او بحث دربارهٔ «زایش تراژدی» را ادامه میدهد و میگوید نوشتههای پیش از آن اخیراً به فارسی ترجمه شده و شاید بعداً از آنها بحث کند. او دیدگاه نیچه را دربارهٔ تراژدی یونانی و رنج هستی و پاسخ آن، یعنی اپرای واگنر، مرور میکند و بعد میخواهد نظریهٔ نیچه دربارهٔ تراژدی را بحث کند، با تأکید بر عنصر دیونیزوسی.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
بازگشت به زایش تراژدی
در جلسهٔ قبل مقدمات را فراهم کردم که دربارهٔ نظریهٔ نیچه دربارهٔ تراژدی، کتاب «زایش تراژدی» صحبت کنیم. میشد بحث را از نوشتههایی که قبل از «زایش تراژدی» است شروع کنیم. فکر میکنم بین آن جلسه تا این جلسه متوجه شدم که بخش مهمی از نوشتههای نیچه قبل از «زایش تراژدی» اخیراً ترجمه شده: کسی به فارسی ترجمه کرده؛ اگر اشتباه نکنم انتشارات پرسش چاپ کرده و اسمی برایش گذاشتهاند؛ تازه ترجمه شده و میتوانید در بازار ببینید. ترجمهاش جدید است و سال انتشارش را پارسال زدهاند ولی — گمانم — هنوز تازه در بازار توزیع شده که میتوانید مقداری از آن کتاب استفاده کنید. حالا چون فرضم بر این بود که در این جلسه وارد بحث خودِ کتاب «زایش تراژدی» شوم، این کار را میکنم ولی احتمالاً بعداً چند مطلب از نوشتههایی که قبل از این بوده را در جلساتمان بحث میکنم. کتابی که ترجمه شده دو جلدی است، منتها دو جلدِ نسبتاً کوچک؛ تحت عنوان «میراث». جلد اول مجموعه آثار نیچه است که خیلی چیزهایی که قبل از «زایش تراژدی» رسماً چاپ شده را خودش دارد؛ در بعضی موارد خیلی تخصصی نیست. این گزینشی بوده که ظاهراً خود تدوینکنندههای مجموعه آثار نیچه انجام دادهاند و چون خود مجموعه آثار را ندارم، اگر بخواهم خلاصه و یادآوری کنم: کمی دربارهٔ دیدگاه ارسطو دربارهٔ تراژدی صحبت کردیم؛ سعی کردم بگویم وقتی حرف از تراژدی میزنیم، منظورمان — مخصوصاً برای نیچه — تراژدی به همان معنای آن نوع نمایش خاصی است که در یونان اجرا میشد، نه تراژدی به این مفهوم کلی و عام که ما میفهمیم؛ به معنای داستانی که پایانش مثلاً پایان خوشی نیست و قهرمانی را دربر دارد. سعی کردم بگویم منظور ما در نظریهپردازی دربارهٔ تراژدی — آنطور که نیچه انجام میدهد — دقیقاً دربارهٔ همین نوع تراژدی است که برایش اهمیت فوقالعادهای قائل است. و کمی به دیدگاه پیش از ارسطو هم اشاره کردم: ارسطو سعی میکند دیدگاه کاملاً منفی افلاطون دربارهٔ هنر را مقداری تعدیل کند و نیچه نسبت به ارسطو کاملاً در حالت ستایشآمیز نسبت به هنر و مخصوصاً تراژدی است. نکاتی را که قبلاً گفتهام دوباره بازنمیگویم و رویش وقت نمیگذارم. آن چیزی که نیچه میخواهد به آن برسد به طور کاملاً واضح این است که اپرای واگنر نوعی بازتولید آن تراژدی به معنای اصیل یونانی است و این تراژدی و در نتیجه اپرای واگنر اهمیت فوقالعادهای در نجات بشریت دارد؛ نه فقط نجات فرهنگ و قوم آلمانی، بلکه کل بشر با مشکلی که روبروست: تراژدی یونانی به خوبی حل میکرد و بنابراین الان هنر واگنر هم میتواند به همان ترتیب این مشکل را حل کند.
تراژدی، واگنر و نجات بشریت
دیدگاهی که نیچه ارائه میدهد به طور خلاصه این است که بشر با رنجی عظیم در زیستن خودش مواجه است که هیچ درمانی هم ندارد. ما با جهانی روبرو هستیم که پر از شر و رنج است؛ رنج ذات جهان است و هیچ راهی برای گریز از آن نیست؛ و جهان هم آنطور که در فلسفهٔ شوپنهاور ارائه میشود منشأش ارادهای کور و بیهدف است که اصلاً خیرخواه هم نیست. بنابراین با وضعیتی تراژیک به این معنا روبرو هستیم: زندگی میکنیم در حالی که رنج میکشیم؛ و ممکن است نتیجهٔ این نوع نگاه به جهان — این آگاهی نسبت به جهان — از دیدگاه نیچه این باشد که آدم از زندگی رویگردان شود. نیچه معتقد است یونانیها این مشکل را با آن هنر خودشان حل کردند: انسانهایی در یونان زندگی میکردند که در عین درک این رنجِ هستی و این اندیشه، از زندگی رویگردان نبودند؛ بر این رنج زندگی رنجآلود غلبه داشتند و شادمانه زندگی میکردند و نگاه مثبتی به زندگی داشتند؛ و همهٔ اینها تبلورش در تراژدی یونانی است: هستهٔ اصلی هنر یونانی که غلبه را ایجاد میکند بر این دیدگاه بدبینانه و رنج، و تبلورش در تراژدی. و چون دیدگاهی که نیچه بیان میکند کاملاً فلسفی است — یعنی همهٔ انسانها در همهٔ ادوار بدون استثنا با همین مشکل روبرویند: با جهانی پر از شر و جهانی بیهدف که منشأ رنج است — بنابراین تراژدی یونانی پاسخی است به این نیاز حیاتی بشر که چطور این آگاهی را حفظ کنیم و در عین حال بتوانیم زندگی کنیم. شوقِ زندگی برتر از همه.
رنج یونانی و پاسخ تراژدی
نمیدانم این بخش مربوط به سیلنوس را در همین موضوع قبلاً اشاره کردهام یا نه. قطعهای هست که نیچه از آن استفاده میکند برای اینکه توجیه کند یونانیها به معنای واقعی کلمه رنجِ هستی را احساس میکردند؛ چون مطمئناً این حرفهایی که من الان میزنم مقدمهٔ خیلی مشکوکی دارد: یعنی خیلیها احتمالاً اعتقادی ندارند که یونانیها مثل یک فیلسوف قرن نوزدهمی مثل شوپنهاور معتقد بودند زندگی پر از رنج است و چنین حسی داشته باشند که در پی جوابی برایش بگردند. بنابراین نیچه احتیاج به شواهدی دارد که نشان دهد یونانیها این رنجِ هستی را احساس میکردند و با چنین مشکلی روبرو بودند. نیچه از یک اسطورهٔ یونانی استفاده میکند که ماجرایش چنین است: پادشاهی به خدمت سیلنوس میرسد. سیلنوس موجودی در اساطیر یونان است که رئیس موجوداتی است که به آنها ساتیر میگویند؛ در فرهنگ دیونیزوسی، شخصیت دیونیزوس با این ساتیرها ارتباط نزدیکی دارد. پادشاه میآید و این موجود اسطورهای را که در جنگلها زندگی میکند پیدا میکند و از او میپرسد بهترین چیز چیست؛ لذتبخشترین چیز برای انسان در زندگیاش چیست؛ و سیلنوس پاسخ نمیدهد. نهایتاً پادشاه این سؤال را خودش تکرار میکند تا اینکه سیلنوس چنین جوابی به او میدهد: «ای نژاد مفلوک فانی، ای فرزند بدبختی و فلاکت» — خطاب به پادشاه بهعنوان انسان — «چرا مرا وادار میکنی تا چیزی را به تو بگویم که شنیدنش به مصلحت تو نیست؟ آنچه برای تو بهترین است این است: زاده نشدن، نبودن و هیچ بودن». بهترین چیز برای انسان این است که اصلاً به دنیا نیاید؛ اما چون اینها در اختیار تو نیست، چون زاده شدی، پس بهترین چیز برای تو این است: «هرچه زودتر مردن». نیچه به این استشهاد میکند که ببینید یونانیها در اساطیر خودشان به چنین حسی اشاره میکنند که اصولاً انسان موجودی است که همان نبودن برایش بهتر است.
سیلنوس و بدبینی هلنی
یعنی هستی انسان لذتبخش نیست، رنجآور است، و حس یونانی این است که بهترین چیز برای انسان این است که اصلاً به دنیا نیاید. این را شاهد میگیرد برای اینکه یونانیها درک عمیقی از رنج هستی داشتند. و شاهد دیگر اصلاً وجود خود تراژدی است: چرا اینهمه مسئلهپردازی، داستانهایی به وجود آوردهاند که تراژیکاند و پایان غمانگیز دارند؛ قهرمانها در تراژدیها در حال رنج بردناند. بنابراین در فضای کلی تراژدی یونانی هم نوعی شاهدی است بر اینکه یونانیها درکی از رنج هستی داشتند و نگاه بدبینانهای نسبت به حیات داشتند. در چاپ دوم کتاب «زایش تراژدی» نیچه علاوه بر اینکه مقدمه نوشته، عنوان فرعیای هم به کتاب اضافه کرده است: عنوان اصلی کتاب «زایش تراژدی از روح موسیقی» بوده و عنوان فرعیای که اضافه کرده «بدبینی هلنی» است. یعنی نشان میدهد حداقل بعد از مدتی که از کتاب فاصله گرفته، به نظرش آمده که این نسبتدادن بدبینی به یونانیها مهم است — چنانکه در عنوان کتاب به نوعی به آن اشاره میشود. شاید در زمان انتشار — سال ۷۲، اوایل دههٔ ۷۰ — ۱۸۷۰ — که نیچه این کتاب را مینویسد — بیشتر آن حالوهوای واگنری و داشتن تئوریای دربارهٔ تراژدی که نهایتاً همه را قانع کند فعالیتهای واگنر خیلی مهم است، برایش جالب بود و برخی از مبانیای که به کار میگیرد چندان پررنگ نبود در نظرش؛ ولی وقتی بعد از چند و نیم سال نگاه میکند، به نظر میآید این ادعای بدبینی هلنی اهمیتش خیلی بیشتر شده و بنابراین در عنوان کتاب میآید. من نمیخواهم دربارهٔ این موضوع خیلی بحث کنم؛ فکر میکنم فعلاً شاید زمان خوبی برای بحثکردن نباشد و خیلی هم ضرورت ندارد، چون میخواهیم درک پیدا کنیم و وارد این جزئیات نشویم. اینکه این ادعایی که نیچه دربارهٔ بدبینی هلنی میکند واقعاً درست است یا غلط — فکر میکنم از زمان انتشار کتاب خیلیها مخالف بودند که چنین چیزی بشود به فرهنگ یونانی نسبت داد و هنوز هم مطمئناً روشن نیست که یونانیها به جایی رسیده بودند که چنین دیدگاهی داشتند. و از مقدماتی که گفتم خیلی واضح است که اولاً نیچه خودش مثل شوپنهاور — به هر دلیلی، به دلیل رنج زیادی که در زندگی میکشد یا هر چیز — به شدت دیدگاه بدبینانه دارد و در حال رنجبردن است؛ و قطعاً نظر نیچه این است که من رنج میبرم، به یک دلیل.
