→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۹۰ · نقشهٔ جلسات

نیچه زایشِ تراژدی

۹,۴۹۱ واژه · ۲۷ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او می‌گوید در این جلسه می‌خواهد مقدمهٔ ورود به بحث نیچه دربارهٔ تراژدی را در «زایش تراژدی» آماده کند. نخست توضیح می‌دهد از دید روان‌کاوی افکار یک متفکر چگونه شکل می‌گیرد و این را دربارهٔ زندگی نیچه و گرایش او به شوپنهاور و واگنر به کار می‌برد. سپس موضوع «زایش تراژدی» و تراژدی یونانی را معرفی می‌کند و تعریف ارسطو از تراژدی را با نگاه نیچه مقایسه می‌کند.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

مقدمه: از شوپنهاور به نیچه

جلسهٔ قبل دربارهٔ کلیاتی از فلسفهٔ شوپنهاور چیزهایی گفتم. در این جلسه می‌خواهم مقدمهٔ ورود به بحث‌های نیچه دربارهٔ تراژدی را — دست‌کم تا حد سعی خودم — آماده کنم. قبلاً اشاره‌هایی به مفهوم دیونیزوسی در فلسفهٔ نیچه داشتم که ناتمام ماند. حالا در این جلسه سعی می‌کنم با مقدماتی به جایی برسم که خود بحث مفصل‌تر دربارهٔ همان ایده‌های اصلی نیچه — حتی در همین اولین کتابش که تا آخر عمرش هم یکی از تم‌های ثابت آثارش بوده، با تغییراتی — پیش برود؛ فعلاً نمی‌خواهم خیلی به آثار متأخر نیچه اشاره کنم. بخش مهمی از تفکر نیچه در همین «زایش تراژدی» هست که کم‌وبیش تا آخر باقی می‌ماند. بگذارید اول مقدمهٔ کلی بگویم که از دیدگاه روان‌کاوی چگونه به متفکران نگاه می‌کنیم. تا حالا گفته‌ام که بالاخره باید تئوری‌ای داشته باشیم که افکار و عقاید مثلاً یک فیلسوف چگونه شکل می‌گیرند؛ اگر می‌خواهیم نقد روان‌کاوانه‌ای بر ایده‌های متفکری داشته باشیم، باید چنین مدلی روان‌کاوی در ذهنمان باشد. وقتی دربارهٔ هنر صحبت می‌کنم — مثلاً سینما یا داستان‌نویسی — اگر یادتان باشد، بخش عمدهٔ تحلیل روان‌کاوانهٔ اثر هنری را برمی‌گرداندیم به اینکه اثر هنری‌ای که داستانی را روایت می‌کند، مخصوصاً وقتی تصویری است، مکانیسم‌های تولیدش شبیه رؤیاست؛ بنابراین از دیدگاه‌های روان‌کاوانه‌ای که می‌گویند رؤیا چگونه تولید و چگونه تفسیر و معنا می‌شود می‌توانیم راه‌هایی برای نقد اثر هنری پیدا کنیم. در بحث آثار هنری و مخصوصاً سینما سعی کردم بگویم که این مسئله را می‌شود پیچیده‌تر هم کرد: فقط شباهت تولید فیلم به رؤیا تنها ابزار ما برای نزدیک‌شدن به درک اثر هنری نیست. حالا دربارهٔ نیچه بحث می‌کنیم، دربارهٔ یک متفکر؛ بنابراین نباید خیلی امیدوار باشیم که همان ایده این‌جا هم کار کند.

مفهوم دیونیزوسی

یعنی بگوییم افکار متفکر هم جوری مثل رؤیای شبانه‌ای که در ناخودآگاه تولید می‌کند تولید می‌شود. مثلاً اگر برویم آرای نویسنده را با آرای متفکر و با تکنیک‌های روان‌کاوی نقد کنیم، به نظر می‌رسد تا حدود زیادی بحث جداگانه‌ای است. لازم است تئوری‌ای داشته باشیم که از دیدگاه روان‌کاوی معتبر باشد و بگوید اصولاً افکار چگونه شکل می‌گیرند. به نظر می‌آید این افکار — برخلاف تصاویری که در ذهن هنرمند شکل می‌گیرد، یا داستان، یا حتی شعری که شاعری گفته — در سطحی خودآگاه‌تر شکل می‌گیرند؛ بخشی از این افکار قطعاً در خودآگاهی به معنای واقعی کلمه شکل گرفته‌اند: ممکن است تأثیر مطالعهٔ یک کتاب باشند، آشناشدن با افکار متفکر دیگری و الی آخر. جلسهٔ قبل که قرار بود دربارهٔ شوپنهاور صحبت کنم مقدمه‌ای گفتم که قطعاً لازم است تأثیرهایی که بر فکر یک متفکر از متفکران دیگر به وجود آمده بشناسیم، صورت‌مسئله‌های موجود در دورانش را بشناسیم، ببینیم به چه چیزهایی فکر می‌کند. حالا بگذارید — چون این قسمت‌ها خیلی جنبهٔ روان‌کاوانه ندارند — بروم سراغ قسمت‌هایی از بحث که می‌خواهیم روان‌کاوی در آن دخالت بدهیم: آن تأثیر ناخودآگاهی که کیفیت زندگی فرد در کودکی، منش‌هایی که در او شکل گرفته، احساساتی که ناخودآگاه پیدا کرده، باعث می‌شود افکار شکل بگیرند. قبلاً روی این تأکید کرده‌ام که زندگی‌ای که آدمی می‌کند تجربه‌هایی می‌سازد و این تجربه‌ها به‌طور طبیعی منشأ تفکرند و خیلی وقت‌ها انگار آدمی سعی می‌کند ایده‌هایی در ذهن خودش بچیند که مجموعهٔ تجربه‌های زندگی و احساساتی که دارد در آن بگنجد و سازگار شود و اگر تعارض‌ها و تنش‌هایی وجود دارد آن‌ها را از بین ببرد. اگر از این دیدگاه فرویدی به مسئلهٔ شکل‌گیری افکار نگاه کنید، می‌توانید از همان اصل کلی که فروید با عنوان مثلاً اصل لذت یا نیروانا بدان توجه داشت استفاده کنید: مجموعهٔ افکار هم مثل رفتارهایی که آدم‌ها انجام می‌دهند در جهت کمینه‌کردن تنش درونی است.

آماده‌سازی بحث تراژدی

مثلاً آدمی که رنج می‌کشد می‌تواند افکاری برایش خوشایند باشد که می‌گویند همه دارند رنج می‌کشند و رنج‌کشیدن سرنوشت هر انسانی است. فرض کنید کسی معتقد باشد سرشت انسان آمیخته با رنج است؛ رنج سرنوشت هر انسانی است مگر انسان‌های پیش‌پاافتادهٔ احمق. این برای انسانی که رنج می‌کشد تسلی‌بخش است: فکری است که هر وقت در اوج رنج هستم دست‌کم از این خوشحالم که جزو آدم‌های احمق نیستم. الی آخر — می‌توانید تفکراتی را در نظر بگیرید و برعکس فکر کنید چه احساسی و چه تنشی ممکن است در آدم باشد که این فکر آرامش می‌کند؛ و بنابراین می‌توانید بگویید منشأ پیدایش آن تفکر در یک نفر یا پسندیدنش این است که به دردش می‌خورد برای التیام بخشیدن به تنش‌های درونی‌اش. اگر چنین نگاه کنید، هم علایق آدم — یعنی صورت‌مسئله‌هایی که فیلسوف با آن‌ها در زندگی مواجه است — به زندگی شخصی‌اش برمی‌گردد و هم گرایشش به اینکه چه تفکری برایش خوشایند یا ناخوشایند است، باز به ویژگی‌های درونی‌اش برمی‌گردد. اگر می‌خواهیم متفکری را از لحاظ روان‌کاویِ تفکرش نقد کنیم، باید متوجه باشیم چه احساساتی را در درون آدم تشخیص می‌دهیم، چه تعارض‌هایی در درون او هست که افکاری که بیان کرده و در تفکرش ایجاد شده به‌نوعی التیام‌بخش همان تنش‌هاست. این نوعی دیدگاه فرویدی است نسبت به اینکه نهایتاً همهٔ مکانیسم‌های روانی در جهت کاهش تنش به کار می‌افتند؛ بنابراین تفکر و ابراز عقیده هم جزو همین کنش‌های انسانی است که می‌توان چنین به آن نگاه کرد. از دیدگاه یونگی — به چیزی که عادت کرده‌اید — وقتی به مسئلهٔ آگاهی در تئوری یونگ نگاه می‌کنید، مسئلهٔ خیلی مهمی هست که چندین بار در جلسات مختلف رویش تأکید کرده‌ام: یک دیدگاه استاندارد فلسفی — که در واژگان فلسفی اروپایی مثلاً به آن مدل آبژه-سوژه می‌گویند — این است که شناخت چنین اتفاق می‌افتد که سوژهٔ انسانی با آبژه، چیزی که بیرون قرار دارد، مواجه می‌شود، آبژه در سوژه بازتاب پیدا می‌کند و شناختی حاصل می‌شود.

