این جلسه دربارهٔ فیلم جدایی نادر از سیمین است. او ابتدا ویژگیهای مثبت آن را میگوید: بازیها، نقشنویسی و هدایت بازیگر، دیالوگنویسی و لحظههای عاطفی. سپس طرح خودآگاه فیلم، یعنی آغاز با بحث مهاجرت و پایان با انتخاب دختر، را با حاضران بحث میکند و از آن به پرسش از شرایط زندگی در ایران میرسد. در پایان پایان فیلم را با دربارهٔ الی مقایسه میکند، چند صحنه را نقد میکند و از اولین فیلم اجتماعی آقای فرهادی میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
شروع بحث جدایی نادر از سیمین
ویژگیهای مثبت — همان چیزهایی که در فیلمهای قبلی آقای فرهادی بود و بهطور منظم بهتر و بهتر میشد — فکر میکنم در این فیلم همه یک درجه بهتر شدهاند.
بازیهای شگفتانگیز گروهی
اگر بازیهای فیلمهای اولیهٔ آقای فرهادی خوب بود و بعد بازیها خیلی خوب شد، دربارهٔ جدایی نادر از سیمین به نظرم میرسد باید گفت بازیها اصلاً شگفتانگیزند؛ آدم باورش نمیشود که آدمها تا این حد خوب بازی میکنند. بازیهای شگفتانگیزِ آدمهایی که تا حالا در سینما ندیده بودیمشان: مثلاً راضیه خانم را فکر میکنم میگویند دو سریال بیاهمیت تلویزیونی بازی کرده؛ پدربزرگ را هم اصلاً نمیدانم جایی بازی کرده باشد یا نه. فکر میکنم در نگاه اول آدم باورش نمیشود که این آدم آلزایمر ندارد؛ بیشتر به نظر میرسد که یک آدم واقعیِ مستند را آوردهاند آنجا بازی بدهد. از آنها که بازیگر حرفهایترند — شاید شهاب حسینی بهترین بازیاش را تا حالا در این فیلم کرده، لیلا حاتمی خوب بازی کرده، یا دختر آقای فرهادی که خیلی جالب است که خوب بازی کرده. وقتی میشنوید آقای فرهادی فیلمی با حضور دخترش میسازد، بیشترین احتمال را برای یک بازی بد به دختر آقای فرهادی میدهید — که علت حضورش مثلاً شباهتش نبوده به نقش، این است که پدرش کارگردان فیلم است. ولی واقعاً اگر کسی فیلم را ببیند و نداند این دخترِ آقای فرهادی است، فکر نمیکنم احساس کند این دختر نقطهٔ ضعفی در بازیگری فیلم است؛ کاملاً خوب بازی میکند. پیمان معادی هم فوقالعاده است؛ واقعاً با اینکه هنرپیشهٔ حرفهای به آن معنا نیست، فوقالعاده خوب بازی کرده.
بازپرس و بازیهای فرعی
اینها را میگویم که بگویم اگر بخواهم کسی را انتخاب کنم و بگویم بهترین بازی را کرده، بدون تعارف بازپرس است؛ اصلاً باورکردنی نیست. من این آدم را میبینم فکر میکنم ۳۰ سال پشت آن میز نشسته و همین کار را میکند؛ تمام جزئیات حرکاتش، بازیای که با چشمش میکند. آدمی هم هست که ما نمیشناسیم؛ ظاهراً هنرپیشهٔ مثلاً درجه دو، سه. توصیه میکنم یک بار این فیلم را فقط برای بازی این بازپرس نگاه کنید و ببینید اصلاً هیچ شباهتی به بازی کردن دارد یا نه: هر جا که سؤال میکند، حرکتهایش، رفتارش. شگفتانگیزه که در این فیلم ۷، ۸ نفر فوقالعاده دارند بازی میکنند. فکر میکنم در تاریخ سینمای ایران این فیلم کاملاً با اختلاف بهترین بازیهای این شکل را دارد. ممکن است یک بازی در یک فیلم را بگویید فوقالعاده است؛ ولی اینکه گروهی از بازیگرها همه عالی بازی کنند و بعضیها واقعاً شگفتانگیز، شبیه فیلمهای خوب سینمای هالیوود است که واقعاً این ویژگی را دارد: گاهی یکی میآید، رد میشود، چیزی میگوید و آنقدر لحن و بیان و بازیاش خوب است که در ذهن همه میماند. در سینمای هالیوود خیلی این سیاست هست که آدمهای فرعی در فیلمها فوقالعاده بازی میکنند؛ گاهی بازیای که در ذهن آدم میماند مال نفر هشتم و دهم فیلم است، نه شخصیتهای اول. این فیلم از این نظر فکر میکنم خیلی از استانداردهای سینمای ایران بالاتر است. مثلاً چهارشنبهسوری هم از نظر بازیگری خیلی خوب بوده، ولی واقعیت این است که آنجا سه چهار نفرند که شخصیتهای اصلی فیلماند و خوب بازی میکنند؛ نه گروهی به این بزرگی — من نشمردهام، شاید ۱۰ نفر — در این فیلم که شخصیتهای اصلی و فرعیاند و همهٔ بازیهایشان فوقالعاده است. منشی دادگاه را بگویید؛ بازپرس را؛ حرکتهایی که از او به چشم میآید؛ حتی آن سمیه هم خیلی خوب بازی میکند. او را هم نمیشود گفت بازیگر است برای اینکه بدچسب است، ولی بالاخره جایی که حضور دارد ذرهای احساس ضعف نمیکنید که الان مثلاً جلوی دوربین بوده؛ خیلی جاها حرکتهای خیلی طبیعی از او گرفتهاند. بازی گرفتن از بچهها هم واقعاً تکنیکی است کاملاً جدای بازی گرفتن از هنرپیشههای حرفهای و حتی غیرحرفهای؛ آقای کیارستمی در این زمینه فکر میکنم در دنیا برای خودش چیزی دارد: اینکه صاف و صادقانه از بچهها بازی خوب بگیرند.
نقشنویسی و بازی
این اولین ویژگی مثبتی است که به اوج رسیده است. نمیدانم با فیلمهای بعدی آقای فرهادی چه اتفاقی در آن میافتد؛ فکر میکنم اینجا به ته چیزی رسیدهایم. امیدوارم همهٔ فیلمهای بعدیاش را با چنین بازیهایی ببینیم. دربارهٔ بازیها نکتهای بگویم؛ قبلاً چیزی گفتهام و حالا میخواهم کمی وارد جزئیات شوم — شاید کمی زیادی فنی باشد و در این جلسات قرار نیست وارد جزئیات فنی فیلم از نظر سینمایی شویم، ولی واقعاً ارزش دارد که این نکته را بگوییم. دربارهٔ بازیها میتوانم ثابت کنم که وقتی این فیلمها را نگاه میکنم، فقط به آن نکتهای که قبلاً گفتم نباید دقت کرد: نقشها خوب نوشته میشوند. یعنی نقشی که خوب نوشته نشود نمیشود خوب بازی کرد؛ دیالوگی که خوب نباشد را نمیشود خوب ادا کرد؛ هنرپیشه نمیتواند معجزه کند. نقشِ غیرواقعیای که مثلاً اکثر عکسالعملهایش طبیعی نیست — اگر بخواهید از هنرپیشهای هرقدر هم قوی و زحمتکش بگیرید، بالاخره مشکل ایجاد میشود؛ شما چیزی طبیعی نمیبینید. بنابراین نکتهای که دربارهٔ سینمای آقای فرهادی از این نظر فوقالعاده است این است که فیلمنامهها فیلمنامههایی هستند که جا برای بازی کردن دارند و دیالوگها دیالوگهای فوقالعاده خوبیاند که میشود خوب ادا کرد. نکتهٔ دوم: من شک ندارم که آقای فرهادی چیزی بیش از کاری که کارگردانها معمولاً دربارهٔ بازیگری انجام میدهند انجام میدهد؛ خیلی چیزها را فکر میکنم به عهدهٔ بازیگر نمیگذارد.
جزئیات هدایت بازیگر
یعنی میتوانم مثلاً از دربارهٔ الی شواهد بیاورم که حرکتهایی که بازیگرها کردهاند به آنها گفته شده: «این دستت را بگذار روی سرت». گفته شده است؛ مثلاً فرض کنید یک سری جزئیات در حرکتهای بازیگرها هست که اینها در واقع جزو کار بازیگر است که این چیزها را دربیاورد. تقریباً میتوانم با اطمینان بگویم — واقعاً میتوانم از روی فیلمها دلیل بیاورم — که آقای فرهادی خیلی از آن جزئیات را به بازیگرها میگوید. نمیخواهیم دربارهٔ الی را دوباره برگردانیم — مخصوصاً که امروز موس نداریم و این پلیر هم پلیر چیزی نیست و روحیهاش را ندارم فیلم دیگری را بالا بیاورم؛ دیدید این چقدر طول کشید تا باز شد. در دربارهٔ الی حرکتی هست که یادتان هست در رقص در غبار فرامرز قریبیان از ماشین میآید بیرون، دارد گریه میکند، دستش را میگذارد روی سرش. در دربارهٔ الی چند شخصیت این کار را میکنند؛ حتی جایی بهطور مسخرهای: آن مروارید کوچولو وقتی دارد راه میرود دستش را میگذارد روی سرش چون به او گفتهاند؛ یک لحظه یادش میرود، برمیدارد، دوباره میگذارد؛ مثل اینکه یادش میآید که کارگردان از او خواسته این حرکت را بکند. چیزِ دیگر هم این کار را میکند؛ مریلا زارعی هم این کار را میکند؛ شهاب حسینی هم میکند؛ نمیدانم، مانی حقیقی هم میکند. چنین نیست که یکدفعه بازیگرها در فیلمهای آقای فرهادی از این حرکت خوششان آمده باشد؛ نشان میدهد حتی این جزئیات — اینکه الان اینجا دستت را بگذار روی سرت، اینجا نمیدانم گوشهٔ چشمت را پاک کن — چیزهایی است که معمولاً نزدیکِ بازیگر است که دربیاورد؛ حرکتهای جزئی. به نظر میرسد آقای فرهادی در این حد راهنمایی میکند و فقط به این دلیل نیست که چون نقشها خوب نوشته شده این اتفاق میافتد که خوب بازی میکنند؛ راهنمایی هم از طرف آقای فرهادی هست: شخصیت را کامل، انگار، در ذهن خودش با جزئیات دارد و این را منتقل میکند به بازیگرها و بازیگرها تا حدود زیادی همان کار را انجام میدهند و نقشها اینقدر زنده و خوب درمیآیند. این چیزی است که به نظر من ارزش کار بازیگرها را در فیلمهای آقای فرهادی باید کمی پایین بیاوریم و اعتبارش را به خود آقای فرهادی بدهیم. نمونهٔ خیلی واضح هم این است که همین بازیگرها در فیلمهای دیگر چنین بازیهایی از آنها نمیبینید؛ نشان میدهد اگر همین فیلمنامهٔ آقای فرهادی را کس دیگری کارگردانی کند، آن بازیهای درخشان را نمیبینید؛ نشان میدهد خود آقای فرهادی نقشهایی که مینویسد را بیش از اندازهٔ معمول — به نظر من — هدایت میکند و بازیگرها را.
کات در خدمت بازیگری
یعنی اینکه کجا کات بزند، از شخصیتی به شخصیت دیگر، بهشدت در خدمت بازیگری است. در کار آقای فرهادی — به نظر من به دلیل وسواسی که روی بازیگری و بازیگرانش دارد — تا حدودی کارگردانی را انگار معلق نگه میدارد؛ به اصطلاح راشهای فیلم را میگیرد و بعد در تدوین جاهایی که بازیگری خوب درنیامده و حس خوبی ندارد آنها را با نماهایی که حالت اینسرت دارند پر میکند. اگر میشد دربارهٔ الی را باز کنم، آنجا چیزی داشتم — سند خیلی خوبی داشتم — که این کار انجام شده؛ یعنی بهوضوح به نظر میرسد به دلیل عدم رضایت از بازیگر در آن صحنه، نمایی که مال جای دیگری است، نمایی که نباید آنجا باشد، آنجا اینسرت شده برای اینکه به نظر میرسد از بازیِ بازیگر خوشش نیامده است. به همین دلیل که در فیلمهای آقای فرهادی صدای خارجکادر زیاد است؛ یعنی آدمی دارد حرف میزند ولی شما کس دیگری را میبینید. بگذارید این صحنه را از دربارهٔ الی یادآوری کنم: جایی که دارند بحث میکنند گلشیفته فراهانی سرفه میکند؛ جایی در بحثهای جمعی که بعد از غرق شدن الی هست، گلشیفته فراهانی یک طرف ایستاده و بقیه یک طرفاند. خیلی جاها چنین است که در آن صحنه وقتی دارند دربارهٔ آن شخصیت حرف میزنند، کات میشود به فراهانی که فقط دارد نگاه میکند. طوری فکر کنید که کارگردان یک بار نمای طولانی از گلشیفته فراهانی در آن موقعیت گرفته و دیالوگهای خودش را گفته و حالا بقیه را گرفته؛ هر جا که احساس میکند آن بازیگر آنطور که باید بازی نکرده، با این آزادی عملی که برای خودش قائل است کات میزند به گلشیفته فراهانی که نگاه میکند و گوش میدهد، و هر وقت دوباره خواست برمیگردد به آن آدمی که دارد حرف میزند. این فیلم پر از اینجور نماهاست. جاهایی که میخواهیم بهطور تصادفی جایی را ببینیم شانس بزنیم؛ خیلی مهم نیست. از بدشانسی نیست؛ به نظر من اینجا خیلی چیز هست: صحنهای مثل همین صحنه در چهارشنبهسوری خیلی خوب بهشدت کار شده؛ تمرین کردهاند، همه خوب بازی میکنند و هیچ کاتی هم لازم نشده است.
نمای خارجکادر و تدوین
آن صحنه دقیقاً از صحنههای خیلی طولانی بود که آقای فرهادی با تمرین خیلی زیاد با بازیگر کار میکند؛ نه اینکه هیچ کاتی نداشته باشد — بعضی جاها دارد، مثلاً در همین فیلم صحنهٔ اول دادگاه: چهار دقیقه است؛ دو نفر نشستهاند جلوی دوربین دارند حرف میزنند و هیچ کاتی هم نیست و شما هیچوقت کس دیگری را هم نمیبینید. خیلی صحنههای فیلمهای فرهادی اینقدر طولانیاند و بازیگری خوب است؛ غیر از جاهایی که کات نمیزند، بنابراین حتماً خیلی کار شده است. یادآوری میکردم: این جملهٔ کلیدی در این فیلم است که خارج از روال درام شنیده میشود و اشارهٔ مستقیمی به مسئلهٔ اختلاف طبقاتی دارد؛ اگر این جمله نبود — البته اختلاف طبقاتی در این فیلم مطرح است — ولی این دیگر آن را بولد میکند که یکی از چیزهایی که در این فیلم مطرح است اختلاف طبقاتی زیادی است که الان در ایران وجود دارد؛ میتوانید بگویید بهنوعی مثل زمان ساسانی، یعنی مردم به دو دستهٔ اشراف و مردم معمولی تقسیم میشوند. من تصورم این است که این نما از دید بازپرس گرفته شده است؛ این نمایای است که ادامهاش را میبینید و بعد در تدوین، بر اساس اینکه بازپرس خوب شروع کرده حرفش را بزند یا نه، انتخاب میکنید که روی آن صحنهای که آنها را نشان میدهد بماند یا کات بزند. اینکه از کجا به بازپرس کات میزند به نظر من مقدار زیادی تابع این است که کجا خوب بازی میکند؛ یعنی همین بازپرس در فیلم دیگری نمیتواند به این خوبی بازی کند. پر از این چیزهاست؛ من دلیل منطقی برای کاتها نمیبینم بهغیر از اینکه بهنوعی مربوط به خوب بودن، راضی بودن یا راضی نبودن از بازیگر است؛ آنجا بازی احتمالاً خوب درنیامده یا راضی نبوده است. برای شما: یک بار نگاه کنید — فکر میکنم مخصوصاً جایی که بچه باشد زیاد از این چیزها پیدا کنید. در شروع جمع شما نمیبینید کسی را که دارد حرف میزند، یا تا جایی میبینید و آخر جملهاش را نمیبینید، یا گاهی ممکن است کل حرف یک نفر خارج از کادر باشد؛ و چیزهایی نمایش داده میشود که چندان اطلاعاتی در آنها نیست؛ فقط انگار — مثل آن صحنهٔ دربارهٔ الی که گفتم — رضایت از بازیگری دربارهٔ آن نما بیشتر از نمایی است که یک نفر دارد حرف میزند. بنابراین این بازیهای شگفتانگیز مقدار زیادی به این دلایل است: هم کار فیلمنامهنویسی است، هم تمرین خوب با بازیگرها و راهنمایی خوب، و هم اینکه نهایتاً روی میز تدوین — فکر میکنم اگر کوچکترین چیزی وضع نداشته باشد آنها هم حذف میشوند — و نتیجهاش آن است که شما فیلمی میبینید که به نظر من در تاریخ سینمای ایران چیزی نزدیک به این موضوع نبوده که ده بازیگر همه با قدرت بازی کنند.
