او بخشهایی از چنین گفت زرتشت را میخواند و دربارهٔ بحث یونگ دربارهٔ سقوط بندباز صحبت میکند. نخست از نفرت نیچه از جسم و آرزوی سلامت میگوید، سپس صحنهٔ بندباز و دلقک را میخواند و از سایه و مرگ روانِ پیش از تن میگوید. در میان حرفهایش از ناامنی درونی و از محو شدن در عرفان حرف میزند و در پایان به الگوی انجیلی کتاب میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
خوانش چنین گفت زرتشت
بخشهایی از کتاب را میخوانم و دربارهاش صحبت میکنم؛ صفحهای با همین ترجمهای که من دارم، از آقای آشوری، انتشارات آگاه، صفحهٔ ۱۵، جایی که میگوید: «هان! به شما واپسین انسان را نشان میدهم.» از اینجا بخوانم. مخصوصاً دربارهٔ بحثی که یونگ دربارهٔ بندباز کرده — سقوط بندباز — میخواهم مقداری صحبت کنم. میخواهید از قسمت خود بندباز آغاز کنیم؟ برای اینکه من این قسمت بندباز را بخوانم یا قسمت آخر فصلِ قبل را میخوانم، اشارهای به محتوای آن فصل میکنم و بعد میرویم سراغ همین. در فصل — قطعهٔ پنجم — زرتشت موعظههایی میکند و چیزهایی میگوید دربارهٔ واپسین انسان و خوارندگان جسم و این حرفها. کلیاتش را بگویم: چیزی که در این قسمت، پیش از آنکه قطعهٔ بندباز شروع شود، هست این است که لحنی تحقیرآمیز نسبت به کسانی دارد که خیلی مواظب جسم خودشان هستند؛ و یونگ پیش از اینکه به این قسمت بندباز برسد بحثی میکند دربارهٔ این نحوهٔ رفتار نیچه با تحقیرِ کسانی که به جسم و بیش از اندازه به سلامتی خود مثلاً اهمیت میدهند. نکتهای که مدنظر یونگ است این است که اینجا آن چیزی که مورد تحقیر قرار میگیرد و با لحن بدی دربارهاش صحبت میشود — هر چقدر بخوانید، چیزهایی که از قول آنها گفته میشود که چهجور آدمهایی هستند و چهجور عقایدی دارند — کلاً به نظر میرسد توصیف آدمهای منطقی و نرمالی است که مثلاً زندگی طبیعی دارند و به جسم و سلامتی خود اهمیت میدهند و الی آخر. تأکید یونگ بر تفسیر این قسمت این است که اینجا با نوعی افراطِ نیچه مواجهیم که وجه معقولی ندارد؛ و فکر میکنم جایی اشاره میکند که اگر نیچه چنین رفتاری با خودش نمیکرد کارش به آنجا نمیرسید. یعنی این حالت افراطی که نسبت به مسئلهٔ سلامتی و بیماری دارد — به نظر من شاید — نوعی حالت ایدهآلسازی که نسبت به مسائل جسمانی دارد؛ حالتی افراطی است که نتایج منفی در زندگی خود نیچه داشته است. این چیزی است که یونگ اینجا میگوید؛ و طبق حرفهایی که کلاً در این جلسات زدهایم، آن نتیجهٔ اصلی که من خیلی بر آن تأکید کردهام این است: هر جا که نیچه ابراز نفرت میکند، طبعاً باید انتظار داشته باشید چیزی از زندگی خودش را ببیند. مثلاً نیچه با توجه به چیزهایی که از زندگیاش میدانیم طبیعتاً آدمی است که خیلی خیلی نگران سلامتی خود بوده است؛ اصلاً کمتر آدمی میبینید که در طول زندگیاش مجبور شود در جاهای خاصی زندگی کند، هی برود در کوهستان، این رفتارهای خاص را در زندگی خود انجام دهد و از چیزهایی محروم شود، به دلیل شرایط جسمانیِ خیلی بدی که دارد.
سلامت ایدهآل و نفرت از خود
بگذارید پیش از آنکه متن را شروع کنم روی این مسئله کمی صحبت کنم: این نیچه جسمِ خیلی ضعیف و بیماری دارد و از این وضعیت خود متنفر است؛ در واقع مثل آدمی است که آرزوی سلامتی همیشه داشته است. این معنایش این نیست که نیچه خودش را سالم میداند، ولی تصوری ایدهآل — شاید غیرواقعی — از انسانی کامل با جسمی قدرتمند در ذهنش هست؛ این کاملاً تخیلی است. ببینید — بگذارید از آن حرفهایی که زدهام بگویم؛ ایدهای که باشلار با استفاده از تحلیل شعرهای نیچه، با استفاده از عناصر چهارگانه و با تکنیکهای خودش دارد: چیزی در اشعار نیچه — در همین چنین گفت زرتشتش و خیلی جاها در آثار نیچه — میبینید؛ نوعی احساس سنگینی جسم و میل به رهایی از این ثقل که در اثر جسمی — مخصوصاً جسمِ بیمار — به انسان تحمیل میشود. همانطور که باشلار تشخیص میدهد، نیچه به شدت شیفتهٔ حسی از رهایی از زمینه و به هوا رفتن است. آنطور که باشلار بر عنصر هوا در ایماژهای شعری نیچه تأکید میکند، مثل آدمی است که خیلی در بند است و دوست دارد از این بندها رها شود. این با وضعیتی که دربارهٔ وضعیت جسمانی نیچه میدانیم سازگار است: اینکه نیچه در سراسر عمرش شاید خیلی بیشتر از یک آدم نرمال اسیر جسم خودش بوده است؛ نمیتواند درس بخواند؛ مجبور است برای اینکه مریض است سربازی برود، مشکلی برایش پیش میآید، باید رها کند. یعنی همیشه انگار این جسم نحیف و رنجور و مریض نیچه مانع بلندپروازیهای اوست، مانع آن است که نقشههایش را عملی کند. این احساس در عرفا هم هست؛ یعنی این حس رهایی از جسم در عرفا هم هست. این دقیقاً حسی است که در اشعار نیچه و جاهایی که نیچه — خیلی شاید خودآگاهانه — اظهارنظر نمیکند میبینید؛ مثل نوعی نفرت از سنگینی و این بندی که جسم جوری تحمیل میکند. باز طبق معمول، تعارض و تناقض در رابطه با جسم: یعنی خودآگاهانه که دارد حرف میزند ممکن است از جسم ستایش کند و از کسانی که مثلاً مثل مسیحیها و آدمهای مذهبی جسم را خوار میشمارند نکوهش کند؛ ولی احساساتش به شدت چنین است که نسبت به آن سنگینی که جسم به او تحمیل میکند حالت نفرت دارد؛ و هر چقدر به آن حالتهای مثلاً شعری و ناخودآگاه نزدیک میشوید این احساس را بیشتر میبینید؛ و باز طبعاً در مقابلش افکار خودآگاهانهای هست که جسم بد نیست، جسم خوب است، جسم باید باشد؛ انگار مثل اینکه به خودش بگوید با این احساسات خودش مبارزه کند، به این دلیل که احساسش این است که جسم است که بیمار است؛ یک ابرانسان میتواند جسمی ساده، سالم و خیلی قوی و خوب داشته باشد و این حسهای بد اصلاً وجود نداشته باشد. کلاً این روند کلیای است که در افکار نیچه وجود دارد: سری احساسات هست و بعد سری افکار متضاد آن پدید میآید برای اینکه انگار این احساسات منفی را منکوب کند و حس مثبتی ایجاد کند؛ و کلاً همین شکاف میان خودآگاهی و ناخودآگاهی را شما میبینید.
سایه و حسهای منفی نیچه
غالباً چنین است که آن حسهای منفی برای خود نیچه قابل پذیرش نیست و اینها را نمیبیند. ولی حالا در مورد مثلاً رفتارش با جسم، عقایدش دربارهٔ جسم و جسمانیت انسان، مطمئن نیستم که اینها را دربارهٔ احساسات خودش نمیبیند؛ مثل اینکه در حالت طبیعی به این عادت کرده که اگر احساسات منفیای دارد چنین فکر کند: خب، اینها احساسات من است و احساسات خوبی نیست، چون جسمم مریض است؛ یک ابرانسان چنین نیست؛ و به نوعی خودآگاهانه با افکار و این حسهای منفیاش مبارزه کند. فکر میکنم در مورد خودش، در آن لحظههای پرشوری که در زندگیاش پیش میآید و این احساسات ابرانسانی به او دست میدهد، شاید واقعاً جرقههایی از سلامت جسمانی است که برایش وضعیت ایدهآل دارد و همان را ستایش میکند. مثل اینکه کلاً زندگی نیچه در حالت نرمال هیچ شباهتی به ابرانسان ندارد، ولی لحظههای جرقهای در زندگیاش هست: مثل اینکه لحظههایی که سردردش خوب شده، لحظههایی که احساس آرامش میکند یا مثلاً به پیادهرویی در کوهستان رفته و آن حس خوبِ رهایی و مثلاً قدرت به او دست داده و جسمش دیگر در شرایط بدی نیست — اینها همان لحظههایی است که نیچه بهعنوان وضعیتی که انسان باید داشته باشد ستایش میکند. یعنی از خود نیچه هم بپرسید، احتمالاً خودآگاهانه به شما میگوید که من همیشه در وضعیت زرتشت نیستم ولی لحظههایی چنین دارم؛ و در واقع آرزوی اینکه ایکاش همیشه چنین بودم؛ همیشه این حس قدرت، این حس رهایی و این حس سلامت جسمانی را داشتم. بگذارید این قسمت — خطابهای که نیچه ابراز میکند و هی تکرار میکند و در مورد واپسین انسان صحبت میکند — این را یونگ با آن بحثهایی کرده است؛ جایی که به نظر من تحلیل یونگ خیلی جالب است و امیدوارم برای شما هم جالب باشد. میخواهم این قطعهٔ مربوط به بندباز را بخوانم؛ قطعهٔ خیلی معروفی از چنین گفت زرتشت است، تقریباً اول کتاب. در نخستین باری که همین زرتشت میآید بین مردم و شروع میکند به صحبت کردن، اتفاقی میافتد که از نظر یونگ اتفاق مهم و جذابی است، به دلایلی که میبینید. میگوید — جملهٔ آخر فصل قبل این است: «و اکنون مرا مینگرند و میخندند و همچنان که میخندند از من بیزار نیز هستند. خندههایشان یخ است.» بعد این فصل شروع میشود: میگوید «اما سپس چیزی روی داد که هر دهان را فروبست و هر چشم را خیره کرد. زیرا در این میان بندباز کار خویش آغاز کرده بود. او از دریچهای بیرون آمده بود و بند را که بر دو برج بر فراز مردم و بازار کشیده بودند مینوردید. چون درست به میانهٔ راه خویش رسید، دریچهٔ دیگر بار گشوده شد و کسی با جامهٔ رنگارنگ، مانند دلقکان، بیرون جست و با گامهای تند به دنبال پیشین رفت.»