واگنر و مبانی نیچه
رنج خودش را کاملاً رنجی عمومی میداند و اگر آدمی پیدا شود که بگوید من رنج نمیبرم، این آدم احمقی است که آگاهی کافی ندارد: اگر کسی آگاه باشد به اندازهٔ کافی، درک میکند که سرشت هستی آمیخته با رنج است. بنابراین اعتقاد نیچه این است که این آگاهی متعالی است که درک کنیم جهان پر از شر و رنج جز لاینفک زندگی است و این نگاه بدبینانه نوعی برتری نسبت به نگاه خوشبینانه دارد. از طرف دیگر یونان از نظر نیچه اوج تمدن بشری است؛ بنابراین نمیشود تصور کرد نیچه این برتری را به این فرهنگ یونانی نسبت ندهد: یونان جایی است که هر چیز خوبی باید در آن وجود داشته باشد؛ بنابراین هر آگاهی مهمی اگر هست، یونانیها باید داشته باشند. این در سیستم فکری نیچه مثل یک گزارهٔ ضروری است. حالا بعداً ممکن است برایش شواهدی مثل همین حکمت سیلنوس پیدا کند، ولی نمیتوانید افکار نیچه را دستکم از دوران اولیه بدون این تصور به طور سازگار درک کنید: باید معتقد باشد یونانیها بهعنوان یک فرهنگ برتر — فرهنگ هلنی — واجد این نگاه بدبینانه بودند، چون این نگاه بدبینانه نگاه درست است. این میتواند مورد بحث باشد: یک یونانیشناس میتواند بیاید کتابی بنویسد، تحلیل کند، شواهد را بررسی کند و ببیند یونانیها اصولاً آدمهایی شاد بودند، آدمهایی تراژیک، یا نه. فکر میکنم خیلی لازم نیست ما بحث کنیم؛ ما زیاد به درست و غلط بودن اینجور ادعاها کار نداریم. فکر میکنم منشأش در تفکر نیچه واضح است؛ اینکه چقدر از مطالعهٔ متون یونانی این تفکر نشأت گرفته یا به طور ناخودآگاه یا خودآگاه تولید شده و بعداً شواهدی برایش پیدا شده، فعلاً بحث مهمی از نظر من نیست. به هر حال ادعای نیچه این است که آنجا نگاه بدبینانهای وجود دارد؛ در عین حال میبینیم یونانیها با شادی زندگیشان را میکنند و فرهنگ برتری به وجود آوردهاند؛ فرهنگی که سرشار از خلاقیت هنری، سرشار از ایدهها و خلاقیتهای علمی و فلسفی است؛ و بنابراین به نظر میآید که زندگیشان توسط این نگاه بدبینانه متوقف نشده، بلکه حیاتشان ادامه داشته؛ مخصوصاً اینکه گزارشهای زیادی از مراسمهای شاد در یونان داریم.
ادعاهای دلبخواهی در محیط آکادمیک
به نظر میآید عموم مردم هم در شادیها شرکت میکنند و اصولاً اگر چنین فرهنگی هم وجود داشته باشد، مشکلی به وجود نمیآید. بنابراین این ادعا که آنجا بدبینی وجود دارد — و ادعای دوم که تراژدی راهحل اصلی است، یعنی تراژدی و هنر یونانی آن عنصری در این فرهنگ یونانی است که این مشکل بدبینی را حل کرده — هر دو قطعاً جای بحث دارند: چقدر شواهد داریم که تراژدی راهحل بدبینی یونانی بوده، حتی اگر بپذیریم آن بدبینی یونانی وجود داشته؟ به نظر میرسد همین چیزها یعنی شواهد برای این ادعاها کافی نبوده؛ نتیجهاش این است که این کتاب به شدت مورد انتقاد آکادمیک قرار گرفت: این ادعاها در یک محیط آکادمیک بیش از اندازه دلبخواه به نظر میرسند. من مقدماتی گفتم که این احساس ایجاد شود که این ادعاها واقعاً دلبخواهِ نیچه است: چرا دل نیچه اینها را میخواهد؟ چرا دلش میخواهد به فرهنگ یونانی بدبینی نسبت بدهد؟ چرا دلش میخواهد تراژدی یونانی را — که شبیه موسیقی و هنر واگنری است — راهحل آن مشکل بزرگ قلمداد کند؟ اینها واضح است که برای نیچه با توجه به انگیزهها و اهدافی که دارد دلبخواهاند. شاید بشود دربارهٔ این ادعا بحث کرد که چقدر واقعاً یونان آن موقع اوج تمدن بوده؛ این قطعاً قابل بحث است. و اینکه فرهنگ یونانی اوج فرهنگ هست یا نه، برای خود نیچه یک تصوری است که در فرهنگ یونانی در نظر میگیرد. جالب این است که معاصران نیچه در دورهٔ پس از روشنگری — به احتمال خیلی زیاد وقتی نگاه میکنید — به دورهٔ بعد از سقراط که الان بهعنوان اوج فرهنگ یونانی آمده، نوعی شیفتگی نسبت به فرهنگ یونانی کلاً در اروپا وجود داشته و تفاوت نیچه شاید این باشد که نیچه یکی از اولین آدمهایی است که خیلی ابراز ارادت میکند به پیش از سقراط. فکر میکنم جلسهٔ قبل این را بهعنوان نکتهٔ مثبتی دربارهٔ نیچه گفتم که دستکم یکی از اولین کسانی است که یونان قبل از سقراط و متفکران یونان قبل از سقراط و فرهنگ پیش از سقراط را جدی گرفت؛ و الان فکر میکنم در دهههای اخیر — دو سه دههٔ اخیر — توجهی فزاینده به آن بخش از فرهنگ یونانی به وجود آمده؛ یعنی به نظر میآید متوجه شدهاند آن بخش را به اندازهٔ کافی بررسی نکردند و خوب نفهمیدند.
چرا فرهنگ یونانی برای نیچه؟
بگذارید چیزی کلی بگویم دربارهٔ بازتاب فرهنگ یونانی در اروپا — و غرب؛ حالا آمریکا را هم حساب کنیم. عرضم به حضورتان تا زمان نیچه آمریکا را نمیتوان خیلی جایی دانست که در آن فرهنگی تولید شده باشد. به هر حال در جریانهای فرهنگی، فرهنگ به شدت ارسطویی و آن تعقل یونانی بهعنوان فرهنگی برجسته تأثیرگذار بوده؛ این چه در قرون وسطی که مسیحیت کاملاً غلبه داشت، چه بعد از آن که قدرت مسیحیت از بین رفت و دورهٔ روشنگری آمد. انگار چیزی مورد توافق بود: مسیحیت و کلیسا ارسطو را در حد چیزی مثل پیامبر میدانستند و آثارش را مقدس میدانستند؛ در تفکر بعد از روشنگری افکار ارسطو و آثارش دیگر آنقدر مقدس نیست، ولی بالاخره تلقی ارسطویی — یعنی پیشرفت با تفکر؛ وضعیتی که دکارت مثلاً میشود گفت به طور خاصی آن را به اوج رساند — این تکیه بر خوشبینی نسبت به علم و عقل در فرهنگ اروپایی وجود داشته. نیچه اتفاقاً یکی از اولین کسانی است که اصرار دارد این، سقراطی است: این نگاه خوشبینانه نسبت به اینکه میتوانیم با عقل و تفکر همهچیز را حل کنیم و زندگی خوبی بکنیم، نوعی تفکر پساسقراطی است که در یونان به وجود آمده و نیچه این را با تحقیر نگاه میکند. و اگر نیچه پیشوای پستمدرنها به معنایی در دوران جدید است، برای اینکه پستمدرنها دقیقاً همین نوع خوشبینیهای کودکانهٔ دوران مدرنیسم را نقد میکنند و نیچه یکی از اولین کسانی است که این کار را شروع کرد. و وقتی نیچه به این نوع تفکر خوشبینانه نسبت به فلسفه و علم که در اروپا موج میزند نگاه میکند، در دورانی زندگی میکند که این حرفها شنا کردن بر خلاف جریان آب است: نیمهٔ دوم قرن نوزدهم اوج این تفکر خوشبینانه است که علم الان همهچیز را حل میکند و زندگی خوب برای بشر فراهم میکند؛ اینها چیزهایی است که نیچه با تحقیر به آن نگاه میکند و بیشتر به سقراط و متفکران بعد از سقراط نسبت میدهد.