آرکی‌تایپ و ناخودآگاه جمعی

بارها روی این تأکید کرده‌ام که دیدگاه یونگ کاملاً جریان برعکسی را برجسته می‌کند: یعنی شناخت، پروجکت آبژه در سوژه نیست؛ بلکه شاید فهم بیشتر حاصل پروجکتی است که از درون سوژه به بیرون منتقل می‌شود: مثل اینکه من در درون خودم دنیایی دارم و این را در بیرون می‌بینم؛ مثل اینکه عناصر درون خودم را در دنیای بیرون پروجکت می‌کنم. چنین نیست که فاعل شناسایی منفعل باشد؛ بلکه آن چیزی که در درونش هست — مثلاً آرکی‌تایپ‌های درونش؛ مثلاً دیدگاهی که یک مرد نسبت به زن پیدا می‌کند — بیشتر از اینکه پروجکت از بیرون به درون باشد، حاصل پروجکتی است که از درون به بیرون می‌شود: یعنی تصویری از آنیما به‌طور غریزی در درون من هست؛ حالا من به عالم خارج نگاه می‌کنم و این آنیما را روی موجوداتی که بیشترین شباهت را به آن دارند پروجکت می‌کنم؛ حتی اگر موجودِ شبیه پیدا نکردم تمایل دارم این پروجکشن را انجام بدهم؛ بنابراین ممکن است به تعارض‌هایی برسم: وقتی این پروجکشن خیلی بی‌ربط باشد ممکن است مشکل پیدا کنم. به هر حال این تمایل به اینکه آن چیزی را که می‌خواهم ببینم — چیزی را از درون خودم به واقعیت پروجکت کنم — نکتهٔ اصلی است که در دیدگاه‌های روان‌کاوی باید متوجه آن باشید. این را بارها در بحث‌های مختلف — یادم نیست کجاها — در تحلیل‌های یونگی گفته‌ام که این پروجکشن ناخودآگاه انجام می‌شود. — یکی از حاضران می‌پرسد: در این دیدگاه یونگ معتقدید که این پروجکشن‌ها مبتنی بر ایده‌های فطری دکارتی‌اند که پروجکت می‌شوند، یا از اشیاء گرفته شده‌اند یا صرفاً غریزی‌اند ولی در نهایت با ما متولد شده‌اند — یا می‌توانند از یک نفر بیرونی وارد شده و شکل بگیرند؟ — من قبلاً که دربارهٔ آرکی‌تایپ‌ها در تئوری یونگ بحث می‌کردم روی این تأکید کردم که یونگ دوست ندارد این سؤال را خیلی جواب بدهد؛ چون روحیه‌اش چنین است که آنچه می‌داند را دوست دارد بگوید و رویش تأکید کند. غالباً جواب این سؤال — که این آرکی‌تایپ‌ها چی هستند و ناخودآگاه جمعی از کجا می‌آید؛ آیا کاملاً فطری است یا نه — چنین است که می‌توانیم فرض کنیم ژنتیک است.

منشأ آرکی‌تایپ: ژنتیک یا فرض

یعنی چنان نیست که یونگ اصراری داشته باشد بگوید این‌ها در ژن‌ها هستند یا به نوع دیگری به وجود می‌آیند؛ خیلی برایش مهم نیست. مهم این است که ناخودآگاه جمعی چنین وجود دارد و مهم‌تر اینکه بشناسیمش و ببینیم شناختن آن چگونه می‌تواند نوعی انسان‌شناسی و نوعی روان‌درمانی باشد. احساس من این است که یونگ حداقل در دوران خودش می‌دانست دانش بشر به جایی نرسیده که این را روشن بگوید؛ تمایلش به این است که بگوید ژنتیک: هر جا اظهارنظری می‌کند — نه قاطعانه به‌عنوان عقیده‌ای که واقعاً دارد، بلکه به‌عنوان چیزی که فکر می‌کند احتمالاً چنین است — می‌گوید می‌توانیم فرض کنیم این گرایشی است که در اجداد ما بوده و به ما به ارث می‌رسد؛ بنابراین به‌نوعی مطلقاً می‌شود فرض کرد فطری است. ولی این به نظر من جزو نظریات یونگ نیست که بخواهیم رویش تأکید کنیم و خیلی هم برایش مهم نیست؛ چون جواب این سؤال در عمل خیلی به کار نمی‌آید؛ مهم، شناختن ناخودآگاه جمعی و به‌کاربردنش است، نه درک دقیق منشأ زیستی یا روان‌شناختی‌اش. حالا فرض کنید این پروجکشن چگونه ایده‌ها و افکار را به وجود می‌آورد: مثلاً آدمی که آنیمای درست پروجکت‌شده‌ای ندارد — یعنی هنوز آنیمایش را پروجکت نکرده یا خوب پروجکت کرده یا در پروجکشن آنیمایش شکست خورده و حالا در دوره‌ای قرار دارد که انگار تعارضی بین درون و بیرونش به وجود آمده — همهٔ این‌ها می‌تواند منشأ فکر باشد؛ همان‌طور که می‌تواند هنر ایجاد کند: مثلاً آنیمایی که پروجکت شده و شاعری در دوره‌ای احساس می‌کند زنی پیدا کرده که عیناً منطبق بر آنیمایش است و عشقی سوزان را تجربه می‌کند — طبیعی است انتظار داشته باشید این هنرمند اشعار عاشقانه بگوید؛ چنان‌که کسانی با چنین مشخصاتی برای معشوقی واقعی شعر گفته‌اند. می‌تواند پروجکت‌نشدنش باعث نوعی تصعید شود و آنیما در جاهای دیگری خودش را پروجکت کند و شعر عاشقانه باشد ولی برای معشوق خاص نباشد و الی آخر.

پروجکشن و پیدایش ایده‌ها

همین احساس‌های آنیمایی و تعارض‌شان با چیزهای دیگری که در درون ماست هم می‌توانند در عالم خارج پروجکت شوند. کمی که جلو برویم — شاید نه در این جلسه — مقداری دربارهٔ این صحبت می‌کنم که در نیچه این تعارض میان حس‌های آنیمایی با حس‌هایی که به‌نوعی محدودکنندهٔ این احساسات‌اند چگونه در نگاهش به عالم خارج پروجکت می‌شود و برایش اهمیت پیدا می‌کند. یا بگذارید نکته‌ای که همین الان به‌عنوان مثال گفتم را دربارهٔ نیچه به کار ببرم: نیچه قطعاً آدمی است که — من تعمداً وقتی زندگی‌نامه‌اش را برایتان تعریف می‌کردم روی این مسئله تأکید کردم — هر زندگی‌نامهٔ نسبتاً مفصلی از نیچه بخوانید متوجه می‌شوید این آدم حتی از نظر جسمانی از دورهٔ نوجوانی در رنج است: انواع و اقسام بیماری‌ها و مشکلات را دارد و تا پایان عمرش هم این مشکلات جسمانی به‌شدت آزارش می‌دهد؛ و نگاهش به دنیا نگاهی است که آدم پیدا می‌کند از نظر روانی همیشه حالت رنج‌بردن در آن وجود دارد. بنابراین خیلی طبیعی است که تفکری مثل تفکر شوپنهاور برای نیچه خیلی جالب باشد: می‌توانید چنین بگویید که انسان‌های رنج‌دیده‌ای در دنیا هستند که تفکر شوپنهاور به‌نوعی آن‌ها را نمایندگی می‌کند. آدمی که مطلقاً طرفدار این ایده است که اصولاً زندگی بشر آمیخته با رنج است و نوعی راه‌حل هم مثلاً شاید برای رهایی از رنج پیشنهاد می‌کند؛ بنابراین آدمی که سرخوش و خوش‌بین است و چنین روحیه‌ای دارد نباید انتظار داشته باشید در شوپنهاور متفکر ایده‌آل خودش را ببینید؛ مثل این است که شوپنهاور از چیز دیگری صحبت می‌کند که در تجربهٔ زندگی این آدم نیست. احتمالاً خیلی از آدم‌ها کتاب شوپنهاور را برمی‌دارند یا مطلبی دربارهٔ او می‌خوانند و تمام این افکار به نظرشان بی‌معنا می‌آید؛ برای اینکه آن احساس اساسی که شوپنهاور درباره‌اش حرف می‌زند را واقعاً حس نمی‌کنند؛ تجربهٔ شخصی‌شان نیست. قطعاً نیچه این وضعیت را دارد.

اسطوره و تصویرسازی روان

من می‌خواهم ببینید منشأ گرایش نیچه به شوپنهاور چه است؛ نباید آدم چنین تصور کند که مثلاً شوپنهاور استدلال‌های خیلی خوبی در کتابش آورده بود و نیچه به‌عنوان متفکری رفت استدلال‌ها را خواند — مثل اینکه قضیهٔ ریاضی‌ای کسی ثابت کرده و کسی می‌خواند و به نظرش منطقی می‌آید و همهٔ گام‌های استدلال درست‌اند و بنابراین به درستی قضیه اعتقاد پیدا می‌کند — نباید فکر کنیم رابطهٔ متفکری مثل نیچه با کتاب شوپنهاور چنین است. بلکه تصورمان باید این باشد: مثلاً نیچه از دوران کودکی با موسیقی آشناست و علاقهٔ خیلی شدیدی به هنر و موسیقی دارد؛ در دورهٔ نوجوانی — نزدیک به کودکی — نمایشنامه نوشته، تئاتر اجرا کرده، قطعات پیانو نوشته. حالا این را اضافه کنید به اینکه این ویژگی هم در نیچه به‌شدت هست که آدمی است که رنج می‌کشد، چه از نظر جسمانی چه از نظر روانی: رنج جسمانی‌اش خیلی چیز زیادی است — بارها و بارها در یادداشت‌هایش از درد غیرقابل‌تحمل صحبت کرده — و از طرف دیگر آدمی است که اصولاً با جمع ناسازگار است؛ یعنی خیلی برایش خوش نمی‌گذرد: آن خوشی‌های روزمره‌ای که آدم‌ها ممکن است در معاشرت با همدیگر داشته باشند، در جمع قرار گرفتن یا هر چیز دیگری را ندارد؛ زندگی عاشقانه‌ای ندارد: هیچ‌وقت ازدواج نکرده؛ دوره‌هایی ممکن است علایقی داشته ولی کلاً چنین نیست که در رابطه‌اش حتی با جنس مخالف لذتی برده باشد. نهایتاً آدمی را می‌بینید که از یک طرف رنجور است، از طرف دیگر به‌شدت علاقهٔ هنری دارد؛ و شاید قبل از خواندن شوپنهاور این تجربه را داشته که می‌شود برای تسکین درد و فرار از رنج نشست پشت پیانو و قطعه‌ای نواخت یا آهنگسازی کرد. این‌جا جدا از ایدهٔ شوپنهاور دربارهٔ هنر — می‌خواهم بگویم — علاقه به هنر در آن آدم هست و رنج‌دیده‌بودن هم هست؛ بنابراین وقتی کتاب شوپنهاور را می‌خواند و در آن مؤلفه‌هایی را می‌بیند که مؤلفه‌های اصلی زندگی خودش است، جذب تفکر شوپنهاور می‌شود به این دلیل که انگار به دنیای مشترکی تعلق دارند. قطعاً شوپنهاور هم آدمی است که زندگی پر از رنجی — نه از نظر جسمانی، از نظر روانی — می‌گذراند؛ نوعی بدبینی نسبت به انسان در شوپنهاور هست؛ حالت تحقیر نسبت به اکثریت آدم‌ها؛ و آدم‌هایی که اطراف نیچه هستند به‌شدت در نیچه هست: می‌بینید حتی نسبت به استادان خودش در رشتهٔ فیلولوژی — جمله‌هایی نقل کردم — با تحقیر از آن‌ها اسم می‌برد. چون مجموع فضای فکری نیچه را که در زندگی‌اش به وجود آمده بشناسید و بعد ببینید، خیلی طبیعی است که این آدم به شوپنهاور علاقه‌مند شود.

