این نخستین جلسهٔ بحث دربارهٔ نیچه است. ابتدا انگیزهٔ جلسات و امکان نقد روانکاوانهٔ آثار یک فیلسوف توضیح داده میشود، سپس اهمیت نیچه و کلیاتی دربارهٔ تفکر او میآید و در پایان به آغاز کار او در نقد فرهنگ یونانی و روند جلسات بعد میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
آغاز بحث نیچه و انگیزه جلسات
اولین جلسهٔ بحث ما دربارهٔ نیچه است. دقیقاً نمیدانم در اعلان این جلسه چه گفته شده؛ اسم کتاب. پس خوب است توضیحی بدهم. انگیزهٔ اصلی — یعنی از اولین باری که موضوع طرح شد که جلساتی دربارهٔ نیچه بگذاریم — این بود که کتاب «سمینار یونگ دربارهٔ زرتشت نیچه» به فارسی ترجمه شده و ترجمهٔ خوبی هم دارد. طبعاً موضوع خوبی برای بحث است، چون خود یونگ آمده و چنین موضوعی را بررسی کرده؛ بنابراین بهنوعی مرجع خوب و مبسوطی داریم که به آن رجوع کنیم. انگیزهٔ اصلی همین بود. منتها توضیح بدهم — در جواب پیامک شما گفتم نیچه — که حالا کلاً ایده این شده که بحث را کمی از محدودهٔ آن کتاب خاص، یعنی «چنین گفت زرتشت» و سمینارهای یونگ دربارهٔ «چنین گفت زرتشت»، بیرون بکشیم: مثلاً در مقیاس خیلی کوچکتری کاری شبیه همین جلسات قبلی دربارهٔ سینمای آقای فرهادی داشته باشیم؛ مروری به آثار نیچه بکنیم با تأکید بر همین کتابِ خیلی مهم «چنین گفت زرتشت»، و سعی کنیم همانگونه که یک هنرمند را از دیدگاه روانکاوی برمیداریم و دربارهٔ آثارش بحث میکنیم، آثار نیچه را با دیدگاه روانکاوانه بفهمیم. مثلاً امید باشیم که اگر روانکاوی میتواند کمک کند آثار یک هنرمند را بهتر بفهمیم، شاید بتواند کمک کند آثار یک فیلسوف را هم بهتر بفهمیم. به هر حال، در حالی که فکر میکنم بهطور طبیعی وقتی دربارهٔ نیچه بحث میکنیم مرکز بحث میتواند کتاب «چنین گفت زرتشت» باشد — مخصوصاً وقتی با دیدگاه روانکاوانه بحث میکنیم این کتاب خیلی کتاب مناسبی است — قصد من این نیست که فقط دربارهٔ آن کتاب و فقط با همان نوع بحثی که یونگ باز کرده بحث کنیم؛ سعی میکنم مستقل بحث کنم.
سمینار یونگ درباره زرتشت نیچه
این کتاب را هم در عین حال بهعنوان مرجع استفاده میکنیم، و ممکن است بحث کمی طولانیتر شود از آنکه بخواستیم فقط دربارهٔ آن کتاب بحث کنیم. اول اینکه اگر جلسات زیادی برگزار شود — دستکم بهاندازهٔ بحث دربارهٔ سینمای آقای فرهادی مطمئناً جا دارد — خلاصه اینکه این کتابی که الان ترجمه شده از یونگ، خودش نوعی خلاصهٔ سمینارهای یونگ است: اگر تعداد سخنرانیها را بشمارید — من نشمردهام — در ترمهای بهاری، پاییزی و زمستانیِ سالهای ۱۹۳۴ تا ۱۹۳۹ که جنگ شروع شد — احتمالاً قطع آن هم بهدلیل شروع جنگ است، نه به این دلیل که کار تمام شده — چیزی حدود دستکم سی، چهل گفتار وجود دارد. پنج، شش سال، فقط دربارهٔ کتاب «چنین گفت زرتشت» بحث کرده است؛ و حالا خلاصهٔ خیلی مختصری از این بحثهای چندساله در اختیار ماست. بنابراین من عجلهای ندارم که در سه، چهار جلسه بحث را ببندم. سعی میکنم بگویم بحثی که میخواهیم بکنیم اساسش چیست، روندش چطور است، چه فرقی با بحثکردن دربارهٔ آثار هنری یک هنرمند دارد، و مخصوصاً میخواهم این را بیان کنم.
میخواهم امروز مقداری دربارهٔ اهمیت نیچه بحث کنم و بعداً اگر وقت شد، انتهای جلسه مقداری دربارهٔ کلیات نوع تفکر نیچه صحبت کنم، و از جلسهٔ آینده هم روالی را بگویم که امیدوارم بتوانیم دنبال کنیم. بگذارید اول از چند کلیت بگویم که از جهاتی ممکن است مبنای این بحث اصلاً مشکوک به نظر برسد: اینکه بخواهیم آثار یک متفکر را نقد روانکاوانه کنیم. فکر میکنم خیلی واضح است که نقد روانکاوانهٔ آثار هنری معقولتر به نظر میرسد و متداولتر هم هست؛ یکی از دلایلش این است که جنبههای ناخودآگاه در هنر بهوضوح خیلی پررنگتر است تا مثلاً حوزهای مثل فلسفه. خلاقیت هنری نسبت به تفکرِ منطقی واضح است که جنبههای ناخودآگاهش — و بنابراین تأثیرپذیریاش از جنبههای ناخودآگاه هنرمند و آمادگیاش برای نقد روانکاوانه — خیلی بیشتر از آثاری مثل تفکر است. بنابراین میخواهم مقدمهای بگویم که ناامید نشویم از اینکه بشود به آثار فیلسوفی مثل نیچه از دیدگاه روانکاوانه نگاه کرد. وقتی روی آثار یک هنرمند نقد روانکاوانهای انجام میدهید، کاری که میکنید این است که به نوعی آن احساساتی را — نمیخواهم بگویم زندگی هنرمند را — که هنرمند در اثر وقایعی از زندگیاش، که ممکن است برای ما خیلی روشن نباشند، به او دست داده، در بازتابش در آثار هنریاش میبینید.
احساسات هنرمند در اثر
این بازتاب ممکن است کاملاً ناخودآگاه باشد؛ یعنی تأثیراتی پذیرفته و حالا به چیزهایی فکر میکند، احساساتی برایش خودآگاه است و آنها را بیان میکند. از خودش هم بپرسید دربارهٔ معنای آثار هنریاش، ممکن است از همان جنبههای خودآگاهش صحبت کند؛ ولی ما میتوانیم کشف کنیم که جنبههای ناخودآگاهی در اثر هنریاش هست. دربارهٔ متفکر — کسی که کار تفکر متفکرانه و تفکر منطقی انجام میدهد — به نظر میرسد اصولاً سهم آن احساسات که ممکن است تحت تأثیر ناخودآگاه و تجربههای زندگی باشند کمتر است. مثلاً فرض کنید کسی بیاید مجموعهٔ آثار یک ریاضیدان را بگیرد — ریاضیدانی مثل فون نویمان، ریاضیدان بزرگ قرن بیستم — زندگیاش را مطالعه کند و بعد بخواهد دربارهٔ مجموعهٔ آثار غنی فون نویمان حرف بزند. چه میشود گفت؟ ممکن است زندگی ریاضیدانی را مطالعه کنید و ببینید انگیزههایی در زندگیاش ایجاد شده که به فلان رشتهٔ ریاضی روی آورده. دربارهٔ فون نویمان — من همان لحظهای که گفتم فون نویمان هیچ ایدهای نداشتم؛ قبلاً هم فکر نکرده بودم — حالا بگذارید روابطی که بین زندگی فون نویمان و آثارش الان به ذهنم میرسد بگویم: فون نویمان عاشق پوکر بود؛ همانقدر که ریاضی کار میکرد، پوکر هم بازی میکرد؛ همیشه جلساتی در خانهٔ خودش داشت و خیلی عاشقانه بازی میکرد، و طبیعی است که آدمی در سطح فون نویمان احتمالاً بازیکن فوقالعاده خوبی هم بوده. اینکه چقدر صورتمحور نگاه میکند — فکر میکنم فون نویمان نمیتوانست به بازیای بپردازد و صورتمحور به آن نگاه نکند.
فون نویمان و نظریه بازی
فون نویمان را شاید بشناسید؛ معمولاً چند نفرتان اصلاً فون نویمان را میشناسید؟ هیچکس. فکر میکنم فون نویمان قطعاً بزرگترین ریاضیدان قرن بیستم است؛ بعید میدانم کسی معارضهای در این مورد داشته باشد. ولی سطح کارش آنقدر بالاست که غیر از کسانی که زندگیشان ریاضی است، شاید بقیه اصلاً اسمش را نشنیده باشند. کارهایش همه بهنوعی — چیزی که عجیب است اگر کسی تعجب کند چطور فون نویمان را نمیشناسی — این است که فون نویمان بانی نظریهٔ بازی است. نظریهٔ بازی الان یکی از فعالترین شاخههای ریاضیات است و در تمام زمینههای علوم کاربرد پیدا کرده؛ از مهمترین نظریههای ریاضی حال حاضر دنیاست. حالا میتوانم تصور کنم علاقهٔ فون نویمان به بازی از علاقهاش به پوکر آمده باشد؛ زندگیاش را مطالعه کنم و بگویم این کار بزرگ که در میان انبوه کارهای ریاضیاش شروع کرد — شروع نظریهٔ بازی — شاید از آنجا ناشی شده باشد. نظریهٔ بازی نوعی تعمیم نظریهٔ تصمیم است: در نظریهٔ تصمیم یک محیط تصمیمگیری دارید که مثلاً یک سود (utility) دارید، چیزی میخواهید به دست بیاورید؛ انواعی استراتژی دارید که میتوانید انتخاب کنید کدام کار را انجام دهید؛ مثل شرکتی که میخواهد وارد بازار شود و مدیر تصمیم میگیرد کدام سیاست را انتخاب کند، بسته به اینکه اوضاع بازار چطور باشد. مثلاً فکر کنید سهگونه شرایط در بازار ممکن است پیش بیاید و سه استراتژی میتوانم انتخاب کنم؛ بنابراین کلی نه حالت ممکن است پیش بیاید: من استراتژی یک را انتخاب کرده باشم و بازار در حالت یک باشد، در حالت دو باشد یا در حالت سه. بر اساس ماتریسی که هر خانهاش چقدر احتمال دارد پیش بیاید، شرایط بازار را حدس میزنم، سودم را — آن فایدهٔ اقتصادیای را که میبرم — برای هر تصمیم در نظر میگیرم، و در نظریهٔ تصمیم قواعدی وجود دارد که کدام تصمیم بهترین است. نظریهٔ بازی این است که در مقابل شما بازار یا طبیعت یا وضعیتی مرده نیست؛ آنها هم شرکتهایی هستند که دارند فکر میکنند چطور تصمیم بگیرند؛ یعنی در شرایطی تصمیم میگیرم که نتیجهٔ تصمیمم متأثر از تصمیم دیگری است. قبول کنید قمارباز در همین وضعیت قرار دارد: مثلاً کسی پوکر بازی میکند و فکر میکند اگر این کار را بکند آنها چه میکنند؛ اگر آنها آن کارها را کردند من چه باید بکنم؛ کلاً با موجودات زنده سروکار داریم و میخواهیم بهترین تصمیم را بگیریم. من میتوانم از این مجموعه حرفها نتیجه بگیرم که بله، ریشهٔ نظریهٔ بازی نزد فون نویمان بهنوعی در علاقهاش به بازی پوکر است؛ گرایشش به آنالیز تابعی از آنجا میآید که شاگرد پولیا در مجارستان بوده و آنجا علاقهمند شده است. آخرش چی؟ نهایتش میتوانم بگویم که اگر کسی بخواهد دربارهٔ مجموعهٔ آثار فون نویمان بحث کند و بخواهد از زندگیاش چیزی دربیاورد، باید سعی کند بفهمد چطور فون نویمان اینقدر به بینهایت علاقهمند شده. تمام آثار فون نویمان بهنوعی تحلیلِ نامتناهی است: اگر آنالیز تابعی کار میکند، فضاها ابعادشان نامتناهی است؛ اگر مکانیک کوانتوم کار میکند، باز همانطور است. همهٔ چیزهایی که کار کرده شاید محوریتش این باشد که با ابعاد نامتناهی و چیزی نامتناهی سر و کار داشته، و دوست داشته به نامتناهی رسمیت ببخشد — همان کاری که در نظریهٔ مجموعهها کانتور سعی کرد شروع کند و فون نویمان در آثار خودش بهشدت ادامه داد؛ مخصوصاً ایدهٔ فوقالعادهٔ معروفی در نظریهٔ مجموعهها دارد — که پایهٔ همهٔ ریاضیات است — و آنجا به معنایی نامتناهی را با تردستی رسمیت میبخشد و پارادوکس راسل را که علیه مفهوم مجموعهٔ همهٔ مجموعههای دلخواه بود، حل میکند. ممکن است واقعاً در زندگی فون نویمان چنین تحقیقی انجام شود و کسی بفهمد ریشهٔ علاقهٔ او به مفهوم نامتناهی از کجا آمده. اما این برای ریاضیدانها چه فرقی میکند؟ وقتی من قضیهای از فون نویمان میخوانم چه فرقی برای من میکند انگیزهاش چه بوده؟ چه ارزشی دارد که من بیایم نقد روانکاوانهٔ عمیقی بکنم و بگردانمش به دوران کودکی فون نویمان که مثلاً به دلایلی کتک خورده و به نامتناهی علاقهمند شده؟
ارزش نظریه با انگیزه سخیف
که چه؟ بالاخره این قضیهها درستاند؛ نظریهٔ بازی نظریهٔ باارزشی است، هرچند انگیزههای پستی داشته باشد — مثلاً طرف پوکرباز بوده. هیچ اهمیتی ندارد؛ کارِ ریاضیدان در نهایت مجموعهای از قضایاست که ثابت شده و هیچ شکی هم در درستیاش نیست؛ کاربردش را هم میبینیم. اینکه ندانیم از کجای زندگیاش آمده، اهمیتش به نظر میرسد در حد صفر است و کنجکاویهایی از اینگونه در حد کنجکاویهای زندگینامهای است که ممکن است برای آدمی جالب باشد. دربارهٔ فون نویمان جملهای هست که نشان میدهد این آدم چقدر مهم است؛ شاید دلیل آنکه شما با کارهایش آشنا نیستید این باشد که در سطحی کار کرده که به مهندسها زیاد ربطی ندارد؛ فیزیکدانها از کارهایش استفاده میکنند. این زیستشناس برندهٔ جایزهٔ نوبل دربارهٔ فون نویمان گفته که من تعجب میکنم چرا زیستشناسان بهوجودآمدن آدمی مثل فون نویمان را دلیل بهوجودآمدن گونهای جدید نمیگیرند؛ این دیگر اصلاً آدم حساب نمیشود — با توجه به این قدرت تفکر و ذهنیتش، شاید باید اسم جدیدی گذاشت: فون نویمان اولین نمونهٔ گونهای جدید که بعد از انسان به وجود آمده. یا یوشیدا — که خودش یکی از بزرگترین آنالیزدانهای معاصر بوده — دربارهٔ فون نویمان گفته فون نویمان آدمی بود که هر ده دقیقه میتوانست یک قضیه ثابت کند؛ اگر مینشست و کار میکرد با این سرعت کارش پیش میرفت. خیلی داستان هم دربارهٔ فون نویمان از دورهٔ دانشآموزی و دانشجوییاش تعریف میکنند. بالاخره آدم خیلی مهمی است؛ ممکن است کسی دوست داشته باشد زندگینامهاش را بنویسد و هنرش این باشد که نشان بدهد گرایشهایی که در زندگیاش پیدا شده با چه انگیزههایی پیدا شدهاند؛ جالب است، ولی اهمیتی برای صحت و سقم قضایای ریاضیاش ندارد.