فلسفهٔ پساسقراطی در اروپا
همان نکتهای که میخواستم بگویم این است که اینقدر این بینش — اینکه فلسفه مساوی با ارسطو و فلسفهٔ پساسقراطی است — در اروپا ریشه داشته که وقتی به اروپاییها نگاه میکنید، مثلاً وقتی به فلسفهٔ اسلامی نگاه میکنند، انگار فلسفه برایشان همان معنا را میدهد؛ و به همین دلیل است که چند قرن غربیها به فلسفهٔ اسلامی نگاه کردند و به نظرشان آمد که فلسفهٔ اسلامی چیزی ندارد و اوج فلسفهٔ اسلامی از نظر آنها ابن رشد است: ابن رشد آدمی است که شارح خیلی خوبی برای ارسطو است؛ یعنی متفکر صددرصد ارسطویی؛ برای همین از دیدگاه غربی ابنرشد اوج است و بقیه لزوماً چون خیلی منطبق با ارسطو و تفکر ارسطویی نیستند، مقداری از آنها را چیزهای خیلی جالبی نمیدانند؛ یعنی حتی ابن سینا که مقداری از فلسفهٔ مشاء فاصله گرفته، و آدمهایی مثل سهروردی و ملاصدرا اصلاً فیلسوفهای مهمی از نظر غربیها حساب نمیشوند. شما در همین فضای حکمت اسلامی وقتی نگاه میکنید، اصلاً کسی به ابن رشد کار ندارد؛ یعنی شاید به طور افراطی از این ور که نگاه میکردند ابن رشد آدمی بود که اصلاً مهم نبود؛ همانطور که به فارابی هم بهعنوان آدمی که بیشتر شارح ارسطو است خیلی اهمیت نمیدهند. آدمهای مهم از نظر آنها مثلاً ابن سیناست که فیلسوف بزرگی است؛ ابن سینا فاصله دارد — واقعاً نمیتوانید بگویید ابن سینا یک فیلسوف ارسطویی است؛ چیزی بین فیلسوف ارسطویی و کمی فلسفهٔ اشراقی؛ ملاصدرا و سهروردی هم چنیناند. هانری کربن شاید واقعاً خدمت بزرگی کرد — حالا که این خدمت را به ما کرد یا به اروپاییها — اینکه این بخش فلسفهٔ اسلامی، مخصوصاً سهروردی را سعی کرد در اروپا ارائه کند: چقدر مبتکرانه است و چقدر فاصله دارد با آن چیزی که ما از فلسفهٔ اسلامی توقع داریم که ادامهای از فلسفهٔ یونان باشد.
فیلسوفان پیش از سقراط و عرفان
این مقدمه را گفتم برای اینکه تأکید کنم همین بلا سر فلسفهٔ پیش از سقراط آمد: اینقدر فلسفه از دیدگاه اروپاییها همان است — همان نوع نگاه و همان نوع نگارشی که مثلاً ارسطو در فلسفه دارد — که اینقدر به آن عادت کردهاند که وقتی به فلسفهٔ پیش از سقراط نگاه میکنند چیز مشابهی پیدا نمیکنند و به نظرشان میآید ارزش ندارد. سالهای سال همینطور گذشت؛ نیمهٔ دوم قرن بیستم بود که بالاخره روشنگریهایی شد که آن ایدههای قبل از سقراط ارزشمندند، همانطور که سری ایدههای دیگر در فلسفهٔ شرق ارزشمند هستند. بیان فیلسوفان پیش از سقراط به هیچ وجه بیان ارسطویی نیست؛ یعنی از منطق ارسطویی و استنتاج و اینها استفاده نمیکنند؛ بیشتر به نظر میرسد فلسفهٔ پیش از سقراط شبیه عرفان است تا فلسفهٔ یونانی: ذوقی است؛ ممکن است در آن جملههای قصار جالب پیدا کنید؛ مقداری فضای هنرمندانه دارد؛ و اینها چیزهایی است که اروپاییها انگار با فلسفه هماهنگ نمیدانستند. و همانطور که با فلسفهٔ اسلامی — بقیهاش — خیلی سعی میکردند خودِ خودشان را فیلسوف بدونند — یعنی فکر میکنم ملاصدرا را جدا کنند که خودش فیلسوفی بوده — اشتباه کردند؛ یعنی کاری که میکردند را چیزی جدا از فلسفه مینوشتند؛ حس شما باید این باشد که فلسفه یعنی چیزی تو مایههای ارسطویی و کاری که میکنند مثلاً چیزی شبیه حکمت یا کلامی است؛ خیلی دوست داشتند کاری که میکنند را «حکمت» بنامند و خودشان را حکیم بدونند؛ ملاصدرا که اصلاً خیلی واضح چیزی بین عرفان و فلسفه تولید میکند. و حالا این نکتهای که گفتید چیزی به ذهنم رساند: جالب است آن فلسفهٔ پیش از سقراط در فرهنگ ما بازتاب داشته و الان عدهای معتقدند فیلسوفان مسلمان در آثار خودشان آن فلسفهٔ پیش از سقراط را بهتر میفهمیدند تا فیلسوفان غربی؛ خیلی جاها میبینید چیزهایی از فیلسوفان پیش از سقراط در آثار متفکران اسلامی نقل میشود و به نظرشان ارزشمند میرسد؛ یعنی چنین نیست که فقط به ارسطو اهمیت بدهند؛ به این دلیل که مثلاً آدمهایی مثل ملاصدرا یا حتی ابن سینا — مخصوصاً سهروردی — عرفان را ارزشمند میدانستند؛ یعنی فقط آن لحن استدلالی برایشان مهم نبود؛ تفکر ذوقی بهاصطلاح برایشان ارزشمند بود. از آثار اوریپید خوشش بیاید، طبعاً از بعضی ایدههایی که پیش از سقراط بوده، فلسفهٔ غیرارسطویی یونانی هم خوشش میآید. این نکتهای است که دفعهٔ قبل گفتم که چرا میشود این اهمیت و ارزش را قائل شد که توجه ویژهای به یونان پیش از سقراط دارد. این مقدماتی که به نظرم مشکوک میرسد را مقداری بیان کردم و فعلاً نخواستم دربارهشان بحث کنم؛ فکر میکنم خیلی به بحث ما مستقیماً مربوط نمیشود.
یونان پیشاسقراطی و ارزش آن
منتها نهایتاً ادعای نیچه — که تراژدی یونانی بدبینی را به نوعی حل میکند — بر اساس نظریهپردازیای دربارهٔ تراژدی یونانی شکل میگیرد. من در این جلسه میخواهم این نظریهٔ نیچه دربارهٔ تراژدی یونانی را مقداری بحث کنم و بخشهایی از این بحث — مربوط به دیدگاه نیچه دربارهٔ تراژدی یونانی — را خیلی پررنگ مطرح کنم و سعی کنم بگویم از اساسیترین اجزای تفکر نیچه است. شما در همین کتاب «زایش تراژدی» — که قطعاً از نظر خود نیچه خیلی چیز مهمی نیست — میتوانید چند تا از ارکان اصلی تفکر نیچه را پیدا کنید که تا پایان عمرش باقی میماند. قبلاً اشاره کردهام دیدگاه نیچه در «زایش تراژدی» دربارهٔ ماهیت تراژدی یونانی چیست؛ خلاصه فقط تکرار میکنم: نیچه نوعی دوگانگی مطرح میکند — مثلاً بهاصطلاح — دوگانگی آپولونی و دیونیزوسی. کتاب «زایش تراژدی» با این جملهها شروع میشود؛ میخواهم بگویم اولاً اهمیت این دوگانگی در این کتاب در حدی است که کل کتاب را میشود گفت نظریهپردازیاش بر اساس این دوگانگی است؛ و بعداً سعی میکنم بگویم این دوگانگی در ذهن نیچه تا پایان عمرش یکی از مهمترین مؤلفههای فلسفهاش است. جملههای اول این است: «دربارهٔ علم زیباییشناسی بسیار میتوان آموخت در صورتی که نه صرفاً از طریق استنتاج منطقی بلکه با قطعیت بلافاصل بصیرت دریابیم که رشد مداوم هنر با دوگانگی آپولونی و دیونیزوسی پیوند دارد. درست به همان سان که تولید مثل به دوگانگی جنسها وابسته است و کشاکش همیشگی را در بر میگیرد که تنها به شکلی دورهای و متناوب با آشتی و سازش همراه میشود». من میگویم ما این اصطلاح دیونیزوسی و آپولونی را از یونانیها گرفتیم که عمیقترین ادراکات خودشان را در قالب اسطورههای خودشان بیان میکردند؛ و از جمله همین شخصیت آپولون و دیونیزوس از بینشی خیلی عمیق در ذهن یونانیها سرچشمه گرفته که از نظر نیچه درک این دوگانگی نکتهٔ خیلی مهمی در درک هنر و عوامل مثلاً انحطاط یا رشد هنر است. باز جملهای دیگر از نیچه — نه از کتاب «زایش تراژدی»، از جای دیگر — میخواهم نقل کنم؛ از کتاب «غروب بتها»: «من نخستین کسی هستم که برای فهم دریچه یونانیتر هلنی در روزگاری که قربانی و همچنین سرشار آن پدیده شگفتی را جدی گرفتم که دیونیزوس نام گرفته است».
زرتشت بهعنوان نمایندهٔ دیونیزوس
بنابراین نیچه هنر خودش را میداند که به این مفهوم دیونیزوس در فرهنگ یونانی — که مقداری فراموش شده — دقت کند. تصور نیچه باز این است که همانطور که تراژدی یونانی از جایی به بعد دچار انحطاط شده، اهمیت عنصر دیونیزوسی فرهنگ هم برای اوج فرهنگ یونانی همانجاست که اوج تراژدی یونانی است و آنجایی که این عنصر دیونیزوسی با قدرت زیاد حضور دارد؛ و سقراط و آدمهای بعد از سقراط متهماند به اینکه این نقش دیونیزوسی را حذف میکردند. مثلاً به طور خاص موسیقی در تراژدی — آن همسرایی که در تراژدی یونانی وجود داشت — نمایندهٔ عنصر دیونیزوسی بود و در تراژدیای که بعد از دوران اوج شکل میگیرد — که نمایندهاش آدمهایی مثل اوریپیدند — این ارزش موسیقی کم شده، عنصر موسیقی کمرنگ شده و تراژدی افت کرده. اینها دیدگاههایی است که پراکنده در جلسات قبلاً به آنها اشاره کردم. میخواهم نظرتان را به این نکته جلب کنم که اولاً این دوگانگی مبنای تحلیل نیچه از موضوع تراژدی است و افتخار میکند به اینکه اولین کسی است که در بین فیلسوفهای بعد از خودش به اهمیت عنصر دیونیزوسی در فرهنگ یونانی اشاره میکند. نکتهای هم که در این جلسه در یادم بود و به آن اشاره میکنم این است که نیچه زرتشت خودش — شخصیت مهمی که خلق کرده — را نوعی نمایندهٔ عنصر دیونیزوسی میداند: میبینید این اهمیتی که به عنصر دیونیزوسی میدهد تا زمان نوشتن کتاب «زرتشت» هم ادامه دارد و همینطور که جلو میروید نه فقط کمرنگ نمیشود — شاید فرکانس تکرار واژهٔ دیونیزوسی در آثارش زیاد نشود — ولی از لحاظ محتوا همچنان میبینید که انگار در مرکز تصوراتش قرار دارد؛ و امیدوارم با توضیحی که میدهم دربارهٔ عنصر دیونیزوسی قانع شوید که چنین است. و نکتهای که قبلاً به آن اشاره کردهام این است که به طرز دیوانهواری در پایان عمرش خودش را اصلاً دیونیزوس میداند؛ انگار تجسد دیونیزوس در عصر معاصر؛ و در نامههای آخر عمرش — که دیگر نزدیک به از دست دادن تا حدودی تعادل روانیاش است — دیونیزوس امضا میکند.
