٔ این است که انگار خودکشی برای این آدمها جذاب است؛ شاید فکر میکنند بامزه است و فیلم را پیچیدهتر و جالبتر میکند؛ اصلاً سیاهدیدن دنیا در هنر مدرن و پستمدرن مد است؛ مثلاً اگر کسی امروز بیاید از شادیهای زندگی حرف بزند، آدم بیکلاسی است؛ ترانهسراها و شاعران همه باید انگار بهنوعی مد و باکلاستر باشد که دربارهٔ سیاهبودن همهچیز حرف بزنند؛ دنیا بیمعنی و پوچ و اینها؛ بنابراین این فیلم بهاندازهٔ کافی سیاه نیست؛ اگر الی خودکشی کرده باشد کمی بهتر میشود؛ شاید طرف اینگونه بیشتر به او بچسبد. یکی از حاضران گفت که شاید بچههایی که میخواهند نجات بدهند به ساحل دیگر رسیده باشند و بچه را رسانده باشند. نه، نرسانده بودند؛ بچه در آب است، الی رفته بچه را نجات بدهد و خودش هم غرق شده؛ بقیه میپرند، بچه را نجات میدهند، بعد میفهمند الی نیست و میروند دنبالش، پیدا نمیکنند و آخرش هم معلوم میشود غرق شده است.
تبدیل به هنرپیشه
مرتب میخواهم تأکید کنم، هر فرصتی پیدا کنم، که الی با عرض تأسف غرق شد و رفت. جایی مانی حقیقی در این فیلم هم واقعاً خیلی خوب بازی کرده؛ کمکم دارد تبدیل به هنرپیشه میشود. فیلم ورود آقایان ممنوعش را هم دیدهام و خوب بازی میکند؛ البته زیاد برایم ملاک نیست که ببینم هنرپیشهای در فیلمهای آقای فرهادی خوب بازی میکند — همه خوب بازی میکنند — ولی اینجا که نقش کوچک است و احتمالاً خیلی هدایت نشده، خوب درآورده است. جملهٔ خیلی کلیدیای در این فیلم هست که ترجمهٔ مثلاً یک ضربالمثل آلمانی است: «پایان تلخ بهتر از تلخی بیپایان است». عدهای این را چنین میدانند که پایان تلخ، خودکشی الی است؛ یعنی آنجا که شهاب حسینی — احمد — این حرف را میزند و الی هم تأیید میکند، میگوید «بله، واقعاً همینطور است»؛ انگار از آنجا به فکر پایان تلخ — مثلاً خودش را بکشد — افتاده و بعداً پایان زندگیاش. خیلی واضح است که معنای آن دیالوگ آنجا چیست و منظور الی چیست. فکر میکنم از هر نظر صحنهٔ خوبی است: هر دو خیلی خوب بازی کردهاند و صدای زنگی که نامزدش به او میزند هم هست. این تنها جایی از فیلم است که انگار رابطهشان خیلی خوب دارد شکل میگیرد؛ او با این شوخی میکند و در اوج خنده، صدای خنده با صدای موبایل قطع میشود. به بازی این نگاه کنید: بازی خوب یعنی ببینید در عرض چند ثانیه از حالت خندهٔ کامل به حالت نگرانی میرسد و خیلی خوب و نرم دوباره برمیگردد و دیالوگش را ادامه میدهد؛ به نظرم خیلی خوب درآمده است. اینکه «پایان» به چیزی که الی اینجا به آن فکر میکند، پایانِ آن رابطه است: در مورد پایان تلخ بهتر از تلخی بیپایان، در مورد رابطهٔ زناشویی خودش حرف میزند و همینجا هم تأیید میکند. انگار الی در فکر پایاندادن به رابطهاش با آن نامزد است؛ تصمیمش را گرفته که دیگر نمیخواهد با او باشد و برای همین آمده در این سفر شمال، ولی هنوز آن را به پایان نرسانده است. همین دقیقاً نشانهٔ این است که موضوع اینجاست، نه خودکشی؛ همان زنگی که وسط میخورد. پاسخی که الی میدهد — پایان تلخ بهتر از تلخی بیپایان — انگار لحظهای است که به این تصمیم نزدیک میشود که باید آن رابطه را تمام کند. این جمله نه به آنجا که زن میگوید و نه به جایی که او تأیید میکند ربطی به خودکشی و پایان زندگی ندارد؛ دقیقاً، فکر میکنم، در فضای فیلم معلوم است موضوع چیست. البته اینها ادعاهایی است.
مطلب امیر پوریا
فکر میکنم اگر برای کسی این ابهام وجود داشته باشد اصلاً نمیتواند وارد فضای فیلم شود. مطلبی هست که آقای امیر پوریا برای رفع همین سوءتفاهمها نوشته است؛ فکر میکنم مطلب خوبی است؛ عنوانش یادم نیست ولی «دربارهٔ الی» و «امیر پوریا» را در اینترنت جستوجو کنید پیدا میکنید؛ بحث مفصلی کرده در جواب کسانی یا کسی که ادعا کرده این فیلم اقتباس از حادثهٔ آنتونیونی است. من اصلاً حاضر نیستم وارد این بحث شوم: اگر کسی حادثهٔ آنتونیونی را دیده باشد، فکر کنم مسئله فقط این است که آنجا دختری گم میشود که مشکوک به غرقشدن است و اینجا هم دختری گم میشود که مشکوک به غرقشدن است؛ فقط همین. بنابراین هر فیلمی که در آن دختری گم بشود و مشکوک باشند غرق شده، اقتباس از حادثهٔ آنتونیونی است؛ نه مضمون، هیچ. ببخشید، تصمیم گرفتم اصلاً دربارهاش بحث نکنم؛ آقای پوریا آنجا خیلی مفصل بحث کرده که شاید نمیکرد باز بهتر بود. بگذارید برویم سراغ کمی شخصیتها: قضاوت فیلم دربارهٔ الی چیست؟ کاری به قضاوت من و قضاوت شما ندارم؛ فیلم چهطور به الی نگاه میکند؟ به نظر من خیلی مهم است که به آن حسی که هنرمند دارد برسید. اینجا دربارهٔ الی بعد از مرگش مسئلهای مطرح میشود: آیا کاری که کرده اخلاقی بوده یا نبوده؟ اصلاً الی چهجور آدمی بوده؟ آدم خوبی بوده، آدم بدی بوده — که نامزد داشته و آمده و این حرفها. با اصرار تأکید میکنم — و اشکالی ندارد بیشتر رویش بحث کنیم — که الی در این فیلم از هر چیزی مبرّاست؛ از دیدگاه خود فیلم هیچ مشکلی وجود ندارد: دختری بسیار دوستداشتنی و خوب، هیچجا ادا درنیاورده و همهٔ کارهایی که کرده بهنوعی درست است. بنابراین چنین نیست که فیلم ما را آزاد بگذارد دربارهٔ خوب یا بد بودن الی قضاوت کنیم. بعضیها فکر میکنند فیلم جوری کاری را به عهدهٔ ما میگذارد که ما هم وارد قضاوت دربارهٔ خوب و بد بودن الی شویم؛ به نظر من چنین نیست. بگذارید بگویم خود فیلم دربارهٔ الی چهطور پیش میرود؛ بعید میدانم بتوانم در این مورد صحبت کنم و به نکات اصلی محتوای فیلم نزدیک نشوم. یکیدو نکتهٔ دیگر بگویم پیش از بحث شخصیت الی — چون فکر میکنم خیلی به بحثهای مرکزی فیلم نزدیک میشود — تا یکدفعه چیزی نگفته باشم که بعداً قطع شود و با چند بحث فرعی ادامه بدهم.
خوانش طبقه متوسط
بگذارید بحثهای فرعیتر را تمام کنم. دربارهٔ تحلیل فیلم — اینکه محتوای فیلم چیست — خیلی زیاد قضاوتها این است که فیلم دربارهٔ مثلاً طبقهٔ متوسط جامعهٔ ایران است؛ همان اپیدمیای که در فضای نقد فیلم ایران هست: اکثریتی هستند که انگار دوست دارند همهٔ فیلمها را اینگونه اجتماعی ببینند و دربارهٔ این فیلم هم آن را فیلمی صددرصد اجتماعی میگیرند که تصویر خوب و دقیقی از طبقهٔ متوسط و تناقضهای طبقهٔ متوسط ایرانی در آن نمایش داده شده است؛ محتوای فیلم را این میگیرند: نمایش مثلاً یک طبقهٔ متوسط. من با این دید مخالفم؛ در عین حال قبول میکنم شاید در هیچ فیلم ایرانی اینقدر این تیپ آدمهایی که اینجا میبینید خوب نمایش داده نشده باشد — تیپ آدمهایی که به ادعای بعضیها طبقهٔ متوسطاند. وقتی از طبقهٔ متوسط حرف میزنید، باید عناصری در خود فیلم باشد که این را تقویت کند؛ مثلاً با کنتراستی نشان بدهد که اینها جمعی هستند که نمایندهٔ طبقهٔ متوسطاند؛ نه شعاری؛ باید توجیهی داشته باشم که طبقهٔ متوسطبودن این آدمها مطرح باشد. نکتهام این است — و قبلاً هم، فکر میکنم، در یکی از این فیلمها به آن اشاره کردهام — که آقای فرهادی فیلمساز رئالیست است: هر آدمی از هر طبقهای را انتخاب کند، چون خوب نمایش میدهد، آن آدم و اطرافیانش و محیطش را خیلی رئالیستیک نشان میدهد و بنابراین فیلم تبدیل میشود به داکیومنتی دربارهٔ وضعیت آن طبقه. ولی آیا میتوانم بگویم این فیلم ساخته شده که دربارهٔ طبقهٔ متوسط به من اطلاعات بدهد؟ آیا اینهمه کنشهای عجیبی که در این فیلم هست — غرقشدن، مسائلی که بعدش پیش میآید — همه مثلاً نمایش طبقهٔ متوسط است؟ یا مربوط به تناقضهای اخلاقی طبقهٔ متوسط؟ این مشکلاتی که اینجا میبینیم، طبقهٔ غیرمتوسط در ایران ندارد؟ و چهطور میتوانم فرق بگذارم میان فیلمی که اجتماعی است با فیلمی که اخلاقی یا فلسفی است؟ اجتماعیبودن باید عناصر روشنتری داشته باشد؛ مثلاً کنتراستی بین طبقهٔ متوسط و طبقهٔ دیگری که کنارش نشان داده شود: اینها اینطورند، آنها نیستند. وگرنه اگر عدهای را نشان بدهم که همه دروغ میگویند — الی هم اینجا دروغ میگوید و الی مثلاً از نظر اجتماعی از طبقهٔ متوسط نیست؛ به نظر میآید الی و صابر ابر از نظر پایگاه اجتماعی کمی با این آدمها فرق دارند — و تفاوتهای خیلی اساسی هم نمیبینید میان مسائل اخلاقیشان؛ به نظر میآید الی هم جایی دروغ میگوید. فکر کنید دربارهٔ دروغگویی در طبقهٔ متوسط حرف میزنیم — معیارهای اخلاقی و اینها — اگر کنتراستی بهوجود میآمد در این فیلم شاید میشد چیزی گفت؛ اگر عناصر مشخصهٔ طبقهٔ متوسط پررنگتر بود — که من نمیبینم — شاید میشد چیزی گفت. اینجا ما با دانشجوهای دانشکدهٔ حقوق و خانوادههایشان سروکار داریم و چنین نیست که پایگاه اجتماعیشان خیلی روشن باشد؛ بالاخره کمی مدرناند.