نیچه و بازخوانی فرهنگ یونان

از طرفی به زندگی نیچه نگاه کنید و می‌بینید دست‌کم دو گرایش خیلی روشن در زندگی‌اش هست: اوایل زندگی‌اش میل به هنرمندشدن، موسیقی‌دان‌شدن، تألیف آثار هنری در زندگی‌اش هست؛ و گرایش به دانش هم در زندگی‌اش هست که بالاخره زندگی شغلی‌اش او را به سمت علم و دانش و کار آکادمیک می‌کشاند و آن گرایش غلبه می‌کند. به نظر خیلی واضح می‌رسد در زندگی نیچه تعارضی بین آن زندگی هنری — که در بخشِ درونی‌ترِ زندگی‌اش است — با این زندگی آکادمیکی که شغلش است وجود دارد: هیچ‌وقت از این زندگی آکادمیک احساس رضایت نکرده؛ هر چقدر هم موفق‌تر می‌شود؛ و در اوج موفقیت آکادمیک، آشنایی‌اش با واگنر دوباره او را به سمت گرایش‌های هنری می‌کشاند. بنابراین دربارهٔ نیچه خیلی واضح است که این نوع زندگی‌اش و نوع تجربه‌هایی که داشته، شکل‌دهندهٔ افکار و عقایدش هم هستند: یعنی اگر مثلاً در آثار اولیه‌اش می‌بینید که سعی می‌کند واگنر را تبلیغ کند، نباید متعجب باشیم: آن شخصیت محبوبش را که هنرمندی است پیدا کرده و پایگاه فکری‌ای هم که لازم داشته برای تغذیهٔ فلسفی هنر را در شوپنهاور دارد؛ بنابراین از ترکیب این‌ها نوعی تفکر فلسفی به وجود می‌آید که نتیجه‌اش این است که سعی می‌کند هنر را — به‌عنوان راه‌حل بشر — تا حد ممکن فلسفی تئوریزه کند تا نهایتاً به این نتیجه برسیم که هنرِ واگنری راه‌حل مشکل بشر است. می‌توانید در یک جمله بگویید «زایش تراژدی» — به‌عنوان یکی از اولین آثار نیچه، اولین اثر مهمش که منتشر شده، اولین کتابش — بیان فلسفی این است که بشر مشکلی دارد که راه‌حلش در جهان معاصر اپرای واگنر است. ممکن است الان کمی خنده‌دار به نظر برسد: صورت‌مسئلهٔ فلسفی است و بعد راه‌حلی خیلی صریح درباره‌اش به کار می‌برد. عمداً شاید با اغراق گفتم؛ یعنی منظورم اپرای واگنر به همین شکل نیست؛ نه فقط اپرای واگنر؛ ولی قطعاً نمونهٔ خوب هنری که می‌تواند نجات‌بخش باشد اپرای واگنر است. و اصلاً شوخی هم نیست: چنین نیست که نیچه این را پنهان کند؛ همین را می‌گوید؛ همه را انگار دعوت می‌کند به اینکه ایده‌های واگنر را بپذیرند، هنر واگنر را بپذیرند و الی آخر.

آنیما، آنیموس و تضادها

دربارهٔ این سؤال کمی از این حوزه خارج می‌شوم. — یکی از حاضران می‌پرسد: من طبق جلسات جلو می‌روم؛ بیشتر روی آرکتایپ آنیما و آنیموس و اثراتی که در تعارض‌هایی که ممکن است پیش بیاید می‌گذارد کار کرده‌ام. یعنی نمی‌بینم که وقتی صحبت می‌کند تعارضی را به آرکتایپ دیگری ربط بدهد؛ فکر می‌کنم شاید آن کمتر کار شده. ممکن است آرکتایپ دیگری همین‌جا اشتباه پروجکت شده باشد و اثری بگذارد. عمدتاً اثراتی که می‌گذارد در هنر و فلسفه به آنیما و آنیموس برمی‌گردد. آیا جایی بحثی هست دربارهٔ اینکه آرکتایپ دیگری ممکن است اثر دیگری گذاشته باشد یا نه؟ — من کلاً سؤال شما را چنین می‌فهمم که بیشترین تأکید یونگ وقتی تحلیل‌های آرکتایپی می‌کند از طریق آنیما و آنیموس است. این را کمی تلفیق کنید با ایده‌های فرویدی که جنسیت منشأ همه‌چیز است: فکر می‌کنم نهایتاً یونگ بدون اینکه بخواهد عملاً به همین نتیجه رسیده؛ یعنی بین همهٔ آرکتایپ‌ها آنی که جنسی است بیشترین سهم را در تحلیل‌های ما — در مسائلی که مربوط به تعارض‌هاست — به عهده می‌گیرد. حس من این است که یونگ کمی از فروید دور می‌شود. البته تئوری‌ها کاملاً با هم تفاوت دارند ولی یونگ خیلی تجربی جلو می‌رود و نهایتاً فکر می‌کنم به معنای واقعی کلمه — غیر از اینکه روی آرکتایپ سلف — نه مثل آنیما و آنیموس، ولی بالاخره سلف در تحلیل تعارض‌ها — به این معنا که موانع رشد را می‌خواهد از سر راه بردارد و بنابراین تعارض ایجاد می‌شود — سهم زیادی دارد. این ایدهٔ غیرفرویدی یونگ است و قطعاً بین بقیهٔ آرکتایپ‌ها آنی که جنسیتی است اهمیتش بیشتر است؛ شاید یونگ دوست نداشته باشد این را بگوید ولی فکر می‌کنم برداشت شما درست است. حالا شاید چون یونگ را از حرف‌های من بیشتر شناخته‌اید این برداشت شکل گرفته؛ یعنی یونگی دیگری ممکن است بیاید بگوید نه، یونگ روی فلان آرکتایپ هم خیلی اصرار داشته؛ ولی من فکر می‌کنم واقعاً چنین است که در دیدگاه‌های یونگ بشود گفت آنیما و آنیموس در خیلی جاها بیشتر از همه در تحلیل‌ها ظاهر می‌شوند و کمک می‌کنند و این نوعی تأیید اهمیت مسائل جنسی است.

هنر واگنر و پذیرش

من — که ناخواسته به هر حال کمی گرایش‌های خودم را هم ممکن است در بیان دیدگاه یونگ تحمیل کنم — روی این خیلی بیشتر از آنچه یونگ تأکید دارد — دست‌کم این‌جا بگویم — تأکید کرده‌ام؛ قبلاً هم که یونگ را می‌گفتم سعی کردم این را بگویم؛ آن‌قدر که در دوران فروید گفتم یونگ نگفتم و نمی‌خواستم هم بگویم: یعنی هم طرز بیان را کاملاً تغییر داده‌ام و هم اینکه جاهایی ممکن است روی چیزهایی بیشتر تأکید کرده باشم. رسماً می‌توانم بگویم من بیشتر از یونگ روی آنیما و آنیموس تأکید کرده‌ام و می‌کنم. فکر می‌کنم اگر مجموعهٔ آثار یونگ را ببینید این وزنی که در حرف‌های من به آنیما و آنیموس داده می‌شود داده نمی‌شود؛ ولی همچنان خیلی پررنگ است. به هر حال فکر می‌کنم نتیجه اهمیت جنسیت است: جاهایی که تعارض‌هایی ایجاد می‌شود بیشتر حالت جنسیتی دارد؛ یا مثلاً وقتی از تئوری‌های روان‌کاوانه در تحلیل آثار هنری استفاده می‌کنیم — اگر بپذیرید که اثر هنری‌ای که مثلاً یک مرد تولید می‌کند تحت تصویر آنیماست و بیشتر از هر چیزی الهامات همه از آنیما می‌آید — بنابراین در تحلیل آثار هنری دست‌کم با آنیما خیلی سروکار دارید: مثلاً این‌همه آثار که محتوایشان عاشقانه است — که بخش بزرگی از هنر را تشکیل می‌دهد — طبعاً نتیجه‌اش این است که با چنین آثاری باید به همین مسیر رفت: مثلاً من کار آقای فرهادی را تحلیل می‌کنم؛ نهایتاً تحلیل این است که انگار سیر آنیمای او را می‌بینید و آن چیزی که همه‌چیز را به هم پیوند می‌دهد انگار خود هنرمند و آنیمایش است. شاید هم این زیادرفتنِ تحلیل‌های من به سمت بحث‌های مربوط به آنیما این است که بیشتر روان‌کاوی را این‌جا در هنر به کار می‌بریم و تقریباً همهٔ آثار هنری‌ای هم که تحلیل کردیم مؤلف‌هایشان مرد بودند و بنابراین آنیما در آن‌ها نقش اساسی داشته. و این که شاید شخصیتی مثل شخصیت یکی از پیامبران را باید بررسی کرده باشیم که شاید آنیما و آنیموس‌هایش کلاً کم باشد یا به چیزهایی توجه کند. یونگ دربارهٔ مسیح بحث می‌کند ولی مسیح را به‌عنوان اسطوره‌ای که در فرهنگ غرب ساخته شده: کاری به این ندارد که به یونگ بگویید مسیح وجود نداشته، می‌گوید نداشته؛ کاری به این ندارد که مسیح واقعی چه بوده. مسیح به آن معنایی که در مسیحیت به او اعتقاد دارند از نظر یونگ مثلاً پروجکشن سلف است.