دیالوگنویسی و خلق شخصیت
این تعریف و تمجیدِ دیالوگنویسی را دیگر واقعاً نمیگویم: فکر میکنم دربارهٔ الی عالی بود و این هم عالی است. البته چنین نیست که حس کنم این نسبت به دربارهٔ الی پیشرفت مشخصی است؛ دیگر از این بهتر نمیشود؛ جملهها جملههای خیلی واقعی و خوبیاند. اصلاً اگر آدم این فیلم را ببیند، میتوانم دستکم ۱۰، ۱۵ بار روی فیلم پاس بزنم و بگویم چنین چیزی تا حالا در سینمای ایران نبوده؛ نه فقط دیالوگنویسی — دیالوگها را بگذارید کنار — چیزهایی در ذهنم هست که باید بیاورم نشانتان بدهم؛ به هر حال چیز فوقالعادهای است به نظرم. نکتهای که دربارهٔ الی گفتم الان هم میخواهم بگویم: اصلاً هیچکس در سینمای ایران مطلقاً اینقدر شخصیت نمیتواند خلق کند. حداکثر مثلاً فرض کنید فیلم هامون را که میبینید — هامون شخصیت کارشدهای است — دارم از این فیلم مثال میزنم که هم کارگردانش به نظر من آدم خیلی قابلی است. دیالوگهای شهاب حسینی اصلاً بینظیرند، واقعاً. اینکه شما اینجا ۷، ۸، ۱۰ شخصیت دارید و هر کس بهگونهای حرف میزند؛ همهٔ تکیهکلامهایشان مثل هم نیست، لحن حرفزدنشان مثل هم نیست؛ شیوهٔ بیان هرکدام از این آدمها متفاوت است: دختره بهگونهای حرف میزند؛ پیمان معادی مطلقاً ویژگی خاصی در حرفزدنش دارد؛ مثلاً منطقی صحبت میکند؛ و شهاب حسینی دقیقاً حرفهای غیرمنطقی زیادی میزند. طرف میگوید — بازپرس میگوید: خوب چرا باید ضامن داشته باشیم؟ بازپرس میگوید طبق شکایت متقابل؛ او میگوید بیخود شکایت کرده است. کلاً حرفزدنش چنین است؛ خودش هم میگوید: من نمیتوانم مثل این آقا حرف بزنم. میبینید که آدمی است که الان همینجا چیزی داشت میگفت؛ پاس میزند؛ میگوید که چی؟ سند آورده است. وسط بحثها میگوید این خانمی که از او جدا شده و رفته، چه ربطی دارد؟ این حرف کاملاً حرفِ بیربط و احمقانهای است؛ حرفهایش پر از همین حالتهای بیمنطقیِ مردم بیسواد است که اتفاقاً در همین جاهایی که با آدم باسوادی به دادگاه میروند، کار را خراب میکنند؛ چون نمیدانند چه باید بگویند و در قانون چی هست. هرچند جایی برخورد پیمان معادی هم خیلی عجیب است — که میشود این را خودش نقطهٔ ضعفی حساب کرد — که یارو از او سند میخواهد و هی میگوید آقا ننویس؛ طرف به او میگوید آقا، جرمش قتل است؛ بدون آن وسیله نمیتوانی بروی؛ هی میگوید من نمیروم زندان؛ هرچه من نمیروم زندان. کمی آن از آدمی که کارمند بانک است بعید است که چنین عکسالعملی نشان بدهد. میتوان گفت چنین تعبیر کرد که شرایط آنقدر حساس و اصلاً غیرعادی است که دارد عکسالعمل غیرمعمولی نشان میدهد.
لحظههای عاطفی فیلم
این هم تعداد لحظههای عاطفی است: لحظههای تأثیرگذار عاطفی که در این فیلم خوب درآمدهاند. واقعاً فکر میکنم هر یک دقیقه این فیلم را ببینید — مثلاً فرض کنید جایی که مادر اول فیلم قهر میکند و میرود؛ نگاههایی که دختر میکند؛ ناراحتی خودش که مدام معطل میکند؛ مخصوصاً جایی که پدربزرگ دستش را میگیرد و ول میکند — دو سه دقیقهٔ فیلم است و اگر همینطور نگاه کنید پر از لحظههایی است که بهنوعی عواطف آدم را تحریک میکند. جایی که تهمت دزدی میزند به راضیه خانم و عکسالعملی که راضیه خانم نشان میدهد؛ بعد جایی که در حمام دارد بابایش را میشوید و گریهاش میگیرد؛ تمام این صحنهها صحنههای تأثیرگذاریاند. مقایسه کنید با رقص در غبار: فکر میکنم موقعی که دربارهٔ رقص در غبار صحبت میکردم این حرف را زدم که به نظر من حتی یک صحنه که از نظر عاطفی خوب درآمده باشد در آن فیلم نیست. اینکه آدمی ظرف کمتر از ۱۰ سال از آن فیلمسازی به این رسیده که شاید بشود ۵۰ لحظهٔ عاطفی در این فیلم نشان داد؛ آدم تأثیر میگذارد و هر ۵۰ تا هم خیلی خوب کار شده و خوب درآمده؛ به هر حال بلوغ فوقالعادهای در کار آقای فرهادی میبینید که به نظر من پیش از این سابقه نداشته است. در دربارهٔ الی یک صحنهٔ بهشدت کوبنده وجود دارد: صحنهٔ بعد از غرق شدن الی؛ مخصوصاً جایی که میآیند و میگویند دیگر دنبالش نمیگردند؛ عکسالعملی که نشان میدهند، با بازی استثنایی خوب خانم فراهانی در آن صحنه — که به نظر من در نیمهٔ اول دربارهٔ الی خیلی خوب بازی نکرده؛ از اینجا به بعدش کلاً به نظرم سبک بازی خانم فراهانی چنین است که هرچه اغراقآمیزتر و از نظر عاطفی سنگینتر باشد بهتر بازی میکند؛ وقتی قرار نیست خیلی کاری بکند اوج بازیاش همان صحنه است: جایی که گریه میکند، جایی که مثلاً به او میگویند جسدش را آب میآورد؛ عکسالعملهایی که نشان میدهد فوقالعاده است. کل آن صحنهٔ غرق شدن و چند دقیقهاش بهشدت از نظر عاطفی تأثیرگذار است، ولی نمیتوانید بگویید کل فیلم چنین است؛ نمیتوانید بگویید هر دو سه دقیقهٔ فیلم را نگاه کنید حتماً چیز عاطفی جالبی در آن هست. اتفاقاً یکی از چیزهایی که دربارهٔ الی فکر میکنم نگفتهام — گاهی چیزهایی یادداشت کردهام، به نظرم میآید شاید نگفته باشم یا خیلی مطمئن نیستم، ولی ارزش اشاره دارد — این است: روزی آخر جلسه گفتم نیمهٔ دوم دربارهٔ الی خیلی بیمنطق است و عالمی مثال آوردم که این رفتارهایی که آدمها نشان میدهند با هیچ منطقی سازگار نیست. دقیقاً نکته این است: چرا وقتی فیلم را میبینید این را احساس نمیکنید؟ فکر میکنم دلیل عمدهاش تأثیر عاطفی خیلی شدید همان صحنهای است که دربارهاش صحبت کردم؛ یعنی آن ۵، ۱۰ دقیقهای که الی غرق میشود چنان از نظر عاطفی بر تماشاگر اثر میگذارد که خود تماشاگر هم در شرایط عاطفی و احساسی دیگری فیلم را نگاه میکند و چندان دنبال منطق در رفتار آدمها نمیگردد. به همان دلیلی که آدمها در فیلم در آن موقعیت خیلی حساس غیرمنطقی رفتار میکنند، ما هم — واقعاً چنین نیست که اگر توضیح بدهم قبول میکنید این رفتارها منطقی نیست، ولی وقتی فیلم را میبینید شاید خیلی چنین احساسی به شما دست ندهد — آن استارت عاطفی که میخورید یکی از عواملی است که موقع دیدن فیلم بیمنطقی بعضی رفتارها را نمیبینید. به هر حال فکر میکنم تفاوتی جداییناپذیر این فیلم با دربارهٔ الی و فیلمهای قبلی، تعداد زیادی اینجور صحنههاست که شخصیتها در موقعیتهایی قرار میگیرند که آدم با آنها بهشدت همدلی میکند. همینجا در ادامهٔ این صحنه وقتی شهاب حسینی عصبانی میشود و قرار است ببرندش بازداشتگاه، راضیه خانم میآید گریه میکند و پیمان معادی هم درخواست میکند که حالا این دفعه را ببخشید. آن صحنهای که راضیه خانم التماس میکند شوهرش را به دادگاه نبرند — بعید میدانم آدمی از نظر عاطفی تحت تأثیر قرار نگیرد؛ آن هم با این بازی که خانم — اسمشان چیست؟ — خانم ساره بیات در این صحنه دارند میکنند.
دیالوگهای شهاب حسینی
به هر حال فیلم را فکر میکنم همهٔ آدمهایی که میروند میبینند بهشدت از نظر عاطفی تأثیر میگذارد. من شخصاً شاید دیالوگهایی که شهاب حسینی در این فیلم میگوید — بهعنوان آدمی، نه بهعنوان آدمی فقیه؛ بهعنوان آدمی که در این جامعه تحقیر شده — فکر میکنم دیالوگهای خیلی مؤثری از نظر عاطفیاند. مدام وقتی بحث میشود به این اشاره میشود؛ جایی هست که به پیمان معادی میگوید معلم را نبرید، برای بچهام بد میشود؛ برمیگردد و میگوید فقط بچههای شما بچهٔ آدم است، بچهٔ ما تولهٔ سگ است. کلاً حرفش چنین است. جایی در این مدرسه میگوید چرا فکر میکنید ما مثل حیوان داریم میزنیم همهاش تو سر؛ والله به خدا ما هم آدمیم. مدام حرفهایش حولوحوش احراز هویت انسانیاش میگردد، نه مسئلهٔ پول؛ یعنی مثل آدمی است که در این جامعه تحقیر شده و به اندازهٔ کافی به او توجه نشده؛ دردش بیشتر این است تا اینکه مثلاً چهار تا طلبکار دارد. جایی واقعاً به نظر میرسد از ته دل میگوید — آنجا که سعی میکنم اسم شخصیتها را بگویم — سیمین وقتی با آن اعظم خانم سر پول توافق میکند، اولین جملهای که میگوید این است: «من میآم؛ چرا فکر میکنید من برای پول میروم دادگاه؟» و باز از همین جملههای خودش میگوید: «فکر میکنید ما مشت آدم بدبخت و بیچارهایم که فقط دنبال پولیم؟» دیالوگهای این شخصیت شهاب حسینی برای من همه همینطور بوده: همه خیلی از نظر عاطفی تأثیرگذار. بگذرید از این نکته. فکر میکنم چند شخصیت در این فیلم خلق شده که خیلی مهم است؛ در سینمای ایران دستکم یک نفر این شخصیتهای اینشکلی را خلق کرده است. یکیاش راضیه خانم است: بخشی از جامعهٔ سنتی و مذهبی ما واقعاً همینطور درستکار و مطیعاند؛ هر جا مشکلی دارد شماره تلفنهایی دارد که زنگ بزند و بگوید حکم شرعی را بپرسد. من تا حالا در سینمای ایران ندیده بودم. این یک پدیدهٔ اجتماعی است و خیلی مشکل داریم که در ادبیات ما، در سینمای ما بخشهایی از واقعیتهای جامعهٔ ما اصلاً انعکاس پیدا نمیکند. واقعیت این است که تیپ ادبیات و سینما آدمهای بهاصطلاح روشنفکرند و همیشه میان روشنفکری ما با تودهٔ مردم فاصلهٔ خیلی زیادی بوده؛ مثل اینکه بعضی چیزها را ایگنور میکنند؛ مثل اینکه روشنفکرها اینجور آدمها را — چون اطراف خودشان نیستند یا خوششان نمیآید — بازتاب نمیدهند. ادبیات ایران را میخوانید: همهٔ آدمها در آن بهنوعی تیپ همان روشنفکرها و روابط مثلاً پیچیدهٔ طبقهٔ متوسطاند. اینکه ادبیاتی، سینمایی بیاید دست بگذارد روی طبقاتی از جامعهٔ ایران — مثلاً از جامعهٔ سنتی ایران — که ویژگیهایی دارد و به هر حال خوب است که ثبت شود. این راضیه خانم را فکر میکنم هر آدمی اطراف خودش چندتا دیده باشد: زنها و مردهایی در همین حد مطیع — نمیخواهم بگویم نقطهٔ من این است که این شخصیت الان این ویژگیاش مثبت است یا منفی؛ مهم این است که این آدمها وجود دارند و بخشی از جامعهٔ ما هستند و خوب است در ادبیات و سینمای ما بازتاب داشته باشند. همین شخصیت شهاب حسینی بهعنوان آدمی تحقیرشده در جامعهٔ ما: مسئله فقط واقعاً فقر نیست؛ مسئله این است که آدمی از قشر فقیر به این احساس میرسد که مثلاً وقتی میآید دادگاه میخواهند حقش را بخورند. یا همین حالا مثلاً به نظر من خیلی آدمهایی که اطرافشان کسانی را دارند که مشکل آلزایمر دارند، از دیدن آدمی که — ولو شخصیتی فرعی — آلزایمر دارد در این فیلم ممکن است متأثر شوند؛ و خیلی چیزهای دیگر هم در میان است.
راضیه خانم و بازتاب سنت
حالا نمیخواهم یکییکی روی شخصیتها انگشت بگذارم، ولی دستکم این شخصیت راضیه خانم و شهاب حسینی به نظر من غنیمتی است که در سینمای ایران چنین چیزی نمایش داده میشود و خیلی هم خوب نمایش داده میشود؛ یعنی واقعاً همهٔ حرفها و بازیهایشان بهگونهای هماهنگ است که شخصیت جا میافتد. وظیفهٔ خودم را — برای اینکه قدر آقای اصغر فرهادی را بدانیم — فکر میکنم تا حدی ادا کردم، برای اینکه مدام حس میکنم آدم وقتی نقد میکند چیزهای منفی بیشتر میگوید؛ شاید نقطهٔ ضعف این باشد که فراموش نکنیم اینها بالاخره فیلمهای خیلی خوبیاند. برویم سراغ اینکه فیلم قرار است چه بگوید: طرح فیلم، آن جنبهٔ خودآگاهش چه چیزها و چه عناصری در آن هست، و بعد کمکم وارد شویم که واقعاً چه میگوید.
طرح خودآگاه فیلم
طرح خیلی بدیهی و سادهای در فیلم وجود دارد که هر کسی نگاه کند، فکر میکنم میتواند بهراحتی بفهمد و توافق کند: فیلم قرار است ما را در این جریان بیندازد که چیزی در فیلم ببینیم که بهوضوح کنترلشده و در واقع خودآگاه است.