طبقه و پذیرش جزئی
اگر چیزی اینجا جنبهٔ اجتماعی داشته باشد — مثلاً حرفی دربارهٔ طبقه — ببینید: قبول دارم وقتی فرهادی آدمهایی از طبقهٔ متوسط را به فیلمش میآورد، چون خوب و رئالیستیک توصیف میکند، چیزهای جالبی از نظر درک وضعیت تاریخی و اجتماعی ایرانِ حال در آن هست؛ ولی میخواهم بگویم خودمان را منحصر نکنیم به اینکه بگوییم این فیلمی اجتماعی است که به این دلیل ساخته شده. به نظرم پررنگترین نکته تفاوت اخلاق جنسی در طبقهٔ متوسط و طبقهٔ پاییندست آن است؛ فکر میکنم اینجا نوعی کنتراست هست — هرچند چقدر عمدی بوده، قرار بوده بیان شود یا خودش درآمده، خیلی مهم نیست. بالاخره آدمهایی که نوعی مدرن شدهاند: دیالوگی در این فیلم هست دربارهٔ اینکه آیا نامزد داشته با آنها آمده کار خوبی کرده یا کار بدی؛ همه میگویند از نظر ما شاید کار بدی نکرده باشد، ولی «خودت جایش باش» — انگار اینها آدمهای مدرنیاند و شاید برایشان فرق کند، ولی میدانم برای آن آدمی که دارد میآید فرق دارد. و این نکتهٔ خوبی است که در فیلم هست و فکر میکنم در چهارشنبهسوری هم این تقابل میان طبقهٔ پایین و طبقهٔ متوسط — مخصوصاً از نظر نوع روابط خانوادگی و مسائل جنسی — بالاخره موضوعیت دارد. ولی حرف من این است که گفتن اینکه فیلم دربارهٔ مثلاً طبقهٔ متوسط است، چیزی بیرونزدنی به محتوای واقعی فیلم نیست. قبول دارم هر فیلم فرهادی اگر دربارهٔ طبقهٔ پاییندست باشد توصیف خوبی است؛ ولی نمیتوانم بگویم شهر زیبا دربارهٔ طبقهٔ فرودست جامعهٔ ایران است؛ به همان معنا نمیتوانم بگویم این فیلم دربارهٔ طبقهٔ متوسط است؛ در حالی که آن خیلی خوب طبقهٔ پایین را نشان میدهد، فضای جنوب شهر را، و این هم خیلی خوب فضای روابط آدمهای مدرن امروزی ایران را تا حدودی نشان میدهد. اینجا این آدمها خیلی هم مدرن نیستند؛ بهوضوح، اصلاً. نکتهٔ من این است: در لحظههایی از نیمهٔ اول فیلم که همه ریلکساند شاید بتوانید بگویید روابط این طبقه را میبینید — این طبقه هم طبقهٔ غالب ایران مطمئناً نیست؛ حتی در شهرهای بزرگ هم شاید نتوانید بگویید طبقهٔ غالب است. بههرحال حداقل از نظر سیاسی الان اهمیت دارد، ولی من کاری به آن ندارم؛ چون تا چند دقیقهای از فیلم میتوانید بگویید جنس روابط این آدمها را میبینید؛ از لحظهٔ غرقشدن الی وضع آنقدر بحرانی است که این آدمها در شرایط نرمال عکسالعمل نشان نمیدهند. وقتی میخواهید آدمهایی را نشان بدهید و قصدتان گفتن چیزی دربارهٔ طبقهای است، خوب است که در شرایط نرمال باشند.
روزمرگی و مستند
وضعیت روزمره — مثل کارهای نئورئالیستی: سعی کنم روزمرگی را در شرایطی خیلی طبیعی نشان بدهم، مثل یک فیلم مستند. اگر میخواهید فیلمی دربارهٔ جنگلی بسازید، دربارهٔ حیات وحش، حق ندارید وقتی آتشسوزی شده بروید فیلمبرداری کنید؛ فیلم میشود دربارهٔ آتشسوزی، دربارهٔ رفتار حیوانات در موقع آتشگرفتن جنگل، نه دربارهٔ حیات وحشی که در آن جنگل زندگی میکرد. اینجا دقیقاً وضعیت این است. به نظر من خیلی زود همهچیز — بار اتفاقهای دراماتیک آنقدر سنگین میشود که دیگر نمیتوانید بگویید این آدمها را در شرایط نرمال نگاه میکنید؛ در شرایط آتشسوزی نگاه میکنید. این نکته را وصل کنم به اینکه عدهای میگویند این فیلم هم جزو سهگانهٔ — نمیدانم — دروغ است. باز همان نکته است: نمیدانم دروغ در فیلمهای آقای فرهادی لحظهبهلحظه و فیلمبهفیلم پررنگتر شده؛ ولی گفتن اینکه این فیلم دربارهٔ دروغگفتن است — بهجز آن فیلم آخر که استثنا میکنم و آنجا واقعاً دروغگفتن و راستگفتن بهنظر میآید به اساس و محتوای فیلم ربط دارد — در این فیلم آدمها در شرایط بسیار پیچیدهای — لااقل آنطور که فیلم بیان میکند — گیر کردهاند و دروغ میگویند و اکثر دروغهایشان برای منافع شخصی است؛ یعنی جنبهٔ غیراخلاقی ندارد. مثلاً اینکه به صابر ابر نمیگویند غرق شده و میخواهند کمکم به او بگویند، خیلی چیز غیراخلاقیای نیست. از اول نشمردهام ببینم چند صد دروغ در این فیلم هست، ولی اکثرش فکر میکنم چنین است. مثلاً دروغ احمقانهای که در این فیلم گفته میشود این است که اینها تازه عروس و دامادند، برای اینکه ویلا بگیرند؛ خیلی کار غیراخلاقی نیست که بخواهد منافعی را از چنگ کسی دربیاورد. مثلاً آنجا میشد این دروغ گفته بشود، میشد نشود؛ ولی بعداً آقای فرهادی — انگار عادتش این است؛ قبلاً بحث کردهام؛ در این جلسه بیشتر دربارهٔ این عنصر دروغگویی در فیلمهایش بحث میکنم — انگار مثل یک تمهید فیلمنامهنویسی، ایجاد موقعیت دراماتیک در فیلمهایش شروع شد، بدون اینکه خیلی قضاوت اخلاقی وجود داشته باشد. اتفاقاً از فیلم چهارشنبهسوری و مخصوصاً این فیلم دارد بار اخلاقی و قضاوتِ اینکه کار خوب است یا بد سنگین میشود. اگر من دربارهٔ دروغگویی فیلمی بسازم، باز نمیآیم آدمها را در شرایط بسیار غیرنرمال بگذارم. مخصوصاً این مثال را دقت کنید: آن خانم نازی در جواب سؤال صابر ابر که میپرسد آیا الی دربارهٔ من حرفی میزد یا نه، میگوید «بله، از شما و پدر و مادرتان خیلی تعریف میکرد»؛ دروغ میگوید؛ ولی واقعیت چیست؟
دروغ به عنوان مضمون
خودش هم میگوید؛ بیچاره بهمحض اینکه میآید بیرون میگوید حالش بد است. یعنی شرایط چنان پیچیده است که اگر ما هم بودیم — خیلی هم آدمهای راستگویی باشیم — این بیچاره آمده، نامزدش مرده، آدم نگرانش است، مدام میگویند قرص میخوری، نمیخوری، غذا برایش میآورند؛ حالا یک دروغ هم به او گفتهاند. این فیلمی نیست که بخواهید دربارهٔ دروغ قضاوت کنید که کار بدی است یا خوبی. به نظر من اصلاً احساس نمیکنم آن جوابِ کمی خنگبازانهای که این شخصیت نازی درمیآورد غیراخلاقی است؛ انگار جایی به او گفته باشند و تأکید کرده باشند که مواظب باشید اینها را نزنید؛ او کلاً کمی خنگ است — متوجه هستید؟ این مثلاً تنها حرکتی است که نمیتواند؛ آن پانتومیم هم بهنوعی — شوهرش میگوید بابا، خواب دیده، دندانش افتاده. هیچچیز آخرش معلوم نیست چه میخواهد بگوید. کلاً همهجا این حالت را داریم که کمی خنگبازی دربیاورد و از این صحنه استفادهٔ دراماتیک هم شده است؛ در واقع بهدلیل سنگینی اتفاق دراماتیکی که افتاده: آدمی را غرقشده برداشتهاند و آوردهاند؛ آدمیزاد طبیعی در این شرایط، در وضعیت نرمال، عکسالعمل نشان نمیدهد و کاری نمیکند که شما بخواهید این را توصیف رفتار طبقهٔ متوسط بدانید یا بگویید اینجا قضاوتهای اخلاقی دربارهٔ دروغ بکنیم. اینها کمی جای بحث دارد؛ امیدوارم همین مقدار بحث و بحثی که بعداً میکنم منظورم را روشن کند. من هم قبول دارم که اینجا مسئلهٔ طبقهٔ متوسط توصیف میشود، بهدلیل رئالیستیبودن خیلی زیاد صحنههای فیلم مخصوصاً در نیمهٔ اول، و هم قبول دارم دروغگفتن و نگفتن اینجا مسئله است؛ و میگویم فیلم دربارهٔ اینها نیست. جوری نمانیم در این لایهها که بگوییم جلوتر نمیرویم و فهمیدیم فیلم دربارهٔ طبقهٔ متوسط ساخته شده یا دربارهٔ دروغگفتن. برویم سراغ خود علم. یکی از حاضران گفت که آقای فرهادی خودش مقصر است در اینکه این برداشتها میشود؛ وقتی با او مصاحبه میکنند میگوید مردم در شرایط مختلف میتوانند طبقهٔ متوسط و اینها باشند؛ یعنی کیبوردهایش را میزند. نه؛ چون معمولاً حرفهای هنرمندان را زیاد نمیخوانم و گوش نمیدهم، خیلی نمیتوانم قضاوت کنم؛ نمیدانم چقدر از این حرفها زده است. بقیه هم میگویند که خودش هم گفته؛ و این همان سوءتفاهمی است که عدهای فکر میکنند اگر فیلمساز بگوید فیلم من دربارهٔ فلان است، یعنی هست. ما دقیقاً در کلاسی نشستهایم که معنی حرفمان همین است: هرچه فیلمساز دربارهٔ فیلمش میگوید تا حدود زیادی مثل حرفهایی است که بقیه دربارهٔ فیلمش میزنند؛ شاید اطلاعاتش کمی بیشتر باشد؛ مثلاً آقای فرهادی میتواند بگوید آن جسد بازیگرش خانم علیدوستی است و من نمیتوانم با قاطعیت بگویم؛ چون خودش گفته، او رفته روی آن برزنت خوابیده؛ چیزهایی میداند که من نمیدانم. بههرحال تصورم این است که آقای فرهادی بعد از این فیلم بیشتر از این حرفها زده است؛ مخصوصاً میگویند بعد از جدایی نادر از سیمین.