تراژدی به‌عنوان مسئله

ولی اینکه فکر کنید اصلاً دربارهٔ خود مسیحِ واقعی حرف زده، فکر نمی‌کنم چنین بحث‌هایی خیلی مورد علاقهٔ یونگ باشد. باز سعی می‌کنم — چون داریم نزدیک می‌شویم به اینکه کمی تحلیل روان‌کاوانه دربارهٔ کار نیچه انجام دهیم — بحث‌هایی را که از اول تا حالا کرده‌ام را جمع کنم: بررسی زندگی نیچه برای درک محتوای تجربه‌های درونی‌اش، آشناشدن با خودش، وضعیتش از خانواده‌اش گرفته تا بیمار بودنش و این حرف‌ها؛ تا ایده‌هایی از این‌گونه داشته باشیم؛ بعد علاقه‌اش به شوپنهاور و واگنر به‌نوعی قابل توجیه است؛ و حالا می‌خواهم بگویم این‌ها چگونه در یک صورت‌مسئله انتخاب می‌شود و این صورت‌مسئله چگونه حل می‌شود به دلیل این گرایش‌ها و ابزارهایی که در اختیار نیچه است؛ مثلاً فلسفهٔ شوپنهاور می‌تواند مثل ابزاری مورد استفادهٔ او قرار بگیرد. یک صورت‌مسئله می‌تواند این باشد: تئوریزه‌کردن گرایشات و عقاید واگنری به شکل فلسفی. عقاید واگنری چیست؟ واگنر اپرا نیست؛ دربارهٔ واگنر یک جلسه صحبت کردم و نمی‌خواهم وارد جزئیات حرف‌هایی که زدم شوم؛ ولی واگنر بالاخره چه تولید می‌کند که بخواهیم تقدیسش کنیم، دربارهٔ اهمیتش صحبت کنیم؟ به‌نوعی اپرای تراژیک تولید می‌کند: بیشترین چیزی که در آثار واگنر می‌بینید تراژدی‌هایی است که به‌شدت محتوای اسطوره‌ای دارند؛ منتها این اسطوره‌ها بیشتر اسطوره‌های قوم ژرمن‌اند؛ چنین اسطوره‌هایی با محتوای تراژیک به نمایش و اپرا تبدیل می‌شود؛ و قرار است چنین چیزی را تقدیس کنیم. — یک لحظه؛ فقط این را به یاد بیاورید که من روی این خیلی تأکید کردم و فکر می‌کنم یکی از ثابت‌ترین عنصرهای تفکر نیچه — دست‌کم در بیشتر از نصف عمر تفکرش — تقدیس و ستایش فوق‌العاده نسبت به تمدن یونانی است: فکر می‌کنم چند بار روی این تأکید کرده باشم؛ دست‌کم یک بار مطمئنم در جلسه‌ای گفتم که نیچه شیفتهٔ تمدن و فرهنگ یونان است؛ عبارت‌هایی در این حد از او نقل می‌شود که نقطهٔ اوج تمدن بشر تمدن یونانی بوده و فرهنگ یونانی درخشان‌ترین فرهنگی است که بشر در طول تاریخ به آن رسیده است.

رنج قهرمان و پایان تلخ

بعداً مسیحیت آمده و این را نابود کرده و الان به دوره‌ای رسیده‌ایم که میراث مسیحیت را داریم سعی می‌کنیم نابود کنیم؛ خوب است که برسیم به آن نقطهٔ اوج تمدن بشری که یونان بود. این حس تقدیس و متعالی‌دیدن فرهنگ و تمدن یونانی در نیچه خیلی زیاد است. ممکن است کسی بگوید این نتیجهٔ شغل نیچه است که مثلاً فیلولوژی خوانده و ادبیات یونانی آشناترین چیز برایش است؛ و فکر می‌کنم این اظهارنظری خیلی ساده‌انگارانه است: باید برعکس تکیه کرد: یعنی شیفتهٔ تمدن و فرهنگ یونانی است که می‌رود فیلولوژی می‌خواند، نه اینکه چون فیلولوژی خوانده — بالاخره چون شغلش می‌شود — این در وجودش تثبیت می‌شود. نیچه تقریباً غیر از بخش‌هایی از آثار ادبیات و فرهنگ یونانی، چیز دیگری از دنیا را واقعاً کمتر خوب می‌شناسد: معمولاً همه موافق‌اند که نیچه شاید غیر از یکی‌دو کتاب شوپنهاور هیچ کتاب فلسفی دیگری را خیلی دقیق نخوانده؛ در حالی که به دلیل شغلش آثار به‌جامانده از یونان را خیلی خوب خوانده. البته با آثار هنری معاصر و قبل از خودش در اروپا آشناست: مثلاً گفته‌ام یکی از نکات شاید جالب دربارهٔ نیچه این است که هولدرلین را قبل از هر کسی به‌عنوان شاعر بزرگی کشف می‌کند؛ یعنی شعر خوب می‌خواند، ادبیات می‌خواند ولی فلسفه خیلی نمی‌خواند؛ حتی فلسفهٔ یونان هم جزو علایقش نیست؛ بیشتر ادبیات و هنر یونانی بوده که مورد مطالعهٔ نیچه بوده تا اینکه همهٔ آثار فلسفهٔ یونان را خوب بشناسد — که البته می‌شناسد؛ اما — چنان‌که دارم می‌گویم — کلاً اگر جایی از فلسفه را دقیق خوانده باشد، فلسفهٔ یونان است. مثلاً فکر می‌کنم می‌شود به نیچه به‌اصطلاح امتیازی داد، کردیتی داد: که یکی از اولین متفکران اروپایی است که به اهمیت فیلسوفان قبل از سقراط تأکید دارد. الان شاید خیلی متداول شده باشد که فیلسوفان پیشاسقراطی را جدی بگیرند و مطالعه کنند؛ ولی واقعاً در میراث فرهنگی اروپا از سقراط به بعد مهم بودند: سقراط بود، افلاطون بود، ارسطو بود و آدم‌هایی که در دورهٔ بعد از سقراط زندگی می‌کردند؛ کمتر به دورهٔ قبل از سقراط اهمیت می‌دادند. نیچه آن دوره را حتی بالاتر از شاید دورهٔ بعد از سقراط به فلسفه و تفکرشان نگاه می‌کند.

چرا مردم از تراژدی لذت می‌برند؟

موضوع تفکر ما اهمیت آثار واگنر است؛ این آثار به‌نوعی اپراهای تراژیک‌اند و منشأ تراژدی یونان است؛ بنابراین برگ خیلی حاضر و آماده‌ای در دست داریم: تراژدی مخلوق عالی‌ترین فرهنگ بشر بوده است. بنابراین از همین حالا می‌توان شروع کرد به ستایش‌کردن و تئوریزه‌کردن؛ موضوع «زایش تراژدی» چیست؟ تئوریزه‌کردن تراژدی یونانی و نشان‌دادن اینکه تراژدی یونانی چقدر چیز خوب و مهمی است: چه کارکرد برجسته‌ای در حیات بشر داشته و می‌تواند داشته باشد. خیلی روشن است؛ عقیده‌ای که ابراز می‌شود این است: قرار است تئوری‌ای بیان شود دربارهٔ تراژدی یونانی و محتوای تراژدی یونانی که ممکن است شناخته نشده باشد؛ یعنی مردم خیلی خوب درک نکرده‌اند که تراژدی یونانی چقدر چیز مهم و جالبی بوده. چنین می‌ماند مثل بازتعریف و بازشناسی تراژدی یونانی و نشان‌دادن اینکه چقدر چیز مهم و والایی بوده، و بعد وصل‌کردنش به اینکه کار واگنر در دوران معاصر تجدید همان کار است: نزدیک‌ترین چیزی که در فرهنگ بشر به تراژدی یونانی داریم آثار واگنر است؛ بنابراین بیایید واگنر را ستایش کنیم، به واگنر اهمیت بدهیم و الی آخر. به هر حال من موقتاً می‌توانم واگنر را کنار بگذارم؛ صورت‌مسئله‌ام این است: بازشناسی تراژدی یونانی و بیان اینکه تراژدی یونانی چه بوده، چرا مهم بوده و چه کار می‌کرده؛ می‌شود گفت موضوع «زایش تراژدی» همین است. عنوان کتاب — فکر کنم الان که بگویم برایتان شگفت‌انگیز نیست — «زایش تراژدی از روح موسیقی» است؛ یعنی اهمیت‌دادن به آن عنصر موسیقی در تراژدی هم تازه در عنوان کتاب آمده. خیلی بامزه است که در چاپ دوم این کتاب در زمان حیات نیچه، نیچه این دنبالهٔ «از روح موسیقی» را حذف کرده و چیز دیگری جای آن گذاشته؛ این اتفاقاً خیلی جالب است برای اینکه دقیقاً همان چرخشی را نشان می‌دهد که در آرای نیچه اتفاق افتاده: در آن دورهٔ دوم وقتی چاپ دوم درمی‌آید هیچ شیفتگی‌ای نسبت به واگنر باقی نمانده؛ بلکه شاید به دشمنی هم تبدیل شده؛ بنابراین موسیقی هم شاید اهمیت خودش را از دست داده. ولی مقدمهٔ جالبی هم نیچه به چاپ دوم نوشته که حالت انتقادی نسبت به همان چاپ اول خودش دارد.

لذت تراژیک

سعی کردم مقدماتی بگویم که روشن کند کتاب «زایش تراژدی» قرار است چه کار کند؛ حالا ببینیم چگونه این کار را انجام می‌دهد. ابزار ما این است که از دیدگاه شوپنهاور استفاده کنیم و از دانش وسیع نیچه نسبت به فرهنگ یونانی که خود نیچه به کار می‌گیرد؛ و نیچه تئوری‌ای دربارهٔ تراژدی ارائه می‌کند که همچنان — همه‌چیز را کنار بگذارید — فکر می‌کنم در فلسفه، موضوع مورد علاقهٔ کسانی که در فلسفهٔ هنر بحث می‌کنند به‌اصطلاح خودِ موضوع تراژدی است: تئوری‌های مختلفی دربارهٔ تراژدی وجود داشته که همچنان تئوری نیچه تئوری قابل اعتنایی است. ممکن است کسی به هیچ وجه به آرای نیچه به طور کلی علاقه‌مند نباشد ولی به ایده‌های نیچه دربارهٔ تراژدی علاقه‌مند باشد. فراموش نکنید این یک دانه کتاب است که دست‌کم می‌توانید بگویید در حیطهٔ تخصصی نیچه نوشته می‌شود: یعنی موضوع مورد کار خودش را خیلی خوب می‌شناسد؛ دانشمند است، فیلولوژیست برجسته‌ای است، آرای کتاب‌های یونانی را خیلی خوب خوانده؛ بنابراین آدمی است که شخص مناسبی است برای اینکه بیاید دربارهٔ تراژدی یونانی نظریه‌پردازی کند. من مدام اصرار می‌کنم تراژدی یونانی: می‌شود دربارهٔ تراژدی نظریه‌پردازی کرد یا دربارهٔ تراژدی یونانی. کاری که نیچه می‌کند بحث فلسفی و کلی دربارهٔ تراژدی نیست؛ همان تراژدی به معنای همان نوع کاری که در یونان انجام می‌شده را تئوریزه می‌کند؛ آن را برترین نوع تراژدی می‌داند. البته در خود آرای تراژدی‌های یونانی هم — با توجه به تئوری خودش، یا برعکس با توجه به علایق خودش که تئوری را ساخته یا تئوری علایق را به وجود آورده — در تراژدی‌نویسان یونان بالاخره اوج و حضیض قائل است: مثلاً صراحتاً می‌گوید آیسیلوس و سوفوکلس تراژدی‌نویسان خوب یونان هستند و اوریپیدوس — که شاید معروف‌تر از آن دو بوده — به‌اصطلاح دورهٔ انحطاط تراژدی یونانی می‌داند؛ به دلایلی که خودش دارد. به هر حال نیچه در زمینه‌ای آشنا بازی‌ای را انجام می‌دهد که به نتیجهٔ دلخواه خودش هم می‌رسد: نهایتاً به این نتیجه‌گیری که موسیقی واگنر در دوران معاصر عنصر خیلی مهمی است که می‌تواند مثلاً فرهنگ بشری را به اعتلا برساند. من مدام می‌گویم فرهنگ بشر؛ شاید کمی محدودترش کنیم: خیلی جاها نیچه روی صحبتش با آلمان‌هاست؛ به همان ترتیبی که واگنر حس‌های ناسیونالیستی دارد، نیچه هم — دست‌کم اگر نگوییم فرهنگ بشر را واگنر نجات می‌دهد — برای اعتلای فرهنگ آلمانی توجه به واگنر را خیلی مهم می‌داند.