شروع و پایان: مهاجرت
شروع فیلم با دیالوگی است که بحث مهاجرت است: شما این دو شخصیت اصلی را میبینید و وسط این دیالوگ سیمین میگوید دلم نمیخواهد بچهام در این شرایط بزرگ شود. طبیعی است که قاضی از او بپرسد چه شرایطی؟
دوربین در مسند قضاوت
شرایطی؟ — که طبعاً آن طفلک نمیتواند جواب بدهد؛ ولی برای شما هم سؤال مطرح میشود؛ سؤال فیلم این است: آیا حق دارد حرفش را بزند؟ آیا واقعاً شرایط برای زندگی در ایران به جایی رسیده که شرایط خوبی برای زندگیِ دخترش نیست؟ آخر این دیالوگ به این نکته دقت کنید که تابلوی این صحنه در کارگردانی این است که ما اصلاً جای قاضی نشستهایم؛ قاضی را که نمیبینید؛ دوربین در مسند قضاوت نشسته است؛ یعنی ما از دید قاضی جلوی این دو نفر نشستهایم و با ما دارند حرف میزنند؛ اصلاً به من دارد حرف میزند؛ یعنی آخرش که لیلا حاتمی — ببخشید — سیمین میآید جلوی دوربین و قاضی به او میگوید مشکلات کوچک است، میگوید مشکل من کوچک نیست، و این حرفها را دارد تو چشم من نگاه میکند و این حرف را میزند. فیلم دارد مرا وادار میکند که بقیهٔ این فیلم را ببینم و قضاوت کنم که آیا مشکل این خانم کوچک است یا مشکل بزرگی است؛ آیا این راست میگوید که این شرایط برای زندگی، برای بزرگ شدن یک بچه شرایط خوبی نیست، یا راست نمیگوید. پایان فیلم هم تأکید همین ماجراست: پایان فیلم این است که دختره دارد بین پدر و مادرش انتخاب میکند؛ یعنی دارد انتخاب میکند که در ایران بماند یا نماند؛ آیا دختره به این نتیجه رسیده — او هم به این نتیجه رسیده — که شرایط خوبی نیست: «ما پشت در ایستادهایم و داریم به همین فکر میکنیم». یعنی آخر فیلم چهطور تمام میشود؟ با اینکه شما هم جای دخترهاید — چون نمیبینیم چه میگوید — شما جایش فکر میکنید که الان او به چی فکر میکند، الان چه میگوید؛ خلاصه این را انتخاب کرده یا آن را.
وزن دختر در فیلم
بنابراین کل فیلم طرحش چنین است که اگر اول و آخرش را کنار هم بگذارید، بدنهٔ فیلم را باید با این سؤال نگاه کنید؛ یعنی کارگردان با این نوع طرح مسئله از شما این را میخواهد که فیلم مرا نگاه کنید و ببینید آیا اینجا جای خوبی برای زندگیِ این دختر هست یا نیست. بنابراین بهنوعی این مقدمه و موخره وزن دختره را در فیلم بالا میبرد؛ مثل اینکه ما را حساس میکند روی شرایطی که دختره در آن قرار گرفته؛ در عین حالی که شخصیتهای دیگر هم در فیلم به اندازهٔ خودشان مهماند؛ ولی این شروع و پایان، شروع و پایانی است که بهنوعی در واقع ما را وادار میکند از دید دختره به حوادث نگاه کنیم؛ با این نکته که به این جامعه، به این جایی که این اتفاق میافتد قضاوت کنیم؛ در مسند قضاوت بنشینیم و قضاوت کنیم که آیا جامعه خوبی است، جامعه بدی است؛ شرایط خوبی برای زندگی است یا نه؛ در واقع سؤال این است که مهاجرت بکنیم یا نکنیم؛ با این تأکید که آیا این شرایط برای بزرگ شدن بچهها خوب است یا بد. در طول فیلم هم بالاخره این مسئله مطرح است؛ مثلاً فرض کنید که نادر میگوید تو داری فرار میکنی، چرا میخواهی بروی، ترسیدی؟ یعنی دربارهٔ اینکه برویم یا نرویم جاهایی خود فیلم هم کامنت میدهد؛ حرفهای طرفین را میشنوید؛ ولی واقعیت این است که بیشتر نمایشی میبینید که بر اساسش خوب است خودتان قضاوت بکنید. در پایان هم قضاوت دختره را نمیبینیم ولی احتمالاً احتمال میدهیم به دلیلی مادر را انتخاب کند.
یکی از حاضران: اینکه این داستان — اینکه اینجا شرایط برای ماندن در ایران خوب است یا بد — من حساسیتی از این صحنه نمیگیرم؛ ولی شما میبینید این مکالمه را بین این دو نفر: انگار قبول دارد که اگر غیر از آن بود میشدند؛ ولی انگار به دلیل همان چیز است که نمیشود؛ و اینجا که میگوید چه شرایطی، بعد پشت سرش میگوید مگر در این مملکت بچه در این مملکت بزرگ نمیشود — این دقیقاً حرف آدمی است که خودش پاسخ سؤال خودش را میداند؛ یعنی میداند آن مسئولیت چه شرایطی است.
شما میدانید منظور چه شرایطی است؟ چه شرایطی؟ شما این فیلم را الان میبینید؛ قضاوتهای شخصی خودتان را نگذارید وسط؛ این فیلمی است که دارید میبینید و مسئلهاش واقعاً شرایط سیاسی است. بگذارید برای اینکه جوابتان را بدهم — در عین اینکه قبول دارم کل ماجرا فقط این نیست — به پایان فیلم هم دقت کنید: پایان فیلم مسئلهٔ انتخاب دختر است. چیزی که این دیالوگ را کنار پایان پررنگ میکند — بهنوعی وزن دختر را — قبول دارم اگر پایان این نبود، یعنی اگر کل مسئلهٔ انتهای فیلم چنین تمام نمیشد که سؤال اصلی این باشد که دختره چه کسی را انتخاب میکند، شاید آن مقدار ابهامی که شما میگویید دربارهٔ این شروع بود که مسئلهٔ اصلی چیست. ولی بالاخره فیلم طوری پیش میرود و طوری تمام میشود که انگار سؤال اصلی فیلم این است که دختره با چه کسی بماند؛ بماند یا نماند.
یکی از حاضران: این را میشود چنین گفت؛ چون الان این از آنجا در واقع نماد شده: ماندن با نادر و رفتن با سیمین. منتها آخر فیلم دختره واقعاً ماندن و رفتن را انتخاب نمیکند؛ بین مادرش و پدرش انتخاب میکند. یعنی به نظر من مسئله چنین نیست که دختره آنجا فکر میکند من الان از اینجا بروم یا اینجا بمانم؛ با مادرم دوست دارم باشم یا با پدرم. و به نظرم در این قسمت ابتدایی فیلم که شما دنبال نوعی خودآگاهی هستید، این خیلی بولد است که حتماً و حتماً برای خودآگاه است: شما اینجا میبینید سیمین رفته تقاضای طلاق داده؛ از کسی که میخواهد جدا شود، سیمین است؛ اما اسم این فیلم «جدایی نادر» است. به نظر من این نکتهٔ اصلی چیزی است که آقای فرهادی میخواهد بگوید؛ یعنی حرفهای شما انگار از اینجا به بعد توضیح این است که این چرا «جدایی نادر از سیمین» است؛ بهخصوص که آخرش میبینید نادر با پیراهن مشکی میرود دادگاه؛ فضایی میسازد که انگار پدرش فوت کرده است؛ بله؛ ولی انگار همچنان سر حرفش است: «با خوشقلبی واقعی پدرم نمرده». من دستکم در خودآگاه، در این دو صحنه و اسم فیلمی که میگذارید چنین حسی دارم: حس این نیست که دختره بین ماندن و رفتن انتخاب میکند؛ بین مادر و پدرش انتخاب میکند.
یعنی «جدایی نادر از سیمین» مسئلهٔ تصمیم گرفتن سر مهاجرت کردن و نکردن نیست؟ نه. در حالی که فیلم چنین شروع شده است؛ نیست. من میخواهم بگویم کمی توجیه شما با این شروع فیلم: فیلم بهشدت مسئلهٔ روشنی طرح میکند؛ مسئلهٔ مهاجرت کردن و نکردن؛ و اصلاً دادخواست طلاق برای همین است؛ تأکید میکند که این آدم خوبی است، نه معتاد، هیچ مشکلی ندارد، فقط این است که نمیآید با من بروم خارج. یعنی چیزی که اول فیلم میبینید این است: نادر نمیخواهد برود، او میخواهد برود؛ تحمل این شرایط برایش سخت شده — حالا به قول نادر میخواهد فرار کند یا نکند — مشکلی با هم بهغیر از این ندارند. شما احساس نمیکنید مسئلهٔ پدرش را مطرح نمیکند؟ اگر مسئلهٔ پدرش را مطرح نمیکرد، حرف شما را میگرفتم؛ به نظرم درست بود؛ منتها حسی که از نادر اینجا میگیرید، نه به مسئلهٔ پدرش — یکی از هزار دلیلی است که نادر میگوید «من نمیخواهم مهاجرت بکنم».
مسئلهٔ مهاجرت کردن و نکردن است؛ ببینید، این مسئله مسئلهٔ طلاق و اختلاف زناشویی متعارف نیست که این دو آدم اخلاقشان با هم نخورده باشد و بخواهید قضاوت کنید این بدرفتار بوده و آن خوشرفتار؛ مسئله مهاجرت کردن و نکردن است. جدایی به این دلیل اتفاق میافتد که یکی از طرفین میخواهد مهاجرت کند و یکیشان میخواهد به خاطر بابایش بماند؛ انگار اگر بابایش نبود او هم میخواست مهاجرت کند؛ این درخواست را شروع کرده و میگوید هزار تا دلیل دارم، یکیاش این است. بله، ولی اگر میگویید دیگر به خاطر پدرش است؟ نه؛ واقعاً ببینید؛ به نظر من چنین نیست؛ یعنی این فیلم این را نمیگوید. به نظر من فیلم — دیالوگ اینجا را نگاه کنید — در واقع چقدر وزن میگیرد پدر: یکهزارم. اگر این جمله را نمیگفت که «هزار تا دلیل دارم» — که میگفت یکیاش را بگو، مثل سادهترین چیزی که برای دادگاهها قابل قبول است — مسئله این است که مرد اهل فرار کردن از شرایط نیست؛ به نظرش نمیآید شرایط برای دخترش به جایی رسیده که باید برود؛ و زن احساسش این است که هست. مسئله قضاوت این آدمها دربارهٔ شرایطی است که در آن زندگی میکنند؛ ممکن است نادر احساسش این باشد که رفتن مزایایی دارد، کار را شروع کرده؛ حالا شرایطی پیش آمده که نمیخواهد برود؛ احساس نمیکند اگر نرود مثلاً دخترش نابود میشود؛ نه، اصلاً احساسی ندارد. میخواهم بگویم ببینید: جدایی نادر از سیمین به دلیل مهاجرت دارد اتفاق میافتد؛ فیلم اینطور بنایش را میگذارد. فرض کنید اصلاً مهاجرت مطرح نبود؛ درخواست طلاق عادی بود؛ شما فیلم را میدیدید مثل خیلی فیلمهای ملودرام زناشویی — طلاق — که آدم طبعاً در این موضع قرار میگیرد که کی باعث طلاق است؛ آیا نادر باعث طلاق است یا سیمین. ما چنین نگاه نمیکنیم؛ فکر میکنم قضاوت ما میرود. اصلاً فیلم چنین نیست؛ فیلم تقریباً هیچ چیزی دربارهٔ روابط این آدمها به شما نمیگوید؛ شرایط اجتماعیای که این آدمها در آن زندگی میکنند بیشتر در فیلم بولد میشود — حداقل به نظر میرسد قرار است بولد شود — یعنی قرار است شما بالاخره حرف سیمین را ببینید و قضاوت کنید: این شرایط قابل تحمل برای بزرگ کردن یک دختر مناسب است یا مناسب نیست. مخصوصاً پایان فیلم را دقت کنید: پایان فیلم دختره در آن پررنگ میشود؛ یعنی شما خودبهخود فیلم را از دریچهٔ ذهن دختره انگار دارید میبینید و قضاوت میکنید. خوشحالم که بحث میشود؛ من اینجا چیزی نوشتهام که وقتی مقداری حرف زدم به عهدهٔ کلاس بگذارم؛ اصلاً ناراحت نیستم؛ دوست دارم کمی بحث شود و از جایی خودم شما را میاندازم وسط که قضاوت کنید؛ حرفم هم خیلی طول نمیکشد تا از شما سؤال کنم؛ سؤالم هم کمی فرق دارد با آنچه ایشان مطرح کرد که اصلاً تو چیز دیگری میگویی. این صحنه به نظر من — شاید اشتباه بکنم — چنین است: در این صحنه با حرفهایی که در حقیقت نادر میزند شما از لحاظ منطقی حق را به نادر میدهید و مسئله انگار این میشود که حق با نادر است. چرا چنین میشود؟ برای همین دارم میگویم یک جملهٔ کلیدی به نظرم وجود دارد: سیمین میگوید او اصلاً تو را نمیشناسد چون پسرش است؛ پسرش را نمیشناسد؛ او میگوید من که میدانم او با توست؛ و یک لحظه خودِ سیمین سکوت میکند؛ که به نظر من اینجا بهجای اینکه بحث فیلم باشد — اینکه میخواهیم واقعاً بفهمیم این شرایط خوب هست یا نیست — در حقیقت به یک دیدگاه مشترک میرسد: «ما داریم به نفع من حرف میزنیم؛ شما دارید همین چیزی را میگویید که من دوست دارم بشنوم.» یعنی اینکه اینجا نشانهای از اینکه شرایط بد وجود دارد نیست؛ قرار است شما آخرش این احساس را داشته باشید که دختره بهتر است با مادرش بماند، بهتر است برود. یعنی فیلم شرایطی را نشان میدهد که بنابراین خوب است؛ و خوب است که همین حرفی که دارید میزنید چنین باشد: یعنی اول بحثها — قبل از اینکه شرایط را ببینید؛ همان شرایطی که طرف میپرسد چه شرایطی — به نظر میرسد نادر حق دارد؛ ولی فیلم شما را قرار است به اینجا برساند که بله، انگار سیمین حق دارد؛ دستکم اگر قضاوتتان قاطعانه به نفع نادر بود، دستکم شک کنید که نادر دارد حرف درستی میزند.
یکی از حاضران: موافقم که این دیالوگ طوری است که قبل از اینکه آن شرایط را — شرایط را در گیومه — ببینیم حرکتی هست؛ به هر حال قبل از دیدن آن شرایط خاص به نظر میرسد حق با نادر است؛ ولی به نظرم میآید فیلم شما را قرار است به اینجا برساند که دستکم شک کنید.