استمرار عنصر دیونیزوسی
مثلاً عبارتی از کتاب آخرش در پاسخ به اینکه آیا فهمیده شدم؟ — جواب میدهد «دیونیزوس علیه مسیح»: دیونیزوس خودش است و مسیح؛ و در پایان عمرش آنتیکریست هم معرفی میکند و این عنصر دیونیزوسی به نظر میرسد در تمام این بخشهای پایانی عمرش کاملاً غلبه دارد. یعنی از اولین سطر کتابهایی که نوشته و منتشر شده این دلمشغولی به عنصر دیونیزوسی وجود دارد تا پایان عمرش؛ و من عبارتهایی نقل میکنم که این عنصر دیونیزوسی با آن مفهوم اصلیاش — ارادهٔ معطوف به قدرت — کاملاً ارتباط تنگاتنگی دارد؛ یعنی انگار اینها یکی هستند؛ مثل اینکه شما از جایی به بعد عنوانهای دیگری به همین گرایشِ عنصر دیونیزوسی داده و اگر اینها را بشمارید میبینید تعداد دفعاتی که ذهنش مدام حولوحوش این مفهوم میچرخد در آثارش بیشتر میشود. بنابراین ارزشی که قطعاً نیچه برای کتاب «زایش تراژدی» میتواند قائل باشد تا پایان عمرش این است که در اولین صفحات این کتاب سعی میکند عنصر دیونیزوسی را بهعنوان عنصری که مورد غفلت قرار گرفته معرفی کند و در نظریهپردازیاش هم به شدت از آن استفاده میکند. حالا این دیونیزوسی یعنی چه؟ فکر کنم قبلاً اشاره کردهام؛ در جلسهای که کمی نزدیک شدم دربارهٔ این دوگانه صحبت کنم، اینکه آپولو و دیونیزوس دو تا از خدایان یونان هستند — فعلاً نمیخواهم خیلی دربارهاش بحث کنم؛ میخواهم مقداری دربارهٔ بازتاب اینها در خود آثار نیچه صحبت کنم. مقدمهٔ کوتاهی میگویم ولی باز دور نمیشوم از اینکه نگاه نیچه نقد روانکاوانه است. بیایید فرض کنیم نیچه واقعاً دیونیزوس را به همان معنای یونانیاش درک کرده و بیان میکند. اگر به این دوگانهٔ یونانی نگاه کنید، عنصرهایی که در اسطوره — شخصیتهایی که در اسطورهها ظاهر میشوند — از این دوگانهٔ یونانی، اهمیتشان این است که عناصر خیلی عمیقی از روان ما را بازتاب میدهند. بنابراین اگر نیچه به خوبی مفهوم آپولو و دیونیزوس را فهمیده باشد و بخواهد بازتابش بدهد، ما باید دنبال این بگردیم که نیچه چیزی خیلی عمیق از روان خودش را بیان میکند. مثل این است که بخشی در ناخودآگاه جمعی بشر وجود دارد که ممکن است به دلایلی مدتهاست خیلی فعال نیست و بیان نمیشود و نیچه انگار بعد از مدتها سعی میکند این حس و ادراک خودش را به طور خودآگاهانه بیان کند.
ناخودآگاه جمعی و اسطورهٔ یونانی
پس جرقهای به هر حال در ذهن ما زده میشود از اینکه به این دو عنصری که نیچه دربارهشان صحبت میکند — دیونیزوسی و آپولونی — این داده شده که میتوانند بخشهایی از ناخودآگاه جمعی ما باشند. این در صورتی است که — میبینید وقتی از اسطورهها حرف میزنم، یادتان هست — ناخودآگاه جمعی لایههای واقعاً مشترکی دارد و بخش ناخودآگاه فرهنگی هم دارد: یعنی ممکن است عنصری در اسطورههای قومی آمده باشد به دلیل اینکه آن قوم نوع زندگی و معیشت خاص خودشان را دارند و احساسات مشترکی دارند؛ لزوماً هر عنصر اسطورهای اگر مشترک نباشد در سراسر دنیا، عنصری نیست که من بخواهم به ناخودآگاه جمعی نسبتش بدهم. اولاً این نکته را — اگر خوشبینانه نگاه کنیم — چنین است: اسطورههای یونانی و این دو عنصر دیونیزوس و آپولو در اسطورههای یونانی به ناخودآگاه جمعی مربوطاند؛ و خوشبینانه نگاه کنیم به اینکه نیچه هم عمیقاً با همین دو عنصر در وجود خودش ارتباط پیدا کرده و سعی میکند بیانش کند. بدبینانهاش این است که: نه، اولی به ناخودآگاه جمعی ما کاملاً مربوط است؛ ممکن است یونانیها به دلایل خاصی این دو عنصر را داشته باشند و از جای دیگری از دنیا هم چنین عنصرهایی در اسطورهها و شخصیتها پیدا نشود — که این تا حدودی قابل تحلیل است؛ ما بالاخره درک کلیای از مفهوم دیونیزوس و آپولو در یونان داریم و میتوانیم بگوییم از این به بعد در اسطورههای سایر اقوام چقدر این دو عنصر حضور دارند. و باز بدبینانه، نکتهٔ دوم اینکه نیچه چیزی در درون خودش را دارد روی چیزی مشابه به اسم دیونیزوس و آپولو پروجکت میکند و با این پروجکشن انگار جرأتی پیدا میکند که سری احساسات شخصی خودش، ناخودآگاه شخصی خودش را بیان کند. فعلاً کاری که میخواهم بکنم این است که بگویم آن چیزی که نیچه بیان میکند چیست؛ سعی کنیم عنصر دیونیزوسی را آنطور که نیچه توصیف میکند ببینیم. من همهاش سعی میکنم از سری بحثها فرار کنم که در نقد روانکاوانه اهمیت ندارند و برای من اصلاً مهم نیستند؛ اصلاً خیلی مهم نیست که چقدر این توصیفی که نیچه میکند با آن چیزی که یونانیها درک میکردند یکی است. میتوانم بگویم چرا خیلی مهم نیست: اومدیم و یونانیها انحرافهایی داشتند که کمی از ناخودآگاه جمعی دور شدهاند و اختلاف نیچه با آن چیزی که آنجا بیان میشد اتفاقاً او را نزدیکتر کرده به ناخودآگاه جمعی بشر. بنابراین مثلاً اگر من مطمئن باشم نیچه عیناً همان درکی را از دیونیزوس و آپولون ارائه میکند که یونانیها میگفتند، این چندان چیز مهمی نیست و قطعی نمیکند که این تفکر دیونیزوس و آپولون را بشود در ناخودآگاه جمعی بشر دانست؛ بنابراین باز آن نقطهٔ اول باقی میماند که چقدر این بخش از فرهنگ و اسطورههای یونانی منطبق با ناخودآگاه جمعی هست یا نیست. بنابراین فعلاً نکتهٔ مهم این است که نیچه چه چیزی را نسبت میدهد. من این را با نظر مثبت میگویم — که خودم چنین فکر میکنم — که نیچه فوقالعاده نسبت به یونان داشت؛ یعنی هر چیز خوبی را فکر میکند آنها میفهمیدند؛ مثل اینکه خودش مینشیند فکر میکند، حقایقی را که به نظرش میرسد پیدا میکند، چیزی مشابه در یونان پیدا میکند و آن را به آنها نسبت میدهد؛ از بدن گرفته تا آن عناصر تحلیلی که دربارهٔ دیونیزوس و آپولون دارد و تا حدود زیادی این چیزها حالت تقریبی دارد؛ و نتیجهاش هم این است که رفرنس نمیبینید: مثلاً وقتی نیچه دربارهٔ عنصر دیونیزوسی بحث میکند، نمیبینید که ارجاعی بدهد به مثلاً فلان چیز در آثار یونانیها دربارهٔ نام دیونیزوس و شواهد مراسم دیونیزوس در یونان. همینطور درک کلیای از دیونیزوس و آپولون دارد و فکر میکند این را از یونانیها گرفته و حالا بیان میکند. من دارم سعی میکنم بگویم این میزان انطباقش خیلی مهم نیست؛ مهم این است که نیچه چه میگوید و چه چیزی را در درون خودش — بگذارید آن نکتهٔ مهم را بگویم، آن چیزی که از همه مهمتر است — میبیند و بیان میکند؛ و تا پایان عمرش هم آن چیز در درون نیچه هست و همچنان در حال بیان شدن است: حالتی، احساسی، نوعی بینش که عمیقاً در وجود نیچه هست و با این واژهٔ دیونیزوس و عنصر دیونیزوسی سعی میکند بیانش کند.