شخصیت الی
ما گمراه نمیشویم و از این حرفها هم گوش نمیکنیم. بروم سراغ بحث خود شخصیت الی. سعی کنم استدلال کنم که الی در فضای فیلم موجودی است که قرار است خیلی دوستداشتنی باشد. میتوانم بگویم فیلم طوری ساخته شده که قرار است الی موجودی پاک و دوستداشتنی باشد؛ و به نظر من این خیلی مسئلهٔ کلیدی است. دو فیلم حداقل از فرهادی دیدهایم که در آن ترانه علیدوستی هنرپیشهای است که نقش آنیما را بازی میکند؛ یعنی موجودی که میتواند عشق بهوجود بیاورد، میتواند معشوق باشد. وقتی دو فیلم دیدهام یعنی انگار این چهره برای کارگردان — از میان هنرپیشههای ایران — بیشتر از همه میخورد به اینکه بهجای آنیما بازی بکند. یعنی حتماً از نظر آقای فرهادی ترانه علیدوستی بهاندازهٔ کافی زیباست و میخورد به اینکه در نقش کسی که قرار است آدمها عاشقش بشوند — به اصطلاح موضوع عشق — قرار بگیرد. همان آدم دارد نقش الی را بازی میکند؛ بنابراین ذهنیت من این است که بهطور طبیعی اگر خلافش پیش نیاید، قرار است او هم جوری دوستداشتنی باشد. آقای فرهادی چون واقعاً کارگردان باهوشی است و نسبت به کارش — حداقل درام و فیلمنامهنویسی — تسلط دارد، در این فیلم ریسک نکرده؛ چون به نظر من برایش خیلی حساس است، ریسک نکرده که همهٔ مسئلهٔ موضوععشقبودن را در اختیار چهرهٔ خانم علیدوستی و نحوهٔ بازیاش بگذارد. فکر میکنم حداکثر تلاش در دیالوگنویسی و رفتار ترانه علیدوستی در نیمهٔ اول فیلم شده که دوستداشتنی باشد. و میگویم ریسک نکرده؛ کاری که میکند در سراسر نیمهٔ اول این است که اصلاً ترانه علیدوستی را بهعنوان موضوع عشق — دختری که بچهها میگویند آمده بود که تو عاشقش بشوی — میسازد؛ همان دیالوگ: «چرا الی آمده بود؟ آمده بود که تو عاشقش بشوی، بله یا نه؟». بالاخره فیلم در نیمساعت اولش، قبل از اینکه الی غرق بشود — احساس من این است که هر نوع تمهیدی که میشد از نظر دراماتیک فراهم کرد که آدمها الی را به این منظور نگاه کنند و خوششان بیاید، فراهم شده است؛ همه دربارهٔ الی خوب میگویند؛ جا نداشته که قضاوت دیگری بکنید. چون این دختر به این دلیل آمده به این سفر. اولین دیالوگهایی که هست — اولین باری که اصلاً الی را میبینیم و کارهایش را میگویم که چهجوری است — کارهایی که حداقل در فضای فیلم دوستداشتنیاند و شخصیت خوبی از او میسازند.
سپیده و نازی
فکر میکنم اولین دیالوگی که میشنوید این است که نازی — همانجایی که تازه از ماشین پیاده شدهاند کنار جاده — میگوید «این اسمها را از دو ماه پیش تا حالا کمی فراموش کردهام». گلشیفته فراهانی اسمش سپیده است؛ نازی به سپیده میگوید «چه دختر نازی است». سپیده میگوید «بگذار دو روز بگذرد، همه عاشقش میشوند». این همینطور ادامه پیدا میکند: تمام مدت دارند حرف میزنند، نظر میپرسند؛ یکی میگوید دختر آرومی است، یکی میگوید دختر بیعقلی است؛ بر تماشاگر اثر میگذارد؛ خودبهخود چنین نگاه میکنید. بعد از همین دیالوگ مریلا زارعی — که اسمش در فیلم شهره است — میگوید دختر خوبی است؛ به احمد میگوید چیزی مثل «دختر خوبی است، جمعوجورتان میکند». نازی هم میگوید و شوهرش پیمان اعتراض میکند: «این را تو همین ۱۰ دقیقه فهمیدی؟» میگوید بله؛ از نازی هم میپرسد و نازی هم تأیید میکند که بله، این دختر — نمیدانم — اصلاً صفت خوبی دربارهٔ او میگوید. اینکه میگویم ریسک نکرده: طبیعی است بعضی از تماشاگرها — چه زن چه مرد — ممکن است اصلاً از ترانه علیدوستی از قیافه خوششان نیاید؛ بنابراین هرچقدر هم نقشش را جوری بنویسید و خوب هم بازی کند که دوستداشتنی باشد، ممکن است از این آدم خوششان نیاید. برعکسش دربارهٔ این فیلم: عدهای گلشیفته فراهانی را دوست دارند و هر چقدر هم کارهای بد بکند آخرش به نظرشان میآید نه، این دختر خوبی بود. و اینکه آدم باید خودش را در اختیار فیلم بگذارد یعنی مهم نیست که من از قیافهٔ این آدم خوشم میآید یا بد میآید؛ فیلم چه میگوید؟ از نظر هنرمند این چیست؟ آنیماست، شدو است، چه میدانم؛ من هنرپیشهای را دوست دارم اگر در نقش شیطان هم بازی کند، ممکن است مدام سعی کنم بگویم نه، منظورش این نبود؛ آن را هم که کشت مثلاً دلیل خوبی داشت. همهٔ حرفم این است که در نیمساعت اول فیلم هر کاری که میشد به نظر من هوشمندانه انجام شده که شما الی را بهعنوان دختری خوب ببینید. و چیزی غیر از این اظهارنظرها: اگر به دقیقهٔ ۳۰ یا ۳۵ — یادم نیست دقیقاً؛ فکر میکنم دقیقهٔ ۳۵ — نگاه کنید، آخرین جایی است که الی را در این فیلم میبینیم. آن صحنه اصلاً قرار نیست خودکشی باشد؛ ولی من واقعاً باورم نمیشود که با بادکنک روی هوا کرد و کمی خندید و رفت. چون بههرحال اذیتِ نامزدِ درونیاش هست؛ اصلاً میرود مثلاً دنبال بچهای، بچه را نجات میدهد، خودِ مسئلهاش مثلاً این وضعیت را گرفتار میشود و بعد مثلاً خودش را رها میکند.
المان غایب
سؤال من از آدمی که چنین میگوید: در سراسر فیلمهای تاریخ سینما و در سراسر تاریخ دنیا، آدمهایی که غرق شدهاند مشکوک به خودکشیاند؟ فکر میکنم بله؛ یعنی عنصری که وجود ندارد که به من بگوید — میتوانم بگویم که بله، رفت نجات بدهد، بعد وسط آب فکر کرد «ول کن، خودم را بکشم»؛ مثلاً دیگر دستوپا نزد و مرد. چه عنصری هست که ما را ببرد به این سمت که اینجا خودکشی اتفاق افتاده؟ بگذارید کمی دربارهٔ آن ضربالمثل بحث کنیم؛ خیلی نامفهوم است. ضربالمثل واضح است که دربارهٔ چیست: فکر میکنم تصمیم اوست که این پایان تلخ را بپذیرد، یعنی نامزدی را به هم بزند. چون هیچ نشانهای در این ادعاها عرضه نشده که در فیلم این را به ذهن ما بیاورد؛ فکر میکنم اکثراً همین پایان تلخ است. آدمی که ذهنیتش این است که پایان تلخ فقط میتواند مرگ و خودکشی باشد، همین که میشنود فوری میگوید پس خودکشی کرده. من میگویم در فضای فیلم آن پایان تلخ یعنی طلاق و جدا شدن از نامزد. آن حرف را از طریق — نه، واقعاً به نظر من معنای دیگری نمیدهد؛ یعنی اینطور نیست، به نظر من ابهامی وجود ندارد — آن تلفنی که آنجا میشود، دقیقاً آن ذهنیتِ رقابت میان — یعنی وفاداری به نامزد یا این زندگی جدید — اینجا مطرح است؛ آن حرف را میگذارد و این هم میگوید «بله، واقعاً». پایان تلخ، حرف طلاق است؛ یعنی خیلی عجیب است. با احتمالی، شما هر زمان میتوانید بگویید که شاید هم مثلاً به خودکشی هم اشاره دارد، ولی فیلم این را نمیگوید؛ واقعاً خیلی عجیب است که آدم بخواهد چنین تعبیر کند، با توجه به حواشی که در آن صحنه هست. حالا بگذریم؛ صحنهٔ بادکنک هم خودش دلیلی است. داشتم میگفتم در این ۳۵ دقیقهٔ اول — بهشدت به نظرم این نکته مهم است و بعداً استفادهٔ مهمتری هم از آن میکنم — فقط خلوت الی را میبینیم؛ هیچکس را در این فیلم تنها نمیبینید ولی الی را میبینید. یعنی وزن الی — بهغیر از اینکه فیلمی رفتهاید ببینید که اسمش دربارهٔ الی است — از ثانیهٔ اول تقریباً میفهمید الی کدامشان است: همه دربارهاش حرف میزنند، همه نگاهش میکنند و ما بهعنوان تماشاگر این را میبینیم. الان نمیتوانم دقیقاً بشمارم؛ وقتی میروند ویلا را بگیرند دو بار کات میخورد که الی تنها در ماشین نشسته؛ حتی جایی با لبخند احمد را انگار نگاه میکند. صحنهٔ بسیار کلیدی و مهم فیلم صحنهای است که میرود نمک بیاورد و طولانی است: میبینید در آشپزخانه با دلواپسی ایستاده و صحنه آنقدر طول میکشد تا صدایش کنند که از آنجا بیاید. و صحنهای که میرود موبایلش را بردارد تلفن بزند و نمیشود.
صحنههای تنهایی
شاید ۳۰ ثانیه فقط الی را میبینید و بقیه جمعاند؛ تا وقتی الی زنده است، بقیه انگار عدهای هستند یک طرف و الی. این صحنههایی که آدمی تنهاست و دوربین تنهاییاش را میگیرد، صحنههای مهمی در سینما هستند: اینکه من خلوت یک نفر را ببینم. این نکته وزن الی را در صحنههای اول بالا میبرد و مثلاً آن شبههای که عدهای فکر کنند داشته ادا درمیآورده، چنین نیست: ما این آدم را تنها دیدیم؛ مثلاً لبخندش را وقتی دیدیم که هیچکس نگاهش نمیکرد — شاید پیمان ندیده باشد، شاید امیر ندیده باشد. نگرانی این آدم را — و حسِ کمی گناهش را که چرا اینجا آمده در حالی که هنوز نامزد دارد — وقتی میرود نمک بیاورد میبینیم. چنین نیست که آدمی ولانگار باشد و آن تصوری که برای عدهای پیش میآید — نامزد دارد، ولش کرده، آمده دنبال آدم بهتر — درست باشد. صحنهای میبینیم که پیمان و امیر هیچکس نمیبیند: جایی که الی واقعاً میخواهد برگردد تهران و سپیده مجبورش میکند. کلاً شخصیت سپیده شخصیتی تهاجمی و تحمیلکننده است و این بیچاره شخصیت خیلی ضعیفتری دارد. جایی وقتی اینها با هم بحث میکنند سپیده میگوید «من اصرار کردم، از پس من برنیامد» و ما میفهمیم یعنی چه؛ ممکن است پیمان نفهمد. ما الی را بیشتر از آدمهایی که در این فیلم هستند دیدهایم و میشناسیم. کاملاً میفهمم که نمیخواست بیاید این سفر؛ همان بلایی که سرش آورده که میخواهد برود اتوبوس بگیرد و نمیبردش، اصلاً با زور ساکش را رفته قایم کرده. معنیدار است که اینقدر اصرار کرده که الی جوری مجبور شده بیاید؛ «از پس من برنیامد» برای ما معنی دارد. ما الی را بیشتر از این جمع دیدهایم، مخصوصاً صحنههای تنهاییش را، و هیچ چیز بدی در این صحنههای تنهایی نیست. مثلاً آدمی که نقشهای شیطانی دارد انتظار دارید همیشه لبخند بزند ولی وقتی تنهاست موجود دیگری ببینید؛ ما میدانیم این اهل این کارها نیست؛ موجودی ریاکار نیست؛ دختر خیلی سادهای است و از پس سپیده و هیچکس برنمیآید. اصلاً آوردنش هم حس خوبی ندارد؛ یعنی نسبت به اینکه هنوز آن رابطه را کامل به هم نزده، در عین حالی که میدانیم واقعاً میخواهد به هم بزند. اتفاقاً بهدلیل همان جملهای که میگوید تأیید میکند که تصمیمش را گرفته است؛ از پس او هم برنمیآید. جایی سپیده میگوید دو ماه — الان سه ماه میگویم — میخواهد جدا بشود و او ولش نمیکند. کلاً شخصیت چنین برای ما توصیف میشود. همهٔ حرف من این است: در عناصری که در فیلم هست هیچچیز بر ضد الی وجود ندارد و همهچیز طوری چیده شده که از این شخصیت خوشمان بیاید.