حرفی که میزنید به نفع من است؛ خوب است که اتفاقاً کارگردان چنین ساخته باشد که اول شما بگویید یعنی چی درخواست طلاق داده؟ این چه حرفیه؟ بابایش فلان؟ و بعد بروید فیلم را ببینید و دستکم شک کنید؛ ذهنیت شما را از اینجا شروع میکند که در طول دیدن آن شرایط — در گیومه — بهنوعی نظرتان تغییر کند. من این را با شما مشترکم؛ منتها فقط این را میگویم که از این به بعد فیلم این را نمیخواهد به ما نشان بدهد؛ آخرش — که میدانید خواهم گفت اصلاً فیلم این را نمیخواهد بگوید — چرا با من در این مورد بحث میکنید؟ من میگویم مهم است فیلم با چه چیزی میخواهد این را بگوید. چیزی که من میبینم این است: من جای قاضی نشستهام؛ دوربین فیلم چنین شروع میشود: یک دوربینی هست و دو نفر جلویش دربارهٔ مهاجرت کردن یا نکردن بحث میکنند و حرف این است که یکی میگوید این شرایط خوب نیست و آن یکی میگوید نه، مشکلاتی دارم که میخواهم بمانم. فیلم چنین شروع میشود؛ پایانش هم این است که دختره انتخاب میکند در واقع پیش چه کسی میخواهد زندگی کند؛ که معنایش اصولاً این است که با مادر بودن یعنی مادر اگر دختر را به او بدهند میبرد با خودش؛ به نظر میرسد زمان هم هنوز آن ۴۰ روز نگذشته؛ بنابراین ویزایش را دارد؛ و بنابراین اگر دختره مادر را انتخاب کند یعنی میرود، و به احتمال ۹۹ درصد اگر پدر را انتخاب کند یعنی نمیرود؛ چون اگر پدر میخواست برود که دیگر طلاق نمیگرفتند؛ ما چنین میفهمیم. پس کلاً شروع و پایان فیلم را که روی هم بگذارید — که بهشدت خودآگاهانه انتخاب شده و علیالاصول هیچ چیز ناخودآگاهی هم نباید به آن نسبت داد؛ نه اینکه به این طرح فکر نشده باشد — شما نهایتاً میان این دو پرانتز مسئلهٔ اصلیتان این میشود: فعلاً این مسئلهٔ اصلی مطرح است که آیا خوب است بمانیم یا خوب است نمانیم؟ شرایط چهطور است؟
یکی از حاضران: اینکه میفرمایید از ابتدا و پایان فیلم کاملاً برایتان مشخص است، ولی هدف قضاوت من موقعی که فیلم را دیدم این نبود که میان این دو طرف — که الان میخواهد به ما نشان بدهد چه شرایطی هست — دختر چه چیزی را میخواهد انتخاب کند. چیزی که الان به من میگویید — مخصوصاً میخواهم مثالی هم بزنم — اینجا مادرش میگوید خودش نمیفهمد که مثلاً باید با من بیاید یا نه. ما انتظار داریم در طول فیلم چیزهایی باشد که دختر بفهمد رفتنش با مادرش بهتر است؛ مثلاً سیگنالهایی مبنی بر اینکه این دختر در اینجا محدودیتهایی دارد که احتمالاً با مادرش آن محدودیتها را ندارد؛ اما در خود فیلم دستکم من نشانهای از این سیگنالها نمیبینم. تفاوتی که برای من در پایان فیلم مشخص شد این است که اینها در مورد مادر مشکل دارند، سر قضیهٔ مهاجرت — که البته این مشکل کاملاً درونیاش است؛ حالا در این لحظه، خدا را شکر، در نظر بگیرید — ولی دختره اصلاً به قضیه چنین نگاه نمیکند؛ آن چیزی که برایش مهم است اصلاً رفتن یا نرفتن نیست؛ برایش با هم بودن پدر یکجا و مادرش یکجا است؛ آن ماندن برای اینکه اگر با من میآمدند نمیرفتند. یعنی میخواهم بگویم — اشتباه نکنم — این دختره دوست ندارد اینها اصلاً چنین از هم جدا شوند. آن چیزی که در طول فیلم دستکم برای من برجسته شد این بود که پدر و مادر هر کدام با منطق خاص خودشان فکر میکنند و بر این اساس تصمیم میگیرند که اصلاً جدا شوند؛ در حالی که آن چیزی که برای این بچه مهم است نه منطق این است نه منطق آن؛ بودن این دو در کنار هم است. مثلاً مشکلاتی که در طول فیلم به وجود میآید به خاطر اختلاف اینها سر این قضیهٔ منطقیشان بیشتر است. آن نگاه آخری که دختره در تاکسی به پدر و مادرش — که دارند با هم مینشینند — دارد، به من این را القا کرد که او دارد فکر میکند چقدر خوب است پدر و مادرش حتی با هر شرایطی کنار هم باشند؛ در حالی که اینها به خاطر آیندهٔ این دختر مثلاً به جدایی فکر میکنند. یعنی در پایان به این نتیجه رسیدم — قضاوت من این بود — که ممکن است اصلاً این دختره بگوید من با هیچکدام از اینها نمیخواهم زندگی کنم؛ برای من این بود که اینها با هم باشند، که دیگر نیستند.
حالا نمیدانم؛ من سیگنالهایی در این فیلم ندیدم مبنی بر اینکه این دختره در طول فیلم خودش به این نتیجه برسد که باید مثلاً مادرش برود. سعی میکنم نشان بدهم. بگذارید حالا این ایده را نگه داریم.
شروع و پایان بهعنوان قاب خودآگاه
ببینید، چیزی که فکر میکنم شما شاید کمی عجله کردید، در قضاوت کردن دربارهٔ درست بودن و غلط بودنِ چیزی است که من گفتم. اینکه وقتی میگوییم طرح خودآگاه در آن هست، معنایش این نیست که حالا من بدنهٔ فیلم را دارم توجیه میکنم که این کار بهخوبی در آن انجام شده. شما ممکن است فیلم را نگاه کنید و ببینید مسئلهٔ فیلم این نیست؛ ۱۰۰۰ مسئلهٔ دیگر هم در این فیلم هست. من میخواهم بگویم فقط حرف من این است: این شروع کنار آن پایان چنین فضایی ایجاد میکند؛ وزن دختره را زیاد میکند و وزن مسئلهٔ مهاجرت و انتخاب میان بودن و ماندن یا رفتن را. شما دارید به بدنهٔ فیلم نگاه میکنید و میگویید نه، مسئلهٔ فیلم این نیست؛ حتی مسئلهٔ خودآگاه فیلم این نیست. تنها حرف من این بود که این شروع با آن پایان چنین حسی ایجاد میکند و آدم را تحریک میکند که چنین به فیلم نگاه کند. گاهی مسئلهای که طرح خودآگاه است همین است: ممکن است آقای فرهادی فیلمی ساخته باشد که سری مسائل را بهطور خودآگاه در آن مطرح کرده باشد. فرض کنید مسئله را چنین: یکی از چیزهایی که میخواسته مطرح کند همین مسئلهٔ ماندن و رفتن است و اینکه آیا در ایران شرایط برای بزرگ کردن یک بچه مناسب است یا نیست؛ بعد از اینکه فیلم تمام شده احساس کرده این تکهاش آنقدرها نظر و تماشاگر را جلب نمیکند؛ شروع و پایانی اضافه کرده که این را بولدش کند؛ در کنار چیزهای دیگری که در فیلم گفته شده. حرف من این است که یک خطِ مشخص برای نگاه کردن به این فیلم قطعاً همین است: نگاه کردن به موقعیت دختره و قضاوت کردن دربارهٔ ماندن و رفتن. من فقط یک چیز کوتاه بگویم: شما دوست دارید خودآگاه اینطور دربیاید. من میگویم با همین آغاز و پایانها خودآگاه آقای فرهادی باز هم مثل همیشه اینجا میخواهد بگوید که قضاوت شما جای قاضی را میگیرد؛ بیننده جای قاضی. قضاوت آخر این است که در حقیقت انگار حق را میدهد به نادر: در عمل قاضی میگوید بروید مشکلتان را حل کنید؛ مشکلتان کوچک است؛ مثلاً شما نمیتوانید همینطوری بچه را بردارید ببرید؛ باید اینطوری بزنید؛ در عمل انگار حق را میدهد به نادر. شما هم که بیننده نشستهاید با دلایلی که او میآورد به نظر میرسد منطقاً شما حق را به نادر میدهید. اما او میخواهد بگوید شما باز هم — مثل همیشه فیلمهای آقای فرهادی — قضاوت اشتباه کردهاید. دو نشانه برای این هست: یکی اینکه اسمش «جدایی نادر از سیمین» است؛ و دوم اینکه در آخرش چیزی میبینید؛ آن بهانه را دیگر ندارد؛ دیگر نمیتواند بگوید پدرم هست؛ این پیرمردی که درِ خانه است انگار معنایش این است که دیگر پدرش فوت کرده؛ اما باز هم میخواهد جدا شود. یعنی شما در ادامهٔ این فیلم این را میبینید. چرا میبینید؟ دارد در یک لایهای حرف درست میزند و چرا شما در یک لایهای دارید اشتباه قضاوت میکنید، مثل همیشه؟ من مشکلی با این حرف شما ندارم؛ یعنی بولد کردن — محاوره یا غیرمحاوره نیست — بولد کردنِ قضاوتِ درست و غلط است، دوباره. شما هم جای قاضی نشستهاید، یقیناً، این دفعه؛ یقیناً. سر چه دارم قضاوت میکنم؟ اشتباه قضاوت میکنم؟ سر اینکه سیمین میخواهد برود؛ مسئله چیست؟ مسئلهای که در موردش اشتباه قضاوت میکنم یا نه؟ مسئله بهوضوح ماندن و رفتن است؛ یعنی شروع فیلمی که شما میبینید طرحِ مسئله این است. نه؛ اما بستگی دارد؛ اما «نادر»؛ حقِ دعوا سر چیست؟ سر اینکه آیا در این شرایط بمانیم یا نمانیم. نادر دلیلی دارد که یکیاش را میگوید؛ یکی از ۱۰۰۰ دلیلش پدرش است. اگر نادر فقط میگفت تنها مسئلهام پدرم است، آنوقت این میشد چیزی خیلی روشن که با از بین رفتنِ آن دلیل، حالا بهنوعی دیگر به ماجرا نگاه کنیم.
بولد شدن موندن و رفتن
بالاخره حرف من فقط این است: شروع و پایان این فیلم یک خطِ نگاه کردن به فیلم را بولد میکند. حتی اگر مسئله این باشد که این خانمها میگویند به دختره نگاه کنید — ممکن است یکی بگوید دقیقاً به دلیل اینکه این شروع و پایان چنین بود، من از موضع دختره فیلم را نگاه میکنم و به این نتیجه میرسم که جفتشان دارند اشتباه میکنند — اشکالی ندارد از نظر من. بالاخره حرف من فقط این است: این شروع و این پایان مسئلهای که مطرح میکند، نگاه کردن به حوادث از دید دختره است. بهاضافه اینکه مسئلهٔ مهاجرت در شروع دارد بولد میشود. میتوانید بگویید یک چیز دیگر هم که ایشان میگوید در همین شروع هست: که قاضی میگوید آیا بهتر است دختره با شما دو تا زندگی کند یا برود خارج زندگی کند؛ این مسئله هم میتواند به قضاوت شما وارد شده باشد، خودآگاهانه توسط آقای فرهادی، در دیدگاههایی که میخواهیم قضاوت کنیم. بنابراین خیلی هم لازم نیست فکر کنم که شروع گمراهکننده است؛ شروع حتی مسئلهای که شما میگویید را هم بهنوعی در خودش دارد. حرف من فقط دربارهٔ شروع و پایان بود؛ یعنی الان هنوز وارد بدنهٔ فیلم نشدهایم. حتی نمیتوانم چنین تصور کنم که فیلم ساخته شده و به دلیل اینکه این قسمتش خوب درنیامده و خیلی به چشم نیست، آقای فرهادی با این شروع و پایان میخواهد آن را بولدش کند؛ چیزهای بولد دیگر هم بهطور خودآگاهانه وجود دارد. مثلاً وقتی این شروع را میبینید شاید آنقدر مسئلهٔ اختلاف طبقاتی مدنظرتان قرار نگیرد؛ یعنی شاید فکر کنید مسائل از نوع دیگری است؛ ولی وقتی فیلم را نگاه میکنید چیزهای دیگری غیر از شرایط اجتماعی هم ممکن است در فیلم بولد شده باشند. حرف من این نیست که فیلم فقط و فقط این است؛ این خطی است که این شروع و پایان به ما تحمیل میکند و نمیتوانیم از آن چشمپوشی کنیم: نگاه کردن به فیلم از موضع دختره برای رفتن، ماندن — یا چیزی که ایشان اضافه کرد کنارش بگذاریم. یا مثلاً فرض کنید کل ماجرا اشتباه است؛ چیزی که شما میگویید باز به نفع نادر است؛ برای اینکه سیمین است که دارد زندگی را خراب میکند با توهم اینکه رفتن درست است؛ نه، ببینید، هرچه دارید میزنید موضعی است که قاضی دارد میگیرد: یعنی اگر مهمترین چیز این است که دو تا با هم بمانند، با هم هستند؛ کی دارد خراب میکند؟ آنکه دارد میگوید من میخواهم بروم. ممکن است در ابتدای چنین قضاوتی، ولی در پایان واقعاً نمیشود چنین قضاوتی کرد؛ چون دختره میبیند پدرش چقدر نخواست مادرش برگردد، و در عین حال میداند مادرش با خواستن پدرش برمیگردد. به خاطر همین میگویم در مرحلهٔ آخر فیلم واقعاً نمیدانم دختره کدام را انتخاب کند؛ چون اصلاً میگوید من با مادربزرگم زندگی میکنم؛ از هر دویشان اشتباهاتی که برایش قابلقبول نیست؛ من تصورم این است. بعد در طول فیلم — دقیقاً میخواهم ببینید — فکر میکنم شما با آقای فرهادی دستکم در این حد همراه شدید که فیلم را از دید دختره نگاه کنید. خوب است؛ خاصیت این شروع و پایان همین است. حرف من هم این است که یک چیزِ خودآگاه در فیلم این است که ما شرایطی را ببینیم. شما میگویید شرایط فقط شرایط اجتماعی نیست؛ شرایط خانوادگی هم مثلاً در آن هست. کلاً شرایطی را از دید دختره میبینیم و قضاوت میکنیم. بگذارید؛ فکر میکنم خیلی چیز سادهای گفتم و خیلی انتظار نداشتم اینجا بحث شود: بهوضوح این شروع و پایان چیزی را به ما تحمیل میکند، توسط خودآگاه آقای فرهادی، که از این موضع خاص به این فیلم نگاه کنیم: از موضع دختره و شرایط — شرایط در گیومه — بهاضافهٔ آن چیزی که شما گفتید که اصلاً ممکن است شرایط خانوادگی وجود داشته باشد و سیمین هم نبیند و برای دختره همان مهم باشد. حالا فکر کنید فیلم را شروع کردهایم و این سؤال مطرح شده که این شرایط مناسب برای زندگی دختره هست یا نیست. فیلم را یک لحظه از ذهنتان پاک کنید. جایی که میخواستم شما شروع کنید به صحبت کردن: به نظر شما اگر الان آدمی باشید که بخواهد دربارهٔ شرایط نامساعدی که در ایران وجود دارد — که برای زندگی کردن و بزرگ کردن بچه مناسب نیست — حرف بزند، چه ربطی دارد که این شرایط اینطوری هست یا نیست؟ ممکن است بگویید نه، اینجا بهترین کشور دنیاست و شرایط فوقالعاده خوب است. اگر از این موضع بخواهید نگاه کنید که چه چیزهای بدی اینجا هست که ممکن است آدمها مهاجرت را ترجیح بدهند، اولین چیزهایی که به ذهنتان میرسد چیست؟ یکی دو نفر اگر کمی کمک کنند بد نیست.
یکی از حاضران: ما نمیتوانیم مخاطب را هدف قرار دهیم که این فیلم را از دیدگاه او ببینیم و فیلم را از من پاک کنیم؛ من اصلاً مخاطب این فیلم نیستم؛ آن مخاطبی نیستم که این سؤال به او اضافه میشود؛ شما دارید بحث جدیدی شروع میکنید.