نظریه‌پردازی دربارهٔ تراژدی

پس موضوع صحبت، موضوع بحث این است که تراژدی یونانی را بشناسیم، تئوریزه کنیم، ببینیم چیست، کارکردش چیست و چرا اهمیت دارد. فکر کنم نیچه خودش سابقهٔ بحث را تا حدودی خوب می‌شناسد. ولی مثل تقریباً همهٔ آثارش، «زایش تراژدی» هم — که یکی از نزدیک‌ترین کارهایش به کارهای آکادمیک است — کتاب بدون رفرنس است؛ literature review ندارد و بلافاصله بعد از چاپ به‌شدت از جنبهٔ آکادمیک مورد انتقاد قرار گرفت که کتاب خوبی نیست، به این دلیل که همین‌طور رک و راست می‌رود ایده‌های خودش را می‌گوید بدون اینکه اشاره‌ای کند به اینکه دیگران چه گفته‌اند، بحث از کجا شروع شده و به جاهای مختلف ارجاع بدهد. خیلی کتابی است که خارج از سنت آکادمیک به نظر می‌رسد. سنت آکادمیک یعنی اگر نیچه می‌خواست سنت آکادمیک را رعایت کند، دست‌کمش این بود که مثلاً در شروع کتاب از فن شعر ارسطو صحبت کند، تئوری جاافتادهٔ موجود دربارهٔ تراژدی را بگوید، احتمالاً سری واریاسیون‌هایی را که بعد از ارسطو وجود دارد بگوید و بعد ایده‌های جدید خودش را جلوی مردم بگذارد که من چنین به تراژدی نگاه می‌کنم. نیچه این کار را چنین انجام نداده ولی چنین هم نیست که در طول کتاب اشاره‌ای مثلاً به ایده‌های ارسطو نداشته باشد: موضوع این است که آن سنت آکادمیکِ نخست — اینکه اول بیایم تاریخچهٔ بحث را بگویم — را نگفته، ولی در جاهای مختلف کتاب بالاخره معلوم است که می‌داند در مقابله با ایده‌های ارسطو حرف می‌زند یا مثل اینکه ورژن کاملاً جدیدی از تحلیل تراژدی ارائه می‌دهد؛ بدون اینکه بخواهد همه‌جا اشاره کند ارسطو چنین گفته یا چنین نگفته؛ و گاهی چیزی را که ارسطو گفته رد می‌کند و می‌گوید چنین نیست، بدون اینکه بگوید این حرف، حرف ارسطو بود. به هر حال نشان می‌دهد وقتی دربارهٔ تراژدی نظریه‌پردازی می‌کند می‌داند نظریه‌های جاافتادهٔ موجود چه بوده‌اند یا پیشنهادهای جدیدی که تقریباً معاصر با نیچه صورت گرفته چه هستند. حالا من سنت آکادمیک را رعایت می‌کنم و کمی دربارهٔ آرای ارسطو صحبت می‌کنم تا آن زمینهٔ فکری‌ای که در تراژدی یونانی وجود دارد را ببینیم: صورت‌مسئله چیست و چه جوابی به آن داده شده؛ و شاید با دانستن این‌ها در کنتراست با نظریهٔ ارسطو، دیدگاه‌های نیچه را بشود بهتر فهمید.

تعریف و مرزهای ژانر

نه فقط کنتراست؛ در جاهایی به معنایی ممکن است همچنان ایده‌های ارسطو پابرجا باشد و جاهایش ممکن است تغییر کرده باشد. به هر حال فکر می‌کنم تغییرات خیلی زیادی است؛ یعنی اصلاً شأن تراژدی و نگاه نیچه به تراژدی جور دیگری است نسبت به نگاهی که ارسطو دارد. حالا بگذارید اول کمی دربارهٔ خود تراژدی صحبت کنیم، جدای از اینکه ارسطو چه می‌گفته و اینکه اصلاً چه مسئله‌ای را حل می‌کنیم وقتی می‌گوییم تراژدی چیست؛ دربارهٔ چه صحبت می‌کنیم؛ چرا احتیاج هست درباره‌اش نظریه‌پردازی شود؟ نظریه‌پردازی دربارهٔ هر پدیده‌ای مجاز است ولی اینکه این‌همه سابقه در موضوع بحث دربارهٔ تراژدی هست شاید جالب باشد. کلاً وقتی می‌گوییم تراژدی، فکر کنم همه چیزی که در ذهنشان می‌آید این است که با نمایشی روبه‌رو هستیم که بیشتر از هر چیزی رنج یک قهرمان را نشان می‌دهد و معمولاً هم چنین است که در پایان با مرگ قهرمان پایان می‌یابد. در فرهنگ روزمرهٔ خودمان هم اگر کلمهٔ تراژیک را به کار ببریم بیشتر مثل غم‌انگیز است یا چیزی که پایان بدی داشته: اصلاً اگر بگوییم کسی زندگی تراژیکی داشت یعنی خیلی بلاها سرش آمد و آخرش هم بدبخت مثلاً از دنیا رفت؛ پایان خوشی هم نداشت. اولین سؤال دربارهٔ تراژدی این است که به نظر می‌رسد احتیاج به نظریه‌پردازی دارد: اگر تراژدی دربارهٔ رنج بشر است، قهرمانش بلاهایی سرش می‌آید و آخرش می‌افتد می‌میرد و بد تمام می‌شود، مردم چرا این‌قدر علاقه دارند بروند تراژیک را ببینند؟ از چه لذت می‌برند؟ اگر ببینم مردم هزاران نفر جمع می‌شوند و کمدی‌ای را نگاه می‌کنند احساس نمی‌کنم خیلی احتیاج به نظریه‌پردازی داشته باشد: می‌روند می‌خندند، لحظه‌های خوشی را تجربه می‌کنند و می‌آیند بیرون. ولی اگر ببینم مردم می‌روند اثری را ببینند که قهرمان دوست‌داشتنی‌اش به بدترین وجه ممکن رنج می‌کشد و نهایتاً هم شکست می‌خورد و بد تمام می‌شود، احساس می‌کنم این‌جا پارادوکسی وجود دارد: مردم از چه لذت می‌برند؟ منشأ لذت تراژیک چیست؟ این سؤالی است که خیلی‌ها درباره‌اش حرف زده‌اند؛ مثلاً ارسطو هم دربارهٔ اینکه تراژدی چرا جذابیت دارد به هر حال دربارهٔ لذت تراژیک ایده‌ای دارد.

ارسطو و کاتارسیس

معروف‌ترین ایده دربارهٔ لذت تراژیک این است: وقتی تراژدی را می‌بینیم، مخاطبین — بیننده‌هایی که شاهد آن نمایش هستند — به دلیل هم‌زادپنداری‌شان با قهرمان داستان رنج می‌کشند. ولی لذت تراژیک این است که مثل یک کابوس می‌ماند: وقتی نمایش تمام می‌شود، من از احساس اینکه جای قهرمان داستان نیستم در بلندمدت ممکن است لذت ببرم؛ مثل کابوسی که در حال دیدنش خیلی شکنجه شدم ولی بالاخره وقتی از خواب بیدار شدم می‌بینم کابوس بوده و کلی خوشحال می‌شوم؛ ممکن است چند روز خوشحال باشم در حالی که چند دقیقه رنج کشیدم. بنابراین تحلیلی از لذت تراژیک می‌تواند این باشد که من از تراژدی چنین لذت می‌برم، همان‌طور که از یک کابوس لذت می‌برم؛ و این چنین است که من وقتی دارم می‌بینم، دارم رنج می‌کشم و چنین نیست که در حین دیدنش لذتی برای من باشد. این بحثی که شروع کردم چنین است که تراژدی را به‌عنوان چیزی خیلی کلی نگاه می‌کنیم. ولی ارسطو تراژدی را چنین تئوریزه نکرده: چنین نیست که صورت‌مسئلهٔ ارسطو این باشد که یک اثر دراماتیکی که قهرمانش رنج می‌کشد و پایان خوشی ندارد را تئوریزه کند؛ تراژدی یونانی را تئوریزه می‌کند. تراژدی یونانی چیزهای خاص خیلی زیادی دارد و در کار ارسطو همین را می‌بینید که بیشتر نگاه به همان وضعیت موجود دارد تا یک صورت‌مسئلهٔ کلی. نیچه هم دقیقاً همین‌طور است؛ برای همین کار نیچه از یک جهت به ارسطو نزدیک است. در حالی که آدم‌های دیگری دربارهٔ تراژدی بحث کرده‌اند بدون اینکه حتی تراژدی یونانی را خیلی بشناسند و برایشان مهم باشد که تراژدی یونانی چطور بوده و چطور اجرا می‌شده. تراژدی یونانی جور اجرای خاصی دارد و از منشأ خاصی آمده: برای خودش آن‌جا سنت دراماتیکی‌ای است که سال‌ها ادامه پیدا کرده و شخصیت‌های خودش را هم دارد. مثلاً در تراژدی یونانی گروه همسرایانی وجود دارند، گروه کری وجود دارد که اشعاری را می‌خواند؛ این جزو لاینفک تراژدی یونانی است. تراژدی یونانی این ویژگی را دارد که مقدار زیادی کلامش کلام شاعرانه است: حتی غیر از آن گروه کر، گاهی بازیگرها جواب گروه شعری را که گروه همسرایان می‌خواند می‌دهند؛ یک بازیگر با آن‌ها دیالوگ می‌کند.