گسست و واقعه در زندگی نیچه
این اتفاق — اینکه بین موعظهٔ زرتشت — که چندان شنوندهای ندارد و دربارهٔ واپسین انسان صحبت میکند و ابرانسان را مطرح میکند — یک دفعه اتفاقی میافتد که همهچیز قطع میشود؛ واقعهای اتفاق میافتد. چون بارها در جلسات دربارهٔ نقد روانکاوی نکاتی گفتهام: معمولاً در آثار نیچه و آثار یونگ نمیتوانید چیزی پیدا کنید، متنی پیدا کنید که مثلاً با صراحت به شما بگوید نقد روانکاوی یعنی چه. یونگ معمولاً چنین است: باید آثارش را بخوانید و وسط آثارش یک دفعه جملهای پیدا کنید که تصادفاً ایدههای کلیاش دربارهٔ نقد روانکاوی را میگوید. دربارهٔ این بندباز که صحبت میکنیم: اینکه یک دفعه سخن زرتشت قطع میشود — ببینید، تا جایی زرتشت سخنرانی میکند، حالا واقعهای اتفاق میافتد که کاملاً جنبهٔ نمایشی دارد؛ صحبت زرتشت قطع میشود؛ واقعهای که به طور اغراقآمیزی هم خیرهکننده است — مثلاً فرض کنید یک بندباز در بازار ظاهر شود عجیب است، ولی یونگ تأکید فراوانی هم میکند که «هر دهان را فروبست و هر چشم را خیره کرد». یک بندباز ظاهر میشود و بعداً واقعهای اتفاق میافتد؛ بالاخره این بندباز سقوط میکند. نیچه که به اینجا میرسد، سؤالش این است که این بندباز چیست، این واقعه معنایش چیست؛ و این جمله را لابهلای حرفهایش میگوید: میگوید «ما باید تمامی این روند را به صورت فرایندی در یک انسان ببینیم.» آن ایدهٔ اصلی نقد روانکاوی را — وقتی با متنی سروکار داریم — در جملهای خیلی ساده میگوید. فکر میکنم آدمی غیر از یونگ وقتی این جمله را میگوید پاراگرافی، سکشنی چیزی اختصاص میدهد که یعنی چه: این دیدنِ مثلاً هر واقعهای که اتفاق میافتد به صورت فرایندی در درون انسان. این اساس ایدهٔ نقد روانکاوی است که مدتهاست دربارهاش اینجا صحبت میکنیم. و این جمله را مخصوصاً خواستم بخوانم برای اینکه واقعاً جمله به همین کوتاهی است و آثار یونگ اصولاً این خاصیت را دارد: یعنی باید با دقتی بخوانید؛ گاهی نظریات کلی و ایدههای خیلی کلیِ جذابی را در یک جمله میگوید و رد میشود. و یونگ بیشتر شیفتهٔ آن دادههای تجربی یا موارد خاصی است که مثال میزند. ببینید، ذهن ما معمولاً — حالا به دلیل شاید آن تربیتی که در آموزش ما بوده — گزارههای کلی و بحثهای کلی را ترجیح میدهد؛ فکر میکنیم آنها اصلیاند و بعد سری مثال برای شرح ایدههای کلی میزنیم. اصولاً روند کار یونگ چنین نیست: چیزی که برایش اصیل است همان تحلیلی است که در موردِ خاص ارائه میدهد؛ خیلی ذهن تئوریساز و نظریهپردازی ندارد. مثلاً از یونگ بپرسید نقد روانکاوی چیست — یک توصیف کلی — فکر میکنم به شما جواب میدهد: همین کارهایی که من میکنم نقد روانکاوی است؛ یا ممکن است همانجا داستانی برایتان تعریف کند و نقد روانکاوانهاش بکند؛ شاید وسط نقدهایش یکی دو تا از آن جملهها را هم بگوید.
نقد روانکاوی بدون دستورالعمل خشک
ولی چنین نیست که ذهن خیلی آمادهای داشته باشد که بگوید نقد روانکاوی یعنی این، اصولش این است: یک، دو، سه؛ بعد مثلاً متدهایش اینهاست و حالا بخواهید برایتان مثال بزنم. من این را عمداً خواندم برای اینکه کلاً عادت کنید که آثار یونگ چنین است؛ ممکن بود این حرف را وسط این سخنرانیها هم نزند. یعنی واضح است دیگر: ما همهچیز را باید به طور درونی تفسیر کنیم. حالا کاری که اینجا میکنیم این است که سؤالش در واقع این است: بندباز چیست؟ چه بخشی از وجود نیچه است؟ من این قسمت را حالا از آن یادداشت خواندم — الان پیدا کردم، صفحهٔ ۱۳۴ — بعد از اینکه همین قطعهٔ اول را نقل میکند میگوید: «این واقعیت را که بندباز در حین صحبت زرتشت دربارهٔ خوارترین انسانها کار خویش را آغاز کرده بود چگونه میبیند؟ در اینجا رابطهٔ علّی مختصری از دیدگاه روانشناختی میتوان — یا ما باید تمامی این روند را به صورت فرایندی در یک انسان ببینیم.» بعد دانشجوها شروع میکنند صحبت کردن دربارهٔ اینکه این بندباز چیست و آن موجودی که دلقکوار بعدش روی بند ظاهر میشود چیست که باعث سقوط بندباز میشود. میخواهد — شما ایدهای دارید؟ آری — ببینید، فکر میکنم من خیلی نمیدانم چیزهایی که دانشجوها میگویند دقیقاً چیست: مثلاً یکی میگوید که این همان ابرانسان است؛ یا مثلاً آن عنصری که بعد از آن موجودِ دلقکوار ظاهر میشود، سایه است. چیزی که یونگ بر آن تأکید میکند این است که اینجا با واقعهای درونی در نیچه سروکار داریم. زود آمدنش در کتاب به نظر من میتواند نشاندهندهٔ اهمیت واقعه باشد. و چیزی که یونگ بر آن تأکید میکند — من همینطور که یادم است در بحثهایی که در این مورد میکنند هر کسی ایدهای دارد — یونگ برای اینکه بحث را به سرانجامی برساند ارجاع میدهد به عبارتی که بعداً در این متن میآید: بعد از اینکه سقوط میکند، میگوید — حالا میگوید — «تو اینجا چه میکنی؟» مرد بندباز قبل از اینکه بمیرد دارد به زرتشت میگوید: «تو اینجا چه میکنی؟ دیدی بود که میدانستم شیطان سرانجام مرا میلغزاند. حال او مرا گریبانکش به دوزخ میکشاند. آیا تو میخواهی او را بازداری؟» به آن کسی که پشت سرش آمد شیطان خطاب میکند. زرتشت پاسخ داد: «ای دوست، به شرفم سوگند که آنچه گفتی وجود ندارد. نه شیطانی در کار است و نه دوزخی. روانت حتی زودتر از تنت خواهد مرد. پس دیگر از هیچ چیز نترس.» تأکید یونگ — که به نظر من جذاب است — روی این جمله است: «روانت حتی زودتر از تنت خواهد مرد.» میگوید به زندگی نیچه نگاه کنید: نیچه نمونهٔ استثنایی موجودی است که روانش قبل از تنش مرده بود؛ برای اینکه میدانیم یک روزی — مثلاً در سال ۱۸۸۹ — این آدم به معنایی از نظر روانی مرد، در حالی که ۱۰ سال تنش بدون روانش به نوعی زندگی کرد؛ زندگی گیاهی که هیچ نوع ادراکی از خودش نشان نمیداد؛ هیچ کاری نمیکرد؛ فقط همینطور انگار تنش زنده بود. واضح است که نیچه اینجا چنین منظوری ندارد.