اگر میخواهیم دربارهٔ این فیلم صحبت کنیم، باشد؛ حالا دربارهٔ همین مسئلهای که گفتم بحث کنیم؛ اشارهٔ مستقیم به اختلاف طبقاتی؛ همهٔ جوامع اختلاف طبقاتی دارند؛ آمریکا هم خیلی زیاد دارد. اختلاف طبقاتی بهنوعی با مسائل فرهنگی هم همراه است. من نمیخواهم موضع آقای فرهادی را — خداینکرده — از شما بپرسم؛ از خود شما دارم سؤال میکنم. مثلاً فرض کنید چیزی که یک عقل سلیم به نظر من هست: آزادی؛ مثلاً فرض کنید آزادی سیاسی و اجتماعی؛ برای اینکه دختره اینجا خوب بزرگ نشود. آزادی یعنی رفع عدم آزادی سیاسی و اجتماعی. الان اگر دخترتان اینجا دارد بزرگ میشود دغدغهتان چیست؟
یکی از حاضران: من فکر نمیکنم خیلی مسئلهٔ آزادیهای سیاسی برای بزرگ کردن یک بچه مسئله باشد؛ نمیخواهم بگویم اصلاً نیست، ولی —
من دارم این را میگویم که — از این دید که مادر هم به نظر من این مادر به خاطر این نیست که بچهاش را واقعاً اینجا بزرگ کند؛ شما، من اصلاً کاری به این فیلم این لحظهها ندارم؛ ببندمش، خاموشش کنم؛ اصلاً فیلم را بگذارید کنار؛ من یک سؤال از خود شما میکنم: اگر حستان این است که اینجا جای خوبی برای بزرگ کردن یک بچه نیست، حستان این است که چه چیزهایی واقعاً بزرگترین مشکلاتاند؟ من الان خودم معتقدم اشکالی ندارد آدم بچهاش را اینجا بزرگ کند؛ بهتر است تا اینکه برود به کشور دیگری؛ ولی چنین نیست که اینجا مشکلی وجود ندارد؛ مجموعهای از مشکلات هست و دلایل مثبتی که ممکن است من به این قضاوت برسم که نه، بمانم. فقط حرفم این است: شما الان چیزهای منفیای که بچهها اینجا دارند، گرفتاریهایی که مشکل بزرگ کردن بچه است، چه چیزهایی میبینید؟
یکی از حاضران: من فکر میکنم از لحاظ سطح پایینتر از آن چیزی که هست: اینجا مثلاً یک بچه از بچگی خیلی چیزهایی میبیند که قرار نیست ببیند؛ نمیدانم، در واقع حتی یک ساعت هم از معمول نباشد. مثلاً دروغ گفتن خیلی زیاد؛ اینکه سر خیلی از کارها باید حقش به ما برسد؛ آن حق خیلی طبیعی است: اگر اصلاً قرار نباشد شما بگویید من این حق را دارم، در واقع انسانها دیگر به شما میگویند شما این حق را دارید؛ ولی اینجاها چنین نیست؛ مخصوصاً در سطح جامعهٔ تهران؛ یا آن دوگانگیهای وسیعی که هست — حالا اسمش را بگذاریم ظاهری یا باطنی — یعنی کلاً دوگانگی عمومیای که وجود دارد و شکایتی که همه از وضعیت دارند و همه در آن مقصرند. کلاً فکر میکنم تهران بهطور طبیعی — آدم نگاه کند — جای خوبی برای زندگی کردن نیست؛ بچه و بزرگسال.
نه؛ مثلاً من الان چند دقیقه دیر رسیدم؟ یک ربع دیر رسیدم. فکر کنم ساعت چند راه افتادم از خانهام — که مثلاً نزدیک ونک است — مثلاً ۵ و ۱۰ دقیقه؛ فکر کنید راه افتادم؛ ۶ و ربع رسیدم اینجا. پیاده هم فکر کنم همینقدر طول میکشید؛ احتمالاً اگر میآیم چندان فرقی نمیکرد. ما عالمی مشکلات اینشکلی در ایران داریم که زندگی کردن در جایی مثل تهران را سخت میکند. ولی چیزی که ایشان در حرفهایش بود و من شخصاً رویش خیلی حساسم. مخصوصاً دخترها. دخترهایی که در خانوادههایی زندگی میکنند که مذهبی نیستند واقعاً دوچندان است: از در خانه که بیرون میآیند مثلاً به غورباغهٔ خشکی بدل میشوند؛ میروند و مثلاً فرض کنید در خانه به موجود دیگری بدل میشوند؛ تمام زندگیشان از لباسپوشیدنشان گرفته تا هر چه فکر کنید — انگار دخترها یک سوئیچ دارند؛ آنهایی که در خانوادههای غیرمذهبی زندگی میکنند. خانوادههای مذهبی هم ممکن است از این لحاظ فرق داشته باشند؛ آنهایی که در خانوادههای مذهبیاند — که حتی به نظرم از نظر سیاسی خیلی محافظهکار نیستند — آنها هم باید مثل مردها سوئیچ داشته باشند. ما در شرایطی زندگی میکنیم که دخترها مشکل خیلی اساسی دارند، مردها هم دارند، همه داریم: اینکه نمیشود آدم آنطوری که دوست دارد رفتار کند.
نمیتواند؛ بنابراین بهطور مداوم همه باید بهنوعی انگار آمادگی این را داشته باشند که دروغ بگویند. چون آقای فرهادی — قرار شد ایشان چیزی گفت — فکر میکنم در این فیلم خیلی مسئلهٔ مهمی است: بلایی که سر این دختر در این فیلم میآید و بر آن تأکید بسیار میشود و دردناک است، این است که این دختر با حساسیت فوقالعادهای که بر راستگفتن و دروغگفتن دارد مجبور میشود دروغ بگوید. فکر میکنم شما گفتید: سیگنال خیلی خیلی بزرگی که فیلم میدهد این است که دختره با وجود اینکه بر دروغگفتن به معنای خیلی سادهاش هم مشکل دارد، در جواب بازپرس یک دروغ بزرگ میدهد؛ برای اینکه مثلاً شرایطی پیش آمده که پدر قبلاً به او گفته اگر راستش را بگویی مثلاً یک تا سه سال میافتی زندان. بنابراین چیزی واقعاً در جامعهٔ ما هست که در این فیلم هم هست. ما جامعهٔ دروغپروری داریم. اینجا چون ایدئولوژیک هم هست، مردم اکثر حرفهای سیاسیشان را میخورند؛ چیزهایی که دوست دارند نمیگویند و چیزهایی که دوست ندارند میگویند؛ ولی اگر شرایط طوری باشد که به لباسپوشیدن مردم هم کار دارد، ایدئولوژیک باشد، بحث فراتر میرود؛ حتی مثلاً فرض کنید در تلفنی هم که میزنید شاید یک چیز کوچک بگویید و برایتان مسئله ایجاد شود و غیره. این یک واقعیت مهم جامعهٔ ماست. و الان ایشان در حرفهایشان گفتند: دخترها خیلیشان این مشکل را در جامعهٔ ما دارند؛ و اینکه مادر این را حس میکند در این فیلم و دختره — شاید پدر خیلی حس نمیکند — شاید واقعاً دلیلش این است که برای زنها این شدیدتر از مردهاست؛ حتی به لباسپوشیدنشان هم بهنوعی ربط دارد. ولی بالاخره مرد و زن فرق میکند. همهٔ بچهها اگر خانوادهای مثل همین خانوادهای که اینجا میبینیم خیلی هماهنگ نباشد از نظر فکری با جامعهای که در آن زندگی میکنند، در خانهشان مثلاً پیانو ممکن است پیدا شود؛ و خیلی پدره را میبینید که آقا جان، اصولاً کراواتی است؛ مگر وقتی که دارند میبرندش ادارهٔ دولتی یا پزشکی قانونی — که دقیقاً این نکته در فیلم هست: آنجا که میبرندش برای پزشکی قانونی کراواتش را باز کردهاند. ولی اگر در خانهٔ خودش باشد، آدم کراواتی است؛ ولی کراوات حتی برای مردها مثل حجاب برای زنها چیزی است که خانه و بیرونِ خانه دارد؛ جزو همان دوزیستی است: اینهمه آدمهایی که دوست دارند کراوات بزنند، در مهمانی خانگی اینور و آنور در فضاهای بسته میزنند و در فضاهای باز نمیزنند؛ پس لباسپوشیدن را چه بگوییم؟
یکی از حاضران: ولی وقتی پزشکی قانونی برد کراوات ندارد.
نه؛ یک بار دیگر هم پزشکی قانونی نیست ولی کراوات ندارد؛ جاهایی کراوات دارد، شاید جایی نداشته باشد. جایی هست که نادر با پدرش با دختره میرود که دختره برود پیش مادرش؛ کراوات زده. شاید آن موردی که شما میگویید ندارد هم همان موردی است که دارند میروند دادگاه که شکایت کند من تأمین جانی ندارم دخترم؛ شاید آنجا هم برای همین است که کراوات ندارد. بالاخره مهم است: کراواتِ این آدم در این فیلم بازیای دارد میشود که حتی یک مرد هم — اولاً — دارد به شما میگوید این خانواده از نوع کراواتی است؛ بنابراین اصولاً در این شرایط راحت زندگی نمیکند؛ یعنی حتی نمیتوانند لباس آنطور که میخواهند بپوشند. آن پیانویی هم که میبینید بالاخره دارد این فضا را ایجاد میکند که این آدمها از نوع — مثلاً فرض کنید — مذهبی به آن معنا نیستند که در شرایط فعلی با شرایط اجتماعی بیرون از خانه خیلی جور باشند. این نکتهای که ایشان میگوید من شخصاً جزو دغدغههایم است: اینکه آدم کجا بچهاش را بزرگ کند؛ من الان خیلی از دوستانم این مشکل را دارند: بچه میرود در مدرسه چیزهایی به او میگویند، میآید در خانه چیزهای دیگری از پدر و مادرش میشنود و دچار سری تناقضها میشود؛ خیلی از بچهها در سنین پایین. مثلاً بارها — یک دختربچهٔ هشتساله که پدر و مادرش از فامیلهای نسبتاً نزدیک ما هستند — نشسته بودیم، پدرش موسیقی رپ ایرانی گذاشته بود که مثلاً تازه درآمده بود و چیز جالبی بود؛ به من میگفت اگر این را نشنیدهای گوش بده که — طبق معمول ترانههای رپ — پر از الفاظ رکیک بود. آن دختربچهٔ هشتساله معترض بود که در مدرسه به آنها آموزشهایی دادهاند که مثلاً این را نباید گفت، آن را باید گفت؛ اینکه کلاً آموزش و پرورش ما و فضای بیرون خانهٔ ما ایدئولوژیک است و چیزهایی میگوید و بعد در خانه بچهها چیزهای دیگری میشنوند؛ این دوگانگی خیلی مسئله است. فکر میکنم الان جزو مسائل مهم زندگی کردن در ایران است و در این فیلم هم بهنوعی به این مسئله اشاره میکند؛ خوبی یا بدیاش را بعداً قضاوت میکنیم. بنابراین فکر میکنم نکتهٔ اساسی در حرفهای ایشان بود. مسئلهای که قبلاً گفتیم این است که اصولاً این شرایط مادی برای زندگی شرایط مناسبی نیست؛ آدمها بدون دغدغه زندگی نمیکنند: مثلاً فرض کنید برای امنیت شغلی داشته باشند — حالا الان در این بحران اقتصادی آنور دنیا هم واقعاً پیدا کردن شغل مشکل است — ولی اینجا بهطور سنتی آدمها یاد گرفتهاند جوری زندگی کنند که همیشه انگار لبهٔ پرتگاه دارند راه میروند؛ بهاضافهٔ شرایط اجتماعی، شرایط مثلاً نظم اجتماعی که وجود ندارد و اینها. بگذارید نکتهٔ دیگری بگویم؛ دوست دارم حرف بزنم چون فکر میکنم خوب است آدم اول سعی کند ایدههای خودش را دربارهٔ اینجا بفهمد، بعد قضاوت کند که آقای فرهادی چه چیزهایی گفته و چه چیزهایی نگفته و اگر گفته خوب گفته یا نه.
یکی از حاضران: ذهنیتی که در جهت این فیلم فعلاً وجود داشته یا نه، یک تبعیض جنسیتی فرهنگی است؛ اصلاً در فرهنگ ما با همهٔ جوانبش — یعنی همهٔ جوانب در این تاریخ — یک تبعیض جنسیتی در بنیاد فرهنگ ما به وجود آمده که علیرغم هنجارهای اجتماعی بر اینکه مثلاً زنها هم در کنار مردها جایگاه دارند، میتوانند وارد دانشگاه شوند، جامعهٔ ورزشکاری شوند، نهایتاً وقتی آدم دقیقاً در آن جایگاهی وارد میشود که فکر میکند به او حق داده شده، این تبعیض جنسیتی را کاملاً احساس میکند؛ حتی میتوانم بگویم مثلاً در برخورد یک استاد مرد با دانشجوی دختر در دانشگاه یا حتی در محیط کار — نمیدانم، با من که قطعاً این مسئله چنین است؛ اصلاً این مشکل باشد یا نباشد — ولی واقعاً اینجا احساس میشود؛ خیلی هم پررنگ است. دلیلش را هم میگویم: صرفاً به یک قشر فرهنگی برنمیگردد؛ جامعهٔ خیلی متفاوتی دارد. فکر میکنم ذهنیتی، پسزمینهٔ ذهنیای هست — نمیدانم تربیت درستی باشد یا نه — دستکم اکثر آقایون حتی اگر موافق باشند و کاملاً از موضع زن به ظاهر دفاع کنند، در پسزمینهٔ ذهنیشان عجایبی هست که بیآنکه بخواهند ناخودآگاه در رفتارهایشان اثر میگذارد و این واقعاً آزاردهنده است.
حالا این هم یک نکتهٔ دیگر است؛ خیلی هم میخورَد به اینکه ما به این موضوع فکر کنیم. بحث این است که آیا این دختر خوب است اینجا بزرگ شود یا نه. یک دیدگاهِ غالب این است که یکی از مشکلات زنها در ایران این است که شدیداً تبعیض جنسیتی اینجا وجود دارد؛ در فرهنگ ما، در جامعهٔ ما. به هر حال این مسئلهای است که میتوانید کنجکاو باشید که آیا از نظر آقای فرهادی هم چنین است یا نیست؛ به نظر میرسد در این فیلم پررنگ نیست؛ ولی بالاخره مسئلهای است. من باز منتظرم اگر کسی چیز جالبی دارد که چرا نمیخواهد دخترش را اینجا بزرگ کند بگوید. شما خودتان از چه چیزهایی اینجا اذیت میشوید؟ چیزی اذیتتان نمیکند؟ من از صبح تا شب همهش دارم اذیت میشوم؛ اذیت میشویم که بخواهیم بزرگ کنیم. یعنی چیزهایی که خودتان هم اشکال ندارید، خودتان را میخواهید بزرگ کنید چی؟ شما احساس امنیت میکنید در جامعهای که زندگی میکنید؟
یکی از حاضران: در تهران خیلی کم.
کجا خیلی زیاد؟
یکی از حاضران: تهران هم بهتر است وضعیتش؛ نمیدانم والا.
من اصلاً که اینجا احساس امنیت نمیکنم: امنیت از جهت اینکه دزد بیاید مثلاً یا از اینکه یک حرف سیاسی بزنید، از دلایل سیاسی گرفته تا اینکه همین الان مثلاً فرض کنید در خیابان حتی اگر قویترین مرد جهان هم باشم ممکن است یکی را با چاقو بزند و بکشد؛ هزار تا مشکل؛ رانندگی میکنیم و هر لحظه ممکن است اتفاق عجیبوغریبی بیفتد؛ یکی بپیچد جلویت. یکی از همکارانم چند ماه پیش داشت در اتوبان میرفت؛ چه شده؟ با — نمیدانم — با یکی برخورد کرده ماشینش یا با ماشین دیگری؛ کار نداریم؛ خلاصه یک ماشین دیگر این را تعقیب کرده — همهچیز حل شدهها؛ یعنی چنین نیست که زده باشد و در رفته باشد؛ یک چیز تصادفمانندی، من الان یادم نیست واقعاً دقیقاً چه تعریف کرد — پیاده شده، دست تکان داده و رفته؛ ماشینی را تعقیب کرده، چهار تا آدم گردنکلفت جلویش پیچیدهاند که تو زدی؛ آن، نمیدانم، دستش شکسته، پایش شکسته؛ فلان، اینقدر پول بده؛ این هم داده از ترس. یعنی این پدیدهٔ زورگیری؛ مثلاً یکی از دوستانم را در همین حالت دزدیدن: استاد دانشگاه است؛ پیاده بوده، سوار ماشین شده، ۱۰ متر بالاتر یکی دیگر هم عقب نشسته؛ بین دو نفر گیر افتاده؛ بعد از مدتی که جلو رفتند چاقو درآوردهاند، گفتهاند اصلاً پولات را بده؛ و موبایلش را گرفتهاند و در بزرگراه هم پیادهاش کردهاند. میگوید آخرش گفتم میشود ۲۰۰ تومن — مثلاً آن موقع که دزدیده بودند ۲۰۰ تومن میشد — فکر کنم ۲۰۰ تومن بدهید که من مثلاً این ماشین را بگیرم بروم خانهام. یارو گفته خواهش میکنم؛ داده. آدمهای زورگیری بسیار مؤدبی هم بودند. به هر حال کلاً ببینید، چیزی فراتر از این بگویم که فکر میکنم خواسته یا ناخواسته خوشبختانه در این فیلم دستکم اشارههایی به این موضوع هست: ما دیگر دادگستری نداریم.