صحت آرا و انگیزه فیلسوف
حالا آیا همین را در مورد فلسفه نمیشود گفت؟ بیایید فکر کنید که مثلاً نیچه بهدلیل مشکلات خانوادگی، بهدلیل اینکه در خانوادهای چنینگونه بزرگ شده، گرایشهایی پیدا کرده، موضوعات خاصی ذهنش را مشغول کرده و حتی عقاید خاصی پیدا کرده؛ این چقدر اهمیت دارد برای اینکه ما در مورد صحت و سقم آرای نیچه قضاوت کنیم؟ نمیشود همان حرف را اینجا زد که درست و غلط بودن آرای یک فیلسوف مستقل از انگیزههایی است که آن آرا را به وجود آورده. اگر بخواهم نیچه را نقد کنم باید حرفهایش را بررسی کنم: وقتی فیلسوفی را نقد میکنم کتابهایش را میخوانم؛ اگر استدلالهایی دارد بررسی میکنم که درستاند یا غلط؛ فکتهایی که میآورد ممکن است درست یا غلط باشد و بر اساس همان قضاوت میکنم. اما اینکه برگرداندن آرای فیلسوف به مثلاً احساسات درونیاش و ناخودآگاهش اصولاً کار مفیدی میتواند باشد یا نه — فکر میکنم کار مفیدی است و میخواهم توضیح بدهم چرا؛ به همان اندازه که فلسفه از چیزی مثل ریاضیات و علم (ساینس) فاصله دارد. واقعیت این است که فلسفه گاهی بیشتر انگار به هنر نزدیک میشود تا به علم. ممکن است خود فیلسوف احساسش این باشد که دارد کار منطقی زیادی انجام میدهد، ولی واقعاً ممکن است چنین نباشد.
در مورد بعضی — قطعاً در مورد فلسفهٔ حال حاضر دنیا اگر نگاه کنید — طیفی وجود دارد که از فیلسوفهایی که کارشان به کار ریاضی و کار علمی نزدیک است تا فیلسوفهایی که بهشدت کارشان به ادبیات نزدیک است. بنابراین میزان مجازبودن و مفیدبودن نقد روانکاوانه را در این طیف میتوانید بگویید که از حد پایینی شروع میشود و ممکن است به حد خیلی بالایی برسد. اگر پذیرفته باشید که آثار یک هنرمند و نویسنده را میشود نقد روانکاوانه کرد و چیز بیشتری از نگاهِ معمولیِ بدون نقد روانکاوانه فهمید، باید انتظار داشته باشید از فیلسوفی که آثارش بیشتر نزدیک به ادبیات است تا علم و ریاضیات، چیز زیادی در مورد کارش بفهمید؛ ممکن است با درککردن احساسات مرکزی و آن چیزهای ناخودآگاهی که در وجود فیلسوف هست بتوانید ربط بین همهٔ آثارش را درک کنید، همانطور که برای یک هنرمند میشود؛ یا سیر تحول آثارش را به نوعی درک کنید؛ چیزی که بدون نقد روانکاوانه ممکن است اصلاً نبینید. به نظر میرسد فیلسوفی چند اثر پراکنده دارد، ولی وقتی از یک سطح ناخودآگاه نگاه میکنید میبینید مثلاً تحولی پیدا کرده: احساسی بوده که اول چنین موضوعاتی را پیش میکشد و بعد کمکم به جای دیگری رسیده است.
فلسفه تحلیلی و قارهای
الان در دنیا وقتی حرف از فلسفه میزنیم، دستکم یک تقسیمبندی کلی وجود دارد که فلسفه را به دو بخش تقسیم میکند — شاید نتوانیم اسمش را مکتب بگذاریم؛ دو شیوهٔ جدا از هماند: فلسفهٔ تحلیلی (آنالیتیک) و فلسفهٔ قارهای. اسم «فلسفهٔ قارهای» کمی عجیب و غریب است؛ آدم انتظار دارد یکی تحلیلی باشد و دیگری غیرتحلیلی. یکی اسمش تحلیلی است و به نظر میآید محتوایش معلوم است — مثلاً نوعی تحلیل زبانی انجام میدهند — و آنیکی جغرافیایی است؛ یعنی فلسفهای که فرانسویها و آلمانیها و غیرانگلیسیها انجام میدهند به آن میگویند فلسفهٔ قارهای. به هر حال این اسمها جا افتاده است. تفاوت بین فلسفهٔ تحلیلی و قارهای به نظر من آنقدر زیاد است که گفتن اینکه موضوع هر دو یکی است میتواند مورد تردید قرار بگیرد؛ یعنی اسم هر دو را میگذاریم فلسفه و به نظر میرسد دو سبک متفاوتِ کار فلسفیاند، ولی واقعیت این است که هر کدام شیوهای دارند و موضوعات متفاوتی هم در نظر دارند و بحث میکنند؛ به همین دلیل کمتر جایی هست — نه که اصلاً وجود نداشته باشد — که طرفین به آن علاقهمند باشند، دربارهاش بحث کرده باشند و بینشان تعارضی درگرفته باشد؛ دو دنیای متفاوت دارند. از دید کلی، فیلسوفان تحلیلی — که بیشتر فلسفهٔ آنگلوساکسون تحلیلی است؛ یعنی فلسفهٔ انگلستان و آمریکا تحلیلی است — در اصل علاقه داشتند به تحلیلهای زبانی، و اگر خیلی کلی نگاه کنید فلسفهٔ تحلیلی بهشدت خاستگاهش منطق ریاضی و ساینس است؛ انگار فیلسوفان تحلیلی آرزو داشتند فلسفه را مثل علم بیان کنند. موضوعاتی هم که مورد بحثشان است — مثلاً یکی از بزرگترین بخشهایی که فیلسوفان تحلیلی به آن علاقهمندند فلسفهٔ علم است؛ شما احتمالاً همه با مبانی فلسفهٔ علم تا حدودی آشنا هستید — یکی از کارهای فیلسوفان تحلیلی این است که مبادی ساینس را روشن کنند و ایدههایی داشته باشند که مبنا و مبنای علم چیست. پوپر را تا حدود زیادی میشود فیلسوف تحلیلی حساب کرد؛ مطمئناً در فلسفهٔ قارهای نمیگنجد، ولی آدمی منزوی است در فلسفهٔ تحلیلی.
پوپر و فلسفه علم
بالاخره کسانی که با آثارش درگیرند بیشتر فیلسوفان تحلیلیاند. ایدهٔ خیلی معروفی در مورد مبانی علم دارد؛ نوعی فلسفهٔ علم پوپری داریم که هنوز هم خیلیها دستکم در عمل بهنوعی به آن وفادارند، هرچند در فضای فلسفهٔ تحلیلی ممکن است خیلی قاطعانه کسی از آن پشتیبانی نکند. به هر حال زمینههایی مثل فلسفهٔ علم، بهطور خاص فلسفهٔ ریاضی، و انواع بحثهای زبانی مثل فلسفهٔ زبان و فلسفهٔ ذهن، مباحث مختلف فلسفهٔ تحلیلیاند. ممکن است در کتاب آدمی که فلسفهٔ تحلیلی کار میکند نمادهای منطقی ببینید؛ گزارهها را مثلاً «P اِنگَرد Q» ببینید. ولی در فلسفهٔ قارهای اصلاً این چیزها را نمیبینید. فیلسوف تحلیلی دوست دارد شبیه ریاضیدانها و کسانی که در ساینس کار میکنند با دقت کار کند؛ استدلالهای دقیق بیاورد. هنوز هم در فلسفهٔ تحلیلی — هرچند تنوع استدلالها زیاد شده — سعی میکنند استدلالهای قیاسی بیاورند؛ پارادوکسهایی وجود دارد و میخواهند آنها را بهطور منطقی حل کنند و الی آخر. و فیلسوفان تحلیلی اصولاً خودشان را وارث فلسفه به معنای سنتی میدانند؛ فلسفهای که از یونان و ارسطو شروع شده. به نظر میآید نظر ارسطو آن بود که بنیان منطقی بگذارد و بعد با استدلالهای کاملاً منطقی بر اساس آن قوانین منطق جلو برود، و شاید بشود اینطور نگاه کرد که بعد از تحولات بزرگی که در منطق — مخصوصاً به دست فرگه — اتفاق افتاد، طبیعی بود که فلسفهای که قرار بود استدلال منطقی بیاورد تحولاتی را تجربه کند که همین هم افتاد: آدمهایی مثل ویتگنشتاین و راسل — کسانی که بعد از فرگه آمدند — سطح دقت استدلالها و نحوهٔ نگاهکردن به مسائلشان تغییر کرد و متوجه شدند بخش عمدهٔ فلسفهٔ کلاسیک دقیق نیست. اگر به منطق به معنای فرگهای — منطق جدید — نگاه کنید، به نظر میرسد خیلی چیزها از عدم دقت رنج میبرند؛ بحثهایی از اینگونه شروع شد و مکتبهایی به وجود آمد که اصولاً در انگلستان متمرکز بود، و حتی ویتگنشتاین که انگلیسی نیست تحصیلاتش را زیر نظر راسل انجام داده؛ یعنی نشان میدهد مخصوصاً کمبریج خاستگاه اصلی فلسفهٔ تحلیلی بوده. این فضای کلی فلسفهٔ تحلیلی است.