یونگ و عبارت پیشگویانه
ولی این عبارت از نظر یونگ به شدت حالت پیشگویانه دارد؛ یعنی یونگ از این جمله استفاده میکند و از ایدههای دیگری مثل همین غرابت عجیبی که میان زرتشت و این بندباز هست. این متن را که میخوانید، قطعاً جلوهٔ شگفتانگیز این بخش متن این است که زرتشت چرا اینقدر با این بندباز همدلی میکند؟ عبارتهایی را که بعداً میآید میخوانم که همدلانه است؛ بعد مدتی بالای سر این جسد مینشیند؛ این حتی با مردهٔ این آدم همراهی میکند، در حالی که آدمهای زنده در بازارند؛ انگار آنها از جنس زرتشت نیستند. این قرابت زرتشت با این بندباز و این جملهٔ پیشگویانهٔ عجیبی که اینجا از قول زرتشت خطاب به بندباز گفته میشود، برای یونگ در واقع استدلال است؛ اینجا این برهان کافی است برای اینکه بندباز به شدت به خود نیچه نزدیک است. و اتفاقی که اینجا میبینیم — کل این واقعه — جوری مثل رویایی است که نیچه دربارهٔ کل زندگی خودش توصیف میکند: بندبازی، حضور مزاحمی که میتوان مثلاً اسمش را شیطان یا سایه بگذاریم، و سقوط نهایی که باعث مرگ روانی نیچه میشود. در واقع از دیدگاه یونگ میتوانید بگویید این بندباز توصیف نمادین خیلی خوبی است از بندبازیِ همهٔ زندگی نیچه: انگار نیچه همیشه جوری — انگار — روی بندی در آسمانی با وضعیتی نامتعادل زندگی کرده است برای اینکه از مرحلهای در زندگی خودش عبور کند، و نهایتاً هم این حس بندبازی منجر به سقوطش میشود. در بندبازی چیزی هست؛ حسی از جلب توجه عموم؛ طوری که همینجا میبینیم: خیرهکردن چشمها، بستن دهانها. فکر میکنم تا آنجا که یادم است یونگ بر این بخش — سمبلیک بندباز — تأکید نمیکند، ولی فکر میکنم در زندگی نیچه این خیلی مهم است. یعنی یک عنصر مدرن — به معنایی که توضیح میدهم — در کارهای نیچه: نیچه باز طبق معمول در ظاهر دشمن دنیای مدرن است، ولی واقعیت این است که خودش محصول این دنیاست و به شدت سری ویژگیهای مدرن — یا حتی میشود گفت پستمدرن، یعنی جوری مدرنتر از مدرن — در نیچه ظاهر شده است. به نظر میرسد با وضعیت موجودی مخالفت میکند، ولی چنین نیست که به وضعیتهای قبلی که در آن بودیم دلبستگی داشته باشد؛ بلکه جوری مثل به آیندهای که این وضعیتها به آن میانجامند دلبسته است. در واقع برای همین است که نیچه به معنایی پدر پستمدرنیسم است؛ بعضی از این احساسات و نگاههای پستمدرن که ادامهٔ روند مدرنیسم هستند، در نیچه زودتر ظاهر میشود.
مدرنیته و نقد وضعیت مدرن
فکر میکنم چون قبلاً دربارهٔ مدرنیسم و پستمدرنیسم حرف زدهام، خیلی لازم نیست اینجا دربارهاش بحث کنم. ولی پستمدرنیسم به نظر بعضیها ممکن است ضد مدرنیسم باشد، ولی من در حقیقت سعی کردم بگویم پستمدرنیسم به نوعی مثل مدرنیسمی پیشرفته است؛ مثل ادامهٔ طبیعی روندی که طی شد؛ از جمله انتقاد از خود وضعیت مدرن را هم در خودش دارد؛ برای اینکه جوری — همانطور که مثلاً میتوان گفت سرمایهداری متأخر پیشرفتهتر از سرمایهداری قبلی است — همینطور میتوانید بگویید پستمدرنیسم — اینجا پیشرفته معنای مثبتی نداردها — روندی ایجاد شده است: سرمایهداری به وجود آمده، حالا دارد پیش میرود به سمتی؛ ممکن است به قهقرا باشد؛ به جهتش کاری نداریم: به بالاست یا پایین است یا به هیچجا؛ بالاخره روندی است که در ادامهٔ همان سرمایهداری متقدم پدید آمده است. پستمدرنیسم هم چنین است: جنبههایی از مدرنیسم در آن هست و چیزهای جدیدی ظاهر شده است؛ بعضی از عنصرهایی که مدرنیسم هنوز از سنت در خودش داشت را حذف کردهاند و چیزهای جدیدی پدید آمده است. در همین حال به خود مدرنیسم هم انتقاد میکنند؛ برای اینکه واقعاً عین مدرنیسم به معنای مثلاً قرن نوزدهمی نیستند. نیچه دقیقاً بهعنوان آدمی که جنبههایی حتی فراتر — پیشرفتهتر از مدرنیسم زمان خودش — دارد، مشکلاتی با مدرنیسم دوران خودش دارد؛ نه اینکه مثلاً به سنت برگشته باشد یا نقدهای خیلی ریشهای به معنای واقعی کلمه از مدرنیسم کرده باشد. آری، آن چیزی که میخواستم بگویم این است که در نیچه — به نظر من — این ویژگی بارز است که جزو ویژگیهای مثلاً هنر مدرن حساب میشود: همین جنبهٔ خیرهکردن چشمهاست. شما کلاً ممکن است احساس کنید بالاخره هر هنرمندی دوست دارد اثری خیرهکننده پدید بیاورد؛ ولی اینکه این اثر خیرهکننده را چگونه میخواهد پدید بیاورد، کاملاً — به نظر من — گرایشهای مدرن با گرایشهای مثلاً کلاسیک فرق میکند. اساساً ایدهٔ اصلی هنر کلاسیک این است که شما الگوهای کمال در هر هنری دارید و هنرمند خوب هنرمندی است که اثری خلق کند که خیلی نزدیک به آن الگوهای غایی باشد. قبلاً هم فکر میکنم این مثال را در کلاس زدهام: نمونهٔ مشخصی از هنرهایی که میشود به آنها گفت هنر کلاسیک، خطاطی است؛ از این جهت که این ویژگی در خطاطی خیلی برجسته و واضح است. استادانی هستند که سرمشقهایی پدید آوردهاند — مثلاً در خط نستعلیق — که اینها دیگر کمالِ خطاند. کاری که میکنید این است که میروید خط استادان را نگاه میکنید، میبینید مثلاً الفشان ارتفاعش سه نقطه است، بشان را میشمارید و نقطه میگذارید و میبینید طول لُبشان چند نقطه بالا میآید و الی آخر؛ و یاد میگیرید آن خطِ زیبا را چگونه پدید بیاورید. هنر کلاسیک الگوهای کمال دارد؛ در حد تقدس؛ خیرهکنندهاند؛ و اگر شما هم شبیه آنها باشید خیرهکنندهاید. هنر مدرن جور دیگری است: باز این مسئلهٔ خیرهکردن چشمها در هنر مدرن، در روحیهٔ مدرن هست؛ ولی نه به این صورت که من الگویی از کمال را بازآفرینی کنم و انتظار داشته باشم همینطور تماشا شوم، یا سعی کنم حتی از آن الگوهای کمال کمی بالاتر بروم. به هر حال یک خطاط — یک استاد خط — حالا واقعاً هم چنین نیست که عیناً خط استاد دیگری را تقلید کند؛ خطش برای خودش شخصیتی پیدا میکند.
تقلید و شخصیت در هنر
ولی از آنجا شروع میکند: سرمشق دارد. ویژگی اساسی هنر کلاسیک سرمشقداشتن است. ادبیات کلاسیک اروپا را وقتی نگاه میکنید — اصلاً معنای ادبیات کلاسیک در اروپا یعنی ادبیاتی که شیفتهٔ ادبیات یونان است؛ سعی میکند آنها را بهعنوان الگو قرار بدهد و از آنها چیزهای مشابه بسازد — مثلاً تراژدیهای یونانی جوری انگار الگوی کمالِ مثلاً یک درام هستند. حالا این یکی از ویژگیها؛ جوری نگاهی به تفاوت میان هنر کلاسیک و هنر مدرن. هنر مدرن اصولاً چنین نیست. من قبلاً این جمله را یک بار نقل کردهام که از ژان کوکتو کاریه؛ در یکی از کتابهایش مینویسد که در هنر مدرن هیچ قاعدهای وجود ندارد مگر برای شکستن. هنرمند مدرن نهفقط مشتاق پیروی از قواعد نیست، مشتاق شکستن قواعد در صورت امکان است: یعنی کاری بکند که اصولاً تا به حال انجام نشده باشد. اگر همه پرسپکتیو را رعایت کردهاند و میکنند، من پرسپکتیو را در نقاشیام کنار بگذارم؛ اگر همه فلان کار را میکنند، من این کار را نکنم. در روحیهٔ مدرن این شیوهٔ خیرهکردن چشمها وجود دارد: این کارِ عجیبوغریب کردن، غیرمتعارف کردن و جلب توجه همه. واقعاً نهفقط در هنر: در دنیای مدرن — دنیایی که پر از تبلیغات و رسانه است — میبینید که هر کسی سعی میکند کاری بکند که تا حالا هیچکس نکرده است. هنری هم حساب نمیشود که من بیایم مثلاً — یک بار از برادرم که کلاً کارش موسیقی است پرسیدم — گفت که خیلی خیلی در اروپا از سالهای اخیر از رادیوها، از جایی که موسیقی پخش میشود، ویوالدی پخش میکنند و ویوالدی را خیلی دوست دارند و خیلی ستایش میشود بهعنوان هنرمندی خیلی بزرگ. فرض میکنم همه ویوالدی را کموبیش میشناسند: آدمی که حتی پیش از دوران کلاسیک در موسیقی کار کرده؛ مثلاً موسیقیدانی از دوران باروک. از برادرم پرسیدم: اگر اینقدر طرفدار دارد و اینقدر دوستش دارند، چرا هیچکس سعی نمیکند الان مثل ویوالدی آهنگهایی بسازد و مورد توجه قرار بگیرد؟ جواب برادرم این بود که میگویند هنرمندِ الان باید حسِ این زمانه را منعکس کند و در این دوران آن حسها — مثلاً اگر حس آرامشی هست یا جوری زیبایی در طبیعت دیده میشود — را ندارند و بنابراین بیانشان نمیکنند. فکر میکنم نکتهٔ خیلی سادهتری هم وجود دارد؛ این قطعاً درست است: یعنی از هنرمندان دستکم انتظار میرود حسهایی را که ندارند بیان نکنند. من کلاً خیلی خیلی شک دارم که هنرمندانِ موجود چنین باشند که صادقانه حسهایشان را بیان کنند. معمولاً چنین است که مدهایی پدید میآید؛ برنامههایی هست که جوری موسیقی یا جوری فیلم یا جوری داستان مورد توجه مردم قرار میگیرد و بعد از آن تبعیت میشود. نکته این است که تقلیدکردن در دوران مدرن به نظر من کار کاملاً غیرقابلقبولی است.