دیونیزوس و آپولو در اسطوره
حالا مقداری میخواهم از عبارتهایی که نیچه دربارهٔ دیونیزوس در آثارش گفته نقل کنم که مفهومش در نگاه نیچه کمی روشن شود. اولین چیزی که میخواستم نقل کنم را پیدا نکردم؛ این هم ترتیبی را که در ذهنم است به هم میزند، ولی سعی میکنم از جای دیگری پیدا کنم؛ این هم نقلقول مهمی است. بگذارید نقلقولهای دیونیزوس را از این قسمت از کتابی نقل کنم که آقای عبدالحسن پیروز نوشته تحت عنوان «نیچه و نقاشی». این از این نظر میتواند بگوید فصلی تحت عنوان دیونیزوس اختصاص داده: چون میخواهد دربارهٔ فلسفهٔ هنر نیچه بحث کند، طبعاً «زایش تراژدی» بهعنوان کتاب اصلی نیچه که به شدت مفهوم فلسفهٔ هنر در آن هست برایش مهم بوده؛ طبعاً این دوگانگی دیونیزوس-آپولون در این کتاب «نیچه و نقاشی» خیلی اهمیت داشته؛ بنابراین خیلی روی آنها گذاشته و کلی مطلب از آثار نیچه آورده که مفهوم دیونیزوس را روشن کند. از این نظر آن کتاب برای گرفتن خلاصهای از سری آرا دربارهٔ دیونیزوس خیلی کتاب مفیدی است. انتشاراتش — پرسش نه — رخ مهتاب؛ کتابهای رخ مهتاب را — که اصلاً تهرانی است، فکر میکنم انتشاراتش — جزو انتشارات دانشگاهی جیحون فکر میکنم، کتابهای روانشناسی و اینها. امیدوارم هنوز هم این کتاب موجود باشد و چاپ شود — ۸۹ — ۱۰۰۰ نسخه چاپ شده و علاقهمندان زیادی دارد؛ فکر میکنم به امید خدا مانده در بازار؛ نمیدانم.
جستوجوی نقلقولها
او در این فصل اول وقتی اول به مفهوم دیونیزوسی بحث میکند چند ویژگی دربارهٔ دیونیزوسی بیان کرده و سعی کرده عبارتهایی از نیچه نقل کند که این ویژگیها را آنجا ببینیم. اولین ویژگیای که نقل میکند ویژگیای است که اسمش را گذاشته سرشاری. شاید واژهٔ سرشاری را — مثلاً اگر بگوییم طغیان، شاید بگوییم سرریز شدن بهتر باشد؛ سرشار، طغیان — به نظر میآید طغیانگری معنایی منفی دارد و سرشاری هم شاید آن چیزی را که میخواهیم نرساند؛ «سر»ش نوعی حالت سرریز شدن است؛ مثل چیزی که پر شده و دارد به اطراف خودش سرریز میشود. «سرشار» با «سرریز» از نظر واژگان خیلی به هم نزدیکاند ولی فکر میکنم «سرشار» را ما نوعی در زبان به کار میبریم که شاید آن ایدهٔ خاصی که میخواهیم — مثل رودخانهای که پر میشود و از بستر خودش خارج میشود به اطراف و ممکن است حالت نابودکننده هم داشته باشد — برساند؛ مثل آتشفشانی که طغیان کرده و دارد مواد مذاب ترشح میکند.
کتاب عبدالحسن پیروز دربارهٔ دیونیزوس
بیشترین واژهٔ همنشین برای دیونیزوس شاید همین مفهوم سرشاری باشد؛ مخصوصاً در آثار خود نیچه. بگذارید واژهٔ دیونیزوسی به این معنا را — این را از کتاب «ارادهٔ معطوف به قدرت» نقل میکنم — بخوانم: «واژه دیونیزوسی به این معناست: یک سرریز پرشور، ارادهای جاودانی از برای زادن». بگذارید به جای اینکه این نقلقول را بخوانم، اول کمی مفهوم دیونیزوسی را بگویم که شاید بیشتر کمک کند. انسانی را در نظر بگیرید که پر از شور زندگی است و پر از قدرت و انرژی؛ طوری که راه را برای خودش برای رسیدن به آن چیزهایی که میخواهد میتواند باز کند. شور زندگی دارد؛ مثل اینکه خواستهایی دارد و ارادهای از درونش میجوشد که در جهت این اراده میتواند حرکت کند. تا حدی سعی کنید چنین آدمی را تصور کنید که پر از چیزی است که از درونش انگار به سمت بیرون میریزد؛ میتواند ارادههای دیگر را کنار بزند و به آن چیزی که میخواهد برسد. این اوصافی است که نیچه به کار میبرد: مثل هیولایی وارد زندگی میشود و با آن زندگی میکند؛ انگار هیچ مانعی در مقابلش نیست، مخصوصاً در درونش. موجودی که نیچه بهعنوان موجود دیونیزوسی تصور میکند، موجودی است که چنین حسی در زندگی دارد: به شدت سرشار از انرژی و قدرت است و این را به سمت بیرونِ خودش میتواند هدایت کند. ممکن است آدمی بتواند تصور کند اصلاً این حس انرژی و نیرو را ندارد؛ از نظر نیچه اکثریت قریببهاتفاق آدمها آن انرژی را ندارند: اصلاً چیزی از درونشان نمیجوشد؛ آن حس زندگی، آن حس قدرت و انرژی که انسان باید داشته باشد را ندارند. و عدهای هستنند که ممکن است چنین حالتهایی داشته باشند ولی موانعی در درونشان هست که نمیگذارد این نیرویی که از درونشان میجوشد به سمت بیرون سرازیر شود. انسان دیونیزوسی — که مثل همان زرتشتِ نیچه موجودی ابرمردمانند است — موجودی است که سرشار از این انرژی است و این انرژی را میتواند به بیرون انتقال بدهد؛ موجودی است که نیروی روبهبیرون دارد.
انسان دیونیزوسی و ابرمرد
چیزی که خیلی مستقیماً به مفهوم دیونیزوس مربوط نیست ولی نیچه تأکید میکند این است که انسان دشمنی در درون خودش ندارد؛ اصولاً اینکه فرهنگ مذهبی یا مسیحیت انسان را متوجه چیزهایی در درونش میکند که باید با آنها مبارزه کرد، از نظر نیچه مثل خیانتی به انسان است: اینکه چیزی را در درون آدم بهعنوان دشمن در نظر بگیریم و بخشی از این انرژی را در مقابل آن چیزی که در درون هست تلف کنیم. انسان ایدهآل که این حس دیونیزوسی را دارد، انسانی است که روبهحیات و روبهبیرون زندگی میکند. باز این واژه: «دیونیزوسی به این معناست: یک سرریز پرشور، ارادهای جاودانی از برای زاد و ولد». نیچه این را در ذهن خودش به زاد و ولد ربط میدهد؛ میتوانید فرویدی نگاه کنید: این میتواند معطوف به غایتی جنسی هم باشد؛ نه اینکه وقتی نیچه دربارهٔ دیونیزوس بحث میکند مثلاً انسانی واقعاً با حالتی جنسی در نظر بگیرد؛ ولی شاید تحت تأثیر اینکه علاوه بر آن بینش درونی که نیچه نسبت به این مفهوم دیونیزوسی دارد — من اصرار دارم بگویم دیونیزوس چیزی است که نیچه در درون خودش دریافت میکند و بیان میکند، و این در شاید خط پیوستهٔ آثار نیچه از اول تا آخر است؛ با توجه به اینکه قطعاً این مفهوم دیونیزوس مؤلفههایی که دارد از اول تا آخر تغییراتی میکند — بالاخره این حالت ستایشآمیزی که نیچه نسبت به چنین انسانی دارد که چنین رویکردی در زندگی دارد، سرشار از زندگی و حیات است و میتواند این زندگی را به سمت بیرون خودش بکشاند، از خودش خارج کند، این به نوعی تا حدی آثارش را میپوشاند: شما از یک طرف آیینهای دیونیزوسی و فرهنگ یونانی را که حولوحوش دیونیزوس است ببینید — چون جنسیت در آنها هست — چنین تصور کنید که این اشارهای که نیچه به «ارادهای جاودانی از برای زاد و ولد» دارد از اینجاست: دیونیزوس خدایی است که در بهار ستایش میشود. آیینهای ستایش دیونیزوس در همهٔ اقوام — در این منطقهٔ ما هم قبل از اینها — به آن نحو وجود داشته و همراه با تظاهرات جنسی بوده: رقصها و پایکوبیها و همخوابگیهایی وحشیانه که در اقوام دیگر وجود داشته؛ و از نظر نیچه ایرانیها این بخش — خارج از کنترل نیروی دیونیزوس — را توانستند مهار کنند؛ بنابراین آنطور که مثلاً مراسم دیونیزوسی در بقیهٔ اقوام هست.
سرریز انرژی و اراده
زندگی و زاد و ولد در مراسم دیونیزوسی هست. حالا که میپرسید، از این خوشحالم که دنبال این هستید که ببینید این چیست: دوست دارم سعی کنیم ببینیم نیچه چه عنصری را در درون خودش توصیف میکند؛ یکی از کارهایی که میتوانیم بکنیم این است که سعی کنیم با واژگان روانکاوی، با دیدگاه روانکاوانهای که به نیچه داریم حالتی را که در نیچه وجود دارد برسیم. مثلاً میگویید آنیمایی که پروجکت شده یا آنیمایی که بلا سرش آمده — خلاصه چیزی مربوط به آنیماست — از دیدگاه فرویدی اگر نگاه کنید میتوانید بگویید این ایدهای افلاطونی است؛ اتفاقاً شاهدی برای فروید میتواند باشد که نیچه این را به زاد و ولد، به جنسیت ربط میدهد؛ برای اینکه این از دیدگاه فروید همان موجود بدون مانع است که میخواهد به خواستههایش برسد و آن قسمت بهاصطلاح جنسیاش هم به شدت هست؛ بنابراین از دیدگاه فرویدی ممکن است این حرف را بزنند که دیونیزوس بیانِ روان فرویدی در تفکر نیچه است. منتها اگر کمی جلو برویم و این درک نیچه از مفهوم دیونیزوس را که اینقدر ستایش میکند خوب درک کنیم — بگذارید از همین تصوری که به شما دادم دربارهٔ اینکه انسانی که تجسم دیونیزوس است چهجور انسانی است استفاده کنم: انسانی قدرتمند که قدرت و ارادهٔ خودش را به سمت خارج میتواند وصل کند و حالت سرریز شدن از شور در او وجود دارد؛ سرشار بودن از زندگی و انگار حالتی که شوق و شور عظیمی که در درونش هست به سمت بیرون سرریز میکند. نیچه قطعاً معتقد است این حس در مراسم دیونیزوسی وجود داشته: حسی پر شدن از زندگی و میل به دادن آن نیرویی که انسان در درونش درک میکند و میبیند.