فایده فلسفه قارهای
فکر میکنم نقد روانکاوانهٔ آرای فیلسوف تحلیلی — نه اینکه کاملاً بیفایده باشد مثل ریاضیدان — فایدهاش کمی کمتر از چیزی است که ما به آن میگوییم فلسفهٔ قارهای. فلسفهٔ قارهای اصلاً خاستگاهش چیز دیگری است: اگر بگویید فلسفهٔ تحلیلی علم و منطق خاستگاهش است — خیلی از مسائلش را از علم میگیرد و روشش هم روش منطق است — فلسفهٔ قارهای اصولاً این قیدها را کمی کنار گذاشته. ممکن است آثار فیلسوفان قارهای را مطالعه کنید و حتی یک استدلال قیاسی در آنها نباشد؛ بنابراین به نظر نمیرسد اینها وارث ارسطو باشند؛ شاید اینها وارث سنت عرفانی حساب شوند: شهودی دارند و میکوشند این شهود را بیان کنند، و مقید هم نیستند که وقتی شهودشان را بیان میکنند آن را در قالبهای قیاسی و منطقی بریزند. حتی منطق به معنای متعارفش در آثارشان ممکن است تا حدودی غایب باشد، چهرسد به آنکه بخواهند «P اِنگَرد Q» و صورتبندیهای منطقی بیاورند. یکی از حاضران میگوید: اگر فرض کنیم فلسفهٔ تحلیلی هم شهودی دارد ولی آن را در قالب منطق میریزد، در این کدشدن شهود به منطق اتفاقی میافتد که عمدتاً ناخودآگاه است؛ صددرصد همینطور است. — در ریاضیات هم تقریباً چنین چیزی داریم، البته با شدت کمتری؛ یعنی شهودی در اصل در نظریه بوده که به زبان صور کد شده و احتمالاً در این اتفاق هم ناخودآگاه تأثیراتی میگذارد. — یکی از حاضران میگوید: بالاخره ارزش ریاضیات، ارزش یک قضیهٔ ریاضی همان چیز صورتگرای است که ثابت شده؛ قضیههای بنیادین نظریهٔ بازی با هر انگیزهای که بوده و هر دخالت ناخودآگاهی که در آن بوده، بالاخره درستاند. — نه، من میخواهم بگویم آره؛ ولی قطعاً فلسفهٔ تحلیلی فرق دارد. مثلاً من میتوانم الان دربارهٔ گرایشهای موجود در فلسفهٔ ذهن نقد جامعهشناختی بکنم؛ آنجا ایدهٔ خیلی خاصی روانکاوانه ندارم ولی میتوانم بگویم چرا جریان اصلی فلسفهٔ ذهن در دهههای پنجاه میلادی از فلان گرایش به این گرایش رفت. ممکن است فیلسوفان ذهن عصبانی شوند و بگویند ما داریم با هم بحث منطقی میکنیم؛ خودشان میگویند آن کتاب فلانی که منتشر شد جریان اصلی را تغییر داد چون استدلالهایش قوی بود. ولی واقعاً نگاه کنید: بهوجودآمدن رشتهٔ هوش مصنوعی به نظر میآید اثر بیشتری داشته؛ پروژههای هوش مصنوعی شروع شد و فلسفهٔ ذهن قدیم خیلی با آن سازگار نبود.
فلسفه ذهن و سرمایهگذاری
این به احتیاج به پشتیبانیهایی برمیگردد که از طرف فلسفه لازم بود: فلسفهٔ ذهن مثلاً گرایشهای محاسباتی در آن ارزش پیدا کرد. شاید بتوانید این را برگردانید به اینکه مسائل اقتصادی در آن دخیل بوده؛ یعنی سرمایهگذاریهایی روی یک رشته شده و طبعاً آنجا درآمدی حاصل میشود اگر فیلسوفی بتواند خودش را وارد آن پروژهٔ هوش مصنوعی کند. نظریههای قدیم این خاصیت را ندارند؛ اگر نظریهٔ محاسباتی داشته باشید میتوانید و الی آخر. اینها چیزهایی است که فیلسوفها را قطعاً عصبانی میکند. فکر میکنم فیلسوفان قارهای کمتر عصبانی میشوند اگر مورد نقد روانکاوانه قرار بگیرند؛ ولی ریاضیدان و فیلسوف تحلیلی — چون احساس میکند تفکرش خالص است و ناخودآگاهی در میان نیست و همهچیز دارد بهنوعی علمی و منطقی پیش میرود — خیلی ناراحت میشود. شما قطعاً دربارهٔ آثار یک متفکر، یا دربارهٔ جریان اصلی یک رشتهٔ فلسفی، میتوانید حرفهای روانشناختی بزنید و حرفهای جامعهشناختی؛ هیچ شکی نیست، هر کس هرچقدر میخواهد عصبانی شود؛ ولی بالاخره اینها چیز دیگری است و آن اهمیتی را که به نظر من در مورد هنر یا حتی فلسفهٔ قارهای دارند پیدا نمیکنند. کمتر آدمی آنسو هست که بتوانید تحلیلهایی از نظر روانکاوی انجام دهید که واقعاً درک آدمها نسبت به فلسفهٔ او تغییر کند. فکر میکنم فیلسوفان قارهای را میتوانید — مثلاً کسی میتواند نقد روانکاوانهٔ خیلی خوبی دربارهٔ میشل فوکو بگوید و همهٔ آثاری که این آدم در زندگیاش تولید کرده را بهطور منسجم به هم ربط بدهد و چیز جدیدی اصلاً از میشل فوکو بفهمیم — ولی فکر نمیکنم این کار را مثلاً دربارهٔ جان سرل بشود انجام داد که فیلسوف تحلیلی معاصر است؛ آنجا بیشتر شبیه همان نقدهای شاید فون نویمان درمیآید؛ حرفهای خودش را زده. به هر حال از ریاضیدان تا هنرمند، همه انگیزههای ناخودآگاه دارند. فلسفهٔ قارهای برخلاف فلسفهٔ تحلیلی اصولاً منشأ خودش را نه منطق میداند نه علم؛ و نه علاقهای به اینگونه چیزها نشان میدهند. اگر بخواهید فلسفهٔ قارهای را ادامهٔ سنتهایی بدانید — مثلاً ارتباطی پیدا کنید بین فلسفهٔ قارهای و بعضی از رشتههای دیگر معرفت — شاید فلسفهٔ قارهای به جامعهشناسی نزدیکتر باشد؛ شاید به بعضی از این رشتههای علوم انسانی مثل جامعهشناسی و فلسفهٔ سیاسی و مخصوصاً به خود ادبیات.
هرمنوتیک و نقد ادبی
فیلسوفان قارهای به دلیلی ارتباط نزدیکی با ادبیات دارند. خیلی از بحثهایی که الان در فلسفهٔ قارهای هست، مثلاً ادامهٔ بحثهایی است که در نقد ادبی شروع شده؛ مثلاً شاخههای هرمنوتیک در فلسفهٔ قارهای خیلی در قرن بیستم تأثیر گذاشتهاند. هرمنوتیک یعنی دانشی که با آن میتوانیم متون را تفسیر کنیم؛ دیدگاههای قارهای به وجود آمدند که دنیا را بهصورت متن میدیدند و بنابراین تفکر دربارهٔ دنیا را هم مثل تفسیر متن در نظر میگرفتند؛ و بنابراین به نظر فیلسوفی که چنین نگاهی دارد، کار فیلسوف خیلی شبیه نقد ادبی است: به یک اثر، به یک متن نگاه میکند و سعی میکند متن را تحلیل کند. فلسفهٔ قارهای از انواع شاخههای علوم انسانی تأثیر گرفته؛ جریانهایی در آن به وجود آمده که از انسانشناسی اثر گرفتهاند. آن شاخهٔ فرانسویِ فلسفهٔ قارهای که اساساً به آن ساختارگرایی میگویند، قطعاً یکی از سرمنشأهایش — شاید مهمترینش — انسانشناسی است و مقداری هم از ادبیات آمده. به هر حال فلسفهٔ قارهای سرچشمههای دیگری از فلسفهٔ تحلیلی دارد و سبکشان هم متفاوت است. مثلاً وقتی آثار فوکو را میخوانید — و اگر بهطور اکستریم بخواهیم نگاه کنیم، خود آثار نیچه رسماً آثار ادبیاند — شاید کسی اصلاً علاقهای به افکار نیچه نداشته باشد ولی بهشدت بتواند از سبک نگارش نیچه لذت ببرد؛ نحوهٔ تأثیرگذاری آثار نیچه بر خواننده در اثر قدرت استدلال منطقی قیاسی نیست، بهدلیل آن قدرت شاعرانه، شاید گفتارِ نیچه، قاطعیتی که در کلامش وجود دارد و اثر میگذارد. بنابراین حتی ارائهٔ آثار فلسفی در فلسفهٔ قارهای به هنر نزدیک است: کارهای فیلسوفان قارهای را نگاه میکنید، میبینید از ابزارهایی مثل استعاره استفاده میکنند، تهییج احساسات را به کار میگیرند و خیلی جاها هم صراحتاً احساسات خودشان را بیان میکنند، بدون آنکه خیلی مقید باشند بحث منطقی راه بیندازند. بنابراین اگر طیفی از فلسفه در نظر بگیریم که از انتهای فلسفهٔ تحلیلی — مثلاً فرگه — شروع میشود تا انتهای فلسفهٔ قارهای که آدمهایی مثل نیچه آنجا قرار میگیرند — انتها از نظر زمانی نمیگویم؛ انتها از نظر تفاوتشان با فلسفهٔ تحلیلی و علم و منطق — کیرکگور شاید از نیچه هم کمی آنسوتر باشد. فکر نمیکنم کسی آرای کیرکگور را بفهمد بدون اینکه زندگی کیرکگور را بداند.
کیرکگور و زمینه ذهنی
مثلاً آن آموزش مسیحی که دیده؛ کسی آثار کیرکگور را بخواند به نظر من کمی سرگردان میشود مگر اینکه زمینههای ذهنیاش را بفهمد. دربارهٔ نیچه هم ممکن است همین حرف را زد؛ بهعنوان کسی که بیشتر انگار آثار ادبی تولید کرده تا آثار فلسفی به معنای متعارف — همان معنایی که بهطور سنتی وجود داشت. فیلسوفان قارهای اصلاً آن سبک بیانی را که در فلسفهٔ تحلیلی و فلسفهٔ سنتی بوده نقد میکنند و قبول ندارند؛ نمیخواهند چنین باشند. نیچه آدمی است که بهدلیل اعتقاداتش چنین مینویسد؛ اصلاً ارزشی برای استدلال منطقی قائل نیست. دستکم بخشی از فلسفهٔ قارهای چنین است که کلاً منتقد کل جریان فلسفهٔ سنتی است و نوعی نگاه جدید به مسائل فلسفی دارد: از نحوهٔ نگاهشان تا نحوهٔ بیانشان همهاش تغییراتی در آن به وجود آمده. در این فلسفهٔ قارهای مثلاً همهٔ آن بحثهایی که زیر عنوان فلسفهٔ پسامدرن مطرح میشود، همه بهنوعی در شاخهٔ فلسفهٔ قارهای به وجود آمدهاند که ممکن است بعضی از این آرا از نظر بعضیها اصلاً فلسفی حساب نشوند. این توضیحات مقدماتی را دادم برای اینکه شبهه برطرف شود که کسی فکر نکند نمیشود آرای متفکر و فیلسوف را مورد نقد روانکاوانه قرار داد. فلسفه نزدیکی به هنر دارد و اگر کسی قانع شده باشد که دربارهٔ هنرمند میشود این کار را کرد، دربارهٔ فیلسوفهایی که نحوهٔ بیانشان دستکم به آثار هنری نزدیک است حتماً میشود چنین کاری انجام داد. هدف ما هم نهایتاً همین است: همانطور که وقتی دربارهٔ یک هنرمند نقد روانکاوانه انجام میدهید سعی میکنید انگیزههای ناخودآگاه و منسجمکننده را پیدا کنید تا در سایهٔ آن چیزی که پیدا کردید آثار را بهتر ببینید، ارتباطشان را درک کنید و خودشان را عمیقتر بفهمید، اگر نقد روانکاوانهٔ مفیدی دربارهٔ آرای یک متفکر ارائه شود، قرار است این باشد که من حسهای عمیق ناخودآگاهی را در این آدم کشف کنم و سعی کنم نشان بدهم که چطور میشود بهطور منسجم به همهٔ این آثار و آرا نگاه کرد؛ و موفق هم اگر بتوانم در سایهٔ این نقد چیزی عمیقتر از آنچه دیگران میفهمند دربارهٔ آرای فیلسوف بفهمم. اگر به چنین چیزی رسیدم میتوانم بگویم نقد خوبی انجام دادهام.