ناسازگاری حس کهنه با روح مدرن
یعنی اگر من الان بیایم اثری هنری با همان حسهای ویوالدی و همان زیبایی خلق کنم، مورد شماتت قرار میگیرم؛ این با روحیهٔ دوران مدرن سازگار نیست؛ انتظار میرود کاری بکنید که کسی نکرده است. به نظرم میآید — اولاً صددرصد موافقم با چیزی که یونگ میگوید که بندباز خیلی خیلی به نیچه نزدیک است و واقعاً حسی از سقوط در این بخش وجود دارد؛ سقوطی که به وسیلهٔ دخالتِ سایه پدید میآید — و آن لحظهای که بارها بر آن تأکید کردهام، اصلاً فکر میکنم یکی از چند استدلال اصلی برای نکتههای کلیدی که دربارهٔ نیچه گفتهام این است: همهٔ آثار و افکار نیچه را میشود چنین نگاه کرد؛ همین شکاف بزرگی که میان آگاهی و سایهٔ نیچه افتاده؛ و اینکه لحظهای در زندگی نیچه هست که آن انبوه عظیم چیزهایی که در سایهٔ نیچه هست بالاخره ظاهر میشوند و جوری انگار از آن خودآگاهی ساختگی که نیچه دارد پیشی میگیرند؛ و اینجاست که آن شکاف باعث سقوط نیچه میشود؛ و روانِ خودآگاهِ خودش را کلاً از دست میدهد و دچار حالتی میشود که مثلاً آن حالتهای زنانهٔ سرکوبشده همه انگار یکدفعه ظاهر میشوند و به معنایی باعث سقوط و مرگ نیچه میشوند: مرگِ روان پیش از آنکه تن مرده باشد. شما اینجا نمایشی میبینید از بندبازی که یکدفعه — اگر بپذیرید چون به آن موجودی که ظاهر میشود و پیشی میگیرد دلقک خطاب میشود و بعداً خود بندباز رسماً به او میگوید شیطان — شیطان هیچچیز نیست در الگوهای تحلیل یونگی به غیر از همان سایه. بنابراین خود متن جوری ما را به شدت دارد میبرد به این سمت که هیچ چارهای نداریم به غیر از اینکه به آن بهعنوان سایه نگاه کنیم.
بندباز روی بند
آن لحظهای که پیش میآید که بندباز سقوط میکند، لحظهای است که سایه از او پیشی میگیرد: در واقع دلقک که میرود از او جلو میافتد و باعث سقوط بندباز میشود. بگذارید — دو صفحهمانده تا جایی که خواندهام؛ بگذارید باز بخوانم. خوب بود اگر متن خستهکننده نبود، اول تا آخر این دو صفحه را میخواندم و بعداً صحبت میکردیم: «کسی با جامهٔ رنگارنگ مانند دلقک بیرون جست و با گامهای تند به دنبال پیشین رفت. صدای هولناکش فریاد برآورد: برو جلو، چلاق! برو جلو، تنبل! دغل! رنگوروباخته! و الا با پاشنهام قرقرهات میکنم. تو اینجا میان برجها چه میکنی؟ جای تو توی برج است؛ باید تو را زندانی کنند؛ تو راهِ بهتر از خود را بستهای.» این چیزی است که دلقک خطاب به آن بندباز میگوید. آن بندباز مثل هر بندبازی خیلی با احتیاط روی دو بندی که گذاشته دارند راه میرود که از این برج به آن برج برود. میبینید دلقک خیلی فرز است و در این کار خیلی پیشرفتهتر؛ دواندوان با گامهای تند میآید و سعی میکند از او بگذرد؛ به او میگوید برو کنار؛ از روی بند نمیشود کنار رفت؛ و با هر کلمهای به او نزدیکتر شد. «اما آنگاه که تنها یک گام از او واپس بود، آن چیز هولناک را دید که هر دهان را فروبست و هر چشم را خیره کرد. او غریبپوشی، جامهها برکشید و از فراز آن که بر سر راهش بود جهید. اما آن دیگری که رقیب را اینگونه پیروز دید، عقل و قرار از کف داد، لنگرش را افکند و خود شتابتر از آن، چون گردبادی از پا و دست به ژرفنا فرو افتاد.» این صحنهٔ سقوط بندباز است؛ لحظهای که آن دلقک که از پشت آمده از رویش میپرد و از او جلو میزند. بازار و مردم چون دریای طوفانزده شدهاند؛ و بهویژه در جایی که کالبد میبایست فرو افتد، همهچیز از هم گسیخت و برهم ریخت. «اما زرتشت از جای نجنبید و کالبد درست نزدیک او فرو افتاد؛ سخت آسیبدیده و خرد، اما هنوز جان داشت. پس از چندی مرد درهمشکسته به هوش آمد و زرتشت را دید که بر بالینش زانو زده است. سرانجام گفت: تو اینجا چه میکنی؟ دیدی بود که میدانستم شیطان مرا میلرزاند. حال او مرا گریبانکش به دوزخ میکشاند. آیا تو میخواهی او را بازداری؟» و زرتشت این پاسخ را به او میدهد که اینها وجود ندارد؛ روانت از تو زودتر از تنت خواهد رفت. بنابراین اینجا با نمایشی سروکار داریم که از نظر یونگ و از نظر نقد روانکاوانه چارهای نداریم به غیر از اینکه اینها را بهعنوان نمایشی درونی تعبیر کنیم. به نظر میآید تکلیف آن دلقک روشن است؛ و این فروافتادن این موجود کنار پای زرتشت، از جا نجنبیدن زرتشت و همدلی که از اینجا زرتشت با این موجود دارد — مثلاً میتوانید از زرتشت چنین خطاب کنید به او که تو قربانی فلان ویژگی خودت شدی — زرتشت اصولاً با طعنه و پرخاش هر چه را که میبیند بهعنوان موجوداتی خوار میبیند؛ در مورد بندباز اصلاً چنین نیست. بگذارید جملههایی را که زرتشت میگوید بخوانم؛ این حالت همدلانهای که نسبت به بندباز دارد. بعد از آن حرفی که زرتشت میزند میگوید: «مرد با بدگمانی برنگریست و آنگاه گفت: اگر حقیقت همان باشد که تو میگویی، من با از کف دادن زندگی چیزی از کف نخواهم داد. من چندان بیش از جانوری نیستم که با کتک و لقمههای کوچک، رقص به او آموختهاند.» زرتشت گفت: «نه، هرگز. تو خطر را پیشه ساختی و در این چیزی نیست که سزاوار تحقیر باشد.» این موجود از نظر زرتشت سزاوار تحقیر نیست برای اینکه خطر کرد؛ بندبازی کرد. «حال از راهی پیشت فنا میشوی. از این رو تو را با دستهای خود در گور خواهم کرد.» چون زرتشت این را گفت، مردِ میرنده دیگر پاسخی نداد؛ اما دستش را تکان داد، چنانکه گویی دست زرتشت را برای سپاس میجوید. این آدم در آغوش زرتشت مرده، در حالی که زرتشت — دقیقاً بعد از اینکه دربارهٔ حقیرترین انسان حرفها زده بود — حالا دربارهٔ این مرد میگوید که هیچ چیزی که سزاوار تحقیر باشد در تو نیست.