ضعف دادگستری و قانون
یعنی هر جای این مملکت را نگاه کنید هر قسمتش از نظر حقوقی بهشدت ضعیف است. شما نمیتوانید ساده — همین الان یکی بیاید در خانهتان بنشیند، بیش از یک سال طول میکشد بخواهید این آدم را قانوناً از آنجا بلند کنید؛ ممکن است صرفنظر کنید، مثلاً آخرش یک اتاق به او بدهید. اینقدر وضع دادگستری در ایران خراب است. توافق باید بکنید؛ جایی در این فیلم — این مسئله را من خیلی بولد نمیکنم ولی کلاً در دادگاه میگذرد — وقتی فیلم را میبینید، آخرش اگر از دید دختر نگاه کرده باشید، فکر میکنم دو چیز بهشدت پررنگ میبینید؛ یکی عدم امنیت: از جایی آن مرده میرود کنار مدرسه میایستد، میرود شکایت میکند — میخواهد شکایت کند که ممکن است دختر من را بکشد — و قاضی میگوید من نمیتوانم این شکایت را اصلاً قبول کنم؛ میگوید باید بروید شاهد بیاورید که چنین ماجرایی هست.
عدم امنیت
درست است که شاید این بیان خوبی از شرایط نباشد، ولی شما پایان فیلم اگر بخواهید از دید دختر به ماجرا نگاه کنید، بهشدت به نظر من مسئلهٔ عدم امنیت است: میبینید دیگر در ماشینی برمیگردند که شیشهاش شکسته؛ آن مرده دستبردار نیست؛ یعنی باید انتظار داشته باشید این ماجرا ادامه پیدا کند. این فیلم بهشدت شما را به این سمت میبرد که نسبت به زندگی دختره حتی احساس خطر بکنید. و آن طرف جایی الان هم میگوید من چیزی ندارم برای از دست دادن؛ «یک کاری نکنید من یک کاری بکنم» — هم نمیدانم خودم را بدبخت کنم هم — منظورش دقیقاً همین است؛ دارد تهدید میکند. یک اتفاقی افتاده، دقیقاً زنه میرود میگوید ببینید آخرش چی: اصلاً برویم یک سال دادگاه بیاییم که رشوه میبندند ۱۰۰ هزار تومن. بگذارید یک مورد را بگویم: یک چکی در خانوادهٔ ما پیش آمد که طرف نمیداد؛ رفتیم پیش وکیلی که وکالت ما را قبول کند که برویم برای گرفتن این چک؛ طرف میگفت آقا اگر ۶۰ درصدش را همین الان حاضر بده، به شما توصیه میکنم صلح کنید و بگیرید. وکیلی که به او مراجعه میکنیم به نفعش است به ما بگوید بله من میروم همهاش را میگیرم؛ خودش با دلسوزی به ما میگفت اگر ۶۰ درصدش را میدهند بگیرید و صلح کنید. چک پول است؛ یعنی شما الان با آدمی معامله کنید، چک دستتان باشد، هیچ نمیتوانید مطمئن باشید که میروید دادگاه حقتان را میگیرید؛ بچهتان را کشته باشند نمیتوانید دیهاش را بگیرید؛ هیچچیز در پروندههای دادگستری در ایران پایان معلومی ندارد. خدا شاهد است من شخصاً موردی را میدانم که دیوان عالی کشور حکم نهایی داده و طرف با استفاده از شورای حل اختلاف محلی دوباره پرونده را به جریان انداخته؛ کافی است یک اپسیلون صورتش را عوض کنید؛ دوباره میافتد در لوپیای که — مثلاً این حکم دیوان عالی کشور که من در جریانش هستم — بیش از ۱۰، ۱۵ سال طول کشیده تا به آنجا رسیده؛ یارو رشوه داده رفته در شورایی که — آدمی که درگیر این پرونده بود میگفت با اینها پیش فلان قاضی که رفت، گفت واقعاً دیگر عجیب است — مثل اینکه میگفت فکر کنم خیلی خرج کرده که آدمی در یک شورا چنین ریسکی کرده که روی حکم دیوان عالی کشور دوباره پرونده را به جریان بیندازد. خیلی بامزه است واقعاً: در دنیا معمولاً دنبال قاضی میگردند که رشوه بگیرد، و اینجا باید بگردیم قاضیای پیدا شود که رشوه نگیرد در پروندهای که مهم است؛ یعنی این نوعی اعتراف است به اینکه همه دارند میگیرند. سران فلان جریانی که همهٔ اعضایشان در واقع اعضای دولتاند، غرق در فساد مالیاند؛ رئیس قوهٔ قضاییه این حرف را دارد میزند. کی به کی ربط دارد؟ تو اگر مدرک داری که اینها غرق در فساد مالیاند، چطور کاری نمیکنی؟ یک بار دادستان کشور دربارهٔ ماجرای سیاسیای که پیش آمده بود در مصاحبهاش گفته بود این حرفی که این آقا زده قابل پیگیری است. تو که خودت هستی؛ باید پیگیری کنی؛ به کی داری میگویی؟ یکسری حرفها زده میشود؛ اصلاً بامزه است که یک بار رئیس دادگستری تهران دربارهٔ اینکه فلانیها را چرا گرفتید گفته بود اینها قصد براندازی قانونی داشتند. دادستان میگوید اینها قصد براندازی قانونی دارند؛ برای چه گرفتیدشان؟ یعنی از کانالهای قانونی داشتند کارهایی میکردند. یعنی از صبح که آدم پا میشود از سادهترین حقوق خودتان نمیتوانید دفاع کنید. من اگر احساس عدم امنیت میکنم این است که واقعاً یکی دو مورد رفتم در دادگستری، دیدم اوضاع چگونه است: میدانم الان اگر یکی با ماشینش مرا زیر بگیرد نمیتوانم راحت بروم از او شکایت کنم؛ هرچقدر هم سند و مدرک داشته باشم آخرش همین حرف این خانم است: باید یک سال، دو سال بروم و بیایم و نهایتاً مثلاً خسارتی ماهی ۱۰۰ هزار تومن بگیرم که میشود هیچی؛ برای همین وکیل میگوید برو چک و صلح کن. یعنی دقیقاً مردم ترجیحشان این است که خارج از دادگستری تا جایی که میشود اگر ضرر میکنند کارهایشان را انجام بدهند و نروند در دادگستری. نمیدانم جای دیگری در دنیا این مسئله به این شدت هست یا نه، ولی اینجا به نظر من این مسئله دیگر به وضعیت حادی رسیده است. دربارهٔ این فیلم نمیخواهم بگویم — من الان دربارهٔ این فیلم صحبت نمیکنم؛ دربارهٔ دغدغههای شخصی خودم دربارهٔ بزرگ کردن بچه در مثلاً ایران صحبت میکنم — فکر میکنم در این فیلم مسئلهای که بالاخره جاهایی به دلیل اینکه در دادگاه هستیم نمایش داده میشود — حالا خودآگاه یا ناخودآگاه — در آن هست؛ ولی اگر نبود هم، این مسئله در جامعهٔ ما مسئلهٔ خیلی حادی است: ما مشکلات بهشدت ضعف قانونگذاری داریم و هزار برابرش ضعف اجرای قانون؛ کلاً حتی مقامات قوهٔ قضاییه حرفهای بامزهٔ اینشکلی میزنند که اصلاً معلوم نیست قانون چیست و غیرقانونی چیست: «براندازی قانونی»؛ مثلاً آدمی را بگیرند به جرم براندازی قانونی. اینکه کسی این حرف را میزند انگار اصلاً مفهوم قانون هنوز چیزی دارد که اصلاً چیکاره است؛ قرار است قانون اجرا کند.
جامعه دروغپرور
بگذریم؛ ولی بالاخره عدم امنیت به نظر من در این فیلم خیلی بولد است و بهنوعی بد نیست — حسی که فکر میکنم خیلی از پدر و مادرها نسبت به بچههای خودشان دارند: شما الان میبینید پدیدهای که قبلاً چنین نبود؛ پدر و مادرها همهجا بچهها را میبرند، دم مدرسه پیاده میکنند، از دم مدرسه برایشان میبرند، میآورند خانه؛ کسی بچهاش را انگار در خیابان نمیخواهد ول کند. حتی محل کار من جایی است، آموزشگاه زبان است: ما دیگر میدانیم اصلاً ساعت ۴ نباید از محل کار بیرون بیاییم، چون مثلاً از ۵ دقیقه به ۴ — میگویم ۴ و نیم — ۱۰۰۰ ماشین آنجا صف میکشند و خیابان را اشغال میکنند برای اینکه بچهها را سوار کنند ببرند خانهشان؛ یعنی پدر و مادرها همه میآیند دنبال بچههایشان؛ کمتر کسی است که خودش با تاکسی سوار شود برود. همه دارند دروغ میگویند و بهنوعی دروغگویی انگار جزو ارکان زندگی ما در جامعه است. این حرفهایی که زدم کمی در جهت این بود که اگر بنشینید فکر کنید، به نظر میرسد فیلم چیزهای بدی را نشانه نگرفته است. من خیلی نمیخواهم دفاع کنم که این فیلم — اتفاقاً بهزودی به اینجا میرسیم — از جاهایی به نظر من بهعنوان فیلمی که بهنوعی قرار است فیلم اجتماعی باشد بیان قویای ندارد؛ باز به دلیل همان آثار ناخودآگاهی که همیشه در فیلمها هست، بهنوعی مانع از این است که به فیلمی با تفکر اجتماعی قوی برسیم؛ ولی بالاخره طرح موضوع خوبی وجود دارد و نکتههای جالبی هم در این فیلم از نظر ترسیم شرایط اجتماعی که الان در ایران وجود دارد میبینیم. من به این دلیل چنین شروع میکنم دربارهٔ فیلم صحبت کردن را که خیلی حس من این است که ساختار فیلم چنین است که سؤالش را از اول انگار جلو میگذارد: بهنوعی اولش کامنتی میدهد بعد فیلم شروع میشود؛ بنابراین میشود پیش از اینکه فیلم را شروع کنم یک پاس بزنم، یک بار به این موضوع فکر کنم و بعد ببینم آیا فیلم به همان عمقی رسیده که میشد یا نه. من از عمق فیلم خیلی دفاع نمیکنم؛ فقط میخواستم بگویم دستکم دو سه نکته در فیلم هست که نکتههای خوبیاند؛ دغدغههای عمومی هم هستند برای پدر و مادرها نسبت به بچههایشان یا آدمها نسبت به زندگی خودشان. من احساس عدم امنیت نسبت به خودم هم دارم؛ چنین نیست که فقط بچهها در این کشور؛ عدم امنیت از نظر قضایی و حقوقی و اجتماعی وجود دارد. حالا بگذارید کمی از این حالت کلیگویی بیاییم کنار و دربارهٔ خود فیلم صحبت کنیم. فعلاً همین یک سؤال را که قطعاً خودآگاهانه در فیلم مطرح شده در نظر بگیریم و ببینیم فیلم دربارهاش چه میگوید؛ یعنی فعلاً فقط دربارهٔ اینکه از دید دختر چه مشکلی در فیلم دارد صحبت کنم. دو نکتهٔ خیلی ساده: یکی مسئله این است که دختر مجبور میشود. یعنی شاید قبل از اینکه دختره در فیلم مجبور شود دروغ بگوید، تا آنجای فیلم اتفاق بدی برای دختره نیفتاده است؛ به نظر نمیآید. یادم نمیآید — روایتی که از اول فیلم میشنوید تا دقیقهٔ ۴۰، ۵۰ که مثلاً سقط جنین انجام میشود و بعدش اولین جاهای دادگاه است که تازه شوهر را در واقع میبینیم — حس کنید برای دختره اتفاق خاصی افتاده باشد؛ فقط یکجا به دلیل اینکه پدربزرگ حالش خوب نیست گریه میکند و بعد هم برطرف میشود؛ دعوای پدرش با آن راضیه خانم؛ اینها مسئلهٔ خاصی نیست که بگویید برای دختره. اینها خیلی مسئلهٔ خاصی نیستند؛ بهغیر از نکتهای که ایشان میگفت — که دختره از اول مشکل جدایی پدر و مادر خودش را دارد که جزو همان «شرایط» در گیومهٔ اول فیلم است — آن مسئلهای فراتر از آن شرایط است. از اولین نکته، مسئله این است که بهوضوح — به نظر میرسد — روی این دختر اسمش ترمه است. دوست دارم اسم شخصیتها را بگویم بهجای اینکه همینطور مجهول صحبت کنم.
ترمه و دروغ اجباری
هرچند همهٔ ما میدانیم دربارهٔ چه کسانی صحبت میکنیم. ترمه نسبت به دروغ بهشدت حساس است و مجبور میشود دروغ خیلی بزرگی بگوید؛ گریهای که بعداً میکند، این حالت خرد شدنش — صحنهای هست که میآید کنار مادرش مینشیند — شما دقیقاً ببینید: فیلم چنین است که آن صحنهٔ دروغ گفتنِ دختره بهشدت حساس میشود؛ برای اینکه شما قبلاً حساسیتهای شدید دختره را نسبت به دروغ گفتن یا نگفتنِ بابایش دیدهاید؛ اگر اینها را ندیده بودید شاید آنقدر این مسئله برایتان حساس نمیشد. بارها میبینید در این فیلم چند بار دختره با کنجکاوی از بابایش میپرسد: یک بار در ماشین؛ یک بار اینجا که پدره اعتراف میکند من میدانستم؛ و باز مورد دیگری هم — فکر میکنم داشتم میگفتم؛ در ذهنم بود — به پدره میگوید چرا رفتی به همسایه بالا گفتی؟ اگر قرار است راستش را بگویند چرا باید من بدانم که کسی فردا میآید برای تحقیقات؟ به نظر میرسد کلاً نسبت به مسئلهٔ راست و دروغ خیلی حساس است و یک بلایی سرش میآید. میخواستم این صحنه را نشانتان بدهم: بهغیر از آن گریهای که در ماشین میکند — که خیلی دردناک است — صحنهای که میآید و کنار مادرش مینشد؛ همانجایی که از دادگاه برگشته است؛ که بهشدت فکر میکنم یکی از اوجهای عاطفی داستان است و دقیقاً از همینجاست که به نظر من جدایی ترمه از نادر بهنوعی استارت میخورد؛ یعنی این بغلکردنی که این دو همدیگر را بغل میکنند و کامنتهایی — به نظر من در فیلم هست — در نهایت این احساس را ایجاد میکند که دختره تمایل به مادرش پیدا کرده است. اولش بهشدت رابطهٔ دختره با پدره را خوب میبینید و همانطور که جلو میرود، مخصوصاً از این صحنه به بعد حالتی هست که انگار ترمه دیگر با مادرش زندگی میکند؛ میرود پدری و مثل حاکمی که میخواهد احکامش اجرا شود به او میگوید حالا تا آخر امتحانات برو. به نظر میآید دختره با آن مادر رفته و بهنوعی انگار پذیرفته که دیگر این تا جایی پیش پدره مانده به امید اینکه مادر برگردد؛ و وقتی جدی شده، به نظر میرسد از همینجاست؛ مادر با اطمینان کامل میگوید من منتظرت هستم؛ مثل اینکه میداند که این میآید پیشش. این صحنه صحنهٔ قشنگی است؛ بهاضافه اینکه شاید خندهتان بگیرد ولی همین که مینشیند و جیکجیک میکند به نظر من فوقالعاده است: جایی چیزی از مادرش میپرسد، میگوید میمانی یا نمیمانی؟ مادری که میآید از کنارش رد بشود فقط — مثلاً میخواهد بگوید بله — ولی صدای خیلی کمی از او درمیآید. این ریزهکاریهای طبیعی را در فیلمهای دیگر نمیبینید: اینجا نمیبینید وقتی مینشیند گریه میکند؛ فقط صدای خیلی کوچکی میشنوید که میفهمید چقدر حالش بد است. پشت به ما نشستن اینها هم همه تمهیدات بازیگری است: اگر مطمئن نیستید دخترتان میتواند نقش ترمه را در این صحنه خیلی خیلی خوب بازی کند — چون خیلی سنگین است — دوربین را بگذارید اینجا؛ مشکل حل میشود؛ لیلا حاتمی را میبینید ولی چهرهٔ او را نمیبینید. البته فکر میکنم خانم سارینا فرهادی نشان داد که در گریه کردن مشکلی ندارد؛ دو سه جا در این فیلم بهشدت خوب گریه کرده؛ مخصوصاً آخر فیلم که جلوی چشم ما در واقع گریه میکند. بگذریم. این اولین — واقعاً در فیلم — شما اگر سؤالتان این است که شرایط خوبی برای دختر هست یا نه، میبینید که دختره اینطور خرد شده. به هر حال در این ماجرایی که اتفاق افتاد وارد ماجرای حقوقی سنگینی شد که نتیجهاش این است که دروغ گفته و این میتواند خودش بهنوعی عاملی باشد که حسش مثلاً نسبت به پدره — برای پدرش هم دروغ گفته؛ حالا نه برای مادرش. اینجا هم ادامهٔ صحنه که صحنهٔ قشنگی است؛ فکر میکنم چیزی بهنوعی رابطه را نزدیکتر میکند؛ البته هنوز هم از این حرف میزند که میمانی یا نمیمانی؛ دوست دارد مادرش برگردد. بگذریم.