آیا نقد روانکاوانه فلسفه را نابود میکند
نگرانیای که میتواند به وجود بیاید این است که بعضیها نگراناند وقتی نقد روانکاوانه دربارهٔ آرای هنرمند انجام میشود، نوعی ارزش آثار آن هنرمند زیر سؤال میرود؛ انگار آثار دچار نوعی فروپاشی میشوند. مثلاً ممکن است اثر هنری شهرتداری باشد که پسامدرن است و دنیای پسامدرن را تصویر کرده، بعد بروید تحلیلش کنید. بگذارید همین را بگویم: شاید بعضیها احساس کنند مجموع نقدهای روانکاوانهای که در این جلسات دربارهٔ آقای فرهادی انجام شد نهایتاً کمی تحقیرآمیز است؛ چون بعضیها آقای فرهادی را کسی میدانند که دربارهٔ قواعد اخلاقی، دروغ و صدق و چیزهایی از اینگونه صحبت میکند و دربارهٔ جهان مدرن و بیاعتبارشدن اخلاقیات در جهان مدرن و اخلاق نوین در جهان پسامدرن — موضوع فیلمهایش همین است — و بعد بیاید کسی بگوید اصلاً چنین نیست: این آدم در موقعیتی احساسات عاشقانهای داشته که سرکوب شده، و حالا مشکل حساسیت از اینگونه چیزهاست؛ یکش هم این است که پرسونای بیش از اندازه فعالی دارد؛ بنابراین برای جبران این مشکل درونیاش ناخودآگاه به مسئلهٔ راست و دروغ گیر داده و دارد بهطور اغراقآمیزی دربارهٔ این چیزها بحث میکند. ما انگار برای چیزی ارزش قائلیم که خودآگاه باشد: اگر فکر کنیم این هنرمند خیلی خودآگاهانه اثرش را ترتیب داده — سهگانهٔ دروغ ساخته — به نظر پرطمطراق میآید؛ ولی اگر بگوییم نه، همهاش ناخودآگاه بوده، به نظر میآید ارزش کار هنری را زیر سؤال میبریم. اگر کسی چنین دیدگاهی داشته باشد، قطعاً میتواند چندینبرابر نگرانتر باشد که نقد روانکاوانه دربارهٔ فلسفه انجام دهیم؛ بیاییم بگوییم این نیچه را فکر نکنید نقد مدرنیته میکرد و راه را برای پسامدرنیستها باز کرده؛ این مشکلات خانوادگی داشته، مثلاً چنین احساسات پستی داشته و مشکلات روانی خودش را چنین حل میکرده. بنابراین به نظر میرسد هیچ مشکلی نیست. اگر هم الان به این نتیجه برسیم — که آخرش میبینید نیچه خیلی پرطرفدار است — چون همه آن مراحل روانی را گرفتهاند: مثلاً او زودتر از بقیه مریض شد و آن احساسات و افکار به او دست داد و بیان کرد؛ حالا بعد از یک قرن همه مریض شدهاند. حالا میگویند چه فلسفهٔ جالبی دارد نیچه! آن موقع هیچکس به او توجه نمیکرد چون مردم هنوز آنقدر مریض نشده بودند. این به نظر میآید چنین دیدگاهی فیلسوف را کلاً نابود میکند؛ فلسفهاش را دچار فروپاشی میکند؛ یعنی به نظر میآید در مورد فلسفه، خودآگاهبودن در ارزشگذاری مؤثرتر است: اگر حسم این باشد که همهچیز از ناخودآگاهی آمده و طرف خودش هم نمیدانسته چه میگوید و فقط مشتی احساسات بدوی را بیان کرده، به نظر میآید کلاً فلسفه آسیب میبیند. من خیلی نمیخواهم دربارهٔ درستی یا نادرستی این دیدگاه بحث کنم. فکر میکنم اگر احساس کسی این باشد که یک اثر فلسفی یا هنری فقط وقتی ارزشمند است که کاملاً همهچیزش خودآگاه باشد — اگر دیدگاهش این باشد — باید قبول کند نقد روانکاوانه همیشه آسیب ایجاد میکند. ولی ممکن است نظر من این نباشد؛ همانطور که ممکن است بگویم رؤیا اتفاقاً با اینکه کلاً ناخودآگاه است، چیز خیلی ارزشمندی است. بنابراین حتی اگر کسی خوابی دیده و کتابی نوشته باشد — چه در قالب هنر چه در قالب فلسفه — ممکن است باارزش باشد، برای اینکه پرده از چیزهای ناخودآگاه بشر برمیدارد یا دستکم دوران خودش را به ما میشناساند. به معنایی ممکن است — دربارهٔ کارهای آقای فرهادی که بحث میکردم سعی کردم همین را بگویم — وقتی نقد روانکاوانه میکنی اتفاقاً اگر عمیقتر بفهمیم ارزشمندتر میشود؛ مثلاً فیلم «شهر زیبا» که لایهٔ خودآگاهش به نظر من خیلی سطحی و چندان جالب نیست، ولی وقتی لایههای ناخودآگاهش را میبینید خیلی فیلم باارزشی میشود؛ ممکن است ارزشی داشته باشد که کسی ماهها وقتش را صرف کند و اجزای این اثر هنری را بررسی کند و به چیزهایی دربارهٔ بشر پی ببرد. همانطور که در آن جلسات گفتم، خیلی از اصطلاحات روانکاوانه را میبینید که از اسطورهها و آثار ادبی و هنری آمدهاند؛ بالاخره وضعیتی بشری میتواند خوب در یک اثر هنری بازتاب پیدا کند. به همین معنا فیلسوف هم میتواند آینهٔ زمان خودش باشد یا آینهای از احساسات و ویژگیهای عمیقی در روان بشر. اگر این را ارزشمند بدانید، آن وقت به نظرتان میرسد نقد روانکاوانه تازه ارزشهایی هم اضافه میکند.
خودآگاهی و ناخودآگاهی در فلسفه
فکر میکنم همیشه اختلاف بر سر همین است که چقدر خودآگاهی باارزش و ناخودآگاهی بیارزش است. اگر کسی چنان نگاه کند، آره، فلسفه وقتی نقد روانکاوانه میشود حتی بیشتر از هنر آسیب میبیند. هنرمند ادعای خودآگاهی ممکن است اصلاً نداشته باشد: شاعری ممکن است شعری گفته باشد، خودش هم نداند چه گفته و هیچ حس و تفکر خاصی نداشته باشد؛ لحظهٔ احساسی به او دست داده، خودش هم نمیداند از کجا آمده، واژهها به ذهنش هجوم آورده و شعری نوشته؛ بنابراین شاید خیلی هم خوشحال شود کسی بیاید نقد روانکاوانه کند و به او بگوید این شعر از کجای وجودت بهعنوان یک انسان درآمده. ولی فکر میکنم فیلسوفها ناراحت میشوند — و حالا حرفهایی که ما اینجا میزنیم احتمالاً کمی ناراحتکننده است. حرف ناراحتکنندهای کارنپ زده؛ کارنپی که از آدمهای سنت فلسفهٔ تحلیلی حساب میشود — چون جزو آن پوزیتیویستهای منطقی بود که اوایل قرن خیلی آشوب به پا کرده بودند — دربارهٔ اینها جملهای دارد: آنها کلاً معتقد بودند فلسفهٔ متافیزیک — چه بهطور سنتی چه به صورتی که قارهایها مثلاً هایدگر بحث میکند؛ بحث دربارهٔ وجود و هستی و احوال کلی هستی و یک سری گزارههای کلی از اینگونه — همهاش بیمعناست. نه اینکه درست یا غلط؛ اصلاً بیمعنا؛ به این معنا که مهمل است. ولی جملهٔ جالبی کارنپ دربارهٔ هایدگر دارد — فکر میکنم دربارهٔ هایدگر بحث میکند و این حرف را میزند — که فیلسوفان متافیزیک، فیلسوفانی که کار فلسفهٔ متافیزیک میکنند، حداکثر کاری که میکنند این است که احساس خودشان را نسبت به جهان بیان میکنند؛ دقیقاً یادم هست جملهٔ کارنپ چنین اشارهای دارد: همانطور که یک موسیقیدان با ساختن یک آهنگ احساسش را بیان میکند. از دیدگاه خودشان — مکتب فکری خودشان — کلاً متافیزیک را ممکن بود بیارزش بدانند و به نظرشان میآمد اینها نوعی مهملبافی است، و مخصوصاً هایدگر را نمایندهٔ فیلسوفی میدانستند که همهٔ حرفهایش مهمل است. و من میخواهم کمی بگویم که دیدگاه من شاید از جهاتی به کار هندلِ با کارنپ شبیه باشد: خیلیهایی که در فلسفهٔ قارهای هستند واقعاً دارند احساساتشان را بیان میکنند؛ مثلاً اگر شوپنهاور فلسفهٔ ناامیدکنندهای دارد، ناامید است؛ حسش چنین است نسبت به دنیا؛ آدمی که چنین احساسی دارد چنین فلسفهای هم تولید میکند.
زندگی و احساس در شکلگیری فلسفه
اینکه چه مقولههایی در ذهنشان پررنگ میشود، به کجای دنیا نگاه میکنند، مسئلههای ذهنشان چیست، اینها بهشدت به زندگیشان و به احساساتشان مربوط است؛ بنابراین فلسفهشان تحت تأثیر زندگیشان قرار میگیرد، تحت تأثیر احساسات درونی خودشان، و خیلی وقتها از کنترلشان خارج است. من شخصاً فلسفهٔ قارهای را — با عرض معذرت — بیشتر از فلسفهٔ تحلیلی دوست دارم و احساسم این است که اینها ایراد حساب نمیشود: دارند احساس خودشان را بیان میکنند. بگویم هایدگر چه احساسات جالبی دارد! کاری ندارم؛ ممکن است — نمیدانم. اصلاً اینکه فلسفهٔ قارهای نزدیکتر به هنر است، ایراد حساب میشود یا مزیت؟ به نظر من نوعی مزیت است و دقیقاً فلسفهٔ قارهای است که دربارهاش نقد قابل انجام است و به نتیجهٔ بهتری میرسد. فقط ایرادی که ممکن است کسی بگیرد این است که فیلسوفان قارهای که بهطور سنتی موضوعات متافیزیکی مطرح میکردند و میکنند — الان متافیزیک خیلی از بخشهایش در فلسفهٔ تحلیلی دربارهاش بحث میشود — اتفاقاً فیلسوفان قارهای آنها را کمی از خودشان دور کردهاند. کسانی که بحثهای متافیزیکی میکنند و دوست دارند به استدلالها فرم ریاضی بدهند، این کمی میتواند مورد انتقاد قرار بگیرد؛ یعنی اگر احساس من این باشد که بحثهای متافیزیکی در نهایت نوعی ابراز احساس نسبت به جهان است، ریختنشان در قالب منطقی ممکن است کاری بیفایده به نظر برسد. و این بحث مقدماتی را گفتم تا به همینجا برسم و از همین الان وارد بحث دربارهٔ نیچه شوم: نیچه یکی از اولین آدمهایی است که این سد را شکسته؛ میخواهد بحثهای فلسفی کند ولی دیگر اصلاً در قالب منطقی صحبت نمیکند؛ انگار آگاه است از آن محدودیت — محدودیتی که مثلاً ارسطوییها بیایند بحث کنند، یا مثل فلسفهٔ اسپینوزا؛ فیلسوفی که سعی کرده مسائل متافیزیک را به فرم کتاب هندسهٔ اقلیدس دربیاورد: چند اصل موضوع بگذارد و قضیه ثابت کند و این حرفها. اگر قبول کنید این بحثها در نهایت نوعی حس آدم نسبت به جهان است که در آن بیان میشود — حالا ممکن است این حرف در مورد آدمهایی مثل ارسطو و اسپینوزا حرف تندی به حساب بیاید — ولی اگر واقعاً کسی چنین ایدهای داشته باشد که بخش عمدهٔ بحثهای متافیزیکی بالاخره به احساس آدمها برمیگردد، چرا باید این آدمها بیایند در قالبی کار کنند که برای بیان احساس خیلی مناسب نیست؟ فکر میکنم اگر دو نفر باشند که مسئول این باشند و بشود بهنوعی به آنها اعتبار داد که کلاً از این فضا فاصله گرفتهاند، یکی نیچه است که کار فلسفی کرده به معنایی خارج از عرف معمول و مطلقاً بیانش بیان هنری است.