خطر بهمثابه پیشه
برای اینکه خطر را پیشهٔ خود کردی؛ پیشهٔ خطرناکی را در زندگی خود داشتی؛ بندبازی میکردی. این باز با آن نگاه باشلار سازگار است: بندباز در آسمان است؛ موجودی است که در ارتفاعات زندگی میکند؛ با روحیهٔ نیچه سازگار است. یعنی عنصری در بندباز هست که نباید فراموش کنید: کسی که بین دو برج دارد راه میرود، به نوعی — مثل یک ایدهآل — اگر پرواز نمیتواند بکند، دستکم بندباز جوری در آسمان انگار خودش را معلق کرده است؛ و این حس خوبی در نیچه نسبت به چنین وضعیتی هست: اینکه زندگی پرمخاطرهای داری. همانطور که فکر میکنم همهٔ زندگی نیچه چنین بود: نیچه اصلاً برخلاف مردمی که همیشه دوست دارند زیر پایشان چیزی سخت احساس کنند، شغلی داشته باشند، پساندازی داشته باشند، خانهای برای زندگی داشته باشند، کلاً چنین زندگی نکرد؛ یعنی شباهت زندگی بندباز با زندگی نیچه خیلی روشن است، از این نظر که زندگی پرمخاطرهای دارد؛ زندگیای که من — فقط زندگی شغلی را میگویم. حرفی که زرتشت میزند مسئلهٔ پیشهکردن خطر است: نیچه جوری — دستکم از نظر شغلی که واضح است — دارد بندبازی میکند؛ برای اینکه هیچ شغل ثابتی ندارد؛ همیشه جوری انگار آیندهای نامعلوم دارد؛ هرچند حقوق مختصری به هر حال بهعنوان بازنشستگی میگیرد، ولی زندگیاش زندگیِ نرمالی نیست که میتوانست داشته باشد؛ جوری با خطر کنار آمده و از آن زندگی شغلیِ نرمالی که میتوانست داشته باشد جدا شده است. منتها واقعیت این است که بندبازی — بیش از ظاهر نیچه — در درونش نیچه بندباز است؛ بندبازی که بالاخره سقوط میکند؛ مثل همین چیزی که توصیف میکنم: این زندگیکردن در همین خطرِ هجوم سایه. هرچه این سایه بزرگتر باشد، شما بیشتر در درونتان — در ناخودآگاهتان — احساس میکنید در معرض هجوم نیرویی ناشناخته قرار گرفتهاید؛ این حس تعلیقی که ممکن است دیوانه شوید، ممکن است خودآگاهیتان از کف برود. این چیزی است که یونگ بارها بر آن تأکید میکند: ما عالم آیینهای باستانی داریم که به نوعی نتیجهٔ ایناند که انسان همیشه احساس خطرِ همگسیختگی میکند. ما در درونمان بالاخره شکافهایی داریم و همانطور که این وضعیتی است که برای آدمی مجنون و دیوانه پیش میآید — که این شکاف به جایی میرسد، ناخودآگاه غلبه میکند، خودآگاهی را از بین میبرد — خودآگاهی همیشه حس ناامنی را در خود دارد. در دوران گذشته این حس ناامنی بهراحتی به بیرون از انسان پروجکت میشد: حس خطر حملهٔ جانوران یا هر چیز موهوم، و مخصوصاً حس مورد حملهٔ شیاطین و جن قرار گرفتن. شما وضعیتی را میبینید که در فرهنگ اروپایی — مخصوصاً فرهنگ مسیحی — و حتی در فرهنگ اسلامی و جاهای دیگر هم میتوانید پیدا کنید: خطرِ جنزدگی.
تسخیر شیطانی و جنگیری
مسیحیها فکر میکنم بیشتر از همهٔ ادیان دلمشغولِ مسخّر شدن توسط شیطاناند. جنزده که میگوییم — حالا آنجا مفهوم جن وجود ندارد، در واقع تسخیر شیطان است — مراسم جنگیری دارند؛ همانطور که ما هم مثلاً در سنتهای آفریقایی میبینیم؛ و در سنتهای آفریقاییِ اسلامی که مثلاً در جنوب ایران هست خیلی متداول است. آفریقاییِ اسلامی که میگویم یعنی واقعیتش آفریقایی است ولی بالاخره مثل هر چیزی رنگوبوی اسلامی به خود گرفته است. اگر این آفریقاییهایی که به جنوب ایران آمدهاند جاهای دیگر هم رفته باشند مراسم خودشان را دارند و ممکن است مثلاً در ایران یکی دو آیهٔ قرآن هم به مراسم اضافه شده باشد؛ در هندوستان بروند شاید روغنی هم بسوزانند و جوری آیینهای هندی هم انجام بدهند. خیلی طبیعی است؛ بالاخره آیینها چنین با همدیگر تلفیق میشوند و سنتها و آیینها و اسطورهها با همین مانورهایی که میدهند زندگی خودشان را ادامه میدهند. و این — بهوضوح — من دیروز این را شنیدم که در شاهنامهٔ فردوسی دربارهٔ رستم و ماجرای رابطهاش با تهمینه قطعهای وجود دارد: اولاً به نظر میآید آنجا در شاهنامه جوری ارتباط رستم با تهمینه بدون عقد شرعی اتفاق میافتد و بعد نیمهشب عاقدی را میآورند که عقد جاری کند؛ و نکته این است که — آن کسی که این را میگفت خیلی موثق میگفت — کاملاً درست است که این قطعه اصلاً از فردوسی نیست و جزو قسمتهای افزودهٔ شاهنامه است؛ و میگفت کلاً چنین است که کتاب بزرگی مثل شاهنامه هی استنساخ میشده و در جاهایی چیزهایی اضافه شده؛ بعضیهایش را میدانیم؛ و میگفت این جزو قسمتهایی است که به نظر من واضح است که اضافه شده است؛ برای اینکه توضیح میداد که این ماجرا — اینکه بالاخره رستم و مثلاً رستم و سیاوش — همه شخصیتهایی هستند که در ایران باستان الگو دارند؛ در فرهنگ هندواروپایی اسطورههای قدیمیاند؛ اینها در واقع از خدایاناند: مثلاً اگر اشتباه نکنم سیاوش همان آدونیس است — که اجدادی هم دارد — جوان زیبایی که خدایان مؤنث عاشقش میشوند و این خدای باروری است. ولی شما نمیتوانید در فرهنگ اسلامی حرف از خدای باروری بزنید؛ اینها به پهلوان تبدیل میشوند، به موجوداتی بدل میشوند؛ تا مقداری خود فردوسی آن حسهای اسطورهای را که در شاهنامه و در فرهنگ ایرانی وجود دارد با آن چیزی که مجاز است تلفیق داده باشد. نه اینکه اعتقادی به سانسورکردن داشته باشد؛ نه، درون آدم این اتفاق میافتد: یعنی فردوسی آدم موحدی است و واقعاً به اسلام اعتقاد دارد؛ حسهایی در او هست، جاذبههایی در داستانهای کهن ایرانی هست؛ اینها را به فرمی قابلقبول بیان میکند. اگر جاهایی هم آن فرم قابلقبول را نداده — از جمله اینکه مثلاً خدایان که با همدیگر ازدواج میکردند و جفتگیری میکردند که دیگر عقد جاری نمیشد — حالا که اینها انسان شدهاند، نمیشود بنا به فرهنگ موجود، اگر رستم بدون عقدِ جاریشدنِ عقد کاری بکند که از پهلوانیاش بیفتد.
اسطوره و ادامه حیات
حالا فردوسی این کار را دیگر نکرده، ولی بعداً برایش انجامش دادهاند.
اینکه یک اسطوره شرط ادامهٔ حیاتش این است که بالاخره خودش را با شرایط موجود تطبیق بدهد؛ چه در درون انسانها، چه بعد از اینکه از درون انسانی هنرمند بیرون آمد، توسط دیگران هم جوری ممکن است تغییراتی در او بدهند تا تبدیل به اسطورهٔ جدیدِ قابلپذیرشی بشود. و این روند همینطور ادامه پیدا میکند؛ یعنی کلاً این روندِ اصلاح آیین و اسطوره را در طول تاریخ میبینید: بالاخره باید خودشان را با شرایط موجود به نحوی تطبیق بدهند. حالا نکتهای که داشتم میگفتم — یادم رفت از کجا وارد این بحث تغییر شکل اسطوره و معقول شدن اسطوره شدم. آها، آری؛ داشتم از این بحث میکردم که در مسیحیت این حس — آن چیزی که در واقع رویش پروجکت میشد — پروجکتشدن روی حملهٔ مثلاً شیاطین بود: سایه و شیطان در عرف یونگی خیلی به این نزدیک است؛ یعنی در واقع از یونگ بپرسید: شیطان برونفکنیِ سایه است؛ و در رویاها هم اگر موجودی مثل شیطان ببینید طبعاً باید تعبیر کنید به اینکه سایهٔ خودتان هستید. همانطور که دلقک مثلاً میتواند نمادی باشد از دلقکی که — نه اینکه بامزه باشد — دلقکی که حس مثلاً شیطنت و آزاررساندن داشته باشد: یعنی الان این دلقک — ممکن است بگویید دلقکِ شما موجود خیلی نازنینی است که باعث خندهٔ مردم میشود؛ نه، مثلاً دلقک به همین معنای موجود طعنهزنی که مقداری کراهت نسبت به او وجود دارد — میتواند نمایندهٔ سایه باشد؛ در واقع جوری جلوهای از شیطان باشد. در دنیای قدیم میتوانستید همهٔ این حس ناامنی درونی را به موجوداتی که بیرون از خودتان هستند پروجکت کنید؛ و ما جوری این امکان را در دنیای جدید از دست دادهایم. بنابراین آدمها آن حس ناامنی خودشان را بیشتر درونی احساس میکنند؛ مثل خطرهایی که از داخل دارد تهدیدشان میکند؛ مثل خطر دچار حملهٔ عصبی شدن، دچار فروپاشی عصبی شدن. فکر میکنم الان خیلی آدمها آگاهانه چنین احساسی دارند، بدون اینکه مثلاً آگاه باشند آن چیست که از درون فشار میآورد و میخواهد آنها را دچار فروپاشی کند؛ یعنی آن خزانهٔ خاطرات ازیادرفته یا آن صفاتی که نمیخواهیم ببینیم، آن چیزهایی که در آن پستو پنهان کردهایم: ممکن است به آنها آگاه نباشیم ولی گاهگاهی ممکن است آدم احساس فشار کند؛ اینکه انگار اینها از درون دارند بیرون میآیند و ممکن است آدم را دچار فروپاشی کنند؛ در انسانها احساس میشود؛ حال آنکه قبلاً همهٔ این حسها به اینکه جنزدگی یا شیطانزدگی به من نزدیک شده، بهراحتی بیرونی میشد و از جهتی مفید هم بود دیگر: بالاخره احساس تعارض در درون، ناراحتکنندهتر و خطرناکتر از احساس مورد هجوم موجودی بیگانه قرار گرفتن است. و کلی هم آیین وجود داشت که وقتی چنین حسهایی پدید میآمد این آیینها جوری آرامشبخش بودند. و مورد جالبی دارم: کلی توصیه و آیین دربارهٔ بقایا در تقویمها هست — از بین بقایایی که در دنیا در کشورها مانده — برای اینکه حوادث و اینها بهشدت در آن روزها میافتاد و به همه توصیه میکرد که مراقب باشید و رفتاری نشان بدهید که به خطر نیفتید؛ و فکر میکنم این هم نوعی بروز همان حالتی است که کسی احساس خطر میکند که چنین اتفاقی برایش افتاده است.