جذابیت مردن الی
حالا اگر کسی بهدلیل اخلاق شخصیاش از این تیپ آدمهایی که بیعرضهاند — مثلاً آدمی که نمیتواند جواب کسی را بدهد — خوشش نیاید و بگوید از اینکه مرد خوشم آمد، این قضاوت شخصی و اخلاقی آدم است؛ خودش در دنیای فیلم چنین نیست؛ حتی این ویژگی الی بهنوعی جذاب است، دقیقاً بهخاطر اینکه ویژگی مقابلش سپیده دارد و بهشدت در این فیلم منفور است. اصلاً با همین کارهایش الی را کشته است؛ یعنی کسی نیست که این فیلم را ببیند و حس نکند وقتی آن ساک لعنتی را از کابینت درمیآورد و میگوید من این را قایمش کردهام و خودش گریه میکند و میگوید «ای کاش گذاشته بودم»، انگار عاملِ از بین رفتن این شخصیت دوستداشتنی فیلم است. بنابراین علاقههای شخصی خودمان را — اینکه از هنرپیشهها خوشمان میآید یا بدمان میآید، از قیافهشان، یا از این تیپ آدمها در زندگی روزمره؛ مثلاً دختر مهاجر دوست داریم یا دختر مثلاً دیور — بگذاریم کنار؛ در فضای این فیلم شخصیتها چنیناند. اصراری ندارم که گلشیفته فراهانی بد است یا خوب؛ الی بهنوعی ایدهآل است؛ همهٔ حرف من این است که الی نوعی اوجِ توصیف آزادانهٔ یک موجود آنیمایی است: موجودی که میتواند عشق بهوجود بیاورد، میشود عاشقش شد. و هیچ تمهید دراماتیکی بهتر از این نیست که این موجودی را که میخواهید بگویید میتواند آماج عشق باشد، بیاورید در فیلم، همه از او تعریف کنند، همیشه هم خوب نشانش بدهید و هر ویژگیای که در شخصیت یک زن ممکن است جذاب باشد اضافه کنید تا همه این حس را نسبت به او پیدا کنند. و اگر کسی این را نپذیرد یا نگیرد از این فیلم، فکر میکنم اصلاً در جریان محتوای فیلم قرار نمیگیرد؛ بعد ممکن است فکر کند الی خودکشی کرده، دچار تناقضهای درونی بوده، یا الی قهرمانانه رفته بچهای را نجات بدهد و برای جان خودش را فدا کرده است. بنابراین قرار است وقتی فیلم تمام میشود برایتان قطعی شده باشد — با تردیدهایی که از بین رفته — که الی مثل یک قهرمان برای نجات جان بچهای خودش را به کشتن داده است. دیالوگی در این فیلم هست که این زمینه را ایجاد میکند: پیمان که بدترین و تندترین حرفها را دربارهٔ الی میزند و قضاوتهای بد میکند، به سپیده میگوید «اینقدر ناراحت نباش؛ اینها برای دختری که معلوم نیست کی هست، چی هست» و او برمیگردد میگوید «اگر برای نجات آرش رفته باشد و غرق شده باشد هم باز ارزشش را ندارد؛ بهتر است من اینجا بمانم و خودم را به سختی بیندازم». این دیالوگ جوری قطع میشود.
نامعلومی غرق شدن
با حرف نریلا زارعی که میگوید «حالا از کجا معلوم که اینطور شده باشد». بنابراین وقتی برای ما معلوم میشود که اینطور شده — یعنی واقعاً غرق شده و مرده — آنجا آنها هنوز نمیدانند که این غرق شده یا نه؛ میگویند حالا شاید اصلاً غرق نشده باشد. ولی وقتی ما آخر فیلم میفهمیم که واقعاً غرق شده، یعنی دیگر همهٔ آن چیزها — اینکه این موجود باارزشی است، رفته خودش را مثلاً فدای زندگی کس دیگری کرده؛ مثل اینکه مسئولیتی را که پذیرفته — بچهها را نگه دارد — با تمام وجود سعی کرده انجام بدهد و در راه همین هم کشته شده. بنابراین باید ما — که احتمالاً با آن قضاوتهای بدِ شخصیتهای فیلم در نیمهٔ دوم گاهی همدلی کردهایم — خجالت بکشیم؛ اگر کسی این فیلم را چنین نگاه نکند، به نظر من همراه فیلم نشده است. آخرش باید اگر شک کردید که شاید این یک دختر مثلاً احمقی بوده، شاید موجودی — نمیدانم — عجیبوغریب بوده؛ باید با این حالت از فیلم جدا شوید که اشتباه کردید؛ نباید این قضاوتها را میکردید. فیلم میخواهد شما را در موقعیتی قرار بدهد که بهنوعی این اشتباه را بکنید و بعد مثل اینکه درسی بگیرید که نباید این قضاوتها را میکردید؛ همانطور که آدمهای داخل فیلم نباید این قضاوتها را میکردند. شما میخواهید به زنی ویژگیهای آنیمایی بدهید — ویژگیهای آنیمایی چیست که یک مرد خیلی به او علاقهمند بشود؟ حس مادرانه را. همین دختری که مربی مهدکودک است، بچهها را دوست دارد؛ اینها نوعی جاذبه برای مردها دارد؛ همین الان کاندید خوبی است برای اینکه دستکم بهوضوح حس مادرانه دارد. اصلاً حاضرید با دختری ازدواج کنید که بچهها را کتک میزند — همینطور در خیابان، دنبالشان میکند؟ نه. این ویژگیِ آنیمای آقای فرهادی است. چرا همیشه ویژگی آنیمای آقای فرهادی مستخدم است مثلاً؟ جایی مریلا زارعی دارد تعریف میکند — این به نظرم تنظیمشده نیست — اصطلاحی به کار میبرد که کمی عجیب است: میگوید این دختر مثلاً خوبی است، جمعوجورت میکند. این همیشه — ترانه علیدوستی همیشه — در چهارشنبهسوری کلاً خانهٔ بههمریختهای را جمعوجور میکند. اینجا هم میبینید این حالت. اصلاً اینکه این شخصیت ادامهٔ همان شخصیت است — حالا واضحترش میگویم — درست است مستخدم نیست، ولی معلم، یک درجه کمی مستخدم، کمی مدرنتر است؛ کسی که مثلاً به نظر میآید کاری ثابت دارد، ولی بچهها را دارد تر و خشک میکند. بهمحض اینکه رأیگیری میکنند چه میگوید؟ نمیگوید بمانیم یا نمانیم؛ میگوید تمیز کردنش با من. یا مثلاً میگوید اگر جاروبرقی باشد، کاری دو ساعته است. این کلاً واقعاً این حسِ نرسینگ بهاصطلاح — چیزی که برای مردها خیلی جاذبه دارد در زن — بهشدت در این آدم وجود دارد؛ یعنی اینکه همهچیز را جمعوجور کند. آن کارهایی که — در واقع قبلاً دربارهاش بحث کردهام و وارد جزئیات نمیشوم — کِرینگ در مقابل نرسینگ؛ این ویژگی مردانهٔ کِرینگ در مقابل نرسینگی که در زنها جذاب است.
من فکر میکنم هر چیزی — ببینید در تاریخ فیلمهای فرهادی، ویژگیهای جالبی که آنیماها داشتهاند: زیبا بودن، چه میدانم — باور کنید این تزئین بادبادکهواکردن، این تصویر خالص آنیماست: آنیما بهعنوان موجودی شاد که شورِ زندگی دارد؛ اصلاً آنیما از زندگی میآید؛ این واژه از حیات و زندگی میآید. اصلاً دختری که مثلاً کاری بانشاط میکند و اینگونه میخندد — خندهها تا حد ممکن شاد و رها هستند — و اینقدر برای فرهادی مهم بوده که این خندهها باشند که جایی سینک نیست با تصویر، ولی گذاشته است. تقریباً یادم نمیآید در فیلمهای فرهادی چنین بیدقتیهایی دیده باشم؛ مثل اینکه میخواهد این خندهها حتماً در اینجا به این حجم وجود داشته باشند. آخرین تصویر این فیلم — بعداً سعی میکنم دقیقاً به همین برسم — مثل فیلمِ خداحافظی با آنیماست؛ این دیگر آخرش است: مثل اینکه آخرین تصویر این موجود دوستداشتنی که دیگر در دسترس نیست و قرار است بمیرد. بنابراین خودِ این صحنهها — این دویدنها، خندیدنها، این آفتاب خیلی خوبی که اینجا هست — همه در واقع تمهیداتی هستند برای اینکه این ویژگی آنیماییِ زندهبودن و نشاطداشتن در این آدم برای ما جا بیفتد؛ آخرین لحظهها.
ببینید، همهٔ حرفم همین است: ممکن است من هم وقتی این فیلم را دیدم، آنقدر که آقای فرهادی میخواست این حس به من دست نداده باشد. ولی وقتی فیلم را برای تحلیل کردن نگاه میکنم، قانع میشوم که قرار است بیش از این ببینید. ببینید، مثل اینکه من میخواهم موجودی دوستداشتنی بسازم در کاری مثلاً ادبی یا سینمایی، موفق نمیشوم. من نمیگویم الان الی خوب درآمده. من نمیگویم الان هر کسی این فیلم را ببیند عاشق الی میشود. میگویم مؤلف سعیِ خودش را کرده که چنین باشد؛ توضیح میدهم که هر المانی که ممکن بود را وارد کرده که این حس پدید بیاید؛ ولی قبول دارم آنقدر که باید پدید نیامده است. من خودم هم فیلم را دیدم، آن مقدار جذبِ — مثلاً فرض کنید — شخصیت الی نشدم و آخرش هم آن تأثیر قاطعی — مثلاً فرض کنید بد قضاوت کرده باشم و حالا معلوم شده که این مثلاً قهرمانانه خودش را به کشتن داده — در من ایجاد نشد. این مهم نیست؛ دفاع نمیکنم که اینها درآمده؛ میگویم قرار بوده چنین باشد.
به نظر من آن قرار نبوده. چون همانطور که گفتم، تردیدهایی که دارد — اصلاً همین که تردید دارد — ما را به این میرساند که اینجا دارد به زندگیاش نشان میدهد که تردیدهایی هست؛ که آدم مثلاً به خودش سادهکاری کرده. تردید دارد؛ نشان میدهد که به نظر من نه؛ از پسِ سفیده برنمیآید؛ حتی میخواست فرار کند. فکر میکنم آن توصیفی که سفیده میکند درست است: یعنی هنوز دوست نداشته، هنوز میل نداشته بیاید؛ تمام نشده برایش؛ تصمیمش را گرفته تمام کند؛ تمام نشده با جور خوبی اصلاً کات نشده که احساس آزادی کند؛ بهنوعی آوردهاندش و حالا هم حس خوبی ندارد.