نیچه خارج از عرف فلسفی
هیچ رغبتی ندارد که ذرهای به نوعی استدلال منطقی در آثارش نزدیک شود؛ هرچه جلوتر رفته این حالت در آثارش بیشتر است. به نظر میرسد کاملاً این نحوهٔ بیان خودآگاهانه هم هست؛ میداند دارد چه میکند؛ اصلاً دوست ندارد. یکی از مبانی بحثهایش این است که آن نوع دیدگاه یونانی را نقد میکند؛ از شاید همان اولین آثار منتشرشدهاش تا آخرش، یک تم ثابت در کارهایش این است که مخالف سقراط است. سقراط را که همه نقطهٔ عطف مثبتی در دنیای یونانی میدانند، نیچه چنان تغییرمآبی را نثار سقراط کرده که حتی فکر میکنم جایی با لحن مثبتی صحبت کرده که آنهایی که در یونان سقراط را دوست نداشتند و میگفتند جوانان را فاسد میکند، خوب فهمیده بودند؛ یعنی کلاً این گرایش سقراطی گرایش فاسدکنندهای بود. حالا معنای فساد در اینجا ممکن است دوپهلو باشد — یا آنها چه میگفتند و منظورشان چه بود. بالاخره این لحن منطقیپیداکردن و ارسطوییشدنِ فلسفه را نیچه بهطور نظری قبول ندارد و معتقد است این نوع فلسفه نوعی فلسفهٔ مرده و بهدردنخور است. به همین دلیل از آن سنت فلسفی جدا شده و یکی از اولین آدمهایی است که بهطور کامل این کار را انجام داده؛ و فکر میکنم بعد از خودش — اگر آثارش را کنار بگذاریم که تأثیرگذار بوده — این کاری که انجام داده اثر گذاشته: بعد از نیچه فیلسوفانی در همان سنت فلسفهٔ قارهای میبینید که اگر بهاندازهٔ نیچه ادبی نمینویسند، ولی بهنوعی فاصله گرفتهاند از آن فضای ارسطویی که فلسفهٔ سنتی داشت؛ مثلاً تا کانت و هگل را نگاه کنید، بالاخره هنوز انگار در همان قالبهای ارسطویی سعی میکنند استدلالهای منطقی بیاورند: کانت که صددرصد چنین تلاشی دارد و هگل هم تا حدود زیادی میخواهد نظام فکری بسازد، اصولی داشته باشد و نتایج بگیرد.
بیان هنری فلسفه
نیچه کلاً فارغ از این چیزهاست، و الان اگر فلسفهٔ جدید اروپایی را نگاه کنید به نظر میرسد گرایش نیچه غلبه کرده؛ کمتر کسی به آن طریق سنتی نگاه میکند. این چقدرش تأثیر نیچه است یا چیزهای دیگر؟ به هر حال نیچه پیشگامی در این زمینه داشته. آثار عرفا هم تقریباً چنین است. — آره. — من گفتم فلسفهٔ قارهای شاید بهنوعی در سنتهای قدیمی ادامهٔ سنتهای عرفانی به نظر برسد: شهودی هست، طرف ممکن است دوست داشته باشد شعر بگوید، دوست داشته باشد متنی بنویسد؛ مثل ابنعربی که در سنت عرفانی آثاری به وجود آورده؛ این آثار استدلال منطقی در آن نیست، شهودش را به بهترین وجه ممکن بیان میکند. بنابراین برای فلسفهٔ قارهای میتوانیم چنین پیشزمینهٔ تاریخیای قائل باشیم که این کار را میکردند. منتها نکته این است که نیچه و آدمهایی مثل نیچه عارف نیستند؛ ادعای عرفان ندارند و موضوعاتشان موضوعات فلسفی است. عرفا ممکن است خیلی موضوعات را مطرح کنند که اصولاً موضوع بحث فلسفی و فیلسوفان نبوده و نیست. اینکه این سبک را وارد فضای فلسفه کنید به هر حال نوعی کار جدید ممکن است به حساب بیاید. من هی از واژههای «ممکن» و «شاید» استفاده میکنم چون بحث تاریخی است: بالاخره شوپنهاور قبل از نیچه بوده و او هم کمی چنین است. هر وقت بگویید کسی کاری را شروع کرده، حتماً اگر کمی دقت کنید میبینید در یونان هم آدمهایی بودهاند؛ مثلاً افلاطون نسبت به ارسطو کمی چنینتر است. بنابراین چنین نیست که بخواهیم بگیم هیچکس این کار را نمیکرد. فیلسوفهایی بودهاند که آثارشان ارزش ادبی هم داشته؛ فیلسوفهایی بودهاند که داستان نوشتهاند: ابنسینا داستان نوشته مثلاً؛ سهروردی که یک مجموعه داستان نوشته. سهروردی در سنت ما به این دلیل که چیزی بین فیلسوف و عارف است، لحن بعضی از آثارش کاملاً شبیه عرفاست؛ بنابراین به چیزی برمیگردد که به آثار نیچه بیشتر شبیه است. این مقدمه را گفتم تا فضای بحث روشن شود که چه میخواهیم بکنیم: کاری شبیه همان کاری که دربارهٔ یک هنرمند انجام میدهیم، این بار دربارهٔ یک فیلسوف؛ و سعی کردم در این مقدمه بگویم نیچه کیسِ خیلی مناسبی برای این کار است.
چنین گفت زرتشت و قالب اسطورهای
شاید در کل فلسفه یکی از مواردی که کاملاً ادیب است همین باشد. «چنین گفت زرتشت» را که میخوانید — قالب داستان زرتشت: بالای کوه است و میآید پایین و با آدمها و موجودات مختلفی روبهرو میشود — عین حکایتهای باستانی است؛ شبیه حکایتهای اسطورهای است و خودش هم شخصیتی اسطورهای به نظر میرسد، نزدیک به اساطیر؛ و آن کلام خیلی پرطمطراقی هم که نیچه از زبان زرتشت صحبت میکند، همه کاملاً جنبهٔ ادبی دارد. بنابراین میتوانید «چنین گفت زرتشت» را مخصوصاً در کنار آثار ادبی جهان قرار دهید و احساستان این باشد که دارید یک اثر ادبی را نقد میکنید. دید من این است که کل آثار نیچه را مروری بکنیم؛ تعدادشان زیاد است و مطمئناً قرار نیست دربارهٔ همه بحث کنیم؛ چون مطمئنم نمیتوانم این انتظار را داشته باشم که شما بروید تکتک را بخوانید. میتوانم انتظار داشته باشم بگویم جلسهٔ بعد دربارهٔ فلان فیلم میخواهیم بحث کنیم، شما دیده باشید یا بروید ببینید؛ ولی نمیتوانم بگویم برای جلسهٔ بعد «چنین گفت زرتشت» را هم بروید بخوانید، سه بار مثلاً با دقت بخوانید. به هر حال خواندن کتابهای نیچه وقت زیادی میگیرد؛ بنابراین انتظارم این نیست که خوانده باشید. کاری که میخواهم بکنم — فکر میکنم — این است که هر وقت دربارهٔ یک کتاب میخواهم بحث کنم، در یک جلسه مختصری از جنبههای مهم کتاب بگویم و بعد دربارهاش بحث کنیم؛ بعداً اگر کسی خوانده باشد یا بخواند، چیز خیلی بیشتری میفهمد و سؤالهای جالبی به نظرش میرسد و میآید مطرح کند. ولی غیر از این، حتی دربارهٔ خود «چنین گفت زرتشت» هم نمیخواهم قاعده این باشد که همه بنشینند بخوانند. من خودم همهٔ کارهای نیچه را قطعاً نخواندهام و اگر این جلسات تمام شود هم نخواهم خواند؛ حجمش زیاد است و من هم وقت این کار را ندارم؛ ولی سعی میکنم مروری به کتابهای مهمش داشته باشم. بگذارید دربارهٔ نیچه و دیدگاهی که الان دربارهاش وجود دارد کمی دربارهٔ اهمیتش صحبت کنم. دربارهٔ امکان نقد روانکاوانهٔ نیچه کمی صحبت کردم و سعی کردم چیز قانعکنندهای بگویم که آثار نیچه چنان است که امکان میدهد روانکاوانه به آن نگاه کنیم. حالا میخواهم دربارهٔ اهمیت نیچه صحبت کنم و بعد هم کمی دربارهٔ خود نیچه و آرایش مقدمهای بگویم.
نیچه و پستمدرنیسم
در چند دههٔ اخیر نیچه فیلسوف خیلی مهمی شده؛ مخصوصاً بعد از جریانهای فلسفهٔ پسامدرن، نیچه را حتی پدر پسامدرنیسم و فلسفهٔ پسامدرن میدانند؛ از این جهت که بخشی از دیدگاههای پسامدرن انتقاد نسبت به مدرنیته است و نیچه یکی از پیشگامان است؛ یکی از اولین فیلسوفهایی که بخش مهمی از آثارش انتقاد از دنیای مدرن — از مدرنیته به معنایی که در اروپا به وجود آمد — است؛ و از این نظر پیشگام حساب میشود و فیلسوف مهمی است که این کار را در اوج قدرت مدرنیته انجام داده. اگر فیلسوفهایی مثلاً از دهههای شصت و هفتاد میلادی — یعنی از ۱۹۶۰ به بعد — در دنیا به وجود آمده و شروع کردهاند دربارهٔ مدرنیته فکر کردن و انتقاد کردن و بیان کردن اینکه ما وارد دورهٔ جدیدی شدهایم و مبانی مدرنیته را زیر سؤال ببرند، به نظر میرسد این اتفاق طبیعی بود؛ چون بعد از جنگ جهانی دوم زمینه برای انتقاد از مدرنیته فراهم بود: به هر حال یک فاجعه، دو فاجعه؛ دو جنگ بزرگ اتفاق افتاده بود، بشر دچار فاجعه شده بود، علمی که آنقدر مقدس به نظر میرسید و نجاتدهندهٔ بشر بود به جایی رسیده بود که سلاحهای هستهای تولید شده بود و همهٔ مردم دنیا از ترس جنگ هستهای قالب تهی میکردند. بنابراین اینکه در جایی که مدرنیته به اصطلاح شکست خورده آدمها بنشینند و فکر کنند مدرنیته چه ایرادهایی داشته و مبانیاش کجا غلط است که ما به اینجا رسیدیم، و چنین بحثهایی مطرح کنند، خیلی کار مهمی حساب نمیشود. ولی نیچه وقتی واقعاً این کار را انجام داد که مدرنیته در اوج شکوفایی بود: به نظر میرسید همهٔ مشکلات بشر دارد حل میشود، همه خوشحالاند، علم مقدس است و واقعاً هم علم در اوج شکوفایی است، تازه به تکنولوژی انجامیده و انقلاب صنعتی اتفاق افتاده. مثلاً در همان دوران مارکس را داریم: مارکس منتقد جهان سرمایهداری است ولی به نظر نمیرسد مشکلی با مدرنیته و علم و چیزهایی از اینگونه داشته باشد. اینکه آدمی در آن دوران بلند شده و همهٔ این چیزها را زیر سؤال برده و انحرافی را که بشر دچارش شده سعی کرده مطرح کند، به نیچه بهعنوان پیشگام نقد مدرنیته اعتباری میدهد. و از این جهت که خیلیها — بحثهایی که نیچه دربارهٔ نسبیت اخلاق مطرح کرده و انتقادی که از مبانی اخلاق دارد، که یکی از مهمترین مواضع فلسفیاش است — همه به نظر میرسد الان برای آدمهایی که در سنت پسامدرناند جا افتاده و میتوانند بگویند منشأش کسی بود که برای اولین بار بهطور منظم این کار را انجام داد: نیچه بود.