بقایا در تقویم و فرهنگ
قطعاً چنین است. یعنی اولاً این عجیب است که شما تازه با چنین آگاهیای برخورد کردهاید. من خیلی دیدهام که آدمهایی که به هر دلیلی احساس ناامنی میکنند به این چیزها علاقهمند میشوند، به طور افراطی. یعنی واقعاً آدمهایی میشناسم — مثلاً الان دقیقاً مورد خاصی در ذهنم هست — که تقریباً هر وقت میبینمش موضوع اصلی صحبتش همین است: موردهای زورگیری که پیش آمده، فجایعی که اتفاق افتاده، اوضاع ناامن؛ و در این مورد خاص آدمی است که پا به سن گذاشته است؛ و پیری همیشه با احساس عدم امنیت همراه است. این جدای از آن عدم امنیتی است که ممکن است نتیجهٔ چیزهای دیگر باشد؛ نتیجهٔ فشارهای درونی مثلاً سایه و ناخودآگاه. احساس عدم امنیت نسبت به آسیبی که — آدمی که پیر میشود به طور طبیعی احساس ضعف میکند از نظر جسمانی — احساس آسیبپذیری و حس ناامنی به او دست میدهد؛ و واقعیت این است که وقتی مرگ نزدیک میشود، جدای از آن مسئلهٔ ضعف جسمانی، حسی از عدم امنیت — انگار دیگر این روال نمیتواند ادامه پیدا کند — در آدم ظاهر میشود. و اینجور آدمها خودشان این حسهایشان را به وضعیت اجتماعی پروجکت میکنند و روزبهروز بیشتر این احساس درشان میشود که خیلی خیلی اوضاع ناامن است. ما الان فکر میکنم دستکم در خاورمیانه جزو کشورهای خیلی امن هستیم؛ هرچند در سال اخیر ممکن است به معنایی — به دلیل شرایط اقتصادی خاصی که پیش آمده — ناامنی زیادتر شده باشد: مثلاً دزدی اتومبیل از مد افتاده بود، مقداری دوباره مد شده، یا دزدی قطعات اتومبیل، لاستیک و زاپاس؛ وقتی قیمتها همه سه چهار برابر شدهاند طبیعی است که جاذبه پیدا میکند. گفت: پیش از اینکه جایزه اعلام کنم میخواهم شکایتی بکنم از مسئولان: من و کسانی دیگر که پارسال اینجا جایزه گرفتیم شکواییهای نوشتیم و به مسئولان سینمایی خطاب کردیم که سال گذشته خوشقول بودند و جوایزی که واقعاً قرار بود به ما بدهند را بلافاصله دادند: از همینجا که رفتیم یک سویچ پراید دادند و پراید را تحویل ما دادند؛ ما هم رفتیم در بازار ۷ میلیون و ۳۰۰ فروختیم؛ اگر بدقولی میکردند الان ۲۲ میلیون و نیم میفروختیم. خیلی شوخی خوبی بود.
سال خاص و ثبت زمان
احساس کردم این آدم دوست داشت ثبت کند که سالی را پشت سر گذاشتهایم که همهچیز در آن سهبرابر شد؛ به هر حال چیز دیگری است؛ سال خاصی است و این مهمترین نکتهای است که دربارهٔ سال گذشته از آن دههٔ فجر تا این دههٔ فجر اتفاق افتاده است؛ و جوری هوشمندانه و بامزه این حرف را زد. من هم الان نقل کردم برای اینکه در این سخنرانیها ثبت بشود که بالاخره سالی را پشت سر گذاشتهایم که از نظر اقتصادی سال شگفتانگیزی بود. به هر حال ممکن است کمی ناامنی بیشتر شده باشد ولی واقعیت این است که از خانهمان راحت بیرون میآییم، به محل کارمان میآییم و برمیگردیم؛ و اگر اتفاقهایی هم میافتد برای ما — برای آدمها — در حدی نیست که من هر روز صبح که از خانه بیرون میآیم احساس کنم با احتمالی معقول دچار خطر میشوم. میشنوید که مثلاً دوستِ دوستِ دوستتان را دزدی میبرند. اگر چنین حساب کنید — با آن ایدهٔ شبکههای اجتماعی که با شش گام هر کسی بالاخره به نفر دیگری میرسد — اگر قرار باشد اینها را ملاک بگیرم برای اینکه در این شبکهٔ اجتماعی خیلی خطر به من نزدیک است که هر اتفاقی در ششقدمی من میافتد — حالا مثلاً اگر در سهقدمی من اتفاقی بیفتد — من الان میتوانم مورد زورگیری بگویم که دوستی دارم که کسی را میشناسد که مورد زورگیری قرار گرفته؛ از نظر من این خیلی نزدیک نیست. اگر در حلقهٔ خانواده یا دوستان من اتفاقی بیفتد، ممکن است کمی عجیب باشد، ولی دو سه گام آنورتر بالاخره همیشه اتفاقهایی میافتد. این احساسهای ناامنیِ شدید مقداریاش مربوط به همان ضعفهای دوران پیری و بیماریهاست و مقداری هم مربوط به خطرهایی است که جوری دیگر ممکن است آدمی در درون خودش احساس کند. مقداری — من همینطور بگویم — حس خوبی ندارم که آن حسهای فروپاشی درونی خیلی بتواند به جایی برسد؛ به وضعیت ناامنی اجتماعی پروجکت شود. این خیلی خوب پروجکت میشود به جنزدگی و شیطان و اینها که بدیهی است؛ اینکه دیگر به چه چیزهایی میشود پروجکت شود، مقداری با احتیاط میخواهم بگویم که مطمئن نیستم. باید حرفهای طرف را شنید و دید آیا واقعاً در او رگههایی از ناامنیهای اینشکلی وجود دارد یا نه. به هر حال هر نوع حس ناامنی درونی طبیعی است که به چنین حسهای ناامنی بیرونیای پروجکت بشود؛ اینطور آدم از درون خودش خلاص میشود و حس بهتری پیدا میکند. سؤال دیگری هم پرسیدم در مورد بندباز: چیزی که به نظر من میآید این است که آدمی داریم که از زمین فاصله گرفته — هر چقدر موفق شده از زمین تا حدی جدا بشود و برود بالا — ولی خودش را در جای خیلی نامطمئنی قرار داده است.
حرکت از زمین به برجها
مثلاً وقتی به نیچه و زرتشت نگاه میکنم ترجیح میدهم این آدم از زمین جدا میشود و مثلاً به کوهستان میرود؛ مسیر خیلی مطمئنی را طی میکند. بعد آدمی میآید که از زمین فاصله گرفته ولی رفته در جایی کاملاً ناامن؛ خودش هم کاملاً منتظر است که بیفتد؛ و بعد دارد از برجی به برج دیگر میرود. قصد من این است که وقتی کسی میخواهد از مرحلهای از زندگی به مرحلهٔ دیگری برود، چیزی مثل روزمره مثلاً زیر پایش باشد که عبور کند. آری؛ خود نیچه در این کتاب مسئلهٔ عبور از مغاک را مرتب میگوید؛ در مورد این بندباز هم چنین است: اصلاً حرف زرتشت این است که شما برای ابرانسان شدن باید از مغاک عبور کنید؛ و آن بندباز جوری به نظر میآید نماد همین عبور است؛ نماد عبور از یک مرحله به مرحلهٔ بعدی است. این چیزی است که یونگ هم در کتابش دربارهاش حرف زده است: بالاخره شباهتهای آن بندباز به نیچه — میگوید نیچه دقیقاً — به طور خیالی در مسیر ابرانسان شدن است که سقوط میکند. ببینید، باز تأکید میکنم: احساس من نسبت به این مفهوم — ابرانسان، دیونیزوس، ارادهٔ معطوف به قدرت — این است که نیچه در شرایطی — مثلاً در جوانیاش تحت تأثیر موسیقی یا بعداً به هر طریق در راهپیماییهایی که میکرده، در لحظههایی که جسمش حالت آسودگی داشته — جرقههایی از حسی در درونش هست؛ این را به صورت ابرانسان بیان میکند؛ و زندگی نیچه تلاشی برای ابرانسان شدن است، یعنی پایدار کردن این جرقهها. آری؛ نمیگویم کار عملی میکرده؛ آرزوی رسیدن به این وضعیت پایدار را دارد. یعنی چنین فکر کنید که انگار در آن حسهای لحظهای است که زرتشت حرف میزند؛ آنجا نیچه زرتشت است. و همانطور که یونگ در همین فصل کتابش — در چند فصلی که دربارهٔ بندباز صحبت میکند و دربارهٔ این قطعه — بر آن تأکید میکند — ببینید، یونگ روی این خیلی تأکید میکند؛ همان چیزی که من فکر میکنم خیلی بر آن تأکید کردهام — نیچه موجودی کاملاً ذهنی است؛ تجربهٔ عملی ندارد؛ و سعی کردهام بگویم که اصلاً خطرِ آدمهایی که چنیناند و بعد شروع میکنند حرف زدن و راهنمایی کردن دیگران این است که همیشه به نتایج عکس میرسند. دستکم چیزی که یونگ اینجا به شدت بر آن تأکید میکند این است: نیچه ایدهآلهایی و وضعیتهای ایدهآلی را نشان میدهد؛ ممکن است خیلی خوب بتواند اینها را نشان بدهد و حسش را به شما بدهد — مثلاً ابرانسان چیست — ولی هر جا راهحل عملی میخواهد ارائه بدهد که حالا چه باید کرد، فاجعه است؛ چون خودشان نکردهاند؛ یعنی راه طیشدهای در درون نیچه وجود ندارد. دقیقاً نیچه همین بندباز است که در مسیری نامتعارف تلاش کرده از جایی به جایی برسد و سقوط کرده؛ و اصلاً چنین نیست که مسیری را طی کرده، بالای کوهی رفته و در مسیری محکم و متعارف که دیگران هم بتوانند بیایند رفته باشد و بعداً برگشته باشد؛ این اتفاقها واقعی نیست؛ این اتفاقها کاملاً تخیلیاند. آنچه در درون نیچه اتفاق افتاده — بیشتر از آن تخیل زرتشت بالای کوه — برمیگردد به همین حرکت بندباز روی بند.