ضرورت صحنهها
اینها به نظر من چیز دیگری است؛ اینها توجیه است. ببینید، اگر این صحنهها نباشند خیلی بد میشود؛ برای اینکه اصلاً او متهم میشود به اینکه نامزد دارد. دقیقاً این صحنهها به این دلیل است که آن چیز را از او بردارید: این حس بدی که آدمی که نامزد دارد ولی دارد نفر دیگری را هم زیرِ سر میگذارد — به قول شما ریگی به کفشش است. شما ببینید دختری که میخواهد نامزدیاش را به هم بزند و نامزد ولش نمیکند، چه باید بکند؟ فکر کنید؛ فکر کنید واقعیت همین است: با اینکه از نظر اخلاقی در چنین شرایطی — اگر رسماً اعلام کرده نمیخواهم — میبینید جواب تلفنش را نمیدهد، به مادرش میگوید اگر کسی زنگ زد نگو کجایم؛ میخواهد رابطه را قطع کند. حالا نامزدی داشته، دیگر به پایان تلخ راضی شده برای اینکه فکر میکند نسخهٔ بعدی تلخی بیپایان است؛ نمیخواهد با این آدم ازدواج کند. طرف دوستش دارد ولی ولش نمیکند. چند ماه هم گذشته. اینها چیزهایی است که بهعنوان اطلاعات درست در فیلم به ما داده میشود. من شخصاً فکر میکنم یک دختر در چنین شرایطی چه کند — تا آخر عمرش بنشیند که آن رضایت بدهد یا ندهد؟ او دارد زندگی خودش را میکند. اتفاقاً اینکه با این حال هنوز حس خوبی ندارد؛ فضیلت اخلاقی است؛ یعنی آدمی است که در این زمینهها احتیاط میکند؛ هنوز مثلاً انگار اینکه آن طرف از جای او بیخبر است و اینها اذیتش میکند. حالا بالاخره من فکر نمیکنم اینها در فضای فیلم — ببینید، من میگویم برداشتهای شخصی ما: اینکه شاید حستان این باشد که کسی که تردید دارد ریگی به کفشش است — آیا این قضاوت فیلم هم همین است؟ من میخواهم بگویم این چیزها را نمیتوانیم وارد قضاوت نکنیم؛ دیدگاه شخصیمان را در قضاوتهایمان، در حسی که به ما دست میدهد، نمیتوانیم وارد نکنیم وقتی فیلم را میبینیم. به دلیل ویژگیهایی که مثلاً من خودم ممکن است از نظر اخلاقی داشته باشم و ارزشهای اخلاقیام، ممکن است فیلم را از نظر حسی ببینم و با این شخصیت بهعنوان این شخصیت خیلی جالب ارتباط برقرار نکنم؛ اصلاً ممکن است از قیافهاش خوشم نیاید؛ بنابراین نمیتوانم خیلی جای آنیما بنشانمش؛ تأثیر حسی مرا هم نمیگذارد. حرف من این است: فیلم چه میکند؟ ببینید، محتوای این فیلم این است: موجودی را به شما نشان داده — شما دیدیدش، خلوتش را هم دیدید؛ خیلی دختر خوبی به نظر میرسد. بهمحض اینکه غایب میشود، شروع میکنند علیه او ابهام ایجاد کنند و بهنوعی تماشاگر هم در فیلم ناخودآگاه با این حرفهایی که زده میشود همراه میشود و آخرش باید به این نتیجه برسید که همهٔ این حرفها بیخود بوده: دختر خوبی بود، هیچ مشکل اخلاقی نداشت، و همان قضاوت اولیهای که نسبت به او شده درستتر است؛ و همهٔ این آدمها بهنوعی گفتند و تشویق کردند که احمد با این ازدواج کند؛ دختر خوبی است؛ خود احمد هم همه تأیید کردند که دختر خوبی است تا جایی که میبینندش. وقتی از بین رفته، حالا آن چیزهایی که پشتش دارند فکر میکنند، قضاوتهای نادرستاند. من فکر میکنم فیلم این را میگوید و اگر قضاوتهای شخصیمان را کنار بگذاریم، تلاش فیلم این است که این موجود را بهنوعی به چیزی نزدیک به یک قهرمان برساند؛ به یک معنا مدرنش است. نباید انتظار داشته باشیم در کاری از دوران مدرن، مثل قهرمان مثلاً رستم را در فیلم ببینیم یا نمیدانم مریم مقدس را؛ بالاخره موجودی عادی است، مثلاً دروغ میگوید به مادرش؛ چنان نیست که من بگویم این موجودی ماوراءطبیعیِ خیلی مقدس است. ولی آن چیزهایی که دربارهاش میگویند درست است. و این بهنوعی همچنان — با وجود اینکه حق دارد که در این سفر بیاید — آن فضیلت اخلاقی را دارد که با تردید آمده؛ نمیخواسته بیاید؛ بهنوعی مجبورش کردهاند؛ واقعاً میخواهد برگردد تهران؛ اصلاً حس خوبی از این جمعی که در آن قرار گرفته از اول به او دست نداده است.
به نظر من مشکل این نیست. ببینید، آن صحنهٔ نمک بعد از این پیش میآید که بهنوعی مجبورش میکنند کنار احمد بنشیند و راحت نیست. وقتی بلند میشود، یعنی این بعد از آن است که آن خانمها بهعنوان — نمیدانم — عروس و داماد جدید: حس بد این است، نه اینکه در جمع غریبه است؛ اتفاقاً خیلی دختر راحتی است؛ از اول که میبینید بچهها را میگیرد میبرد دستشویی، اصلاً غریبی نمیکند. نکته این است که انگار دارند به او شوهر میدهند؛ هنوز نامزد دارد و این بهنوعی او را دچار تناقضی کرده. حالا پسری هم آنجا او را میبیند. قرار نیست از اول — نمیدانم — شوخی کنند که «این چرا طلاق گرفته»؛ این پیشبینی شده نیست؛ یعنی در محیطی قرار گرفته که اینطور به او نگفته بودند و حالا هم حس خوبی ندارد. بههرحال اینکه غریبی میکند — ببینید فیلم چه میگوید: اینکه ممکن است آدمی مثلاً خجالتی این فیلم را ببیند و به این نتیجه برسد که الی هم خجالت میکشد چون برای خودش طبیعی است که اگر در جمعی غریبه قرار بگیری خجالت میکشی. به نظر من الی اینجا خجالت نمیکشد؛ خیلی راحت با احمد مینشیند و تنها حرف میزنند؛ حتی بهنوعی میخواهد ارتباط برقرار کند؛ مثلاً میگوید چه جای قشنگی است؛ والیبال بازی میکند. کلاً چنان نیست که در جمع خوب برنخورد؛ در پانتومیم شرکت میکند؛ همهجا خیلی خیلی راحت است؛ و اتفاقاً برای اینکه این شبهه برطرف شود، یکی از توصیفهایی که یکی از شخصیتهای مردِ فیلم میکند این است که «دختره راحتیه» تا این شبهه پیش نیاید. بههرحال فکر میکنم واضح است که برای چی وقتی میرود نمک بیاورد. آن صحنه صحنهٔ خیلی مهمی است. ببینید؛ بگذریم.
تحلیل مؤلف
بگذارید وارد ماجرا شویم. محتوای فیلم را قبلاً توصیف کلیای از آن کردهام. بعد همهٔ چیزهایی که من دربارهٔ این فیلم میگویم اضافه میشود به اینکه: اگر بتوانم تحلیلی از این فیلم ارائه بدهم که با فیلمهای قبلیِ همان مؤلف که دربارهشان بحث کردیم جور دربیاید، این تحلیل بهتری است. مثلاً اگر فیلمسازی از اول تا حالا فیلمهای عاشقانه ساخته باشد و حالا یکدفعه فکر کنم این فیلم جدید سیاسی است، بهنوعی فکر میکنم؛ اما اگر کسی بیاید نقدی چنان تحلیل کند که نشان بدهد نه، اینجا با یک فیلم عاشقانه سروکار داریم، این تحلیل پشتوانهای دارد. اینکه این شخصیت در واقع ادامهٔ همان شخصیتِ روحی در فیلم چهارشنبهسوری است، به نظر من نشانهٔ خیلی مهمی است که شما اصلاً چگونه باید به این آدم نگاه کنید. ببینید، فیلم چهارشنبهسوری را کنار دربارهٔ الی و فیلم جدید جدایی نادر از سیمین بگذارید: هر سهشان یک نکتهٔ دراماتیک مشترک خیلی واضح دارند — یک مستخدم یا شبهمستخدمی از طبقهٔ پایینتر وارد طبقهٔ متوسط، یا بههرحال بالاتر از خودش، میشود. در روحی اصلاً این را میبینید؛ یعنی روند اینکه میبینید فیلم را اینشکلی شروع میکنید که از آنجا راه میافتد، با موتور میآید و وارد خانهای میشود که دستکم طبقهٔ متوسط است. و اینجا داستان آمدن مربی مهد است که به نظر من سطحی بالاتر از آن مستخدمی است که برای شرکتی به خانهها میرود و کار میکند؛ کسی که بچهها را در مهد نگه میدارد بالاخره آبرومندتر است؛ یک سطح از نظر شغلی بالاتر قرار میگیرد، ولی بالاخره شغل طبقهٔ پاییندست است؛ یعنی فکر نمیکنم اینطور باشد که مربی مهد بودن — حالا نمیدانم. شاید چون شب معلم است، چیزی بینابین است. ولی شما ویژگیهای تمیزکردن و اینها را که در روحی بود اینجا میبینید: یعنی دختری که اصلاً خجالت نمیکشد بچههای دیگران را هم بردارد — مثلاً آنها که دیگر بچههای مهد نیستند؛ وقتی میخواهد مروارید را مثلاً ببرد دستشویی میگوید آنها را هم بدهید من ببرم؛ نه، برای ما مسئلهای نیست؛ یعنی کلاً این ویژگی شبیه همان بهاصطلاح روحی است که اینجا میبینید، ولو اینکه خدمتکار به آن معنا نیست. بعدی هم همین است: اصلاً سه فیلم، هر سهشان این المان مشترک را دارند: آدمی با چنین ویژگیهایی از طبقهٔ پایینتری میآید در آن جمع و اتفاقی میافتد: یکجا غرق میشود، یکجا بچهاش سقط میشود، یکجا هم با فضای عجیب و غریبی مواجه میشود که خیلی برایش نامأنوس است. بههرحال انگار نقطهٔ دید دستکم در چهارشنبهسوری کاملاً همین شخصیتی است که میرود آنجا را نظاره میکند؛ و حالا بحث من این است که کمکم داریم از این فاصله میگیریم.