شوپنهاور: رنج جهان

بازیگر به صورت ابیات شاعرانه‌ای جواب می‌دهد. تراژدی یونانی به طور سنتی در محیط باز اجرا می‌شود؛ نمی‌دانم، بازیگرهایی که در آن بازی می‌کنند حتماً ماسک بر چهرهٔ خودشان می‌زنند. می‌خواهم بگویم با پدیدهٔ خاصی مواجه هستیم، نه فقط اینکه یک داستان غم‌انگیز است: مسئله یک فرم اجرای خاص هم هست و اگر کسی نداند تراژدی یونانی اصولاً چیست و هیچ زمینه‌ای نداشته باشد، شاید کمی تعجب کند از تئوری‌ای که نیچه دربارهٔ تراژدی یونانی می‌گوید: مثلاً «زایش تراژدی از روح موسیقی» یعنی چی؟ تراژدی یونانی بدون موسیقی نداریم؛ حتماً باید گروه کر باشد و آوازی در آن خوانده شود. مثلاً در همان فن شعر ارسطو از ارکان تراژدی می‌گوید آواز. کسی که تعریف تراژدی در ذهنش این باشد که اثری است که قهرمانش رنج بکشد و آخرش مثلاً بمیرد، فکر می‌کند یعنی چی ارکان تراژدی آواز؟ هر دوی‌شان — هم ارسطو و هم نیچه — دربارهٔ همان تراژدی به معنای یونانی صحبت می‌کنند. تراژدی یونانی از سنت‌هایی می‌آید که ارسطو هم به آن اشاره می‌کند و نیچه هم. همین را بگویم که شاید کسانی که کتاب را خوانده‌اند برایشان جالب باشد که دانستن بعضی چیزها ممکن است کمک کند: به نظر می‌آید تراژدی یونانی از سنت‌های مراسم مذهبی ستایش دیونیزوس بوده؛ یعنی اصلاً جایگاه و منشأ تراژدی یونانی همان‌جاست. اسم تئاتر معروف یونان در آتن که در آن تراژدی‌ها اجرا می‌شد به طور سنتی تئاتر دیونیزوس است. تراژدی‌های یونانی در همین ماهی که الان در آن هستیم — مثلاً اردیبهشت — اجرا می‌شوند؛ فروردین، اردیبهشت، این حوالی اجرا می‌شوند که زمان آن آیین‌های ستایش دیونیزوس است. این‌ها همه تأیید این است که اشتباه نیست، عقیدهٔ اکثریت این است که اصولاً منشأ تراژدی یونانی از همان آیین‌های ستایش دیونیزوس درآمده. بنابراین عجیب نیست که مفهوم دیونیزوس در تئوری نیچه این‌قدر پررنگ است. نیچه این چیزها را خیلی خوب می‌داند؛ شاید در دوران خودش بیشتر از هر کسی یکی از دانشمندترین آدم‌هاست که فرهنگ یونان، آیین‌های یونانی و تراژدی یونانی را از نظر منشأ دقیق مطالعه کرده و می‌شناسد و عاشق تراژدی یونانی هم هست: از مجموعهٔ کتاب‌ها و مطالعات نیچه از دورهٔ نوجوانی می‌بینید تراژدی و نمایش یونانی نقش خاصی دارد. فکر می‌کنم همین عشق و علاقه به این جنبهٔ فرهنگ یونانی است که سوقش داده به سمت فیلولوژی. بنابراین با نمایش خاصی سروکار داریم؛ به یک معنا آثار تراژیک خاصی هستند و هم ارسطو و هم نیچه دربارهٔ همین آثار صحبت می‌کنند.

نیچه در برابر خوش‌بینی ساده‌لوح

بگذارید کمی دربارهٔ ارسطو صحبت کنم: ارسطو در کتاب فن شعر خودش — که یکی از کتاب‌های معروف و مهمش است — بحث می‌کند. این که می‌بینید یکی از ترجمه‌های کتاب فن شعر ارسطو به زبان فارسی است که آقای زرین‌کوب ترجمه کرده؛ کتاب کلاسیکی که عنوان این کتاب «ارسطو و فن شعر» است، برای اینکه بیشتر کتاب نوشتهٔ خود آقای زرین‌کوب دربارهٔ ارسطو و فن شعر است و نهایتاً بین صفحهٔ ۱۱۳ تا ۱۷۱ کتاب، متن فن شعر ارسطو هم ترجمه شده. ترجمه‌های دیگر هم دارد؛ امیرکبیر چاپ کرده که چاپ ششمش را من دارم و نمی‌دانم، ظاهراً اولین چاپش سال ۵۷ بوده؛ ترجمه‌های قدیمی‌تر هم از این هست و جدیدتر هم فکر می‌کنم در بازار باشد. ببینید، اول تعریف تراژدی و ارکان تراژدی را از روی کتاب به شما می‌گوم که چیست، و بگذارید قبلش فقط اشاره‌ای به این نکته کنم: ارسطو به‌نوعی جانشین افلاطون است. افلاطون آرای خودش و سقراط را در کتاب‌های خودش بیان کرده. ابراز عقیدهٔ معروف افلاطون این است که در کتاب جمهورش در توصیف مدینهٔ فاضله حرف از این می‌زند که در مدینهٔ فاضله شعر نباید وجود داشته باشد: دلایل فلسفی دارد؛ حالت ضد هنری دارد و به نوعی هنر و شعر را چیز منهدمی می‌داند که باعث مثلاً انحطاط بشر است؛ بنابراین در مدینهٔ فاضله نباید جا داشته باشد. ممکن است در جامعه — مثلاً فرض کنید آتن امروز — بتوانید بگویید شعر چیز خوبی است، بد نیست؛ مثلاً عده‌ای مردم را سرگرم می‌کند؛ ولی در آن جامعهٔ آرمانی شعر دیگر کارکردی ندارد. این اظهار عقیدهٔ کمی تند شاید اولین جوابش را در فن شعر ارسطو می‌گیرد.

یونانیان و سرشت رنج‌آور زندگی

ارسطو خیلی مختارانه سعی می‌کند آن استدلال‌های افلاطون — مثلاً در مورد اینکه شعر و هنر کلاً جایی در فرهنگ متعالی بشر ندارد — را به نوعی رد کند. اساس آن استدلال‌های افلاطون هم این است که مفهومی به نام محاکات دارد: هنرمند کاری نمی‌کند غیر از اینکه تقلید ناقصی از چیزی موجود ارائه می‌دهد و بنابراین قابل حذف است؛ ما با همان چیزهای موجود سروکار داریم؛ هنر مثل یک representation است که ناقص است، در حالی که انسان‌های فرهیخته با خود واقعیت مستقیماً می‌توانند ارتباط داشته باشند. بگذارید این ترجمهٔ آقای زرین‌کوب از تعریف تراژدی در کتاب فن شعر را برایتان بخوانم. می‌گوید: «تراژدی تقلیدی است از کار و کرداری شگرف و تمام». چقدر سخت است فهمیدنش! من که انگلیسی‌اش را خوانده‌ام می‌دانم چه می‌گوید ولی فارسی‌اش را که می‌خوانم نمی‌فهمم. می‌گوید تراژدی تقلیدی است از یک کار و کرداری — کنشی — که این مهم است و کاملیت دارد؛ این همان important and complete است؛ می‌گوید «شگرف و تمام». ویرگول هم ندارد؛ خواندن جمله اصلاً سخت است. «و دارای درازی و اندازه‌ای معین» — of a certain magnitude. در تراژدی از یک کنش، از یک کردار — مثلاً کردار قهرمان — صحبت می‌کنید که اولاً مهم است، شگرف است به قول آقای زرین‌کوب و کاملیت دارد: حسی از تمام‌بودن و کامل‌دیدن در آن هست. و بعد از طرف دیگر اینکه از یک اندازهٔ معین دارد، به این معنا که روی خود نمایش، آن کردار کاملاً کنترل شده است: کاری مهم — اینکه انگار قهرمانی دارد انجامش می‌دهد و خیلی کامل انجام می‌دهد — را در قالبی کاملاً کنترل‌شده ارائه می‌کنیم. «به وسیله کلامی که به انواع زینت‌ها آراسته و آن زینت‌ها نیز هر یک به حسب اختلاف اجزای مختلف» — و این اجزا مختلف هستند، مثلاً. به هر حال این قسمت عبارت یعنی اینکه تراژدی به صورت کلامی ارائه می‌شود که آراسته است. بنابراین شما الان این تعریف را نگاه می‌کنید؛ شاید همچنان در این تعریف بگنجد؛ ولی قطعاً تراژدی‌های مدرن — تراژدی‌های بکت — در آن نمی‌گنجد: کلام آراسته‌ای در آن نیست. ولی شکسپیر هنوز به شعر نزدیک است. بنابراین آن چیزی که شاید از نظر ارسطو در تعریف تراژدی می‌گوید به نوعی برای تراژدی‌های شکسپیر صدق می‌کند؛ ولی تراژدی‌های دورهٔ شکسپیر دیگر تراژدی یونانی نیست: نه لزوماً گروه همسرایانی وجود دارد، نه ماسکی وجود دارد، نه آن چیزهایی که لوازم اجرای تراژدی یونانی است در دورهٔ شکسپیر وجود ندارد؛ بعداً هم دیگر هیچ‌وقت مشابهش به وجود نیامد. «و این تقلید به وسیله کردار اشخاص تداوم می‌گردد، نه اینکه به واسطه نقل و روایت انجام پذیرد، و شفقت و هراس را برانگیزد. تا سبب تزکیه نفس انسان از این عواطف و انفعالات گردد». بنابراین داستانی را نقل می‌کنید که این داستان باعث ایجاد شفقت و هراس — رحم و ترس — در آدم‌هایی که دارند می‌بینند می‌شود و این احساساتی که ایجاد می‌شود عواطفی ایجاد می‌کند که مفیدند.