تجسم دیونیزوس: قدرت به بیرون
به این اشاره کنم که در پایان تفکر نیچه این مفهوم اساسی وجود دارد که مدام پررنگتر شده تا نهایتاً کتابی به وجود آمده — که بعضیها ادعا میکنند مثل نقطهٔ اوج فلسفهٔ نیچه است — تحت عنوان «ارادهٔ معطوف به قدرت». این مفهوم ارادهٔ معطوف به قدرت به نظر میرسد دستکم در سالهای آخر زندگی نیچه مفهوم محوری تفکر اوست. میخواهم به این اشاره کنم که ببینید چقدر با مفهوم دیونیزوسی نزدیک است: این حسی که انسانی تصور شده که ارادهای دارد که میخواهد این اراده را تحقق ببخشد؛ و مثل اینکه ارزشگذاری برای چنین چیزی: نیچه کاملاً به صورت ارزشگذاری مثبت به این نگاه میکند. این نکتهای است که میخواستم به آن اشاره کنم: چه چیزی این را در ذهن من به وجود میآورد که خط رابطِ کل فلسفهٔ نیچه شاید همین باشد؛ چیزی که از «زایش تراژدی» هست تا پایان و با اسمهای دیگری میآید. مثلاً بیایید در متن این کتاب — نقلقول شاید من نتوانم پیدا کنم ولی خود نویسندهٔ کتاب بعداً میگوید — در همین فصل دیونیزوس بخشی گذاشته، چهارمین بخش که اسمش است «نیروی دیونیزوسی بهمثابهٔ ارادهٔ معطوف به قدرت». آخرین چیزی که میگوید به همین اشاره دارد؛ که ارادهٔ معطوف به قدرت در این فصلهای متأخر خیلی مهم است و جایی میگوید — این نقل نیست، خودش میگوید — اگر تعریف و عملکرد ارادهٔ معطوف به قدرت را کنار تعریف و عملکرد دیونیزوسی که قبلاً گفته بود بگذاریم، به شباهتهای بنیادی این دو پی میبریم: «باور اصل اراده معطوف به قدرت ناظر بر آن نیروی دیونیزوسی است که خود را آشکار میسازد و از همین رو افزایش پیدا میکند و بزرگتر میشود. در نیروی دیونیزوسی نیز شاهد انفجار انرژی عظیمی هستیم که بیرحمانه مرز خود با دیگر چیزها را برمیدارد، آنها را از جنس خود میکند و بزرگتر میشود». یعنی سری توصیفها آورده در این کتاب از مفهوم دیونیزوسی در کتابهای کمی اولیهاش و سری توصیف آورده از ارادهٔ معطوف به قدرت که همین خلاصهاش همان چیزی است که خواندم؛ و میگوید ببینید چقدر این دو شبیهاند: این همان عنوان جدیدی است برای مفهوم دیونیزوسی. اگر کتاب «چنین گفت زرتشت» را هم بخوانید، چیزی که دربارهٔ ابرمرد بیان میشود، خودِ زرتشت تبلورش است: به شدت عنصر محوریاش همین انسانی است که ارادهٔ قدرت زیادی دارد، ارادهٔ قویای دارد، این ارادهاش مانعی در درونش ندارد و دنیا را انگار میشکافد و جلو میرود؛ چنین موجودی که به جایی رسیده که قدرتش را میتواند کاملاً ابراز کند، این موجود ابرمرد است و زرتشت چنین موجودی است و چنین موجودی را تبلیغ میکند.
نقلقول: دیونیزوس نماد سرشاری
اینها را کنار همدیگر بگذارید؛ به نظر میرسد فلسفهٔ ابتدایی — که «زایش تراژدی» بود — و فلسفهٔ میانی که «چنین گفت زرتشت» است و فلسفهٔ انتهایی که «ارادهٔ معطوف به قدرت» است، همه به شدت این عنصر در آنها پررنگ وجود دارد؛ و فکر میکنم نکتهٔ خیلی مهمی در درک فلسفهٔ نیچه است که هرچه بیشتر سعی کنیم این عنصر مشترک را — که مثلاً در ابتدا اسمش عنصر دیونیزوسی است — درک کنیم. اولین ویژگیای که در این کتاب دربارهٔ عنصر دیونیزوسی به آن اشاره شده مفهوم سرشار بودن یا سرریز شدن است. باز نقلقولهایی میگوید: «واژه دیونیزوس پیش از هر چیز نماد سرشاری است و به بیان دقیقتر بهترین نماد سرشاری است» — اینها نقلمضمون از کتاب «غروب بتها» است — «سرشاری، مرز و گوهر هر چیز دیونیزوسی و محور هر تعریفی برای واژه دیونیزوس است». این عبارتی نقلمضمون از «حکمت شادان» است — که یادم نیست، ولی حس میکنم در «اینک انسان» هم چنین چیزی گفته شده، در «زایش تراژدی» هم گفته شده و الی آخر. این سرشاری یعنی دقیقاً نیرویی حیاتی در درون انسان وجود داشته باشد که میل به بیرونزدن داشته باشد و بتواند بیرون بزند؛ و این نیروی زندگی — نیرویی به شدت قدرتمند و متراکم — دیگر در انسان نمیتواند بماند و جوری به سمت جهان سرریز میکند. اصولاً همان تصوری که سعی کردم اول بحث بدهم: آدمی که پر از انرژی و پر از قدرت است و انگار میتواند قدرتش را به سمت بیرون تحمیل کند؛ این شاید مفهوم اصلی عنصر دیونیزوسی است. جایی باز در همین کتاب اشاره میشود که نیچه در کتابهای متأخرش به زرتشتِ خودش لقب هیولای دیونیزوسی میدهد؛ یعنی اولاً این عنصر دیونیزوسی جور حالت هیولاوار دارد: ابرمرد فوقبشری است، برای اینکه آن نیروی زندگی و حیاتی که در همهٔ آدمها ذرهای هست، این آدم به طور وحشتناکی زیادی دارد؛ و این حالت سرریز کردن و تراوش کردن — باز عبارتی از داخل خود کتاب «زایش تراژدی» دربارهٔ دیونیزوس میگوید که «دیونیزوس بیش از حد قدرتمند است» — انگار اوج قدرتی که میتوانید تصور کنید؛ پر از شور و قدرت؛ و اصلاً واژههایی که برایش به کار میبرد مثل «فوران»: چیزی مثل آتشفشانی که از درون خودش چیزی را به بیرون پرتاب میکند؛ یا باز از «حکمت شادان» این عبارت را نقل میکند: «نیرویی کثیر و وافر، نیروی آبستن آینده؛ موجود دیونیزوسی از هر کس بیشتر لبریز از زندگی است».
غروب بتها و حکمت شادان
چیزی که مهم است این است که این انسان دیونیزوسی — انسانی که این عنصر در او وجود دارد — تصور خوبی از او پیدا کنیم و اگر بتوانم با همین حرفها و این نقلقولها این را در ذهنتان جا بیندازم، فکر میکنم مهمترین جزء قضیه میشود: این حس ستایشآمیزی که نیچه از هر چیز انسانی دارد و در او میخواهد چنین باشد؛ و طبعاً در آن توهمات پایان عمرش به این خواستهٔ خودش هم رسید: یعنی با دیونیزوس یکی شد. و تصور نیچه این است که این حس و این ارزشگذاری مثبتی که در ذهن خودش نسبت به چنین انسانی دارد — رها شده از قیود، که پر از انرژی است و انرژیاش را بدون قیدوبند میتواند بیان کند — این از ابتدای تمدن بشر وجود داشته و در یونان هم در قالب آن شخصیت دیونیزوس بیان شده و ستایش شده؛ بنابراین فلسفهٔ نیچه و تفکر نیچه هم به نوعی احیای ستایش دیونیزوس است: دعوت مردم به اینکه دیونیزوسی شوند، یعنی زرتشت باشند، ابرمرد داشته باشند و از فرهنگ منحطی که این نیروی دیونیزوسی را میکشد رها شوند؛ که از نظر نیچه قطعاً آن فرهنگِ اوجش فرهنگ مسیحی است. نیچه با هر جور ریاضتطلبی و — نمیدانم — احساس گناه و این چیزهایی که دستوپای آدم را میبندد قطعاً حس خوبی ندارد. و اگر این تصور را — انسانی رها از قیود که ارادهٔ آزادی دارد و این اراده را به سمت خارج تحمیل میکند — در نظر بگیرید، طبیعی است که این با تعهد مسیحی در زندگی ناسازگار باشد؛ مخصوصاً در آن فضای مذهبی که نیچه بزرگ شد — و به آن اشاره کردم: آن تقواست و ریاضتطلبی که در اطراف نیچه، در خانواده و بعداً در مدارسِ که تحصیل میکرد وجود داشت — اینها همه به شدت تبدیل به واکنشی انگار در نیچه شده: به جای اینکه مدام آن چیزهایی را که میخواهد سرکوب کند، خودش را آزاد بگذارد که آن چیزی که در درونش هست را بتواند گسترش بدهد. در چه لحظهای هست؟ فکر میکنم آدمها این حس بیقیدی را بیشتر از هر چیزی میتوانند تجربه کنند.