نسبیت اخلاق
نیچه قبل از جنگ جهانی دوم و در سالهای بعد از جنگ نسبت به او بدبینی وجود داشت؛ چون فاشیستها از فلسفهٔ نیچه برای توجیه عقاید و کارهای خودشان استفاده کرده بودند در آلمان؛ و کمکم از دهههای پنجاه و شصت به اینسو آن فضایی که به وجود آمده بود — که نیچه بهنوعی مبلغ نژادپرستی بوده — از بین رفت و جنبههای مثبت و مفید فلسفهٔ نیچه روی کار آمد. به نظر میرسد تا حدود زیادی آن بازیای که فاشیستها با اعتقادات نیچه کردند نوعی بازی سیاسی بوده که خیلی نمیشود برایش اعتبار قائل شد؛ هرچند بالاخره نیچه به انسانهای برتر و اینها اعتقاد دارد و فضای ذهنیاش چنان است که شاید شباهتهایی به فضای فاشیستی داشته باشد؛ یعنی چیزی بوده که آنها از آن چیزهایی ساختهاند. من علاقهای به بحث در این موارد ندارم؛ همانطور که علاقه ندارم دربارهٔ اینکه هایدگر با فاشیستها همکاری کرده بحث کنم؛ بعضی از این چیزها فکر میکنم کمی خارج از بحث است، چون از هر فیلسوفی میشود سوءاستفاده کرد. شاید جاهایی که بحث میکنیم اصلاً موضوع ابرمرد و اینها در فلسفهٔ نیچه هست، اشارهای به این موضوع بکنم ولی علاقهٔ خاصی ندارم. آدمهای مهمی در دههٔ شصت به اینسو به وجود آمدهاند مثل میشل فوکو که بهشدت تحت تأثیر نیچه بودند و این خودش باز به نیچه اعتبار میدهد که یکی از فیلسوفان مهم نیمهٔ دوم قرن بیستم بهشدت تحت تأثیر اوست؛ و خیلیهای دیگر از فیلسوفها از آرای نیچه اثر گرفتهاند. اینها همه برای نیچه اعتبار است؛ میخواهم بگویم به هر حال نیچه فیلسوفی است که با اینکه سالها گذشته — یک قرن و نیم مثلاً از دورانش — ولی الان همچنان موضوع روز است. ولی بهطور خاص نیچه در ایران سرنوشت دیگری پیدا کرده؛ یعنی شاید جدای از اهمیت نیچه در فضای فلسفی دنیا، در ایران بهطور غیرمنتظرهای اقبال به نیچه وجود داشته و دارد.
ترجمه و پرفروش بودن نیچه در فارسی
کمتر آدمی را میبینید که فیلسوفی باشد که همهٔ آثارش بهخوبی به فارسی ترجمه شده و کتابهایش پرفروش باشد. کتابهای فلسفی معمولاً — یک نفر زحمت کشیده کتاب مهم «نقد عقل محض» کانت را به فارسی ترجمه کرده، ولی نمیدانم چند نسخه از آن در بازار فروش رفته. اگر فروش هم رفته، دانشجوهایی بودهاند که درسی داشتهاند و مجبور بودهاند بخرند؛ شاید استادشان گفته باید فلان فصلها را بخوانید، رفتهاند خریدهاند. یعنی در خود جامعهٔ فلسفی ایران — بالاخره جامعهای با جمعیتی از استاد و دانشجو — کتاب کانت خوانده میشود، ولی اقبال عمومی به کتابهای کانت طبعاً وجود نداشته و ندارد. ولی نیچه چنین نیست؛ شاید به همان دلیل ادبیبودن آثارش و شاید به دلیل محتوای آثارش در ایران خیلی مورد توجه بوده. بنابراین این را هم به اهمیت نیچه اضافه میکنم که ما در ایران وضعیت خاصی داریم: همانطور که ممکن است بگویید سینمای آقای فرهادی — حالا خیلی هم سینمای مهمی نیست ولی الان در ایران امروز سینمای مهمی است؛ الان مردم چند میلیارد تومان فیلمش فروش میرود، در حالی که فیلم نه کمدی است نه هیجانانگیز — بنابراین جا دارد دربارهٔ آدمی که اینقدر نظر مردم را جلب کرده و با علاقه میروند کارهایش را ببینند نوعی بحث بکنیم. نیچه هم در میان فیلسوفان در ایران شاید چنین مقامی به دست آورده که خیلی مورد اقبال بوده. هیچ شکی نیست که بخشی از این اقبال به زحمتی برمیگردد که آقای داریوش آشوری برای ترجمهٔ آثار نیچه — مخصوصاً «چنین گفت زرتشت» — کشیده. من خیلی جاها که بحث ترجمه بوده این حرف را زدهام و فکر میکنم حرف غیرمتعارفی هم نیست: شاید اگر بخواهید سه ترجمه در تاریخ ترجمهٔ ایران انتخاب کنید که بگویید ترجمههای خوبی هستند، شاید یکی از این سه را بتوانید قاطعانه ترجمهٔ «چنین گفت زرتشت» با قلم آقای آشوری بدانید. خود این کتاب الان بهعنوان کتاب فارسی اصلاً ارزش ادبی دارد؛ جدای از اینکه نیچه در زبان آلمانی با چه لحنی صحبت میکرده، بالاخره آقای آشوری کتابی ترجمه کرده که وقتی میخوانید ممکن است بر نوشتار خودتان و تکلمتان هم اثر بگذارد؛ اینقدر این نثر قوی و زیباست؛ و این خودش هنر است.
نقش ترجمه خوب
چند اثر فلسفی میتوانید پیدا کنید که در این حد خوب ترجمه شده باشند که نظر آدمها را جلب کند. اگر ترجمه — اولین ترجمههایی که از نیچه درمیآمد — ترجمههای ضعیف و بدی بود، شاید کلاً فضا کمی تغییر میکرد؛ یعنی اینقدر علاقه ایجاد نمیشد. من خودم خاطرهای از «چنین گفت زرتشت» دارم: دبیرستان که بودم — سوم دبیرستان — تابستانش «چنین گفت زرتشت» را خریدم و شروع کردم به خواندن. واقعاً این خاطره همیشه در ذهنم هست که چقدر این نثر روی من اثر گذاشت. یادداشتهایی که از آن دوران دارم بخشهایی شبیه نثر آقای آشوری در کتاب «چنین» است؛ یعنی اینقدر این نثر جالب است. حالا حس خوبی دارد و فکر میکنم هر کس میخواند، جدای از اینکه چه میخواند، بالاخره این کتاب بهعنوان کتابی خواندنی، جالب و قشنگ است؛ فکر میکنم واقعاً اثر گذاشته؛ اینکه به تجدید چاپهای مکرر رسیده. وقتی کسی «چنین گفت زرتشت» را بخواند و خوشش بیاید، قطعاً علاقه پیدا میکند کارهای بعدی نیچه را هم بخواند؛ یعنی در نهایت دروازهای است به اینکه آدمی به نیچه علاقهمند شود. هرچند جزو آثار اولیهٔ نیچه نیست، ولی فکر میکنم کسی که این را میخواند هم علاقه پیدا میکند قبلیها را بخواند هم بعدیها را؛ هرچند سبک قبلیها خیلی چنین نیست، ولی بالاخره کسی که تحت تأثیر نیچه واقع شده باشد ممکن است کل آثارش را بخواند. آقای آشوری غیر از این کتاب «فراسوی نیک و بد» را هم ترجمه کرده که آن هم ترجمهٔ فوقالعاده خوبی است؛ با همان سبکی که این را ترجمه کرده بود، آنجا هم ترجمهٔ خوبی از نثر نیچه دارد. یک کتاب دیگر هم ترجمه کرده — یادم نیست چه؛ به هر حال ویژگیای است — فکر میکنم — آن هم آقای آشوری ترجمه کرده و کتاب قدیمیتری است نسبت به «چنین گفت زرتشت». به هر حال مجموعهٔ آثار نیچه به فارسی ترجمه شده و این خودش به آدم انگیزه میدهد که بتوانید الان کارها را بخوانید؛ بنابراین زمینه فراهم است که کسی سعی کند نیچه را خیلی عمیق بفهمد. هرچند ممکن است کسی ادعا کند تا آلمانیاش را نخوانید صددرصد نمیفهمید، ولی بالاخره این مترجمان نیچه مترجمان خوبی بودهاند و کمتر فیلسوفی را میتوانید پیدا کنید که در ایران چنین دسترسیای به آثارش داشته باشید.
شوپنهاور و مقایسه
این مجموعه حرفها هم بود که بگویم بحثکردن دربارهٔ نیچه کلاً و مخصوصاً در ایران ممکن است ارزش خاصی داشته باشد؛ حالا جدای از اینکه مثلاً شوپنهاور در ایران نه همهٔ آثارش در دسترس است و نه کسی خیلی به آرای شوپنهاور اهمیت میدهد؛ بنابراین شاید خیلی مهم نباشد که من بتوانم کمی روانکاوانه دربارهٔ شوپنهاور بگویم؛ شاید چندان مورد توجه هم قرار نگیرد و کسی نباشد. البته در ایران خوشبختانه در سالهای اخیر دو سه تا از کارهای اصلی شوپنهاور ترجمه شده و بهاندازهٔ کافی فکر میکنم مرید هم پیدا کرده، ولی مطمئناً در حد نیچه نیست. بگذارید قسمت آخر صحبتهای امروز را — مثلاً بیست دقیقه، نیمساعت — در مورد کلیاتی دربارهٔ عقاید نیچه بگویم؛ و فکر میکنم روش کارمان از جلسهٔ آینده این باشد که از اولین کتابی که میشود منتشر کرده — اولین کارهایی که انجام داده — شروع کنیم و دربارهٔ مفاهیمی که در کتاب هست بحث کنیم و کمکم همراه با این کار برای بهتر فهمیدن ممکن است به ویژگیهای ناخودآگاه هم اشاره شود. تا الان که دارم صحبت میکنم ایدهٔ خاصی ندارم که نقد روانکاوانه را از کجا وارد کنم؛ ممکن است چند جلسه فقط دربارهٔ آرای نیچه صحبت کنم تا جایی که ابهامهایی به وجود بیاید و سؤالهایی که بهطور طبیعی وارد حیطهٔ نقد روانکاوانه شود. تا جایی که میشود بحث کرد و همهچیز را فهمید و ابهامی وجود ندارد، دلیلی نمیبینم بیجهت سراغ شیوههایی مانند نقد روانکاوانه برویم؛ ولی اگر هنگام خواندن آرا ابهامی باشد یا این نقد به فهم بهتر کمک کند، بهطور طبیعی وارد این حیطه میشویم. بنابراین تصورم این است که از این وقتی که مانده استفاده کنم، کلیتی دربارهٔ نیچه بگویم و بعد از جلسهٔ آینده به ترتیب آثارش، کارهای مهمش را کمی مرور کنیم تا برسیم به «چنین گفت زرتشت» که احتمالاً بیشترین وقت را صرف آن میکنیم؛ هم بهنوعی معروفترین و مهمترین کتاب نیچه حساب میشود و هم اینکه سمینارهای یونگ دربارهٔ آن را داریم که میتوانیم از آن استفاده کنیم.