پیرنگ و طرح داستانی تراژدی

ارسطو در تعریف به نوعی چنین ارائه می‌کند که بگوید تراژدی چیز خوبی است: کارکرد تراژدی این است که در مخاطبی که می‌بیند شفقت و هراس ایجاد می‌شود و این‌ها از نظر ارسطو می‌تواند مفید باشد: کلاً اینکه این عواطف انسان‌ها توسط تراژدی برانگیخته می‌شود نکتهٔ مثبت تراژدی است: سبب تزکیه نفس انسان از این عواطف و انفعالات می‌گردد. می‌توانید آدمی را به تماشای تراژدی ببرید و نهایتاً انسان متعالی‌تری بشود: بر ترس خودش غلبه پیدا کند یا احساس شفقت در او به وجود بیاید. فهم این‌ها در ایده‌های کلی ارسطو شاید راحت نباشد؛ من هم خودم چون خیلی مسلط نیستم به ایده‌های ارسطو خیلی میل ندارم معنای دقیقی برای این‌ها بگویم. «و قصد من از کلامی که به انواع زینت‌ها آراسته است آن سخن است که در وی ایقاع و آهنگ و آواز باشد» — در تعریف تراژدی می‌گوید غیر از اینکه کلام آراسته است باید آواز هم باشد. «و مرادم از آن که گفتم زینت‌ها هر یک به حسب اختلاف اجزا مختلف باشند آن است که بعضی از اجزا فقط به وسیله وزن ساخته شده و بعضی دیگر به وسیله آواز». این پاراگرافی از فن شعر ارسطوست که در آن تراژدی را تعریف می‌کند. من عمداً این را کامل خواندم برای اینکه ببینید تقریباً هیچ تراژدی‌ای غیر از تراژدی یونانی در آن صدق نمی‌کند ولی تراژدی واگنر تا حدودی صدق می‌کند: شکسپیر صدق نمی‌کند ولی یک تراژدی مثل حلقه نیبلونگن واگنر هم در آن شعر دارد، آواز دارد، رحم و شفقت را ایجاد می‌کند و همهٔ این چیزهایی که ارسطو در تراژدی یونانی به‌عنوان تعریف می‌گوید در تراژدی مدرن واگنر هم وجود دارد؛ بنابراین نزدیک‌بودن کار واگنر به تراژدی یونانی با همین تعریف ارسطویی هم به نظر می‌آید درست است. چیزی که ارسطو دربارهٔ تراژدی می‌گوید — بعد از اینکه تعریفی از تراژدی ارائه می‌کند و سعی می‌کند کارکردش را بگوید — اجزایی است که من روی یک نکته‌اش می‌خواهم تأکید کنم. اصلاً قصد من این نیست که دربارهٔ تئوری ارسطو خیلی بحث کنم؛ ولی ارسطو به‌عنوان تئوری خودش اصرار دارد که آن چیزی که در تراژدی مهم است — تراژدی شش عنصر باید داشته باشد — نگاه ارسطو که — با ترجمه‌ای — یکیشان چیزی است که ما الان به آن می‌گوییم پیرنگ یا طرح داستانی.

تراژدی، حماسه و غنایی

تراژدی باید حتماً روایتی، داستانی داشته باشد؛ دقیقاً معنی پیرنگ همین است. هنوز هم که هنوز است این موضوع طرح در اصطلاح هنرهای نمایشی و دراماتیک تقریباً به همین معنی به کار می‌رود: سلسله‌ای از حوادث که با همدیگر رابطهٔ علیّ داشته باشند؛ یعنی بتوانم برای کسی بگویم این چنین شد، بعد رفت آن کار را کرد، بعد این اتفاق افتاد، بعد چنین شد تا نهایتاً به سرانجامی می‌رسد. جور منطقی در طرح باید وجود داشته باشد؛ چیزی بدون روابط علیّ را نمی‌توانیم به آن طرح بگوییم. اولین عنصر سازندهٔ تراژدی طرح است؛ بعد شخصیت است؛ بعد کلام است؛ بعد عنصر اندیشه است؛ بعد چیزی تحت عنوان منظر نمایش و نهایتاً آواز. نکته‌ای که می‌خواهم بر آن اصرار کنم این است که وقتی فن شعر ارسطو را می‌خوانید متوجه این نکته می‌شوید که ارسطو اصرار دارد مهم‌ترین عنصر تراژدی طرح است. آواز باید در تراژدی باشد — در تراژدی یونانی هست؛ یا منظر، مثلاً نمایش: اینکه صحنه‌پردازی چطور انجام می‌شود جزو عناصر تراژدی است؛ دارید تئاتر کار می‌کنید، به هر حال دارید نمایشی ترتیب می‌دهید؛ آن‌جا آوازی خوانده می‌شود؛ ولی آن چیزی که اساس تراژدی است همان طرح است که قهرمان داستان چنین شد، این کار را کرد، این بلا سرش آمد و نهایتاً چنین مثلاً مرد. به نظر من — همین‌جا، بدون اینکه بخواهیم وارد بحث دربارهٔ نیچه شویم — کمی فکر می‌کنم نقطه ضعفی است که من — چنان‌که نگاه می‌کنم — احساس می‌کنم ارسطو احتمالاً آدمی بوده که خیلی وقت نمی‌کرده برود در آن تئاتر یونانی بنشیند تراژدی را نگاه کند؛ تراژدی می‌خوانده؛ و برای همین هم شاید به نظرش می‌رسد — چه می‌دانم — مهم‌ترین چیز این است؛ اصلاً اصرار دارد — بگذارید بگویم ایدهٔ ارسطو چیست: می‌گوید چیزی که از همه مهم‌تر است این طرح است برای اینکه تراژدی‌نویس کار اصلی که انجام می‌دهد همین است؛ اصل نمایش و صحنه‌آرایی مهم نیست؛ آشیلوس آن کار را انجام نداده؛ آشیلوس این را نوشته: چیزی که به‌عنوان تراژدی دست ماست اثر مکتوبی است که آن آدم نوشته؛ اینکه آوازخوان‌ها خوب آواز بخوانند جزو تراژدی نیست؛ جزو عنصرهای اصلی تراژدی نمی‌شود آن را محسوب کرد.

تراژدی در برابر کمدی

دقیقاً ارسطو تراژدی را به‌عنوان آن نوشته انگار نگاه می‌کند. و این می‌تواند منشأ اختلاف خیلی واضحی باشد، برای اینکه نیچه چنین نگاه نمی‌کند: نیچه به گروه همسرایانی که وجود دارند و آواز می‌خوانند و اثری که — نیچه تراژدی را به‌عنوان همین چیزی که اجرا می‌شود انگار نگاه می‌کند، نه به‌عنوان آن نسخهٔ مکتوبی که صرفاً شامل آن حوادث نوشته‌شده توسط تراژدی‌نویس است. چیزی که نزدیک‌تر به کار واگنر است واقعاً همان نمایش است. و من هم شخصاً — بدون اینکه بخواهم داوری کنم و بدون اینکه وارد جزئیات ایده‌های این دو نفر شوم — فکر می‌کنم نگاه‌کردن به تراژدی به‌عنوان متن مکتوب جور حالت انحرافی دارد: مثل این است که من اصل ماجرا را — آن سنت تراژیک یونانی را که اجرای چیزی در حضور جمع است و اثری که بر مخاطب می‌گذارد، همهٔ این‌ها را — انگار فراموش کرده باشم و از همان‌طور که خودم با تراژدی مواجه شده‌ام به تراژدی نگاه کنم. شاید واقعاً ارسطو آدمی بوده که به‌عنوان متفکری که در برج عاج زندگی می‌کند خیلی تحت تأثیر نمایش واقع نمی‌شود؛ شاید آن آواز و موسیقی برش اثر نمی‌گذارد ولی چیزی که برش اثر می‌گذارد همان چیز مکتوب است؛ شاید از فیلسوفی مثل ارسطو بعید نباشد که چنین روحیه‌ای داشته باشد. ولی واقعاً تراژدی یونانی این نیست: اگر تراژدی یونانی همان‌طور که ارسطو هم خودش می‌داند از آیین‌های دیونیزوسی آمده، آن نمایش است؛ مهم است؛ آن آوازی که خوانده می‌شود مهم است و عنصر خیلی پایه‌ای و اساسی است. عنوان فرعی کار نیچه — «زایش تراژدی از روح موسیقی» — تأکید بر آن جنبهٔ موسیقیایی تراژدی دارد که کاملاً مخالف ایدهٔ ارسطو است. بخشی از کار ارسطو این است که اولاً تراژدی را تعریف می‌کند؛ دربارهٔ تفاوتش با حماسه — ما در شعر تراژدی داریم که شعر تراژیک در مقابل شعر حماسی و شعر غنایی قرار می‌گیرد — و از طرف دیگر به‌عنوان نمایش در مقابل نمایش کمدی قرار می‌گیرد. این‌ها چیزهایی است که در این کتاب فن شعر ارسطو دربارهٔ این تمایزها صحبت می‌کند و طبعاً حجم خیلی کمی دارد: انتظار نباید داشته باشید تئوری‌پردازی خیلی مفصل و فلسفی دربارهٔ تراژدی داشته باشد.

وجه مشترک ارسطو و نیچه

در حالی که در کار نیچه می‌بینید تئوری‌پردازی بزرگی است؛ کار نیچه علاوه بر این جنبهٔ فلسفی بیشتری دارد. ارسطو انگار کمی از موضع ضعف صحبت می‌کند — همین حالا کمی جواب افلاطون را بدهد که این خیلی چیز مضری هم نیست، انگار کافی است — و بعد بیشتر در بافت زیبایی‌شناسی که دربارهٔ هنرها صحبت می‌کند، چیزی هم دربارهٔ تراژدی می‌گوید: چنین نیست که بیاید از تراژدی دفاع کند که اصلاً ارزش والای انسانی و فلسفی دارد و در تمام هنرها تک است و الی آخر. بیشتر مثل خیلی از کارهای ارسطو خط‌کشی می‌کند، طبقه‌بندی می‌کند — شاید همان‌طور که حیوانات را به‌عنوان زیست‌شناس طبقه‌بندی می‌کرد — فنون مختلف شعر و نمایش را هم طبقه‌بندی می‌کند و سعی می‌کند تعریف ارائه بدهد: ایده‌های فلسفی ارسطو چنین‌اند؛ چیزی را بگیرید، حد و مرزش را مشخص کنید، تفاوتش را با چیزهای دیگر بگویید، طبقه‌بندی داشته باشید و بعد در آن طبقه سری ویژگی‌هایش را ارائه کنید و الی آخر. کاملاً کار کلاسیکی است که خیلی هم در دوران بعد از ارسطو تأثیرگذار بوده. این بحث‌های مربوط به فن شعر و تراژدی در طول تاریخ، در بحث‌های زیبایی‌شناسی و آثاری که دربارهٔ هنر وجود داشته ادامه پیدا کرده: قرون وسطی در اروپا وارث ارسطو هستند و باید انتظار داشته باشید همان‌طور که دربارهٔ فلسفه ارسطو مدام بحث کردند و چیزهایی به آن اضافه کردند، همین اتفاق برای فن شعر ارسطو هم به‌عنوان یکی از آثار موجود ارسطو در قرون وسطی افتاده: متفکرین زیادی دارید که مبنای تفکرشان دربارهٔ آثار هنری را فن شعر ارسطو گذاشته‌اند و تفسیرهایی اضافه کرده‌اند و ایده‌های جدیدی داده‌اند. مثلاً ایدهٔ معروفی منسوب به ارسطو هست که درام باید وحدت‌های سه‌گانه داشته باشد: وحدت در مکان و زمان و وحدت در — نمی‌دانم — کنش. هر چقدر فن شعر ارسطو را بخوانید، دست‌کم آن ایدهٔ وحدت زمان و مکان را در آن نمی‌توانید پیدا کنید و به نظر می‌رسد این‌ها جزو تفسیرهای قرون وسطایی آثار ارسطو هستند ولی خیلی کتاب‌ها بعداً چنین شدند، چون در قرون وسطی آدم‌ها دوست داشتند اگر دربارهٔ چیزی مثل فن شعر صحبت می‌کنند مدام به ارسطو ارجاع بدهند؛ کمی به نظر می‌آید قاطی شده: این ایده‌ها به نظر می‌آید بعداً متأخرند ولی خیلی‌ها فکر می‌کنند این ایده‌ها ایده‌های ارسطو است.