ستایش زندگی و بیقیدی
میخواهم فرض کنیم که خیلی خوب میفهمیم که این حالتی که نیچه ستایش میکند چیست: سرشار بودن از زندگی، شوق زندگی داشتن و بیقید بودن و آن اراده را چنان که میخواهد کردن. اینها کی، در چه زمانهایی هست؟ نیچه تجربهای دارد؛ انگار این حس را در درون خودش عمیقاً تجربه کرده و حالا اینطور تبلیغش میکند. اولاً به نظر میرسد این با مستی رابطه دارد: یعنی مثلاً مستی با بیقیدوبند بودن و در عین حال با فوران شوق زندگی — میدانید — ارتباط دارد؛ چرا اینقدر این نوشیدنیهای الکلی، شراب، این چیزها در طول تاریخ جای داشته و برای بشر جاذبه دارد؛ در اینکه آن حالت سرخوشی زندگی که در شرایط عادی ممکن است سرکوب شده باشد و آن شعلهای که در درون انسان ممکن است به خاموشی رفته باشد را به طور لحظهای بتواند مقداری به وجود بیاورد و انسان را به حالت سرمستی و بیقیدی برساند. بنابراین نکتهای است که آدم میتواند بگوید آن تجربهٔ عمیق نیچه مربوط به تجربهٔ مستی است؛ و معین این رابطهٔ بین مستی یا سرمستی و مفهوم دیونیزوسی این است که همیشه فرهنگ دیونیزوسی همراه با شراب بوده: تمام مراسم ستایش دیونیزوس، همهٔ مراسم، هر چیزی که اطراف دیونیزوس میبینیم، مراسمی همراه با بیقیدوبندی جنسی و هم شرابنوشیدن بوده. دیونیزوس خدای شراب است؛ انگار اگر این را در نظر بگیرید — که دیونیزوس رابطهٔ عمیقی با شراب و سرمستی حاصل از شراب دارد — میفهمید این یعنی چه؛ شاید این تأیید شود که اصلاً ارجاعدادن به دیونیزوس میتواند به این دلیل باشد: انگار دیونیزوس آن نیروی موجود در شراب است که میتواند قیدوبندهای درونی را بشکند، انسان را رها کند و آن شعلهٔ شور زندگی را در انسان تقویت کند. حالا بله، میتوانیم بگوییم بله: این دو عنصر — حس شور زندگی و حس بیقیدی — که هر دو عنصرهایی هستند که در موجود دیونیزوسی وجود دارند، هر دو خاصیتهای شراباند و خود دیونیزوس هم خدای شراب در فرهنگ یونانی است؛ بنابراین این مقداری تأیید میکند که شاید آن حالتی که نیچه لمس کرده و تحت تأثیرش است و سعی میکند ستایشش کند، بیارتباط با سرمستی حاصل از شراب نباشد. ممکن است سرمستی حاصل از شراب نباشد، سرمستی عرفانی باشد؛ من کار ندارم.
تجربهٔ نیچه از موسیقی
میلی به مرحلهای — حالا استعاری — انگار عنصری است که میتواند این حس را به وجود بیاورد. دیگر چه چیزی در زندگی نیچه هست که این حالت سرشاری را به او میدهد؟ از نظر من — حالا شاید نتوانم به اندازهٔ شراب فکت بیاورم — به طور بدیهی و مهمتر از شراب، موسیقی. این کمی به تجربهٔ شخصی آدمها بستگی دارد؛ آن حسی که مثلاً در موسیقی کلاسیک هست — من به طور خاص میخواهم اشاره کنم به احساسی که در موسیقی بتهوون هست، یا کمی بازتر: احساسی که در موسیقی آلمانی بعد از بتهوون هست. نیچه در این موسیقی زندگی میکند؛ به شدت این حالت دیونیزوسی را فکر میکنم میشود با آن تجربه کرد. یعنی حس من شخصاً این است که نیچه آن حس سرشاری و شور عظیمی که موسیقی در او ایجاد میکرد — مخصوصاً موسیقی آلمانی — همان عنصر دیونیزوسی است که در درون نیچه لمس میشود و نیچه مشتاقش و ستایشگرش است و به نوعی انگار به آن متعهد است. شما سمفونیهای بتهوون را گوش میدهید و این احساس پر از قدرت بودن و احساس پرشوری که در آن موسیقی هست که آدمها را ممکن است به وجدی فوقالعاده برساند، همراه با انرژی و ارادهٔ وحشتناکی برای زندگیکردن؛ همهٔ اینها ممکن است اثری که موسیقی میگذارد حالت شعلهوار داشته باشد: لحظهای مثل اینکه شعلهای زبانه میکشد و اعلان پیدا نمیکند، ولی بالاخره نوعی اثر چنیناست؛ و موسیقی آلمانیِ آن دوره است که بیشتر از هر کسی با بتهوون شروع شد و دیگرانی هم بودند که ادامه دادند: موسیقی دوران رمانتیک. و واقعاً کسای دیگری که چنین حسی در موسیقیشان هست — قطعاً اگر آدمی بخواهد اسم ببرد، دیگرانی هم هستند — فکر میکنم خود نیچه و خود موسیقی شما را علاقهمند میکند.
بتهوون، واگنر و حس انقلابی
ولی فکر میکنم آن حس — این انقلابیگری که مثلاً در موسیقی بتهوون هست — برایش وجود دارد. اگر مثلاً بخواهم توصیف کنم که این احساس چیست، نمیتوانم؛ ولی واقعاً فکر میکنم آدمهایی که موسیقی مثلاً بتهوون را، واگنر را گوش کردهاند و آن شور و هیجانی که در این موسیقی هست بهشان منتقل شده، خیلی بهتر از دیگران شاید بتوانند بفهمند این عنصر دیونیزوسی یعنی چه. آن چیزی که در این شور موسیقیایی هست — که شاید در آن شراب نباشد — حس اراده و قدرت است؛ حسی که مثلاً شراب ایجاد میکند ممکن است در خیلیها حالت خمودگی هم همراهش باشد؛ من فکر نمیکنم آدمهایی که شراب میخورند و مست میشوند و بیقیدوبند میشوند، یکدفعه موجودات بسیار قدرتمندی بشوند که احساس کنند نیروی ارادهای از درونشان دارد میجوشد و میخواهد فهمیده شود؛ برای اینکه احتمالاً شراب و آن مستی همراه با حالت رخوت و اینهاست. برای همین مقداری فکر میکنم سرمستی و شور حاصل از این موسیقی نزدیکتر است به آن چیزی که در عنصر دیونیزوسی بیان میشود. و رابطهای که — اگر بخواهم فکت بیاورم — ما هیچوقت نمیبینیم نیچه خیلی روی این تأکید کند که دیونیزوس مثلاً خدای شراب است؛ ولی اینکه دیونیزوس و عنصر دیونیزوسی با موسیقی رابطهٔ تنگاتنگ دارد، در همین کتاب «زایش تراژدی» به شدت بر آن تأکید میشود؛ این برای من فکتی است که نیچه خودش این حس دیونیزوسی را بیشتر در موسیقی پیدا کرده و لمس کرده. بگذارید عبارتی از نیچه بخوانم — به نظرم در همین صفحات اول «زایش تراژدی» — بگذارید این را به تأخیر بیندازم. نقطهٔ دیگری دربارهٔ این عنصر دیونیزوسی — از مطالعهٔ این کتاب آقای عبدالحسن پیروز بگویم: من اصلاً نمیدانم ایشان کی هستند و چهکارند، ولی کتاب خوبی است؛ اگر واقعاً خیلی اوریجینال نوشته شده باشد، به نظر من قسمتهایی از این کتاب خیلی خوب است. بگذارید این نقلقول از نیچه دربارهٔ خودش را بگویم: میگوید «من انسان نیستم، دینامیتم» — این حسِ در حالِ انفجار بودن — این نقلقول از کتاب «اینک انسان» است، آخرین کتابی که خودش به صورت چیزی مثل زندگینامهٔ خودش منتشر کرد. دومین عنصری که اینجا در این کتاب به عنصر دیونیزوسی نسبت میدهد — که دقت به آن مهم است، مخصوصاً در آثار اولیهاش خیلی مهم است — چیزی است که اسمش را گذاشته ویرانی مرزها: اینکه این طغیانی که ایجاد میشود مرز بین انسانها، مرز بین اشیا — همهچیز را انگار از بین میبرد.
ارادهٔ شوپنهاور و یکی شدن
چیزی در فلسفهٔ شوپنهاور بود که جهان وحدت دارد و این حرفها؛ فکر میکنم به این اشاره کردهام که شوپنهاور جوری انگار برای فردیت اصلاً قائل نیست: این مرزهایی که ما بین اشیا و خودمان و آنها میکشیم انگار توهماتی هستند؛ جهان جهانی یکدسته است؛ ما انگار همهچیز در یک وحدت کلی قرار داریم و کار توهمی است که ما این مرزها و این کثرتها را ایجاد میکنیم. این بخشی از فلسفهٔ شوپنهاور است که کمی نزدیک میشود به عرفان و دانای آن؛ و دقیقاً همینجا اصطلاحی هم که شوپنهاور برای این توهم کثرت به کار میبرد اصطلاح «حجاب مایا» است که اصطلاح کاملاً هندی است و شوپنهاور خودش کاملاً به فلسفهٔ هندی و عرفان هندی علاقهمند بود و مطالعه میکرد. نیچه این اصطلاح حجاب مایا را دقیقاً در همین کتاب «زایش تراژدی» هم آورده و از آن استفاده میکند و چیزی که دربارهٔ دیونیزوسی میگوید این است که در آن حالت اوج فوران دیونیزوسی این حجاب مایا از بین میرود: یعنی این من و تو، این و آن رنگ میبازد؛ جوری انسانها به آن حالت وحدت با خودشان و وحدت با طبیعت میرسند. انگار — اگر کمی با فلسفهٔ شوپنهاور نگاه کنید شاید بشود اینطور توجیه کرد — انسان وقتی غرق میشود در آن ارادهای که از درونش میجوشد و به بیرون فوران میکند و با آن خودش را یکی میکند، این اراده همان اصل هستی است که شوپنهاور توصیف میکرد؛ و اگر همهچیز با این اراده هماهنگ شود، آنوقت همهٔ اینها با هم یکی میشوند: یعنی انسان انگار به آن اصل هستی ارتباط برقرار میکند. و نگاه نیچه این است که آن مراسم دیونیزوسی که در یونان برگزار میشد به نوعی در خدمت این بود که این مرزها جوری در هم بشکنند: انسانها انگار به حالت وحدتی میرسند؛ وحدتی بین خودشان و بین خودشان و طبیعت تجربه کنند؛ انگار آن اراده مثل عنصری مشترک در تمام موجودات است. بگذارید عبارتی کمی متأخر از نیچه نقل کنم بعد این مفهوم پیدا کند که یعنی چه که حجاب مایا در حالت دیونیزوسی شکسته میشود. این از آخرین نوشتههای نیچه است؛ میگوید: «آیا برای این جهان نامی میخواهید؟ پاسخی به همهٔ معماهای آن: این جهان ارادهٔ قدرت است و دیگر هیچ». بنابراین اگر همهٔ جهان ارادهٔ قدرت است، انسانی که تبدیل میشود به ارادهٔ معطوف به قدرت — یعنی به آن حالت اوج دیونیزوسی میرسد — انگار با اصل جهان یکی شده؛ آن چیزی شده که باید باشد.