بندباز و زندگی درونی نیچه
این زندگی واقعی درونی نیچه را نشان میدهد. به همین دلیل است که یونگ میگوید این جمله مهم است و پیشگویانه: «روانت زودتر از همه خواهد مرد.» واقعاً جملهٔ عجیبی است و من نمیدانم؛ فکر میکنم چون ما عادت کردهایم که بالاخره در رویاها و تخیلاتمان چیزهای پیشگویانهٔ مهمی ظاهر میشود، شاید برای آدمی که یونگی خیلی فکر نکرده و آشنا نیست خیلی دور از ذهن باشد که چنین عبارتی آیندهٔ نیچه را نشان میدهد؛ یا چنین تخیلِ کمی شگفتانگیزی — مثل همین بندباز و کسی که از رویش میپرد و سقوط میکند — اساس زندگی نیچه را نشان میدهد.
نکتهای را دوباره تأکید کنم: شروع یک کتاب مثل شروع یک سلسلهٔ رؤیا مهم است. یعنی تصاویر آغازینی که میبینید — خیلی واضح است که این کتاب با قسمتی شروع میشود که تخیلات آرمانی نیچه است؛ و یکی از اولین تصویرهایی که به نظر میرسد تصویری واقعی از ناخودآگاه است و مثل رویایی میماند، همین تصویر بندباز و دلقکی است که دنبالش میآید و باعث سقوطش میشود. یادآوری میکنم که قبلاً در بحثهایی که دربارهٔ رؤیا داشتیم بر این تأکید کردم که یونگ تأکید میکند: همیشه بیمارانی که میآمدند و به آنها سفارش میکردم که رویاهایتان را از امشب یادداشت کنید و بیاورید، اولین رویایی که میآوردند رویای کلیدی زندگیشان بود. اگر چنین نگاه کنید، مثل اینکه این واقعه — که یکی از اولین وقایع رؤیامانندِ چنین گفت زرتشت است — دور از ذهن نیست که همهٔ آیندهٔ نیچه در آن هست: این خطر سقوط، همراه با این جملهٔ عجیب که «روانت زودتر از تنت خواهد مرد». آدم جوری میشود. ما زندگی نیچه را الان میدانیم؛ هر بار که آدم این جمله را به یاد میآورد حسی به او دست میدهد که واقعاً توصیفی بهتر از این — برای دلایلی که بر سر نیچه آمد — نیست: سقوط، همراه با از بین رفتن روان پیش از مرگ. چند نفر از میان آدمها پیدا میکنید که وضعیتی مثل نیچه پیدا کند؟ وضعیت شگفتانگیزی است. این دقیقاً — یونگ احتمالاً با آدمها چنین تجربههای زیادی داشته — نوعی بیماران روانی در وضعیتهای خیلی حاد هستند که در بیمارستانها بستری میشوند که «محو»اند دیگر: یعنی کلاً به نظر میرسد هیچی نمیفهمند؛ هیچ عکسالعمل طبیعی ندارند؛ فقط جوری مثل گیاهی دارند زندگی میکنند. و به هر حال این بهعنوان یکی از اولین وقایعی که میشود گفت در کتاب آمده، این قدرت پیشگویانه را یونگ به این واقعه نسبت میدهد. به نظر من جوابش این است: ما در عرفان خودمان چیزهایی شبیه این داریم؛ محو شدن. آری؛ محو شدن و سهم بعد از محو را هم داریم؛ منتها عرفا میگویند بعضیها به سهم بعد از محو نمیرسند.
محو شدن و شباهت عرفانی
به فنای فلاح میرسند و جوری در آن حالت فنا باقی میمانند و دچار سهم نمیشوند. این مشابهتش — در مثلاً آن مبدأ هستی — چیز مشترکی مثل آن حالت محو شدن دارد؛ ولی مطمئناً منظور عرفا از محو شدن، این حالت گیاهیپیدا کردن و هیچی نفهمیدن نیست؛ مثل از دست دادنِ خود برای عرفا. یعنی — به معنایی — یونگ، فکر میکنم چند بار تا حالا بر این تأکید کردهام، به کلی مخالف این است که چیزی تحت عنوان محو داشته باشیم؛ و برای اینکه این محو، آن محوِ ایدهآلی است که در فرایند فردانیت یونگ میگوید هندیها خیلی به این ایده دارند که انسان به جایی میرسد که کلاً به حالتی نیستی میرسد، در حالی که زنده است؛ و یونگ مدام تأکید میکند که این اشتباه است؛ ممکن نیست خودآگاهی به طور کامل محو شود؛ همیشه خودآگاهی باقی میماند؛ و اینکه ممکن است به طور موقت — در حالتهایی — از دست برود؛ ولی تا وقتی آدم زنده است — ببینید، مسئله در فرایند فردانیت جذب شدن محتوای ناخودآگاه در خودآگاهی است، به طور تدریجی؛ در حالی که در این محو شدنِ دیوانهوار مسئله غلبهکردن ناخودآگاهی بر خودآگاهی و نابود کردن خودآگاهی است. یونگ اصولاً معتقد نیست فرایند فردانیت به معنای واقعی کلمه به آن بینجامد؛ و فکر میکنم در زبان عرفان ما هم — که سیر و سلوک و مقاماتی مشابهِ، نه عینِ، فرایند فردانیت قائل هستند — آن عارفی که به سهم بعد از محو میرسد بهعنوان الگو به او نگاه میکنند. نهفقط به سهم بعد از محو میرسند — عرفایی که متشرعترند قطعاً آدمهایی مثل پیامبران را که به رسالت بعد از سهم بعد از محو میرسند بالاتر میدانند، به معنایی — یعنی نهفقط از حالت محو درآمدهاند و حالت سهم پیدا کردهاند؛ تمام آن مسیری را که باید طی میکردند طی کردهاند و آن حالت فنا را تجربه کردهاند و حالا خودآگاهی خودشان را دارند. مسئله این است که انگار در عین اینکه جوری میتوانند کثرت را درک کنند، وحدت را میبینند — با زبان عرفا اگر بخواهید حرف بزنید: هم غرق در وحدتاند و در عین حال کثرت را درک میکنند. چنین آدمی در قرآن خیلی زیاد است دیگر: که محو است ولی اثرپذیریاش را دارد؛ جای هستیبخشیاش را — نمیدانم. کلاً پیامبران چنیناند دیگر: یعنی پیامبران آدمهایی هستند که به قربی فوقالعاده رسیدهاند و بعداً برگشتهاند با مردم حرف میزنند، زندگیشان میکنند؛ و فکر میکنم کلاً عموماً عرفای ما این را حالت ایدهآل میدانند. در حالی که در عرفان هندی و بودیسم و اینها خیلی بر آن مسئلهٔ نیستشدن و محو شدن بهعنوان کمالِ غایی تأکید میشود؛ یعنی آنها خیلی انگار میل ندارند اصلاً خودآگاهی برایشان باقی بماند. به هر حال هیچکدام اینها — یعنی حالتهای نهایی فرایند فردانیت — ارتباطی به آن وضعیتِ هجوم ناخودآگاه، افکار گسیخته و نابود کردن خودآگاهی ندارند. اینجا مسئله جذبه است. در هر دو حالت هیچجور حالت اتحاد مثلاً — ممکن است بگویید یا شاید بگویید غلبهٔ ناخودآگاهی به معنای اینکه محتویاتش بیرون میآید از حالت ناخودآگاه.