سه نکته بدیهی
بگذارید همینجا این حرف را بزنم: با این فاصلهای که افتاده ذهنم چنان نیست که مطالب را پسوپیش بگویم؛ کدام را اول بگویم. بگذارید به هر چیزی که میرسم — اگر بحث را از ذهن دور نکند — بگویم. شما این سهتا که خیلی بدیهی است — اصلاً بهطور عجیبی؛ یعنی کمی آدم تعجب میکند که آدمی مدام فیلم بسازد و مدام مستخدمی را بیاورد در خانهای کار بکند — اینقدر بهاصطلاح چه میگویند، یک چیز دراماتیک مشترک بزرگی است که کمی غیرعادی است اصلاً. بعد این سهتا را با هم مقایسه کنید. ببینید، چهارشنبهسوری اصلاً فیلمی است که از دید روحی به همهچیز نگاه میکنید؛ فیلم چنین شروع میشود که آن آدم با موتور، با نامزدش از آنجا راه میافتد و میآید اینجا. اینجا دیگر چنین نیست. درست است که وزن الی — دستکم تا حد زنده بودنش — بیشتر از بقیه است، ولی این همه را با هم میبینید. مثلاً فیلم میتوانست چنین شروع شود: الی از خانهٔ خودش دربیاید، ساکش دستش باشد، سوار ماشینی بشود، برود اینها را ببیند و همراهشان بیاید شمال؛ این وزن الی را — بهعنوان کسی که انگار ما با او فیلم را شروع کردیم و از همان دید نگاه میکنیم — بیشتر میکرد. اینجا چنین نیست؛ کمی دور شدهایم: جمع را داریم میبینیم و فقط الی در آن کمی برای ما پررنگتر است به این دلیل که اسم فیلم الی است، موضوع صحبت همه الی است و الیآخر؛ ما این را بیشتر نگاه میکنیم. فیلم ما را مجبور میکند به دلایل دراماتیک که نگاهتان بیشتر به الی و عکسالعملهای الی باشد. فیلم سوم اصلاً برعکس: از خانهٔ طبقهٔ متوسط شروع میشود؛ آن موجود، موجودی خارجی است؛ مثلاً حس نمیکنید که انگار طبقهٔ مؤلف دارد عوض میشود. یعنی نگاه مؤلف: دو فیلم اول را نگاه کنید که اصلاً مطلقاً در جنوب شهر و حاشیه میگذرد؛ اصلاً طبقهٔ متوسطی وجود ندارد. بعد فیلمی میآید که کسی از آن جنوب شهر راه میافتد و میآید در طبقهٔ متوسط، ولی حوادث در این خانه میگذرد. بعد فیلمی میآید که همه با همین جمعاند؛ بعد فیلمی میآید که اصلاً آن موجود خارجی است. یعنی قهرمانهای فیلم را ببینید: چهارشنبهسوری را تصور کنید که با هدیه تهرانی و فرخنژاد شروع شود، ده دقیقه بگذرد، در خانه را بزنند، یکی بیاید تو؛ این گونهٔ دیگری فیلم را نگاه میکنید؛ در حالی که آن فیلم چنین نیست؛ آن فیلم هنوز انگار طبقهٔ پاییندست است که وزن بیشتری دارد؛ ما از آن زاویه داریم نگاه میکنیم؛ اصلاً میتوانید بگویید چهارشنبهسوری نگاه آدمی از طبقهٔ پایین است به زندگی آدمی از طبقهٔ متوسط؛ شما با چشم روحی به حوادث نگاه میکنید؛ نمیتوانید بگویید با چشم الی اینجا به همهچیز نگاه میکنید؛ مطلقاً، مخصوصاً که در نیمهٔ دوم اصلاً نیست؛ غایب میشود. در سومی هم اصلاً چنین نیست؛ کاملاً آن موجود حاشیهای است. و شما این روند را — در این پنج فیلم — روندِ کمشدن تمرکز فیلمها روی طبقهٔ پاییندست و تمرکز تدریجی روی طبقات بالاتر میبینید.
ترانه علیدوستی در دو فیلم
هیچ شکی در آن نیست که این اتفاق در این پنج فیلم میافتد. این شباهتی که گفتم — چون خیلی واضح است که مثلاً فرض کنید ترانه علیدوستیِ شهر زیبا و ترانه علیدوستیِ چهارشنبهسوری جلوهای از آنیما هستند — در تحلیل چهارشنبهسوری، نمیدانم چقدر یادتان هست، نهایتاً مثل این است که بگویم من آخر جلسهٔ چهارشنبهسوری به اینجا رسیدم و چیزی دربارهٔ الی گفتم: آدمی که ظرفیت نوعی عشق بزرگ در وجودش بوده — حالا چقدر واقعی یا تخیلی، اینها اصلاً مهم نیست — ولی به آن عشق نرسیده. حالا دارد حسی را بیان میکند؛ مثل اینکه آن آنیمایی که خوب پروجکت نشده هنوز در وجود این آدم هست و زندگی خانوادگی که خیلی مطلوب نیست و کمی بههمریخته است، زیر نگاه آن آنیما عذابآور است؛ یعنی بیشترین چیزی که در چهارشنبهسوری آدم را اذیت میکند — بیشتر از آن دعوا — حضور روحی است: اینکه ممکن است آسیب ببیند؛ این چهجوری نگاه میکند. اگر این آدم در شرف ازدواج نبود، شاید کمتر نگران دعوای خانوادگی میان زن و مردی میشدیم که چندان هم به کتککاری سنگینی نمیرسد؛ کتککاری مختصری در خیابان. میخواهم بگویم بالاخره آنجا نکتهٔ اصلی فیلم همین است: زندگی خانوادگیِ نهچندان خوب، در حالی که هنوز آنیما حضور دارد، عذابآور است. من آخر فیلم گفتم یک راهش این است که آنیمایم را میتوانم بکشم. یعنی چی آنیمایم را بکشم؟ نه اینکه اینها خودآگاهانه پیش میآید؛ مکانیسمهای درونی روانی این کارها را برای ما انجام میدهند. مثلاً میتوانید عقیدهتان این باشد که اصلاً عشق وجود ندارد؛ میتوانید آن حس را از بین ببرید: دیگر هیچ زنی مثلاً نظر شما را جلب نمیکند؛ اگر من هیچ تصوری از زنی جذاب نداشته باشم، به همین زنی که دارم راحتتر میتوانم قناعت کنم. وقتی حسی دارم که زن میتواند چقدر موجود جذابی باشد، حالا زندگی خانوادگی اگر خیلی عالی نباشد هم مرا اذیت میکند. بنابراین کمکم که آدمها وارد میانسالی میشوند، مردهایی که آنیمایشان تحول پیدا نکرده و به آن عشقی که باید میرسیدند — که در مردهای مختلف ممکن است درجهاش فرق کند — نرسیدهاند، خودبهخود مکانیسمهایی پدید میآید که برای اینکه این عذاب را کمتر کند، آن آنیما کمرنگ شود: با تولید عقاید، یعنی اقتباس عقاید، با تغییر حس، با جایگزینکردن حسهای آنیمایی با چیزهای دیگری. میتوانم همهٔ آن احساساتم را نثار فرزندانم کنم، نثار موجوداتی کنم که دیگر بهعنوان همسر بهشان نگاه نمیکنم و الیآخر. بالاخره اتفاقی باید بیفتد که این آنیما حل شود مشکلش. حالا من — که بهعنوان مقدمه گفتم دربارهٔ الی عیناً ادامهٔ چهارشنبهسوری است — مثل اینکه آن مشکل چنین حل میشود: خداحافظی با آنیما. میخواهم دنیایی بدون آنیما داشته باشم؛ بنابراین به حد ممکن دختری را که فکر میکنم زیباست — فکر میکنم دیالوگهایی که برایش نوشتم جالب است، همهچیزش جالب است، ویژگیهای جالب دارد — میآورم و همهٔ تمهیدات را؛ و یک بادبادک هم میگویم دستش بگیرد؛ دیگر آخرین لحظه است برای اینکه خیلی خوب شود؛ در فضای آفتابی بخندد و اینها؛ بعد هم مثل اینکه با چی میگویم؟ مثل تشریفات شکوهمندی، بهعنوان قهرمان، این موجود از بین میرود.
نیمه دوم فیلم
مثل اینکه دارم میتوانم بگویم دارم با آنیمای خودم به بهترین وجه ممکن خداحافظی میکنم. نیمهٔ دوم — شما اصلاً متوجه این هستید — این فیلم دربارهٔ الی، از هر نظر مشخص است؛ واضحش از نظر دراماتیک و فرم، دو بخش خیلی متمایز دارد: از اول شروع میشود تا غرق شدن الی، اصلاً هوا آفتابی است، همهچیز خوب است، فضا مثلاً حالت کمیک دارد گاهی اوقات؛ بعد یکدفعه این غرق شدن که اتفاق میافتد، نه فقط اوضاع دراماتیک بههم میخورد: تحلیل پدید میآید، نگرانی پدید میآید، زبانبازی پدید میآید، جر و بحث میکنند؛ هوا هم ابری است؛ باران میبارد، در حالی که دارند دنبال جسد میگردند و میلرزند. یعنی همهچیز در فضای دوم؛ اصلاً چیزهای زیادی وجود دارد. حالا المانهایی که — مثلاً از نظر فرض کنید رنگ: شما دیگر آن روسری قرمز را نمیبینید، یا هر چه فکر کنید. دو قطعه فیلم کنار هم قرار گرفته که دومی ناخوشایند است و اولی خوشایند. با اینگونه نگاه به فیلم — فکر میکنم نیمهٔ دوم فیلم، جو شدیداً عصبی نیمهٔ دوم، و اصلاً محتوای فیلم کمی قابللمستر میشود. من الان از فیلمهای قبلی آقای فرهادی استفاده کردم که خارج از چارچوب این فیلم دلایلی هست که این آنیماست. بگذارید استفادهٔ دیگری هم بکنم از آن سه فیلم قبلی: اگر عنصر مشترکی بخواهید در سه فیلم قبلی بگویید که از اول وجود داشته و هر دفعه هم دربارهاش صحبت کردهام و هی شدیدتر شده تا اوجش که دیگر دربارهٔ الی است: موضوع قضاوت بد و عجولانه دربارهٔ زنی که زن خوبی است؛ دختری که دختر پاکی است ولی به او میگویند ناپاک. مثلاً فیلم اول، آن شخصیت که خانم کوثری بازی میکند — اسمش را در آن فیلم یادم نرفته چه بود — دختری است که در مظانِ اتهامِ قضاوتهای نادرست قرار داده شده. ما بهعنوان تماشاگر در فیلم رقص در غبار میدانیم این قضاوتها اشتباه است و همدلی نمیکنیم؛ در حالی که آدمهای داخل فیلم این قضاوت بد را میکنند؛ ما از این آدمهایی که قضاوت بد میکنند و باعث میشوند این عشق از بین برود، بدمان میآید. این موضوع در شهر زیبا تبدیل میشود به اینکه ما همزمان — بلکه حتی بیشتر از آدمهای داخل فیلم — حس بدی داریم نسبت به آنیمای پاک فیلم؛ چون نشانههایی به ما اطلاعات غلط میدهند: این شوهر دارد، بچه دارد، حالا پسرها را میگوید بیا تو خانه؛ اصلاً بهنوعی به نظر میآید دختر فاسدی است؛ مثل همان حرفی که دربارهٔ دختر فیلم قبلی میزدند و بعد باید پشیمان شویم وقتی میفهمیم چنین نبوده.