حجت و خطر طبقاتی
دومین — از این به بعد فکر میکنم — بلای بعدی که سر دختره میآید این است که حجت میرود در مدرسهشان آبروریزی راه میاندازد؛ آنقدر خجالت کشیده که به بابایش گفته جلوی در مدرسه دیگر نیا با ماشین؛ و پدر از تذکری که به او میدهد خیلی ناراحت میشود. بهاضافه اینکه شما لحظهبهلحظه احساس خطر جانی بیشتری برایش میکنید؛ مخصوصاً آخرش که واقعاً طرف شیشهٔ ماشین را زده و شکسته — صحنهٔ بعدش دادگاه است؛ صحنهٔ قبل از اینکه دختره تصمیم بگیرد صحنهای است که میبینید اینها در ماشین نشستهاند و شیشهٔ جلویش سوراخ است در اثر مثلاً سنگی که حجت به آن زده — این بهوضوح حالتِ اینکه ماجرا تمام نشده و او همان تهدیدی را که کرده ممکن است عملی کند، انتهای فیلم است. و این عدم امنیت — فکر میکنم چیزی که در فیلم خیلی، با همان جملهای که من تصادفاً به شما نشان دادم، اینکه زمان ساسانیان چهطور بوده — فیلم بر اینکه خطر از جانب شرایط بد اقتصادی میآید تأکید دارد؛ یعنی کمتر تأکید فیلم بر مثلاً ضعف ساختار حقوقی یا مسائل قضایی ایران است — که حالا من شاید بیشتر چنین حسی دارم — فیلم بهنوعی بر اینکه جدایی خیلی زیادی میان دو طبقهٔ اشراف و مردم معمولی پیش آمده و آنها آدمهایی بهاصطلاح به تنگ آمدهاند که چیزی برای از دست دادن ندارند، تأکید دارد؛ این است که اوضاع را اینقدر خطرناک کرده. اینکه شخصیت حجت خطر واقعی این فیلم است: آدمی است که — همانطور که میگوید — چیزی برای از دست دادن ندارد. این حسی است که در فیلم نهایتاً دربارهٔ این سؤال اولیه به وجود میآید: دستکمش این است که اگر شما وقتی آن سؤال مطرح شد حستان این بود که این دیگر چه معنا دارد — مثلاً فکر کنید آدمی با دیدگاه مذهبی شروع فیلم را میبیند و عصبانی میشود که این خانم میگوید این شرایط خوبی برای زندگی بچهٔ من نیست؛ مثلاً فکر میکند لابد منظورش حجاب است — فیلم چیزی را نشان میدهد که مثلاً این نیست: حالا مردم حجاب داشته باشند یا نداشته باشند؛ امنیت داشتن یا نداشتن — که ربطی به حجاب ندارد — یا نمیدانم دروغگو بودن مردم، دروغ گفتن — که ربطی به حجاب ندارد — چیز خیلی عمیقتری وجود دارد و بهنوعی متمایل میشویم به حرف این خانم که بله خانم — منظورم سیمین است که — اینجا شرایط خوبی برای زندگی کردن نیست. دستکمش میگویم: اگر مثل اینکه آقای فرهادی دوست دارد قضاوتهای نهایی نکنیم، لااقلش این است که شما را به شک بیندازد در پایان که به این موضوع فکر کنید: چقدر اینجا شرایط خوبی وجود دارد یا شرایط بدی وجود دارد؛ حتی اگر با دیدگاههای مثلاً ایدئولوژیک موجود در جامعهٔ ایران یکی موافق باشد هم میتواند بعد از دیدن این فیلم فکر کند که آیا مثلاً امنیت — که دیگر ایدئولوژیک نیست — آیا ما امنیت داریم، نداریم؟ اگر چنین ماجرایی حولوحوش خانوادهٔ ما بگذرد، آیا اینجا جای ماندن هست، نیست؟ چهکار باید بکنیم؟ بهتر است فرار کنیم یا مثلاً سر جای خودمان بمانیم؟ این یک خطِ خودآگاهِ خیلی خیلی روشن است که از اول تا آخر فیلم شروع و پایان را به هم وصل میکند؛ بهاضافه اینکه فیلم را که میبینید از جایی به بعد بهطور پررنگ این مسئله را دارید میبینید. دربارهٔ یک سری چیزهایی که جنبهٔ خودآگاه دارند — لزوماً وقتی که همانطور که تذکر دادم شروع و پایان فیلم را میبینید — نباید فکر کنید تنها حرفی است که در این فیلم زده میشود؛ فیلم ممکن است — اصلاً آن ایدهای که بهاصطلاح فیلم گفتم — شما فکر کنید فیلم چند چیز میخواهد بگوید: یکی این است که از موضع دختره دوست دارد ماجرا دیده شود؛ آن سؤالی که میگویم مطرح شود در ذهن آدم؛ ممکن است یکی بگوید چیزی خیلی واضح اینجا وجود داشته و چون واضح نبوده آن شروع و پایان گذاشته شده که شما آن را پررنگ ببینید؛ معنایش این نیست که چیز دیگری در این فیلم نیست. کما اینکه من الان توضیحی که دادم — به نظر میرسد — قضاوت کردن دربارهٔ آن مسئله از دیدگاه دختر در نیمهٔ پایانی هم حتی نمیشود گفت در اواخر فیلم اتفاق میافتد؛ بنابراین نمیتوانم بگویم از اول فیلم بعد از تیتراژ کل ماجرا فقط این است که به اینجا برسیم که این را ببینیم؛ خود فیلم باز چیزهای دیگری در آن هست که میتوانیم به آن دقت کنیم. من کمی هم دغدغه دارم — اگر خیلی طولانی نه، ولی اگر کسی دوست دارد دربارهٔ نکات دیگر — به آنهایی که مخالف بودند که این نکته نکتهٔ اصلی نیست، یا خودشان فکر میکنند چیزهای دیگری — مثلاً طبق معمول فیلمهای اخیر آقای فرهادی کلاً دروغ گفتن، نگفتن، که قطعاً در این فیلم مسئله است؛ قضاوت کردن دربارهٔ دیگران در این فیلم مسئله است؛ یعنی آن مسائل کلی و وسواسهای ذهنی آقای فرهادی بهوضوح در این فیلم هم وجود دارد.
پایان: راضیه در برابر درباره الی
بگذارید چیزی بگویم؛ کمکم وقتی میخواهیم وارد بحثهای ناخودآگاهی شویم این کار را با شدت بیشتری انجام میدهم، ولی همین الان پایان این فیلم عیناً پایان دربارهٔ الی است به یک معنا؛ انگار همهٔ فیلم ساخته شده که جایی یک نفر باید راست بگوید یا دروغ بگوید. در دربارهٔ الی سپیده دروغ میگوید؛ میدانید فیلم دربارهٔ الی چنین است که همهچیز خلاصه در آخرش ختم میشود به اینکه بگوید بله یا نه؛ و سپیده دروغ میگوید؛ فیلم با این حس تمام میشود که — همان که میخواست دروغ نگوید — خلاصه آلوده شد به دروغ گفتن. و این فیلم درست برعکس است؛ یعنی نکتهای در این فیلم هست: شخصیت راضیه خانم حاضر نیست ۱۵ میلیون تومنی که میتواند زندگیاش را سر و سامان دهد را قبول کند و قسم بخورد که این قَسمِ دروغ را بخورد. پایان این فیلم نکتهٔ مثبتی دارد که برعکسِ دربارهٔ الی است که خیلی از این نظر تلخ تمام میشد؛ شما دستکم در پایان فیلم حسی ستایشآمیز نسبت به این آدم دارید که زیر تعهد خودش نسبت به راستگفتن و دروغنگفتن نزده. «تعهد نداشت دربارهٔ خودش راست بگوید، حلال و حرامش» — فرق نمیکند؛ راضیه خانم به واقع به راست و دروغ حساس بود: یکی — حالا آن داخلیاش، یکیاش — دوم اینکه در دادگاه از همان اول شک را داشت: این آدم را کشیده بود، میخواست ببردش زندان؛ الان زندان برایش که مسئله نبود؛ منتها پول برایش مسئله بود؛ یعنی آنجا هم از تهمتِ حرام خیلی ناراحت شده بود، ولی مسئلهاش پول بود؛ به نظر من مسئلهاش راست و دروغ نبود؛ این اتفاقاً رُل بود که مسئلهٔ راضیه خانم اینجا به حلال و حرام است — مسئلهٔ خیلی مهمی است، حرفی نیست — اما بر دروغگویی به آن اندازه حساس نیست. پایان فیلم آنجایی نیست که مسئلهٔ حلال و حرام بودن برود — جایی که میرود با سیمین صحبت میکند، مسئله این است که پول حلال است یا حرام — پایان فیلم این است که قَسمی دروغ بخورد یا نخورد. نه، بگذارید بگویم: شما شباهت این را به پایان دربارهٔ الی نادیده نگیرید؛ یکی از شخصیتهای فیلم دقیقاً چنین است که گویا باید بگوید بله یا نه؛ اگر بله بگوید راست گفته، اگر نه بگوید دروغ گفته، و فیلم چنین تمام میشود: آنجا دروغ میگوید، اینجا راست میگوید. اینکه مشکلش این است که نمیدانم پول حرام بیاید — پول، هر — پایان فیلم این است که آدمی اینجا با تمام حساسیتی که برایش دارد مقاومت میکند. اینجا — نمیدانم — مسئلهٔ آبروی الی و خیلی چیزهای پیشپاافتادهتر؛ زندگیِ این آدم؛ همان دعوایی که با شوهرش دارد — میگوید — میترسم این پول بیاید در زندگیمان و بدبخت شویم؛ بعد میگوید از این هم بدبختتر مثلاً؛ چیزی اینشکلی میگوید؛ الان مثلاً خوشبختند که اگر این پول بیاید بخواهد بدبخت شود. اینکه عقایدی دارد که باعث میشود راست بگوید یا دروغ نگوید را بگذارید کنار؛ خلاصه مجموعهای، مثلاً عقاید سنتی دربارهٔ حلال و حرام، یا حتی میتوانید بگویید نقطهٔ ضعفی دربارهٔ او هست که رفته پرسیده؛ حتی ایدهٔ اخلاقی هم نیست. خلاصه در کنار دربارهٔ الی، این دو فیلم را که میبینید پایانشان دقیقاً همین است: لحظهٔ پایان این است که بگوید بله یا نه؛ یکجا دروغ میگوید، یکجا راست میگوید. خلاصه پایان این فیلم، این مقاومتی که این آدم میکند در برابر شوهرش، در برابر همه، و در برابر این وسوسه که بابا، این ۱۵ میلیون — همین الان میتواند یک کلمه بگوید که من مطمئنم و قَضِ ماجرا را بکند — ولی حاضر نیست این را بگوید. آن چیزی که نقطهٔ ضعف نشان داده و قبلاً در دادگاه نگفته — همهٔ اینها را قبول دارم که کمی موضع راضیه خانم را از نظر اخلاقی تضعیف میکند — ولی نمیشود این را با دربارهٔ الی مقایسه نکرد. این پایانِ راستگفتن یا دروغگفتن، مثل یک دوراهی، در هر دو فیلم آخرش — فیلم بهنوعی این موقعیت حساس را ایجاد میکند. در دربارهٔ الی خیلی مصنوعی بود: همهچیز جوری حرفهایی زده شد که این لحظه حساس شود که آن آدم بگوید نمیدانم الی گفته بود یا نگفته بود؛ آنجا قسمخوردن هم نبود؛ بالاخره آیا گفته یا نگفته و تو دروغ بگویی؛ این بهشدت با تمهیدات بهتری در این فیلم هست؛ واقعاً لحظهٔ حساسی است؛ خیلی مهمتر از آن فیلم: این عزیزِ ما قسم نمیخورد؛ خودش میگوید دیگر من چهطور میتوانم زندگی کنم؟ یعنی زندگیاش را هوا میرود ولی حاضر نیست دروغ بگوید، حاضر نیست قَسمِ دروغ بخورد؛ میگوید من میترسم. اینکه دلایلش مثلاً چیست — بحث جدایی است. بالاخره این دو فیلم پایانهایشان تفاوت خیلی برجستهای با هم دارد: آن شخصیت آنجا دروغ میگوید، این آدم اینجا دروغ نمیگوید. اینکه این — جدای از مسئله، نمیدانم، ترمه را نگاه کنید — یکی از دغدغههای، دستکم در دو فیلم آخر آقای فرهادی، دغدغهٔ خودآگاهشدهای است؛ ممکن است بگویید عوامل ناخودآگاه هم دارد؛ بالاخره آقای فرهادی در این دو فیلم آخرش، مخصوصاً این فیلم، مسئلهٔ اخلاقیِ دروغگفتن یا دروغنگفتن، راستگفتن را بهطور مداوم — هر ۱۰ دقیقهٔ این فیلم را نگاه کنید انگار در آن موردی هست که دروغ بگوییم یا نگوییم — و نوعی قضاوت شدید اخلاقی که دروغگفتن کار بدی است: این نکته در این فیلم هست. من قبول دارم مثلاً ترس از حلال آمدن پول حرام هست، ولی بالاخره مسئلهٔ راست و دروغگفتن در آن هست، با دلایل مختلفی که آدمها ممکن است داشته باشند: آدمی ممکن است همینطور بترسد از اینکه دروغ بگوید برود جهنم مثلاً؛ اعتقاداتی داشته باشد که اینطوریها؛ فرض کنید حساسیتش بر آخرت نباشد؛ بگوید اگر من دروغ بگویم چیزی حرام میآید در زندگیام و مثلاً زندگیام میپاشد. به هر حال حاضر نمیشود آن قَسمِ دروغ را بخورد؛ میترسد.
نقد صحنه زدن حجت
بگذارید همینجا یاد آن صحنه افتادم. دو صحنه، دو چیز در این فیلم هست؛ من قرار نیست از نظر کارگردانی قضاوتهایی بکنم. برایم عجیب است که این صحنه — صحنهٔ پایانی فیلم که حجت دارد خودش را میزند — چرا در این فیلم کات نشده به بیرون؟ به نظرتان این صحنه خوب درآمده است؟ بگذارید این صحنه را ببینیم. ناجور نیست این صحنه از نظر آدمها؛ آدمی دیدهاید چنین خودش را بزند؟ با این وسواس شدید آقای فرهادی بر رئال بودن همهٔ صحنههایش، این صحنه برای من کمی آزاردهنده است و به نظر من میتوانست ضربهٔ اول را بزند و بعد کات بشود به همین جایی که بعداً کات میشود؛ یعنی میخواهم بگویم اگر این ۵ ثانیه زودتر کات بشود بهتر نیست؟
یکی از حاضران: این که خودش خندهدار است؛ این صحنه چقدر طولانی است که دارد به سر خودش میزند؛ این اگر از همان اول کات بشود، شما آنجا صداها را میشنوید و حتی این توهم پیش میآید که شاید دارد زنش را میزند و ندانید آنجا چه اتفاقی دارد میافتد؛ بهتر نیست؟
یکی از حاضران: اتفاقاً اگر این صحنه نگاههای تعجبآمیز را طول بکشد به نظر من خیلی قشنگتر است؛ شما هم در ذهنتان هرچه دلتان میخواهد دربارهٔ اینکه آنجا چه شلوغکاری است تصور کنید.