غلبه ناخودآگاه بدون اشراف
ولی واقعاً چیزی ندارد؛ اشرافِ خودآگاهی ندارد؛ تدریجی این اتفاق نمیافتد؛ یعنی علاوه بر اینکه شباهتی دارد، اختلافهای خیلی زیادی وجود دارد. میخواهید بگویید دیوانگی؟ — آفرین. اصلاً ببین، اتفاقاً شباهتی میان حالات عرفا با دیوانگی هست که حرف از دیوانگی میزنند؛ ولی دیوانه نیستند که به بالاترین درجات معرفت میرسند در اثر این؛ یعنی از خودشان بپرسی این دیوانگی بالاتر از عاقلبودن است؛ در حالی که آن دیوانگی جوری از حالت نرمال پایینتر است. صوفی از آن دیوانگیِ پایینتر و نرمال دفاع میکند؛ قدیم کسی چنین دفاعی نمیکرد. من این قطعه را کامل خواندم؛ فکر میکنم نکتهٔ اصلی که باید دربارهاش بحث میکردم را گفتهام؛ حالا شاید جزئیاتی مانده باشد. من خیلی خودم را هم مقید نمیکنم که دقیقاً یادداشت بردارم و ببینم یونگ چه گفته؛ ولی فکر میکنم ایده و نکتهٔ اصلی این فصل از نظر یونگ همین حالت پیشگویانهداشتن و نزدیک بودن بندباز به خودِ نیچه و آن دلقک بهعنوان سایهٔ نیچه است. حتماً جزئیات و چیزهای جالبی هم هست: مثلاً جایی میگوید — من الان همینطور چشمم افتاد این را بخوانم چون به بحثی که کردیم مربوط است — میگوید آقای آلمان میگوید که — در مورد دلقک یا بندباز؛ در مورد دلقک بود؛ نه؛ به نظر میرسد در مورد بندباز باید بگویم — حالا یا اگر دربارهٔ بندبازی نمیگفت، یونگ اصلاح میکند بالاخره. میگوید آقای آلمان میگوید که این بخشی از نیچه است که از مقام عبور میکند تا ابرانسان شود. یونگ جواب میدهد: دانهباز، کوشش نیچه است برای ابرانسان شدن. یعنی نکتهای که گفتید — اینکه بین دو برج است، مثل اینکه از این مرحله به آن مرحله میرود — این واژهٔ «مغاک» که جزو واژههایی است که در آثار نیچه میآید — بالاخره این حالت، مثل اینکه عبور کردن آن دلقکبازیِ درونی نیچه همین است که خودش را در وضعیت نامتعادلی قرار میدهد؛ به این معنا که در معرض جنون است. یک راه تخیلی برای ابرانسان شدن دارد پیش میبرد که خطرناک است. مثل اینکه من لحظههایی در زندگی خودم دارم — واقعیت این نیست که ۲۴ ساعته دارم؛ هر ماهی یک بار دارم — را سعی کنم با خودآگاهی در خودم تثبیت کنم؛ یعنی خودم را همیشه در آن حالت ببینم؛ این بیماریِ نیچه است. مثل اینکه من لحظهای از زندگی — ببینید، نمونهٔ خیلی واضحش فکر میکنم همهٔ آدمها ممکن است تا حدودی تجربه کرده باشند: جوری چیز دیگری، حالتهایی مثل فیکساسیون در مثلاً دوران کودکی. لحظههای هیجانانگیز و خیلی لذتبخشی در دوران کودکی وجود دارد و آدمها هی تلاش میکنند به آن برسند. حالا بیمارگونهاش این است که فرض کنید آدمی همهاش سعی کند در خودآگاهی خودش در همان وضعیت خودش را قرار بدهد؛ مثلاً آدمی را تصور کنید که دوست دارد مثل بچهها باشد.
بازگشت بیمارگونه به کودکی
تمام زندگی خودش را طوری تنظیم میکند که مثلاً همه مثل بچه با او رفتار کنند؛ ممکن است حتی شغلی انتخاب کند که مدام با بچهها سروکار داشته باشد؛ و این حالت بیمارگونه است: مثل اینکه من میخواهم آنطور باشم؛ میخواهم آن حس را — حسی که دیگر در موردی که مثال میزنم برنمیگردد — هی برای خودم داشته باشم. در مورد نیچه فکر میکنم این حس وجود داشته، گاهی برمیگشته و در تمام طول زندگیاش دارد سعی میکند آنجا باشد، آنطور باشد، ولی نیست؛ مثل آدمی که لحظهای سردردش خوب شده ولی همیشه سردرد دارد ولی در تخیل خودش آدمی است که تندرستی دارد. قسمتهایی کمی خندهدار به نظرم میآید: اگر لحظهای فکر کنید که گویندهٔ این حرفها نیچه است، فکر میکنم آن حالت کمیکش زیاد میشود؛ جاهایی که دربارهٔ وضعیت جسمانی زرتشت صحبت میکند. بگذارید همینطور بخوانم؛ چیزهایی را که میبینم بخوانم. چیزی که میخواهم را پیدا نکردم ولی — این در قطعهٔ بعدی میآید: «زندگانی بشر هولناک است و هنوز بیمعنا؛ چنان که یک دلقک میتواند برای او فرجامی فراهم کند.» من این را الان دارم از روی کتاب سمینار یونگ میخوانم؛ ممکن است متن آشوری با این فرق کند. بگذارید همینطور بخوانم: «میخواهم به انسانها معنای هستیشان را بیاموزم: ابرانسان را که آذرخشی است از ابرِ تیرهٔ انسان.» به نظر من این توصیف خیلی خوبی از زندگی است: حس ابرانسانی در زندگی نیچه مثل آذرخش است؛ واقعاً لحظهای میآید، انگار چیزهایی را روشن میکند؛ و حالا این دارد آن را آموزش میدهد و دربارهٔ خودش هم سعی میکند آنطور باشد؛ ولی نه به شکل قدیمیش؛ یعنی به معنای واقعی به آنجا برسد؛ با همان دلقکبازی. آری؛ شباهتهایی به آن چیز دارد که لحظههایی هست که آذرخش میزند و چیزهایی میبیند.
من دارم قطعهای میخوانم؛ یک لحظه فکر کنید که نیچه این حرفها را دارد میزند: «به راستی زرتشت از شیوهٔ آرام گرفتن و از ناسپاسیشان خشمگین نیست. بادا که در شمار شفایافتگان و چیرهشوندگان درآیند و به بهرهٔ خویش تنی والاتر بسازند. و نیز زرتشت خشمگین نیست از شفایافتهای که با مهر بر کنارههای خویش مینگرد و نیمشبان گرد گور خدایش میخزد. اما اشکهایش هنوز بر آن نشانی از بیماری است و تنی بیمار. در میان افسانهسرایان و شوریدگان خدا همواره مردم بیمار بسیار بودهاند. آنان را از مرد دانا نفرتیست خشمآگین و نیز از آن جوانترین فضیلتها که نامش راستیست.» قطعههایی دارد؛ دربارهٔ آدمهایی بیمار که تنشان ضعیف و رنجور است؛ میخواهند — نمیدانم — آدم حسی پیدا کند؛ یعنی ما که میدانیم وضعیت جسمانی نیچه چگونه بوده، اینکه خیلی عجیب است؛ این حالت گسستگی — واقعاً ببینید چقدر دور است: شما اگر نیچه را نشناسید و چنین گفت زرتشت را بخوانید، احتمالاً اگر از او بپرسید شاید این تصور را پیدا کند که نیچه حسهای خودش را با زبان زرتشت میگوید؛ یک ورزشکار را میبیند؛ آنورِ آدمی که هیچوقت در عمرش مریض نشده و اصلاً نسبت به بیمارها هم حس مهربانی دارد و اینها؛ چنین به نظر بیاید.
فاصله ذهنیت نیچه با زندگیاش
من این را به این دلیل خواندم که چقدر خوب نشان میدهد ذهنیت نیچه با واقعیت زندگیاش چقدر دور است: یعنی جزو بیمارترین آدمهاست؛ همهٔ زندگیاش با درد و رنج گذشته؛ ولی طوری حرف میزند که انگار انسانی خیلی تندرست است که نسبت به بیمارانی که میخواهند شفا پیدا کنند حسی مثلاً از ترحم و مهربانی هم نشان میدهد. و همینطور هر قطعهای که به — این چیزی است که خواندم، از قطعهٔ بعد بود. فکر نمیکنم دیگر وارد این قطعه بشویم؛ که بعد از مرگ در واقع — اشارههایی اینجا هست؛ بدم نمیآید. فکر میکنم اولین جلسهای که در جلساتمان دربارهٔ نیچه صحبت کردم، روی این نکته بود که نیچه کلاً همزادپنداری با مسیح دارد؛ جوری انگار جانشین مسیح است؛ پیامبر جدیدی که بعد از مثلاً ۲۰۰۰ سال ظهور کرده؛ چنین حسی؛ و حالا اگر مسیح نیست، دجال است؛ به هر حال چیزی در حد مسیح است. و مسیح هم که بالاخره خداست؛ فرق میکند با — یعنی در اندیشهٔ مسیحی، مسیح پیامبر نیست؛ مثل پیامبرهای دیگر نیست.
زرتشت، انجیل و الگوی کتاب مقدس
میگوید: «آنگاه زرتشت از جای برخاست و با دل خود چنین گفت.» این بعد از ماجرای شنیدن بندباز است؛ بالای سرش نشسته تا بلند شود. «با دل خود چنین گفت: به راستی زرتشت، امروز عجب ماهیای گرفتی. او نه یک انسان، که یک نش گرفت.» این جمله در انجیل هست؛ مسیح وقتی که پطرس و اینها — حواریون — ماهیگیر بودند؛ فکر میکنم به پطرس میگوید بیا به تو صیدِ انسان یاد بدهم، به جای صیدِ ماهی: اینکه حواریون صیادِ انسان بودند و مسیح خودش صیاد انسان بود؛ به جای اینکه ما تور بیندازیم و ماهی بگیریم، اینها میرفتند و انسانها را صید میکردند. این اشاره — نه ناخودآگاه، خودآگاهانه — به انجیل است؛ که زرتشت امروز عجب ماهیای گرفت. و در واقع زرتشت همان — به نوعی — مسیح است؛ اصلاً الگوی چنین گفت زرتشت کتاب مقدس است: که این میرود بالای کوه و میآید و دقیقاً به همان فرم نوشته شده است؛ همین قطعهبندیهایش، حالت تمثیلی و نحوهٔ صحبت کردن زرتشت، همه جوری شباهتهایی به کتاب مقدس دارد.