برعکس شدن حس
این آنقدر دختر پاکی است که همهٔ این کارها را کرده برای اینکه کسی به او تعرض نکند اصلاً. در چهارشنبهسوری یکی از محتواهای کلیدی فیلم این است که نیمهٔ فیلم شما فکر میکنید هدیه تهرانی زنی شیطانصفتِ دیوانه است که خانوادهاش را — مردش را — مثلاً زندگیاش را بیچاره کرده و دلتان میسوزد؛ در لحظهای میفهمید همهٔ اینها برعکس است: یعنی اینی که او را دیوانه کرده، آن بیچاره مثلاً آدمی است که در واقع آسیب دیده به دلیل این ویژگی رفتاری که برایش شده؛ کتک هم حالا خورده. من با خودم آنجا هم فکر میکنم این خوب درنیامده؛ این احساس ممکن است در همهٔ آدمها ایجاد نشود. من بحثی کردهام، حالا یادم نیست این را آنجا گفتم؛ یکربع، بیستدقیقهای در این فیلم هدیه تهرانی غایب میشود؛ جایی که اینها با هم میروند پارک و آن ماجرا فاش میشود و خیلی طول میکشد در شلوغیهای چهارشنبهسوری برگردند خانه. فکر میکنم قرار است در این دقایق بهاندازهٔ کافی ناراحت شوید از اینکه هی دلتان برای هدیه تهرانیِ بدبخت — که تا حالا بهعنوان دیوانه نگاهش کردهاید — تنگ شود؛ یعنی آن صحنهای که در را باز میکند باید صحنهٔ تأثیرگذاری باشد؛ شما حالا جور دیگری به این آدمی که دوباره ظاهر شده نگاه میکنید. مثل اینکه زمانی در فیلم اختصاص یافته برای اینکه از نظر روانی این را سوئیچ کنید؛ حالا بگذریم که خوب درآمده یا نه؛ به نظر من دفعهٔ قبل هم گفتم اینجا کمی زیادی کشدار شده؛ شاید جور دیگری میشد این محتوا را بهتر بیان کرد. بههرحال این جزو بدیهیات است که یکی از جالبترین و حساسترین موضوعات دراماتیک از نظر آقای فرهادی — که در همهٔ فیلمهایش هست — تهمتزدن بیجا و قضاوت بیجا دربارهٔ آدمی است که پاک است. و اینکه اولش چنین شروع میشود این موضوع که ما دستکم بهعنوان تماشاگر مقصر نیستیم؛ همدلیم؛ میدانیم طرف پاک است. کمکم پررنگتر میشود که ما هم در مظانِ این اتهام قرار میگیریم که بد قضاوت کردیم. یعنی فرهادی فیلمها را چنان میسازد و اطلاعات را چنان میدهد که در شرایطی قرار بگیریم که فکر کنیم این دختر بد است، بعد بفهمیم نه دختر خوبی است؛ فکر کنیم زن دیوانهای است، بعد بفهمیم زن مظلومی است. همینطور دربارهٔ الی اوج این ماجرا است؛ اصلاً میتوانید بگویید همهٔ فیلم چنین ساخته شده: دختر پاکی را به شما نشان میدهند که خیلی هم دختر خوب و جذابی است و بعد بهنوعی در شرایطی قرار بگیریم که همه دربارهاش حرفهای بد میزنند و شاید تماشاگر هم دربارهاش بد قضاوت میکند. و این — مجدداً میخواهم بگویم — آن تمی که شاید در آن سه فیلم تمِ دوم بود، اینجا بهنوعی تمِ اصلی فیلم است: احساس بهاصطلاح پشیمانیای که به آدم دست میدهد که دربارهٔ زنی که زن خوبی بوده، دختری که دختر پاکی بوده، بد قضاوت کرده است.
روشنتر شدن
این استدلالها به نظر من در خود المانهای فیلم کافی است برای اینکه ما را به این نتیجه برساند که چگونه باید به الی نگاه کنیم، چگونه باید داستان فیلم را بفهمیم؛ ولی به نظر من وقتی با فیلمهای دیگر مقایسه کنید شاید خیلی روشنتر هم بشود؛ هرچند به نظر من اگر آنها نبودند باز فیلم بهاندازهٔ کافی نشانه گذاشته بود که فیلم را چنین نگاه کنیم: یعنی دچار شبهه — نمیدانم، خودکشی و نمردن و اینجور چیزها — نشویم. من کلاً مخالفم که اینجا ابهامی وجود داشته باشد. یکی از حاضران گفت که فکر میکند چیزی که کمک میکند به اینکه فکر کنند شاید نمرده و اینها — آدم قبول کند که نمرده — چیزی است که قرار بوده: وقتی مثلاً ما را اینگونه میبرد، چشمهایشان را میبندد؛ مثلاً ما چشمهایشان را نمیبینیم. بگذارید پیشدرآمدی بدهم که قرار نیست ما مرگ دستوپازدنِ آنیما را با شکوه ببینیم؛ برای اینکه شأنش بهنوعی پایین نیاید؛ قرار است آخرین تصویر هم همین تصاویر زیبای بادبادکبازی باشد؛ این از نظر دراماتیک تصمیم درستی است. ولی نکتهٔ مهمتر این است که به این ابهامِ «مرده یا نمرده» این نگاه خیلی احتیاج دارد: یعنی اگر مرگش را نشان بدهد، دیگر دستکم تماشاگر میداند ماجرا چیست؛ بنابراین تماشاگر با آن آدمهایی که بد قضاوت میکنند همراهِ تمام قضاوتهای بد میشود برای اینکه آنها مطمئن نیستند او مرده. اگر بدانند که برای خاطر آرش رفته در آب کشته شده، قضاوت بدی نمیکنند؛ فکر میکنند هی شرایطی پیش میآید که فکر کنند رفته. و اگر جایی مثلاً پیمان بگوید — که آن حرفهای تند را معمولاً میزند — میگوید «اما اگر واقعاً گذاشته باشد رفته باشد» بعد بقیهاش را ادامه نمیدهد؛ اینقدر انگار میخواهد حرف بدی دربارهاش بزند چون بدبختشان کرده؛ دیگر واقعاً سفرشان را به هم زده. حالا از وقتی هی بحث میکنند که نکند قهر کرده باشد؛ اگر این نباشد، نیمهٔ دوم فیلم چیزی نمیشود؛ اصلاً پیش نمیرود. فکر میکنم دو نکتهٔ مهم: یعنی سعی کردم بگویم اگر فیلم را خوب نگاه کنید چگونه باید به الی نگاه کنید، چگونه باید به مرگش نگاه کنید و چگونه باید به نیمهٔ دوم فیلم نگاه کنید که آدمها مثلاً درگیرند. در هیچکدام از این حرفهایی که میزنم این معنا را نگیرید که میگویم این حرفها خیلی خوب زده شده، الی خیلی خوب ساخته شده؛ میگویم فیلم چنین سعی میکند القا کند و بهترین راه تحلیل از فیلم این است که داستان را چنین بفهمیم؛ نه اینکه مثلاً الی موجود بدی باشد. ممکن است آدمی اینقدر اخلاق ناموسپرستی داشته باشد که هر چه هم بگویی قبول نکند «چون نامزد داشته آمده، موجود شیطانی است»؛ این را جدا کنید از اینکه فیلم چنین نگاه نمیکند؛ فیلم کار الی را محکوم نمیکند؛ به نظرش نمیآید — به نظر خود آقای فرهادی — این مسئله مسئلهٔ چیزی نیست.
مقدمات فکتها
ببینید، برویم دربارهٔ نیمهٔ دوم فیلم خود حرف بزنیم. جزئیات زیادی دارم و مسائلی — خیلی خیلی — یعنی الان هنوز تازه مقدمات را فراهم کردهام: که مثلاً این فکتها را چگونه ببینید تا بعد ببینیم تحلیل روانشناختیاش، روانکاوانهاش چیست؛ یعنی هنوز وارد بحث اصلی نشدهام؛ ولی به نظرم میآید این جزئیات برای فهمیدن درست فیلم مهم است. به نظرم میآید برویم دربارهٔ نیمهٔ دوم فیلم بحث کنیم و بعداً تحلیل بهاصطلاح روانکاوانهاش را ارائه بدهیم؛ این الان روی نیمهٔ اول فیلم است. بگذارید اگر میشد خیلی سریع بروم جلو — بعداً نمیآمد که تعداد زیادی صحنه را بگذارید؛ مخصوصاً بگذارید نیمهٔ دوم فیلم که تعلیقی در آن هست: مرده، نمرده، جنازهاش پیدا میشود، نمیشود؛ اینها عصبیاند، با هم درگیر میشوند و اینها. یک نقطهٔ عطف فیلم، آمدن صابر ابر است: اسمشان را میفهمند، نامزد دارد؛ نامزد از تهران میآید و مثلاً بهنوعی خیلی فیلم قرار است هیجانانگیز بشود. من رسماً اعلام میکنم از الان علیه فیلم حرف میزنم که میخواهم بگویم بسیار ضعیف است؛ نیمهٔ دوم فیلم کلاً — مخصوصاً از جایی که صابر — گفتم خیلی خوب بازی کرده، در اینکه این نقش بسیار بد نوشته شده، خوب بازی کرده. یعنی اصلاً — نهایت سعیام را الان میکنم — بگویم چقدر فیلم از جایی که صابر ابر میآید بهنوعی جفنگ میشود — ببخشید، اصطلاحی به کار نبرم. هیچجای هیچکدام از فیلمهای فرهادی به نظر من چنین نیست. و بهغیر از اینکه بگویم شرایط خوبی مثلاً از نظر ذهنی؛ انگار نه، حس خوبی ندارد که این کار را میکند. فیلمهای آقای فرهادی حسنشان اصلاً این است که خیلی همهچیز طبیعی پیش میرود. البته در شهر زیبا هم طبیعی پیش نمیرفت؛ این بهنوعی مثل همان اواخر شهر زیبا است که همهچیز از حالت طبیعی خارج میشود؛ به نظر من گرهافکنیها و گرهگشاییهایی که قرار است تعلیق ایجاد کند، هیجان ایجاد کند؛ این مثل فیلمی است، به نظر من، مثل فیلمی که با غرق شدن الی تمام شده و چیزی برای گفتن نمانده. حالا ولی پنجاه دقیقهٔ فیلم مانده؛ چه کنیم که داستان پیش برود؟ قرار است آدمها به جان هم بیفتند؛ قرار است فضایی سیاه ببینیم، فضای عصبی ببینیم؛ و آمدن صابر ابر هم اوج مثلاً تعلیقش است. حالا بیایید کمی — نمیدانم — دوست داشتم اگر میشد صحنهبهصحنه جلو برویم؛ بگذارید گونهٔ دیگری بازسازی کنیم و ببینیم اتفاقهایی که آنجا میافتد چیست: اینها موبایل الی را پیدا میکنند، زنگ میزنند به کسی و طرف میگوید برادرش است و دارد میآید تهران. بعد یکدفعه گلشیفته فراهانی — سپیده — به احمد میگوید این برادرش نیست، نامزدش است. و یکدفعه قرار است این خیلی مسئلهٔ حاد و مهمی باشد. چقدر مهم است؟ ببینید: فیلم آنقدر خوب ساخته و کارگردانی شده و ریتمش خوب است که شما واقعاً همان لحظه به نظرتان خیلی مهم میآید؛ ولی در واقع چقدر مهم است؟ الان چه مشکلی پیش آمده؟ نامزد دارد میآید. اگر اینها بفهمند — نامزد بفهمد — که اینها الی را با خودشان آوردهاند اینجا، چه میشود؟ اینها را کتک میزند. چرا کتک بزند؟ اصلاً نامزدش با عدهای — مثلاً فرض کنید «پاشو به رقص شما» — واقعاً آن یکی هم نمیدانست. شما الان جای احمد باشید؛ نگرانید؛ میآیید میگویید «آقا به ما نگفتید؛ ما نمیدانستیم»؛ اصلاً بگویند «به یکی گفته بود ولی به ما نگفت»؛ اصلاً چه جرمی اینجا اتفاق افتاده؟ از چه میترسند؟ حالا ببینید: میخواهم بگویم این تعلیق آنقدر مصنوعی ایجاد میشود که کمی دور از فضای فیلمهای آقای فرهادی است؛ چون چیز واقعی وجود ندارد؛ اصلاً همینجا مسئله باید حل شود. اصلاً بگذارید چنین نگاه کنید: خودتان را جای صابر ابر بگذارید. زنگ زدهاند، گفتهاند نامزدتان مرده، نامزدتان تصادف کرده. چه توجیه منطقیای هست که این آدم خودش را معرفی نمیکند و میگوید «من برادرشم»؟ همانجا بگوید «شما کی هستید؟ نامزدش هستید». حالا اینقدر باید روابط را چنین فرض کنیم که اینقدر آنجای مسئلهٔ طلاق و نمیدانم چه پیچیده شده که این ترسیده اگر بگویند نامزدش است به او هیچچیز نگویند یا بگویند، نمیدانم. به نظر من هیچ توجیه منطقی ندارد: آدم غریبهای زنگ زده، کاملاً هم واضح است که خبر بدی دربارهٔ تصادف است؛ موبایل الی را برداشته زنگ زده؛ بگو «من نامزدشم»، «شوهرشم» اصلاً؛ چرا بگویم نامزدشم؟ گفته اگر بگوید شوهرشم این تعلیقها پیش نمیآید؛ میگوید «من نامزدشم» برای اینکه تعلیق لازم دارد. میخواهم بگویم همهٔ تمهیدات تعلیقی که پدید میآید همهاش مصنوعی است؛ فقط ریتم فیلم تند است و شما این را در فیلم احساس نمیکنید؛ ممکن است خیلی هیجانزده شوید؛ ولی کمی بعد بنشینید فکر کنید، میبینید دقیقاً جفنگ است و بهکار نبود؛ هیچی نیست — مثل اینکه من مثلاً الکی — حالا واژهٔ جفنگ کمی تغییرآمیز است؛ بگذارید جلو برویم. گفته «من نامزدش هستم، برادرش». حالا سپیده میگوید. سپیده میتواند بگوید؛ اگر سپیده بگوید «من میدانم این نامزدش است»؛ و بعد چه؟ آنها میگویند «ما نمیدانستیم». سپیده هم به کسی نگفته؛ هیچ چیزی پیش نمیآید؛ علی متهم میشود. حالا سپیده مثلاً فعلاً چنین میگوید ولی نمیگوید «به من گفته بود که نامزد دارم»؛ نمیگوید؛ یعنی علی را سپیده در مظان اتهام قرار میدهد. چه میگفت چه نمیگفت، به اتهام پیش میآمد. حالا بگذریم؛ سپیده گفته. صابر اول آمده؛ اینها چه نمیدانند دربارهٔ علی؟ اسمش را نمیدانند. اولین سؤالی که از سپیده میپرسد این است که اسمش چی بود؟ چقدر تعلیق ایجاد میشود؛ میگوید «علی»؛ او بهنوعی نگاه میکند و میگوید «اسمش علی بود؟» او مجبور میشود بگوید. این آقا — مثلاً — نامزد آنور تلفن تهران نپرسید که مطمئن شود این آدم شناسنامهاش علی است؛ بلند شده آمده اینجا؛ وسط راه دوباره به موبایل زنگ نزده که بگوید «آقا مطمئن شوم»؛ موبایل آن آدم پیدا شده؛ اگر شک دارد اول چک میکند بعد راه میافتد میآید.