کمی برای من از آقای فرهادی بعید است؛ این صحنه به نظر من در واقع نوعی پاک کردن این شخصیت هم هست: شما این شخصیت را خیلی در جاهای منفی دیدهاید و اینجا اینطور در یک حوزه میبینیدش که بدبخت است؛ انگار واقعاً از این ناراحت است که انگار او هم راضی نیست چنین بیاید. من میگویم آن طولانی بودنش؛ نمیگویم اصلاً زدن خودش را حذف کنیم؛ اگر دو باری که به سرش میزند کات بشود این احساس به شما دست نمیدهد، چون همینطور که نگاه میکنی میگویی چقدر این آدم بدبخت گیر کرده؛ اگر تو بیایی ببینی و حس کنی که این هم چقدر آدم بدبختی است — من نهایتاً اگر این چیزی که شما میگویید منظور آقای فرهادی بوده و خوب درنیامده: نهایتاً میگویم بله قصدی پشتش بوده ولی خوب درنیامده؛ اینکه آدم بزند به سرش که من حس کنم آدمِ بدبختی است؛ مثلاً خاک بریزد روی سرش که من بگویم خاک بر سرش شد؛ بهنوعی است؛ من از این صحنه خوشم نمیآید. و چیزی که اصلاً نمیفهمم همان صحنهای است که الان ردش کردم — صحنهای که لازم نیست ببینم — جایی هست که اینها با هم میروند دادگاه که شکایت کنند طرف مزاحم دختره است و مثلاً اهمیتی برایش قائل نیست؛ همانجایی که دختره دروغ قرار میگیرد. بعد میبینید در ماشین نشستهاند دارند میروند خانه؛ دختره ناراحت است؛ بعد میبینید سیمین و خواهرشوهر رفتهاند رضایت مرده را بگیرند؛ کات میشود به اینکه سیمین در خانه نشسته و اینها میآیند و دختره گریه میکند. اگر آن صحنهٔ رضایت گرفتن از مرده قبل از صحنهٔ دادگاه بود بهتر نبود؟ من الان سیمین را در بازار دیدم؛ کات میشود به اینکه نشسته؛ قبل از این دیدم که آنها با ماشین دارند برمیگردند خانه.
ترتیب زمانی صحنهها
مثلاً کمی زمانبندی ذهن آدم اینطور به هم میریزد که اینها کجا بودند: مثل اینکه توالی زمانی الان چنین شده که این دختره در ماشین دارد در مسیر برگشتن گریه میکند؛ در همین فاصلهٔ برگشتن رفته مذاکرهاش را کرده، آمده و کلی هم در خانه منتظرشان نشسته؛ میگوید «داشتم میمردم؛ شما دیر کردید» مثلاً در آمدنتان. بهنوعی من اصلاً نمیفهمم این چرا نباید اینجا باشد و باید اینجا باشد؛ از صبح که اینها رفتند — رفتند دنبال رضایت گرفتن ولی زودتر برگشتند. نمیگویم توجیهی ندارد؛ میگویم اگر آن را جلوتر بیاورند طبیعیتر نیست؟ مثلاً من ببینم او صبح رفته آنجا مذاکره میکند؛ صحنهٔ دادگاه را ببینم؛ گریهٔ دختره را ببینم؛ اتفاقاً وقتی میآید کنار مامانش مینشیند این به یادم بیاید که مشکل این دختره الان چیست که اینجا در بغل او گریه میکند. اصلاً احساس من مثل نوعی اشتباه است که از جایی پریده به جای دیگری. یاد من است یک بار در جشنوارهٔ فیلم فجر — آن سالی که این فیلمِ «۱۴۹۲: فتح بهشت» ساخته شده بود؛ فیلمی که «کشف آمریکاست، کریستف کلمب» — شاید به این اسم بیشتر بشناسند — سال اولش بود؛ خیلی هم دوست داشتیم ببینیم؛ یک سانس فوقالعاده گذاشته بودند نصف شب؛ من از سینما عصر جدید رفتم این فیلم را ببینم؛ و آن یاروی بیچارهٔ آپاراتچی از صبح نمایش داده بود ولی این فیلمها را هم میدانید: یک سانس را میبرند مثلاً سینما سفید نشان میدهند، بعد سانس بعدی را میبرند کریستال، میآورند در — نمیدانم — عصر جدید؛ حلقهها را قاطی گذاشته: یعنی فیلم شروع شد، ما نشستیم دیدیم، بعد پرش خورد به اینکه در آمریکا دوباره آمدهاند تو پورت. اول تا مدتی فکر کردیم فیلم خیلی مدرن است، بعد دیدیم نه بابا، اصلاً این یارو اول مرده بعد دوباره زنده است؛ خلاصه قطع کردند، عذرخواهی کردند، گفتند یک سانس دیگر برایتان نشان میدهیم و این حرفها. حالا این فیلم را که میبینم واقعاً حالتی مثل حلقهٔ جابهجاشده دارد؛ چند بار نگاه کردم و فکر کردم دلیلی داشته؛ چیزی کم و زیاد میشود اگر آن را زودتر بیاورم به نظر من؛ حالا من واقعاً پرسیدم — علت اینکه، به نظر من — که شما میگویید و یکی گفت خیلی خوب، زمانبندی درست است، به هم میریزد: یعنی همان که شما میگویید اصلاً درنمیآید، زمانبندی اصلاً به هم میریزد. من اصلاً — میگویم همین دلیل حس من این است که مثل اینکه حلقه جابهجا شده؛ یعنی نوعی اشتباه است، مثل اشتباه فنی که تدوینگر یک جا گفته بود اینجا بگذار و اشتباهی آنجا گذاشته است. اصلاً هیچ چیزی هم پیدا نمیکنم که بگویم دستکم مزیت دارد؛ شاید منظورش این بوده؛ ولی از فرهادی وحشتناک بعید است؛ فرهادی از فیلم اولش هم چنین چیزی در فیلمهایش نیست: صحنهای که حس کنید یک اپسیلون اینور و آنور کار را بهتر میکند.
انتظار من همین بود که این جلسه بیشتر به بحث خودآگاهی فیلم بپردازد؛ و شاید چیزهای دیگری غیر از آن مسئلهٔ اصلی که شروع و پایان به ما تحمیل میکند وجود دارد، ولی از جنس همان حرفهایی که آقای فرهادی همیشه میزند.
اولین فیلم اجتماعی فرهادی
در این فیلم برای اولین بار رسماً قرار است فیلم اجتماعی باشد. باورم نمیشود مثلاً دربارهٔ سری چیزهایی منتقدان مدام میگویند مثلاً شهر زیبا اجتماعی است و اینها — هیچ؛ احتمالاً آقای فرهادی دوست داشت شهر زیبا هم اجتماعی حساب شود و اینها — ولی اینجا خیلی مسئلهٔ اجتماعی بودن و تأکید بر اختلاف طبقاتی است. جاهای دیگر ممکن است طبقهٔ متوسطی باشد کنار طبقهٔ غیرمتوسطی؛ ولی اینجا دیگر خیلی روشن آقای فرهادی دارد دربارهٔ اختلاف طبقاتی در ایران بهصراحت — و آثاری که دارد و بیاهمیتیای که ایجاد کرده — صحبت میکند. اگر چهارشنبهسوری را کنار بگذاریم — که حس من این است چون آقای مانی حقیقی است، خیلی نمیشود همهچیز را به فرهادی نسبت داد — به نظرم این اولین فیلم آقای فرهادی است که میتوانید ببینید و بگویید آقای فرهادی رفته که فیلم اجتماعی بسازد و تا حدود زیادی هم رفته ساخته است؛ فیلم ابعاد اجتماعی دارد. ممکن است بگویید در شهر زیبا میخواست بسازد ولی از نظر من ندارد؛ یعنی ۹۹ درصدش چیز دیگری است. ولی اینجا بالاخره بهطور مشخص لحظات زیادی از فیلم هست — شروع و پایان و وسطهایش، جاهایی — که بهشدت فیلم جنبهٔ اجتماعی دارد و این بالاخره تحولی در سینمای آقای فرهادی است.
آنیما و تحول سینمای فرهادی
آن آنیماها که مُردهاند: به هر حال آزادیعملهایی برای آقای فرهادی پیدا شده که به چیزهای دیگری غیر از عشق از دسترفته فکر کند؛ هرچند هنوز جسد آنیماها در این فیلم هم جلب نظر میکند.
یکی از حاضران: چهارشنبهسوری را هم که اجتماعی میگویند.
من همیشه دفاع کردهام که چهارشنبهسوری اجتماعیترین فیلم آقای فرهادی است و اصولاً فیلمی اجتماعی است. ولی من فکر میکنم آقای مانی حقیقی در ابعاد اجتماعی آن فیلم خیلی مؤثر است؛ باعث میشود نتوانم بگویم — میگویم چون مانی حقیقی فیلمنامهنویس آنجا بوده و از مانی حقیقی انتظار میرود به یک کار هنری ابعاد مثلاً اجتماعی و فلسفی بدهد، میتوانم بگویم بخشی از آن چیزها اثر وجود آقای حقیقی است. ولی بالاخره این فیلم هم همینطور است. البته فیلمنامهٔ دایره زنگی پیش از این فیلم نوشته شده و بهوضوح جنبههای اجتماعی قوی دارد؛ شاید حتی از جاهایی قویتر از این فیلم. بالاخره آقای فرهادی بهنوعی به سمت پیش از دایره زنگی؛ مطمئن نیستم؛ اصلاً پیش از دایره زنگی اجرا شده یا نه، نمیدانم؛ مطمئن نیستم که دربارهٔ الی نوشته شده باشد. به هر حال اجتماعیتر است؛ یعنی مثل اینکه در دربارهٔ الی همچنان بهشدت آن دغدغههای خصوصی در آن هست؛ شاید دلیل اینکه توسط آقای فرهادی ساخته هم نشده این است که خیلی فیلم خودش نیست. مثل اینکه فرض کنید ایشان سریال معروفی ساخته که من ندیدهام به اسم داستان یک شهر که بهشدت میگویند اجتماعی است؛ ولی فکر نمیکنم آقای فرهادی آن را خیلی فیلم خودش حساب کند؛ آن چیز سفارشی است: در مورد ایدز مثلاً بخشیاش — فیلمنامهای نوشته و ساخته؛ دربارهٔ — نمیدانم — موضوعاتی به او دادهاند و ساخته. دایره زنگی کمی چنین است؛ خیلی فیلم خودش نیست؛ فقط به هر حال دغدغههای اجتماعیاش آنجا خیلی واضح است. اصولاً با آقای فرهادی یک وسواس دربارهٔ ماهواره داریم: «زنگ» کلاً دربارهٔ ماهواره است؛ دایره زنگی هم یعنی دیش ماهواره؛ این هم بهاصطلاح اسم مستعار دیش ماهواره است؛ و شما اینجا هم میبینید آدمی آمده دارد ماهواره تنظیم میکند. در فیلمهایش کلاً این مسئلهٔ ماهواره داشتن و نداشتن و اینکه تفاوتهای مختلفی دارند که ندارند — و در این فیلم جاهایی دوربین طوری است که دیش ماهواره را در قاب میگیرید — که اینها هم از جنس همانهاییاند که دارند. کلاً از آقای فرهادی آدمها در تهران به دو دسته تقسیم میشوند: آنهایی که ماهواره دارند و آنهایی که ماهواره ندارند؛ و این خیلی چیز بولدی است مثلاً در ذهن آقای فرهادی. و بعد هم اتفاقاً چنین است: آنهایی که روابطشان با خارج از ایران چنین برقرار است، همینها هم اصلاً آخرش مهاجرت میکنند و میروند؛ آنهایی که برقرار نیست در همین فضا زندگی میکنند و انگار از شرایط بیرونِ ایران نه برایشان جالب است نه آگاهی.
یکی از حاضران: من سؤالی دارم: در این فیلم — تو را به خدا — خیلی حساسیت بزرگ است؛ بگذار ببینم واقعاً غیرعادی نیست این؟ واقعاً کی در ایران هست که اندازهٔ ساره و بابای ساره اینقدر حساس باشد؟
آقای فرهادی. حالا اینکه خیلی چیز نیست، اینکه دغدغهٔ شخصی فیلمساز است؛ یعنی میخواهید بگویید این رئال نیست. حالا خانوادهای را نشان میدهد که در آن دروغ گفتن است؛ در آدمهای مذهبی هم بالاخره آدمهایی مثل راضیه خانم راحت دروغ نمیگویند. فکر میکنند مشکل آقای فرهادی این است که خیلی همهچیزش اغراقآمیز است؛ مثلاً آقای فرهادی خیلی بهشدت دیگر دقت کرده — مثلاً بر اینکه چیزی که در دوربین دیده میشود کج نباشد — میخواهم بگویم همهچیز دیگر به این سمت میرود؛ خیلی به خیلی چیزها دقت کرده. حالا بعضی جاها — چون این نقطهٔ ضعف که نیست؛ این فیلم از نظر خیلیها نقطهٔ قوتش همین جزئیات فوقالعادهاش است که چفتوبست خوبی مثلاً دارد و از نظر منطق و جزئیات خوب درآمده — نمیدانم، من خودم راستش خیلی موافق نیستم با اینکه جزئیات خیلی خوب درآمدهاند؛ ولی دستکم تلاش زیادی برای این هست که جزئیاتی باشد و همهچیز منطقی باشد؛ و حالا شما دارید این را با اغراقآمیز بودن همهچیز میسنجید؛ فکر میکنم نکتهای که دارید میگویید درست است؛ کمی این حالت — به قول آن اصطلاح از آقای کیارستمی — گلدرشتی وارد فرهنگ عمومی، دستکم هنرمندان ایران، شده که کمی دیگر بعضی چیزها زیادی مثلاً از نزدیک نگاه میشود؛ مثلاً کمی دورتر بود شاید جالبتر میشد. به هر حال به نظر من این نقطهٔ عطف کارهای آقای فرهادی است؛ یعنی شما باید از این به بعد — بعد از دربارهٔ الی — انتظار داشتید فضای جدیدی در فیلمهای آقای فرهادی ببینید و به نظر من این فیلم دقیقاً همین است: بالاخره آن ماجرای عشق از دسترفتهای که همهٔ فیلمهای قبلی دربارهاش بود، به هیچوجه — اگر بگوییم از بین نرفته — بالاخره بینهایت کمرنگ است؛ یعنی کسی حس نمیکند اینجا فضای چنین وجود داشته باشد و از جهاتی خیلی به نظر من مثبت است؛ از این نظر که فضای ذهنی آقای فرهادی بهنوعی باز شده به سمت چیزهایی که قبلاً خیلی در فیلمهایش نبود. من یک بار بحث کردهام و عدهای مقاومت کردند — شاید در همین کلاس بعداً گفته باشم — که فیلمها چقدر فردیاند یا اجتماعیاند؛ فکر میکنم در همین کلاس هم اشارهای کرده باشم که شما فیلمهای آقای فرهادی را که نگاه میکنید، این حالت شخصیبودنش، سن بچهها را نگاه کنید: این آخری را خود سارینا بازی کرده؛ بچهها یک موقعیتی بچهها نیستند، بعد اصلاً کوچولو و بعد هی بچهها بزرگ میشوند؛ یعنی خلاصه بهنوعی حس واقعیِ رابطهٔ پیمان معادی با سارینا فرهادی بهشدت به نظر من حاضر است: احساس شدید خود آقای فرهادی نسبت به سارینا و رابطه، و برای همین هم این آدمها را آورده اینجا بازی کنند. فکر میکنم خیلی از این حسهای جالبی که اینجا هست، یکی از ویژگیهای این فیلم رابطهٔ پدر-دختر در این فیلم است؛ خیلی جالب است. جاهایی هم که رابطه خوب است خیلی بامزه درآمده: آموزشهایی که پدر به دخترش در پمپ بنزین میدهد و این حرفها خیلی شیرین و جالب است.