بیرحمی دیونیزوسی و ویرانی مرزها
همهٔ جهان همینطور است؛ و اگر همهٔ انسانهایی که در این مراسم شرکت کردهاند همین حالت را تجربه میکنند، حیوانات هم همیناند، طبیعت هم همین است، جهان همین است — که این حس وحدت با جهان را میشود تجربه کرد: اگر بپذیریم جهان ارادهٔ قدرت است، پس انسان دیونیزوسی خیلی نزدیک به همان اصلی است که باید باشد. شرایطی که — در تواناییهای عمومیشان، در ناخودآگاهشان مثلاً ایگو و سوپرایگو — اینها همه از بین میرود؛ به تعبیر فرویدی اید مثلاً دارد تجلی میکند — و بگذارید در اسمگذاری روانکاوانه کمی عجله نکنم؛ سعی من به شدت این است که این عنصر مهم فلسفهٔ نیچه را جوری توصیف کنم. میتوانستم یک سمفونی بدهم اینجا پخش کنم و مطمئن باشم همهٔ شما آن حسی را که باید بهتان دست داده میگرفتید — من حرف نمیزنم، میگذاشتم موسیقی پخش شود — ولی فکر میکنم آدمهایی که خیلی اهل گوشکردن موسیقی کلاسیک نیستند خیلی آن حس بهشان دست نمیدهد. باز از همان کتاب «ارادهٔ معطوف به قدرت» نیچه میگوید: «ارادهای که از آن به عنوان ارادهٔ قدرت نام میبرم، یک میل ستیزهناپذیر به نمایش قدرت است. در مورد یک جانور امکانپذیر است که همهٔ کششهای آن به ارادهٔ قدرت نسبت داده شود».
اراده معطوف به قدرت
یعنی به همین ترتیب همگی وظایف و اندام از این سرچشمهٔ یکتا ناشی میگردند: «همهٔ موجودات غرق در ارادهٔ معطوف به قدرت هستند» و انسان دیونیزوسی هم چنین حالتی دارد. بنابراین انسان دیونیزوسی حالت وحدتی را انگار تجربه میکند و ویژگی عنصر دیونیزوسی این است که مرزها را از بین میبرد: آن حجاب مایا پاره میشود و همهچیز وحدت — این بار دارد تکرار میشود. از یکی از کتابها نقل کرده — نه از خود نیچه، از یکی از شارحان نیچه — میگوید: «حالت دیونیزوسی حالتی است که در آن مرزهای بین افراد ویران شده است و در آن احساس یگانگی با کل جهان تجربه میشود. کل جهان نیز چنان دیده میشود که یکتا باشد»: وحدت کلی جهان؛ چنین نیست که جهانی که داریم تجربه میکنیم خودش متکثر باشد؛ یک جهان واحد که وحدت. «فردی که روح دیونیزوسی را در دل گرفته است، پوستهٔ اجتماعی، قواعد و عرف — به تعبیر فرویدی مثلاً سوپرایگو — را وا میگذارد و کاملاً از خود بیخود میشود؛ آزاد و مستقل». حس از خود بیخود شدن، این واژهٔ آزاد بودن — آزاد و مستقل — یعنی قیدوبندها و آن چیزهایی که در اصل آموزش داده شده را باید کنار گذاشت؛ که این باز کاملاً در دیدگاه نیچه از اولیهاش ستایشآمیز است: عنصر دیونیزوسی خوب است برای اینکه حجاب مایا برداشته میشود و به آن حالت وحدت میرسیم و الی آخر. و بگذارید باز در همین کتاب اشاره شده که «هرچند ورود این نیرو نه به اختیار و خواست آنها، بلکه در پی طوفان سهمگین و سیلآسای نیروی دیونیزوسی صورت میگیرد و از همین روست که خروش نیروی دیونیزوسی همواره توأم با نوعی بیرحمی است. این بیرحمی خاصیت همان حرکتی است که مرزها را ویران میسازد و حجابها را برمیدارد. از آنجا که ویرانسازی مرزها خصلت دیونیزوسی است، این بیرحمی نیز به ماهیت و هویت دیونیزوسی تعلق خواهد داشت». این نقل به مضمون است از کتاب «ارادهٔ معطوف به قدرت»: نوعی رهایی از فردیت حاصل آن شور و هیجان دیونیزوسیای است که این عنصر در او وجود دارد. طبق چیزی که آقای پیروز در این کتاب نوشته، عنصر اول توصیف دیونیزوس را سرشاری نامیدهاند، دومی را ویرانی مرزها و سومی را سرمستی — که مقصودش صرفاً مستی به معنای متعارف نیست؛ میخواهد فراتر از آن باشد. در «ارادهٔ معطوف به قدرت» این جمله وجود دارد که «حالت نیروی دیونیزوسی یعنی حالت سرمستی»؛ و معنایش هم این است: وقتی از حالت دیونیزوسی بحث میکنیم، عنصر اساسیش این است که به حالت سرمستی درش میآید. و جایی در همین کتاب «ارادهٔ معطوف به قدرت» میگوید «خوشی عبارت است از هرگونه افزایش قدرت و احساس سرمستی پیامد افزایش نیرومندی است»: انگار سرمستی چیست؟ سرمستی حاصل نیرومند شدن است؛ یعنی آن حس انفجار دیونیزوسی و سرشاری که وجود دارد به نوعی سرمستی منجر میشود؛ نه اینکه مثلاً کسی مستی یا سرمستی را با ویژگیهای دیگری در نظر داشته باشد؛ آن چیزی که نیچه مدنظرش است چنین حالت سرشاری و مستی است. بگذارید عبارتی از خود کتاب «زایش تراژدی» نقل کنم: میگوید «در پس جاذبهٔ دیونیزوسی نهتنها اتحاد میان انسان و انسان از نو تأیید میشود» — این اشاره به همان پارهشدن حجاب مایاست — «بلکه طبیعت نیز که یا بیگانه و دشمن شده یا به انقیاد درآمده، بار دیگر آشتی با پسر گمشدهٔاش، انسان را جشن میگیرد».
آپولونی در برابر دیونیزوسی
این چقدر این حس ستایشآمیز — مثل این بازگشت پسر گمشده به نزد پدر — مفهوم مذهبیای در فرهنگ مسیحی دارد: اینجا نوعی بیانی است که نیچه نزدیک میشود به اینکه طبیعت پسر گمشدهٔ خودش یعنی انسان را در آغوش میگیرد وقتی انسان به این حالت وجد دیونیزوسی میرسد. «وج» واژهٔ خیلی خوبی است؛ نزدیک به آن چیزی که ما در فرهنگ خودمان اگر کسی حس وجدی فوقالعاده داشته باشد، مثلاً حالتی در دیونیزوسی است. «زمین آزادانه هدایای خود را عرضه میکند و جانوران شکاری، گلهها و بیابانها با آرامش نزدیک میشوند. کالسکهٔ دیونیزوس با گلها و حلقههای گل پوشیده شده؛ یوزها و پلنگها در زیر یوغ او گام برمیدارند». «آواز شادی بتهوون» — قطعهای در سمفونی نهم بتهوون است: آخرین موومانش شعری از شیلر تحت عنوان «آواز شادی» است که بتهوون در موومان چهارمش خوانده — معروف، قطعهٔ موسیقی که البته شنیدهاید؛ آدمی در دنیا وجود ندارد که این را درک نکرده باشد. ما الان اسمش را ممکن است ندانیم — مثلاً سمفونی نهم بتهوون — ولی به هر حال مخصوصاً این موومان چهارم سمفونی که این شعر شیلر خوانده میشود، بهاصطلاح جزو معروفترین آهنگهای دنیاست. بعد اینجا جالب است که در اوج بیانش از دیونیزوسی به این قطعهٔ موسیقی اشاره میکند: فکر میکنم شاید این قطعهٔ موسیقی — این قطعهٔ خاص — از هر قطعهٔ دیگری این حس را به نیچه میداده. «آواز شادی بتهوون را به نقاشی تبدیل شکل داد و اجازه داد قوهٔ تخیلتان ابعاد سر فرو آوردن در مقابل خواب و خاشاک از روی فقر و ترس را ادراک کند، آنگاه به دیونیزوسی نزدیک خواهید شد» — که اگر آن سمفونی بتهوون فرم نمایشی هم پیدا کند؛ آخرش نیچه در این کتاب میخواهد برسد به اینکه موسیقی دیونیزوسی اگر فرم نمایشی هم همراهش بشود، این خیلی چیز خوبی است. «و اکنون بردهٔ بشری آزاد است. اکنون تمامی مرزهای متخاصم و سخت که در طبیعت هوس یا پیمان میساخت و گستاخانه میان انسانها برپا شده، شکسته میشود» — و این قطعهای است که من مخصوصاً یادآور میشوم برای اینکه ببینید در این بیانِ حس دیونیزوسی به موسیقی بتهوون اشاره میشود و موسیقی بتهوونی که همراه با تسخیر شده انگار اوج بیان حس دیونیزوسی است.
ادامه در جلسهٔ آینده
فکر میکنم ظلم میشود به آپولونی اگر اینهمه دربارهٔ دیونیزوسی گفتم و دربارهٔ آپولونی کم بگویم. آنقدر که دیونیزوسی در فلسفهٔ نیچه مهم است، آپولونی نیست: یعنی در بیان تئوری نیچه در «زایش تراژدی» مهم است که بفهمیم به چه شکلی به آپولونی رسیده، ولی واقعاً چنین نیست که در افکار نیچه تا پایان راهش این عنصر بهعنوان عنصر محوری تکرار شود؛ به همان نسبتی که کتاب به عنصر دیونیزوسی در مقابل آپولونی اهمیت میدهد، این عنصر آپولونی در آثارش هم اهمیت خودش را از دست نمیدهد. نکتهٔ مهمتر هم این است که کمی اینها را روانکاوانه بفهمیم که اینها چه چیزهایی هستند که توصیف میشوند؛ مثلاً با واژگان یونگی یا فرویدی یا به طور کلی چه میتوانیم بگوییم. فکر میکنم فهمیدن این عنصر در فلسفهٔ نیچه و درک روانکاوانهاش مهمترین چیزی است که برای انجام فلسفهکاوی روانکاوانهٔ نیچه به آن نیاز داریم.