بچهها و لو رفتن
میخواهم ببینم: همهٔ اینها فقط مثل این است که بگویید خندهدارترش این است: فرهادی شما را میاندازد در این دغدغه که مبادا بچهها لو بدهند؛ بهنوعی منطقی است: دروغی دارند همه میسازند؛ بچهها ممکن است لو بدهند. آقا، این صابر ابر وارد این ویلا میشود؛ همهاش از بچهها سؤال میکند. کی از بچهها میپرسد که این دختر کجا افتاده در آب؟ یعنی هی — ببینید، شاید سه صحنه است که خندهدار است: که آدمی آمده، اینهمه آدم بزرگ آنجا هست و همهٔ این لحظهها برای شما تعلیق ایجاد میشود؛ «نکند این بچهها الآن لو بدهند، مثلاً چیزی که نباید بگویند». ازشان میپرسد «این کجا افتاده در آب»؛ جایی میبینید که آرش نزدیک آب است؛ این میرود — صابر ابر میرود پیشش — فکر کنم نمیشنود چه میگویند ولی تعلیق ایجاد میشود: «نکند الآن آرش چیزی بگوید». هیچکدام از این رفتارها رفتارهای طبیعی آدمیزاد نیست؛ اینها رفتارهایی است که قرار است ما را دچار هیجانهای کاذب کند؛ برای اینکه فیلم دیگر چیزی نمانده که هیجانانگیز باشد؛ مثل اینکه فقط یکربع، بیستدقیقهٔ آخر ما باید هی کش پیدا کند، هی ایجاد کرده باشیم؛ واقعاً از هیچ. خلاصه فیلمی ساخته که همه میروند و خود من هم اولین بار مثلاً نگاه میکنم هی دلم شور میزند؛ ولی کمی فکر کنید: چیزی نیست. اصلاً نه مشکلی وجود دارد، بهغیر از اینکه همینطور به بچهها یاد میدهند — نمیدانم چند ده تا دیگر میتوانم بگویم — که همهٔ رفتارها بهنوعی غیرعادی است؛ فقط برای اینکه سوالی پیش بیاید. اوجش این است که میخواهد به تهران زنگ بزند؛ میبرندش همان خانهای که اتفاقاً آنها در روستا یا در شهر بودهاند و ممکن است چیزی لو بدهند. موبایلی است که آنتن میدهد اگر از کنار ویلا بروند؛ ولی کجا میروند؟ در همان خانهای که صبح رفتهاند — که میزند بیاید بگوید «شوهرش اینجا بود» — برای اینکه راه دیگری انگار وجود ندارد برای اینکه این ماجرا لو برود؛ مگر اینکه آن آدمهای روستایی با بچهها هماهنگ نکرده باشند. این آدم — این یارو — اصلاً شما واقعاً یک درصد اگر حس خطر کنید، هر جایی میبرید بهغیر از آنجا. و اتفاقاً همهٔ حرفهایی هم که زده میشود — «عروس و داماد» و «شوهرش اینجا بود» — و او فرار میکند و میرود. کدام این رفتارها رفتارهای آدمیزاد است، مثلاً حتی در شرایط شوک؟ الان مثلاً — بگذارید اصل ماجرا را بگویم از نظر من: شما جای خودتان را بگذارید جای صابر ابر؛ نامزدتان مرده؛ همهٔ دغدغهتان این است که «آیا به شما گفت که نامزد دارد یا نه»؛ بابا، نامزدتان معلوم نیست مرده. ببینید، در شرایطی در نظر بگیرید: شما را خبر کردهاند، میگویند انگار غرق شده؛ شما اگر جای صابر ابر باشید، تا یک هفته جنازه را پیدا نکنند، فقط میروید بیمارستان که الان پرید؛ میپرید در آب؛ ببینید مرده یا نمرده. این تمام سؤالش این است که «آیا به شما گفت نامزد دارد یا نگفت؟ چرا؟»
اگر مرده باشد
برای اینکه این زمینهاش وجود دارد که — خلاصه — انگار ما بهنوعی باید برسیم به این صحنه که سپیده بگوید «نگفت». آقا هیچ آدمی — ببین، اگر مرده باشد فرق میکند ها — تا اینجای فیلم که ما نمیدانیم مرده است؛ به نامزدی که با اطمینان نگفتهاند مرده است. خودش نمیداند مرده یا نمرده. بنابراین پیش از آنکه معلوم شود مرده — که دیگر این نامزد تا یک هفتهاش هم، فکر میکنم، برای آدم نرمالی مسئله نمیشود که آیا گفت یا نمیدانم نامزد دارد — اصلاً چه فرقی میکند حالا گفت یا نگفت، یا مرده؟ صابر ابر چه برایش مهم است که مثلاً فرق میکند نامزدش خلاصه با یک نفر آمده — به اینها گفته باشید یا نگفته باشید — برای صابر ابر چه فرقی دارد؟ هیچ چیزی در این یکربع، بیستدقیقهٔ آخر فیلم وجود ندارد. واقعاً آدمی که کمی فکر کند — بهغیر از اینکه آن موقعیت نهایی برای مثلاً فروپاشی سپیده پیش بیاید؛ سپیدهای که در سراسر فیلم دروغ گفته، به آن یک دروغ بهنوعی نزدیک میشویم که خیلی خیلی چیز میشود — بهاصطلاح مثلاً تمهیدات هیجان: از همان اول که صابر ابر را میبینید، آدمی که اهل کتککاری است؛ ماشینی بوق میزند، ببینید که این آدمی است که مشت و لگد میزند، تا کمی نگران شوید که مبادا مثلاً وارد درگیری فیزیکی شود. اگر مثلاً آدم آرام و نحیفی بود و ندیده بودید، خیلی هیجانانگیز نبود؛ نهایتاً میآید داد و فریادی میکند ولی شما میترسید که الآن چاقو بکشد، مثلاً نوعی درگیری فیزیکی پیش بیاید. بالاخره کل ماجرا «آبروی الی» میگویند میرود؛ اگر نگفته باشد یا گفته باشد آبروش میرود واقعاً. توصیه میکنم یک بار در این بیستبیستوپنج دقیقهٔ آخر فیلم — نمیدانم چند دقیقه است — بنشینید تکتک صحنهها و هیجانهایش را بررسی کنید؛ ببینید هیچکدامش هیچ چفتوبست درستحسابی ندارد؛ یعنی دقیقاً مثل همین حالت که ممکن است بچهها بگویند — صابر ابر از بچهها میترسد؛ نمیدانم — اسم الی را نمیدانند حتماً سؤال میکند — اگر این نقطهضعفی هست که قبلاً بحث شده، ترسی هست که مبادا سپیده بگوید یا نه — اصلاً این صحنه را نمیتوانم ببینم که کمی نخندم؛ ببخشید. آن صحنهای که بعد از دعوا — بعد از دعوا گیر میدهد که «کی این را دعوت کرد؟ میخواهم با خودش تنها صحبت کنم» — اصلاً نمیفهمم چه توجیهی هست حالا؛ او که نمیداند ممکن است او بداند؛ نمیدانم منظورم را میفهمید؟ یعنی فقط ما هستیم که میدانیم الآن اینجا مشکلی هست، یک مشکل مانده؛ میدانید ممکن است دیگر همهٔ تعلیقها تمام شده باشد؛ همه را به او گفتهاند الا اینکه سپیده هنوز چیزی در دلش هست که راضی نشده؛ ممکن است بگوید — این وسط دعوا همینالان مشت زده، گرفتهاندش، فلان — گیر میدهد به اینکه «باید با سپیده تنها بایستم صحبت کنم». چرا؟ برای اینکه ما دچار تعلیق شویم. من دچار تعلیق نمیشوم.
ظاهراً بینکته بودن
بدمان میآید از اینکه چنین — بدون دلایل دراماتیک؛ یعنی بهنوعی مصنوعی و بهاصطلاح با فریب — مثلاً فرض کنید حالتهایی پیش بیاورند که به نظر برسد چیزی مشکلی هست در حالی که مشکلی نیست. اصلاً هیچ — واقعاً هیچ — نکتهای در این فیلم وجود ندارد: یک نفر، یک دختر آمده؛ اینها هم نمیدانستند. حالا همین حرفی که آخرش زدم را میخواهم اول بگویم: «ما که نمیدانستیم» — جایی خیلی هیجانانگیز است؛ یکدفعه لیلا زارع میگوید «اما ما که نمیدانستیم». این را از اول — ما خودمان — چیزی نبود که نمیدانستیم؛ بروید به او بگویید «من نمیدانستم». سپیده هم برود بگوید «من میدانستم اصلاً؛ میدانستم، فکر کردم نگویم؛ حالا میخواست از تو جدا شود». اینهمه بازی و بهغیر از اینکه من بیست دقیقه دروغهای بیشتری بشنوم و مشکلات اخلاقی بیشتری ببینم و هی مثلاً فیلم چنین پیش برود — اصلاً چیزی منطقی وجود دارد، توجیهی وجود دارد اصلاً برای کار این؟