موضوعات مهجور در بحث نیچه
فکر میکنم در فضای فکری ایران و دنیا نیچه را شاید به ایدهٔ ابرمردش بشناسند — همان ایدهای که در «چنین گفت زرتشت» بیشتر مطرح شده — تا مثلاً ایدهای مثل ایدهٔ بازگشت جاودانه. فکر میکنم آقای آشوری ترجمه کرده؛ ایدهٔ مهجوری است که نه در ایران و نه هیچجای دنیا دوستداران نیچه زیاد دوست ندارند دربارهاش صحبت کنند — که این دیگر چه حرفی بوده که نیچه زده. و حالا خودم میل دارم از جایی صحبت کنم؛ چیزهای دیگری که نیچه را به آن میشناسند، مثلاً دشمنیاش با اخلاق مسیحی — که به اصطلاح خودش اخلاق بردگانه میگوید — یا بعضیها ممکن است با حساسیت فمینیستی نگاه کنند و نیچه را متفکری بدانند که مثلاً با زنها انگار دشمنی دارد؛ جملههای خیلی تند و رکیکی علیه زنها گفته. من دوست دارم بحث دربارهٔ نیچه را از دو دید پیش ببرم که در بحثهای آینده هم شاید اینها پررنگتر باشند: یکی بحثهایی که کلاً نیچه دربارهٔ نفی مبانی اخلاقی دارد — که بحثهای روز هم هست و از این نظر خیلی مهم است — و یکی بحثهایی که نیچه در نقد مدرنیته دارد که حتی اخلاق و معنای مدرن را هم شامل میشود؛ یعنی برخلاف تصوری که شاید بعضیها داشته باشند که نیچه وقتی اخلاق را نقد میکند بیشتر نظرش به اخلاق مسیحی است — که قطعاً این موضوع در ذهن نیچه پررنگ است — ولی بحثش خیلی فراتر از اینهاست. عنوان این کتاب فکر میکنم نشان میدهد فضای فکری نیچه در دورهٔ آخر کارش نسبت به اخلاق چگونه است: کتابی که آقای آشوری اسمش را گذاشته «فراسوی نیک و بد». اصلاً خوب چیست، بد چیست؟ کی گفته چیزی خوب است، کی گفته چیزی بد؟ مسئله این نیست که مسیحیت چه را خوب میداند و چه را بد؛ کلاً این خوب و بد در ذهن بشر از کجا آمده؟ این چیزی است که نیچه نقد میکند؛ واقعاً به معنایی که عنوان کتاب میگوید، انگار به چیزی فراسوی اخلاق میخواهد برود. از یک طرف ممکن است کسی سطحی به آثار نیچه نگاه کند و احساسش این باشد که کلاً مخالف اخلاق است؛ یعنی میخواهد مبانی اخلاقیِ موجود در همهٔ سیستمهای اخلاقی موجود — از مذهبی و غیرمذهبی — را بشکند و نوعی زندگی غیراخلاقی را ترویج کند؛ ولی به نظر میرسد اگر کمی عمیقتر نگاه کنید چنین نیست؛ انگار مبانی اخلاق جدیدی را به وجود میآورد. بالاخره فلسفهٔ نیچه جنبههای مثبت دارد؛ فقط حالت نقد و نفی ندارد: مثلاً آن شخصیت ابرمردی که میسازد که ستایشانگیز است، آن جنبهٔ مثبتِ دیدگاه نیچه است.
ابرمرد و الگوی کمال
نیچه به نوعی انسان برتر معتقد است. آن نقدی که خیلیها به فروید وارد میکنند — که کل دیدگاههای فروید هیچ جنبهٔ مثبتی ندارد و هیچ الگوی کمالی در روانکاوی فروید وجود ندارد — اصلاً به نظر من به فلسفهٔ نیچه وارد نیست. اگر کسی بخواهد چنان نگاه کند که نیچه همهچیز را نسبی میدانست و همهچیز را نفی کرد و شکست و خراب کرد، واقعیت این است که نیچه بالاخره به نوعی شخصیت متعالی و نوعی الگوی کمال برای بشر معتقد است. چیزی که مرکز توجه نیچه است مفهوم قدرت است؛ قدرت و اراده. دربارهٔ بشر — حالا ممکن است در بعضی آثارش کمی از حد بشر فراتر رفته باشد — چیزی که خیلی در کارهایش مرکزیت دارد این است که این قدرت بشریِ ایدهآل، که اراده و قدرتش انگار به حد نهایی رسیده باشد و بتواند هر کاری بکند، از قیدهای موجود رها شده باشد و بهنوعی ارادهٔ خودش را بتواند متجلی کند. این نوع تصور نیچه از کمال — دقیقاً اگر این را حس کنید، اگر کسی «چنین گفت زرتشت» را بخواند و آن حسی را که نیچه نسبت به ابرمرد دارد به او منتقل شود — تفکری که نیچه دربارهٔ این ابرمرد دارد — که من احساس نمیکنم پنهان باشد، چون آنجا صراحتاً دربارهاش حرف میزند و فکر خودش را بیان میکند — چنان که خودش شخصیت ابرمرد را میسازد، اگر کسی این را خوب بفهمد خیلی راحت متوجه میشود چرا نیچه دشمن اخلاق مسیحی است؛ چون مثلاً نیچه حساسیت دارد نسبت به این حرفهایی که در اخلاق مسیحی زده میشود که هی از ضعفا حمایت کنید. نیچه رسماً طرفدار قدرتمند در مقابل ضعیف است — این را هم چیز خودش میداند؛ یعنی احساسش این است که انگار — ببینید — اگر این حس را خوب بفهمید متوجه میشوید چه چیزی نیچه را به اینجا میکشد که با دموکراسی هم مخالف است؛ چون فکر میکند اکثریت همین ضعفا هستند، این عوام و گوسفندها که نیچه از آنها متنفر است؛ انسانهایی که پستاند و نتوانستهاند خودشان را به آن مرحلهٔ متعالی برسانند و طبعاً دموکراسی حکومت مورد علاقهٔ آنهاست؛ بیایند دعا کنند و رأی بدهند و خودشان را در کار بزرگان شریک کنند. من دارم خیلی چیز میگویم و با الفاظ خودم صحبت میکنم؛ ولی نیچه چنین نمیگوید؛ میخواهم حسش را بفهمید.
نخبهگرایی و دموکراسی
مسئلهٔ نیچه سیاسی نیست؛ مثلاً فکر نکنید متفکری سیاسی است که به دلایل سیاسی با دموکراسی مخالف است. او کلاً نخبهگراست: معدودی آدمها هستند که از نظر نیچه به آن شخصیت متعالی، ابرمرد، نزدیکاند؛ انسانهایی که آزاد شدهاند از قید مثلاً اخلاقیات عوام، از قید سنتهای دستوپاگیری که از گذشته مانده و اصلاً معلوم نیست از کجا آمدهاند. چنین موجود آزادی که ارادهٔ آزاد دارد و قدرتش به حد نهایی رسیده، نباید سیستمهای سیاسی جلویش را بگیرند و قیدهای اجتماعی پیدا کند که نتواند زندگی را چنانکه خودش میخواهد پیش ببرد. بنابراین دشمنی مثلاً نیچه با اخلاق مسیحی از این نظر نیست که فکر کنید چون با مبانی دینی مشکل دارد با اخلاق مشکل دارد؛ بیشتر از این جهت است که مسیحیت از نظر نیچه نمونهٔ حمایتکردن از همان گوسفندهاست، از ضعیفها؛ اینکه آدمها بهجای اینکه کار خودشان را بکنند تمام مدت به فکر باشند که بروند به این ضعفا رسیدگی کنند. نیچه شاید دنیایی را میپسندد که همهٔ این گوسفندها اصلاً در درهای پرت شده باشند و مزاحم ابرمردها نباشند — آدمهایی که متعالیاند و از سطوح پایین زندگی بشری گذشتهاند. من دارم سعی میکنم بیان کنم که این مثبتبودنِ دیدگاه نیچه دربارهٔ یک چیز را دستکم ببینید: اینکه مثلاً اخلاق و مسیح را با هر لفظ ممکن میکوبد برای این است که انگار اینها اخلاقی را ترویج میکنند که مزاحم آن الگوی کمال است. الگوی کمالی در ذهن نیچه هست که سعی میکند بیانش کند و جا بیندازد: انسانی که — نیچه اصلاً احساسش این است که بشر در قرن نوزدهم در اثر پیشرفت علم به جایی رسیده که میتواند تمام این زنجیرهای سنتی که در دستوپایش هست را بشکند و وارد مرحلهٔ جدیدی از حیات خودش شود. و دقیقاً — حالا کمی زیادی دارم وارد بحثهایی میشوم که از احساس نیچه صحبت میکنم — احساس نیچه این است که انگار پیامبر این دوران جدید است. چرا؟ چرا شخصیت کتابش زرتشت است؟ یعنی یک پیامبرِ قهرمان؛ اسم یک پیامبر را روی قهرمان خودش گذاشته.
پیامبر جدید و چنین گفت زرتشت
ببینید: نیچه احساسش این است که قرنها، هزارها، مردم با اسطورهها و ادیان و چیزهایی از اینگونه سرگرم بودند؛ در چند قرن قبل از قرن نوزدهم هم چیزهای جدیدی آمده — مدرنیته به وجود آمده — این هم برای خودش اخلاقی را ترویج کرده و دموکراسی به بار آورده و همهٔ بشر به جایی رسیده؛ انگار احتیاج به یک پیامبر جدید دارد. مثلاً نیچه میتواند بیاید کتاب «چنین گفت زرتشت» را بنویسد و تبلیغش کند که ما میتوانیم انسانهایی داشته باشیم که از همهٔ این قیدهایی که در تمام طول تاریخ به دستوپای انسان بسته شده بود رها شوند؛ انسانی با ارادهٔ آزاد؛ یک انسان طراز نوین را دارد طراحی میکند. بهشدت — به نظر من — این حس پیامبرگونه در نیچه هست. انگار نیچه خودش را همارز فیلسوفان میداند، همارز مسیح میداند، همارز پیامبران میداند — این میداند؛ خودآگاه نیست. چرا؟ شما وقتی کتابهای نیچه را میخوانید — الان «چنین گفت زرتشت» بیشتر شبیه کتابهای فلسفی است یا شبیه مثلاً حکایتهای اوپانیشاد؟ مثلاً شبیه قرآن است؟ شبیه انجیل است؟ لااقل «چنین گفت زرتشت» شبیه انجیل نیست. چهار انجیلی که میخوانید: قهرمانی آمده از جایی، راه میرود، معجزه میکند، حکایتهایی میگوید، با مردم حرف میزند. به نظر میرسد الگوی «چنین گفت زرتشت» بیشتر از هر چیز انجیلهاست. و انگار چرا اسم زرتشت؟ حالا عدهای ممکن است — ایرانیها دوست داشته باشند — یکی جایی میگفت شاید علت علاقهٔ ایرانیها به «چنین گفت زرتشت» این است که بالاخره زرتشت مال ماست؛ کنجکاوی ببینند چه شده. شایعاتی هم وجود دارد که بالاخره نیچه چیزی بهاصطلاح ارتباطی با دیدگاههای زرتشتی هم داشته، زرتشت را میشناخته. حالا من نمیدانم این چقدر جدی است؛ ولی بالاخره اینکه اسم زرتشت را میبرد — مثل اینکه اسم پیامبری است که آشنا نیست، دستکم در فضای اروپایی نیست، در فضای اروپا نیست؛ آدمی کمی باستانیتر میآید — و نیچه حرفهای پیامبرانهٔ خودش را از قول زرتشت نقل میکند. یا مثلاً این سبک کلمات قصار؛ سبکی منقرضشده است دیگر که کسی بیاید جملات قصار بگوید. در کتابهای مخصوصاً آخرِ نیچه کاملاً این را میبینید: تکجملههایی مثل جملههای پیامبرانه. شاید تصور نیچه این بود که بعدها — همانطور که روایت میکنند، نمیدانم، فلانی این را گفته — ترویج هم چنین شده؛ خیلی جاها این جملههای قصار را میبینید که نقل میشود: به قول نیچه مثلاً در بند فلانِ «فراسوی نیک و بد» این جمله را نوشته. اینکه یک سری افکار — دقیقاً این هم همان سبک پیامبران و سبک عرفاست.