فیلسوفان هنر بدون تئوری یونانی

ارسطو دست‌کم در فن شعرش — آن چیزی که به دست ما رسیده و بعید می‌دانم در قرون وسطی چیز دیگری هم وجود داشته — بحث خاصی دربارهٔ وحدت زمان و مکان در مقولهٔ درام ندارد. خیلی‌ها الان انتقاد می‌کنند که عجب ایدهٔ بدی بوده که ارسطو قائل به لزوم وحدت زمان و مکان بوده؛ واقعیت این است که اصلاً نبوده: چنین قیدهایی دربارهٔ درام نداشته. حالا بیایید این مقدمه را بگویم که شباهت نیچه به کار ارسطو چیست و تفاوت‌هایش از کجا ناشی می‌شود. اگر شباهت مهمی بین نیچه و کار ارسطو بخواهید پیدا کنید این است که بالاخره هر دوی‌شان به رسمیت می‌شناسند که فرم هنری مستقلی به اسم تراژدی داریم و منظورشان هم از این تراژدی، تراژدی یونانی است. اینکه فیلسوفی بخواهد این تراژدی یونانی را فرم هنری خاصی بداند که احتیاج به تئوری‌پردازی دارد به نظر خیلی واضح نمی‌رسد: ممکن است خیلی از کسانی که دربارهٔ فلسفهٔ هنر بحث می‌کنند این ایدهٔ مشترک ارسطو و نیچه را نداشته باشند: تئوری‌پردازی خاصی دربارهٔ آن تراژدی به معنای یونانی‌اش نداشته‌اند و ندارند. بنابراین وجه مشترک نسبتاً — به نظر من — بزرگی است؛ این‌جا می‌توانید ببینید هر دوی‌شان واقعاً شأنی برای تراژدی یونانی قائل‌اند که نیاز به نظریه‌پردازی دارد. ولی ارسطو شأنی که نیچه قائل است را قائل نیست: به نظر نمی‌رسد حالت ستایش‌آمیزی نسبت به تراژدی در مقابل مثلاً کار شعر حماسی داشته باشد. چیزی که دربارهٔ نیچه کاملاً خاص است این است که نه فقط آن را فرم هنری خیلی مهمی می‌داند، اصلاً نگاه فلسفی خیلی عمیقی به تراژدی دارد: مثل راه‌حلی یونانی برای غلبه بر سرشت رنج‌آلود زندگی. دیدگاه نیچه این است — کمی شوپنهاوری نگاه کنید: بشر زندگی‌اش تراژیک است؛ اصلاً کلاً در درد و رنج داریم زندگی می‌کنیم؛ بنابراین هنر اصلی، هنر تراژیک است: اگر هنری واقعاً مربوط به زندگی و حیات بشر می‌شود، نزدیک‌ترین نوع هنر، هنر تراژیک است.

شوپنهاور و فهم رنج

مثلاً شعر عاشقانه آن شأنی را ندارد که شعر تراژیک یا نمایش تراژیک دارد، برای اینکه اساس و سرشت زندگی بشر تراژیک است؛ بنابراین تراژدی مهم‌ترین نوع هنری است که می‌توانیم داشته باشیم. چیزی که نیچه می‌خواهد بگوید و به آن اعتقاد دارد این است که تراژدی یونانی بیان رنج بشر نیست؛ راه‌حل رنج بشر است: چیزی که در «زایش تراژدی» مثل تئوری بیان می‌شود این است که اگر تراژدی یونانی را خوب درک کنیم — تراژدی‌های خوب یونانی بعداً به اوجی رسیده و در دیدگاه نیچه بعداً افول کرده — یک تفاوت دیدگاه نیچه و ارسطو همین است: فکر می‌کنم ارسطو تراژدی یونانی را کاملاً در حال صعود می‌بیند؛ تراژدی‌نویسان متأخر را بیشتر ستایش می‌کند؛ مثلاً اوریپید را نمونهٔ اعلا می‌داند، نمونهٔ اعلا تراژدی‌نویسان یونان. در حالی که نیچه صراحتاً اوریپید — به تلفظ ساده‌تر که در کتاب‌ها می‌نویسند — را انحطاط تراژدی یونانی می‌بیند و اوج تراژدی یونانی از نظر نیچه قبل‌تر اتفاق افتاده: مثلاً آشیلوس یا سوفوکلس تراژدی‌نویسان مهم‌تری هستند، برای اینکه با آن فانکشنی که از نظر نیچه تراژدی باید داشته باشد نزدیک‌ترند؛ و بعد از این تراژدی‌نویسان — نسل مثلاً آشیلوس و سوفوکلس — آدم‌هایی آمدند که خراب کردند و تراژدی یونانی را هم‌زمان با آن انحطاطی که از نظر نیچه بعد از سقراط پیش آمد به قهقرا بردند. این ایدهٔ نیچه — مخالفت با دورهٔ بعد از سقراط در مقابل قبل از سقراط — از اول دوران اول کارش وجود دارد؛ در قضاوتش دربارهٔ تراژدی هم چنین است: تراژدی متقدم را تراژدی بهتری می‌داند نسبت به تراژدی بعد از ظهور آدم‌هایی مثل اوریپید. به هر حال هر دوی‌شان موضوعی را تئوریزه می‌کنند و به نوعی به رسمیت می‌شناسند، این فرم خاص تراژدی یونانی را؛ ولی ارسطو شأن خاصی برای تراژدی یونانی قائل نیست در حالی که نیچه هست. نیچه به نوعی آن را به‌عنوان عالی‌ترین نوع می‌شناسد: اگر تمدن و فرهنگ یونانی عالی‌ترین نوع تمدن و فرهنگ بشر بوده، این فرم خاص هنر هم عالی‌ترین محصول شاید هنر یونانی است که باید به آن توجه کنیم. نکته‌ای که گفتم را فقط مجدداً تکرار کنم: اساسش این است که نیچه آن دیدگاه کاملاً منفی و بدبینانه و تراژیک شوپنهاوری را دارد به نوعی به کار می‌گیرد در تئوریزه‌کردن اینکه چرا تراژدی مهم است. ولی به نظر من نکتهٔ عجیب — که ممکن است کسی از همان اول واکنش بدی نسبت به آن داشته باشد — این است که از نظر نیچه یونانی‌ها درگیر همان مشکلی هستند که خودش و شوپنهاور درگیرش هستند.

یونان در اوج فرهنگ

یعنی اینکه با این زندگی پر از رنج و بدبختی و سیاهی چه کنند. نمی‌دانم چند نفر ممکن است موافق باشند که واقعاً یونانی‌ها چنین به زندگی نگاه می‌کردند. بگذارید استدلالی پنهانی از قول نیچه استدلالی بسازم: نیچه می‌بیند که غیر از آدم‌های احمق هیچ‌کس ممکن نیست از این زندگی نکبتی که داریم می‌کنیم لذت ببرد؛ هر کسی که ذره‌ای فرهیختگی و شعور داشته باشد — مثل خودش و شوپنهاور — قطعاً می‌فهمد این زندگی، زندگی رنج‌آور و دردناکی است. چطور ممکن است یونانی‌هایی که بهترین آدم‌های دنیا هستند چنین به دنیا نگاه نمی‌کردند؟ آن‌ها که در اوج تفکر و فرهنگ بشر قرار دارند حتماً آن‌ها هم متوجه سرشت رنج‌آور و دردناک و نکبت حیات بشر بودند و بنابراین در هنرشان بازتاب پیدا کرده و بازتابش همان تراژدی‌هایی است که ساختند؛ منتها همان نکته‌ای را که گفتم رویش تأکید می‌کنم: از نظر نیچه این مثل راه‌حلی می‌ماند، نه فقط بازتابی ساده. مسئله را طرح کردم؛ به دیدگاه‌هایی که مربوط به منشأ افکار نیچه می‌شد اشاره کردم؛ صورت‌مسئله هم فکر کنم تا حدود زیادی در این جلسه گفته شد. — یکی از حاضران می‌پرسد: دربارهٔ نکتهٔ آخری که گفتید — هیچ‌وقت فکر نکرده‌اید ممکن است جهان به نوعی عوض شده باشد؟ — نه؛ برای اینکه رنج و آن تراژدی به معنای شوپنهاوری‌اش اصلاً ربطی به این ندارد که شما کجا هستید؛ کاملاً دیدگاه فلسفی است: اگر به حیات بشر با آن دیدگاه بدبینانهٔ شوپنهاوری نگاه کنید که منشأ جهان اراده است — اراده چیزی منفی است — چنین نیست که در طول تاریخ فرقی کند؛ دقیقاً مثل این است که بگویید این جهان توسط شیطان ارائه می‌شود و بنابراین هر چیز خوبی — هر آدمی که شعور دارد — قطعاً در رنج است. فکر می‌کنم دیدگاه‌های شوپنهاور و نیچه خیلی فلسفی‌تر و کلی‌تر از این هستند که بخواهند بگویند در یونان چنین نبوده، در جهان مدرن هست که داریم رنج می‌کشیم؛ مطمئناً چنین نگاه نمی‌کردند. — یکی از حاضران می‌پرسد: کتاب «زایش تراژدی» در بازار هست؟ — بله. — اسمش چیست و چه انتشاراتی؟ — رویا منچن ترجمه کرده؛ فکر کنم دو انتشارات همان ترجمه را چاپ کرده‌اند؛ در بازار حتماً پیدایش می‌کنید.