سبک ادبی و نیاز به پیامبر
مثل اینکه من با بیان ادبی ایدهای را خیلی کوتاه و تأثیرگذار بیان کنم. به هر حال نیچه به نظرم در تحلیلش از دوران خودش چنین است که ما در مقطعی واقع شدهایم که انگار احتیاج به یک پیامبر جدید داریم؛ احتیاج به یک انسان جدید داریم. اگر مسیحیت انسان را به رنج آورده، این موجودات ضعیف و ترسو و بدبخت را به بار آورده و از همان شخصیتهایی که ضعیف و بدبختاند و ارادهای از خودشان ندارند حمایت کرده، و این نوع اخلاقی که ترویج کرده بندی شده به پای آدمهایی که میتوانند متعالی باشند و بهتر زندگی کنند — میخواهد همهٔ اینها را بشکند. حتی دنیای مدرن هم چنین ویژگیهایی دارد؛ همه را میخواهد بشکند و راه را برای ظهور ابرمرد باز کند. بنابراین بهنوعی میتوانید بگویید حتی رسالت اخلاقیای هم برای خودش قائل است. ضداخلاقبودن به معنای مطلق یعنی آدمی که مثلاً اپیکوری فکر میکند: آدمها میتوانند لذت ببرند و به جایی هم قرار نیست برسیم؛ الگویی هم وجود ندارد که انسان متعالی چگونه رفتار میکند. حالا این حرفها را فعلاً مقدمتاً بپذیرید: نیچه مخالف مسیح نیست؛ مخالف مسیحیت است. یعنی ممکن است برداشتتان این باشد که مسیح چنین چیزهایی را که بعداً متداول شد تبلیغ نکرده؛ خود مسیح به معنایی شاید شبیه ابرمرد باشد، انسانی آزاد؛ ولی چیزی که در قرنهای بعد از مسیح — در هزارههایی که گذشته تا زمان نیچه — به بار آمده، بالاخره مجموعهٔ اخلاقیاتی به وجود آمده — میتوانید اسمش را بگذارید اخلاقیات کلیسایی، ولی بالاخره به آن میگویند اخلاقیات مسیحی — که از نظر نیچه چیز محبوبی نیست. نکتهای که فکر میکنم برای نیچه اهمیت دارد — معروفترین عبارتی که شاید نیچه گفته و همه شنیدهاند این است که رسماً اعلام کرده خدا مرده است — این مسئلهٔ مرگ خدا که نیچه مطرح میکند به همین موضوعی که میگویم ربط دارد؛ یعنی حسش این است که الان در قرن نوزدهم دیگر دین نمیتواند کارکرد خودش را داشته باشد: اگر در قرنهای قبل خدای زندهای داشتیم و آدمها میتوانستند بروند دعا کنند، عبادت کنند، معجزاتی فکر کنند که اتفاق میافتد، فضای قرن نوزدهم — فضای مدرن، فضایی که در آن علم غالب شده — فضایی نیست که در آن بتوانید چنین کارهایی را انجام دهید و با وجدانی راحت.
خدا مرده و فروپاشی معنا
به نظر میرسد چیزی در فرهنگ بشر شکسته است؛ بنابراین دین به معنای سنتیاش دیگر کارکرد ندارد. این جمله به نظر من جملهٔ خیلی شیوایی است که نیچه میگوید — خدا مرده؛ اعلام میکند مرگ خدا را — برای اینکه ربطی به این ندارد که خدا وجود دارد یا وجود ندارد؛ مردهبودن و زندهبودن خدا برایش مطرح است. خدا به معنایی که ادیان میگفتند در زندگی شما دخالت میکند و میتوانی به او تکیه کنی — آن دیگر مرده است. فضایی که اروپا تجربه میکند فضایی است که این خدای زنده انگار دیگر در آن نمیتواند مطرح باشد. پس یک نفر باید این رسالت را به عهده بگیرد که چیزی را جانشین این خدا کند، الگویی را جانشین الگوهای مذهبی کند، و انگار دین جدیدی را که به درد این دنیای جدید بخورد برای خودش مطرح کند. این حسِ بدونخدا زندگیکردن، این الزام که ما بدون خدا زندگی کنیم، بدون آن افکار سنتی دینی، یکی از مبناهای شاید تفکر نیچه است. حالا بگویم «احساس نیچه» شاید بهتر باشد: اینکه دیگر نمیشود تکیه کرد، نمیتواند انسانی داشته باشید که به آن شکل سنتی مذهبی باشد، به آن شکل سنتی به خدا تکیه کند و ارزشهای اخلاقی و همهٔ ارزشهای زندگیاش را از یک سنت دینی بگیرد؛ بنابراین لازم داریم تحولی ایجاد کنیم. همینطور دشمنی نیچه را با همهٔ چیزهایی که از گذشته انگار به ارث رسیدهاند — همهٔ سنتها — میتوانید در مجموعهٔ آثارش ببینید: اگر با بیرحمی اخلاق مسیحی را تحقیر میکند — بگم رد میکند — شاید آن حالتی که نیچه دارد خیلی خوب منعکس نشود. هر چیز تحقیرآمیزی که ممکن است دربارهٔ نگاه مسیحیت به اخلاق مطرح میکند و با تحقیر از آن صحبت میکند — همین را میبینید که نیچه دشمنی دارد مثلاً با سنت؛ سنتی که از یونان به اروپا رسیده. یعنی نیچه در دورهای انگار میخواهد همهٔ چیزهایی که از گذشته آمده را به نحوی پاک کند و نوعی طرح جدید ارائه بدهد. بیشتر آثارش حالت نفی دارند و شاید همین است که بیشتر شهرت پیدا کرده: آدمهایی که الان به نیچه خیلی علاقهمندند بیشتر به این جنبههای نقدش علاقهمندند — که در فضای پسامدرن خیلی به ذهنیت آدمها نزدیک است — تا به آن جنبههایی که مثلاً اثباتی است؛ مثلاً ابرمرد را طراحی میکند و میخواهد راه را برای انسان نوین باز کند.
نیهیلیسم و پستمدرن
مشکلی که نیچه دارد — بگذارید این را بهعنوان آخرین نکته بگویم — وصل میشود به اولین آثار نیچه. این نکتهای که الان میگویم — یعنی انتقاد از فرهنگ یونانی — اولین کاری است که نیچه به معنایی انجام داده. حالا بد نیست از همین آخر جلسه وصل کنم به چیزهایی که اول جلسهٔ آینده باید بگویم. نیچه سابقهٔ آکادمیک دارد که فلسفی نیست: بهعنوان زبانشناس دوران باستان و یونانشناس — آدمی که مطالعات زبانشناسی خیلی خوبی انجام داده — چون حالتش بهشدت حالت نبوغ بوده، سن خیلی پایین دکترایش را گرفته و بهطور غیرعادی در سن ۲۴، ۲۵ سالگی — فکر میکنم ۲۵ سالگی — استاد دانشگاه شده در آلمان. آنجا سنتهای دانشگاهی خیلی جاافتادهای بوده و به این راحتی نمیشد کسی بدون طیکردن مراحلی و کشدادن سالها به چنین کرسیای دست پیدا کند؛ ولی نیچه ۲۵ سالش بوده که بهعنوان استاد زبانشناسی — نمیدانم دوران باستان — شروع به کار کرده. و زندگی نیچه — زندگی علمی و حیات فکریاش — چنین است که خیلی زود از این مطالعات آکادمیکی که داشته و در آن خیلی برجسته بوده، سوئیچ کرده به سمت تفکر فلسفی. از همان تز دکترایش و اولین کتابی که منتشر کرده — که همهاش دربارهٔ یونان است — این تغییر نگاه را میبینید: انگار در اولین کتابش که اسمش «زایش تراژدی» است — درست است باز بحث یونانشناسی انجام میدهد، ولی قضاوتهای ارزشی دارد؛ یعنی آن حالت آکادمیکی که مثلاً یک زبانشناس باید داشته باشد را ندارد؛ دربارهٔ دو سنت موجود در یونان با شدت، با سمپاتی نسبت به یک سنت و علیه سنت دیگر صحبت میکند. مبدأ تفکر — شما در همان آرای اولیهٔ نیچه میتوانید مبنای مهمی از تفکر نیچه را ببینید: نیچه در مطالعات یونانشناسی خودش دو فرهنگ یونانی را بهطور مشخص در مقابل هم میگذارد و دربارهٔ ویژگیهایشان بحث میکند و بهشدت طرفدار یکی از این فرهنگهاست؛ فرهنگهایی که فرهنگ دیونیزوسی و فرهنگ آپولونیاند.
آپولون و دیونیزوس
منظورش از آپولون و دیونیزوس دو تا از خدایان یونان است. آپولون مثلاً انگار بهنوعی نمایندهٔ فرهنگ عقلی و منطقی یونان است — که سقراط و افلاطون و ارسطو و دانشمندانی از یونان نمایندهٔ این فرهنگاند — و این فرهنگی است که بر اروپای بعد از خودش اثر گذاشته. ولی یونان فرهنگ دیگری هم دارد که به آن فرهنگ دیونیزوسی میگوید: فرهنگ دیونیزوسی فرهنگ عامهٔ مردم یونان است؛ فرهنگی است که در آن شادی و شادخواری انگار اصل است؛ یعنی آن حالت عبوسِ ایستادن و نگاهکردن به جهان و تفکر و تحلیلکردنِ دنیا نیست؛ بهشدت پر از زندگی است: تمام آن بخشی از فرهنگ یونان که جشنهایی برگزار میشود و مردم شادند، و تفکری که دربارهٔ جهان دارند بیشتر در قالب هنر بیان میشود تا در قالب فلسفه — اینها بخشهای دیونیزوسیِ فرهنگ یونان است — و در مقابل، آن فرهنگ آپولونی از نظر نیچه عبوس و سرد است که میخواهد همهچیز را با منطق بیان کند. سنگ بنای تفکر نیچه مخالفت با فرهنگ آپولونی و طرفداری از آن نوع دیدگاه زنده نسبت به جهان است؛ دیدگاهی که در آن زندگیکردن انگار نسبت به مثلاً تحلیلکردن اولویت دارد. و این را از همان روز اول در کارهای نیچه میبینید: بهمحض اینکه از فضای آکادمیک زبانشناسی فاصله میگیرد — شاید اصلاً همان عاملی که باعث میشود احساس کنید آثارش دارد فاصله میگیرد این است که دیگر یونانشناسِ متعهد به سنت آکادمیک نیست — این است که دربارهٔ دو فرهنگ صحبت میکند، بهشدت طرفدار این فرهنگ است و از آن دیگری بدش میآید، و این حسِ گرایشش به این فرهنگ و مخالفتش با آن فرهنگ را در کارش بیان میکند. این بهنوعی خارج از فضای آکادمیک حساب میشود. در زندگی نیچه این مسئله مهم است: با اینکه موفقیتهای علمی بینظیری در رشتهٔ تخصصی خودش به دست آورده، ولی خیلی زود فضای فکریاش چنین میشود که دوست دارد استاد دانشگاه فلسفه باشد نه استاد دانشگاه زبانشناسی؛ و وقتی موفق نمیشود در همان فضای آکادمیک موجود این کار را پیش ببرد، ترجیح میدهد از فضای آکادمیک بیرون بیاید و زندگی خودش را بکند. اینها از همان اول سنگ بناهای تفکر نیچه است: از نگاهی عمیق به فرهنگ یونانی شروع شده و با مبنای حمایت از فرهنگی که بهنوعی نسبت به فرهنگ آپولونی باستانیتر است و بخش فراموششدهٔ فرهنگ یونان است، تفکرش شروع میشود.
احیای سنت دیونیزوسی
مثلاً میتوانید بگویید در آرای ابتداییاش نوعی احیاگرِ سنت فراموششدهٔ یونانی است؛ و بعداً — بالاخره در این دورهٔ اول کارهایش چنین دیدگاههایی دارد — از این هم فراتر میرود. و به هر حال نکتهای که میخواستم بگویم این است که نسبت به فرهنگ یونان هم همین حالت نقد را دارد: نه فقط نسبت به مسیحیت — فرهنگی غیر یونانی که آمده و در اروپا اثر گذاشته — نسبت به جریان دیگر، جریان بهاصطلاح هلنیستی هم که از یونان آمده و فرهنگ اروپا نوعی آمیختهٔ فرهنگ یونانی و فرهنگ مسیحی است، نسبت به هر دو معترض است؛ و نسبت به فرهنگ مدرن، فرهنگ سرمایهداری، هم به همان معنا: مثلاً پدیدههای جدیدی که در اروپا هست مثل انقلاب فرانسه و برادری و برابری و چیزهایی که خیلی هم مد بوده، نسبت به همهٔ اینها اعتراض دارد. سعی کردم مقدمهٔ خیلی کلی بگویم که نیچه بهعنوان پیامبر دوران مدرن چگونه سعی میکند فضای فکری آن وقت را بشکند، همهچیز را زیر سؤال ببرد و از دل آن چیز جدیدی بیرون بکشد. و در جلسات آینده سعی میکنم — فکر میکنم به ترتیب تاریخ مفیدتر است — از جایی شروع کنیم. واقعاً میشود یکباره وارد «چنین گفت زرتشت» شد، ولی احساسم این است که کمی آثار متقدمش را هم بررسی کوتاهی کنیم تا ذهنمان آمادهتر شود که «چنین گفت زرتشت» را شاید بهتر بفهمیم. — میپرسند: این «زایش تراژدی» را که باید بحث کنیم؟ — آره، فکر میکنم از تز دکترایش و همان «زایش تراژدی» شروع کنیم؛ تز دکترایش در واقع مقدمات همان کتاب «زایش تراژدی» است. به زبان فارسی چاپ نشده؛ خود متن تز دکترا وجود ندارد ولی جاهایی اشارههایی به آن شده که من دربارهاش صحبت میکنم.