→ بازگشت به فلسفه متن مقدس

جلسهٔ ۶ · فلسفه متن مقدس

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

تعریف سه‌شرطی و نقد جهان لاپلاسی

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.
این خلاصه بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن این جلسه تهیه شده است؛ متن جلسه پس از آن ویرایش و جایگزین شده و ممکن است برخی نقل‌قول‌های این خلاصه در متن فعلی عیناً نباشند.

او می‌گوید یک دفینیشن جدید برای معجزه می‌خواهند ارائه بدهند و جهان‌بینی علمی جزو علم نیست. معجزات در عالم انسانی اتفاق می‌افتند و ساینس بخش بزرگی از جهان را اصلاً بهش کاری ندارد؛ در بخش پایانی گوینده می‌خواهد دربارهٔ دعا صحبت کند.

معجزه هیوم و جهان‌بینی علمی

او می‌گوید می‌خواهند یک دفینیشن ارائه بدهند که متفاوته با دفینیشن موجود؛ نه یک دفینیشن جدید از یک مفهوم مشترکه، بلکه یک مفهوم جدیده که فرض بر این است با شهود و با مصداق‌هایی که افرادی که اعتقادات دینی دارند در ادیان ابراهیمی، مخصوصاً در قرآن، سازگارتره. دفینیشن جاافتاده را بهش بگوییم H-miracle، یعنی miracle Hume: واقعه‌ای خلاف نظم طبیعت که فاعلش ماورای طبیعی باشه. این به گفتهٔ او حاصل دورانی در قرن هجدهم است و قبلاً به این شکل وجود نداشته.

او می‌گوید جهان‌بینی علمی علم نیست. علم‌گرایی، یعنی اعتقاد به اینکه تنها منبع قابل اطمینان به دست آوردن دانش ساینس است، گزاره‌ای فلسفی در حاشیهٔ ساینس است و دانشمندا این حرف‌ها را در مقاله‌هاشون نمی‌زنن. این نگاه جدید همراه با علم رشد کرده است.

از حدود قرن شانزدهم و هفدهم اتفاقی شروع شد؛ شاید مهم‌ترین نکته این است که توجه دانشمندا به موضوع مطالعه و هدفشون تغییر کرد. گالیله و پیش از او بیکن مؤثر بودند. در اکسپریمنت به قسمتی از جهان نگاه می‌کنیم که ریگولار و تکرارپذیر است، و جهان‌بینی علمی انگار همین قسمت را ناخواسته به جهان تعمیم می‌دهد.

جهان انسانی و جهان لاپلاسی

او می‌گوید جهانی که با آن مواجه است بیش از هر چیزی جهان درونی خودش است، همان چیزی که قدیم علم حضوری می‌گفتند. بخش تکرارپذیر را قدیما شاید جهان اجسام می‌گفتند، مثل بطری که از میز می‌افتد و می‌شکند. در عالم انسانی تکرارپذیری دیده نمی‌شود؛ جمله‌ای را که از هراکلیت نقل می‌کنند می‌آورد که نمی‌شود دوباره وارد یک رودخانه شد.

از زمان گالیله سطحی از جهان مطالعه شد که معنا و اراده آزاد ندارد، و کار مدل‌سازی ریاضی روابط کمی شد. به گفتهٔ او فرض اینکه قوانین طبیعت قوانین حرکت ریاضی هستند فرض ضروری نبود و علم آن را لازم ندارد؛ می‌شود نظم موجود را ریاضی توصیف کرد، و توصیف‌ها همیشه حالت تقریبی داشته‌اند.

اشکال از وقتی است که اعتقاد پیدا کنیم جهان همین است که مطالعه می‌کنیم. جهان لاپلاسی یک سری ذره است با قوانین ریاضی دترمینستیک؛ لاپلاس می‌گفت شرایط اولیه را بدهید، تا ابد می‌گویم چه اتفاق‌هایی می‌افتد. او می‌گوید این اغراق‌آمیز است ولی ذهنیتی به وجود آمد که جهان از پایین به بالا ساخته می‌شود و معنا فقط در ذهن بشر است. در این تصویر انگار مهم‌ترین ویژگی جهان ریگولار بودنش است، در حالی که معجزات در عالم انسانی اتفاق می‌افتند و جزو مطالعه ساینس نیستند.

معجزه به‌عنوان نشانه

در H-miracle اصلی‌ترین عنصر مسئله ریگولاریتیه. او می‌گوید در مفهومی که در قرآن دارد اشاره می‌شود اصلاً اشاره‌ای به ریگولار ایرگولار نمی‌شود؛ احتمالاً یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های یک آیه نازل شده فرق عادتشه، ولی تأکید روی معنی‌دار بودن و نشانه بودنش است.

ما در دنیای پر از نشانه زندگی می‌کنیم، و در پاسخ به پرسشی که چرا تولد کودک معجزه نیست ولی شتر از کوه درآمدن هست، او می‌گوید تولد هر کودکی آیه است، همه چیز آیه است ولی مردم نمی‌بینن؛ در لایه‌های مختلف حجاب قرار گرفتن. وقتی خداوند به آیات اشاره می‌کند چیزهای خیلی تکراری مثل شب و روز را می‌گوید.

اگر سطح فکر آدم‌ها بالا برود می‌فهمند حتی وقایع زندگی خودشان آیه است، و برای کسانی که در نازل‌ترین سطح شناخت هم که هستند یک آیه نازل می‌شود تا حجت تمام شود؛ از یک اتفاق عجیب ممکن است نتونن مقاومت بکنن. او فکر می‌کند سؤال دکتر آزادگان به اینجا برمی‌گردد که از نظر روان‌شناختی چه اتفاقی برای این آدم‌ها می‌افتد؛ آزادگان مقاله‌ای دربارهٔ آثار شناختی گناه دارد.

تکنولوژی و بیکن

از بولتمن نقل شد که در دنیایی که رادیو گوش می‌دهد نمی‌تواند به معجزه اعتقاد داشته باشد. او می‌گوید خطای بزرگ این است که مفید بودن ساینس، که تکنولوژی داده، را از واقع‌نما بودنش جدا نمی‌کنند. اکسپریمنت یعنی وضعیتی را ست می‌کنیم، ورودی می‌دهیم و خروجی می‌گیریم و رابطه ریاضی پیدا می‌کنیم، مثل یک بلک‌باکس؛ مهم نیست بدانیم داخلش چه خبر است، حدسمان درست باشد یا غلط رادیو کار می‌کند.

دویست سال بعد از نیوتون با مکانیک نیوتونی تکنولوژی ساختند و به گفتهٔ او آن نظریه کلاً غلط بود؛ موشکی که به ماه فرستادند چیزی خارج از مکانیک نیوتونی نداشت. پس تکنولوژی از واقع‌نمایی مدل‌ها نمی‌آید، و اگر کسی فکر کند تکنولوژی سند درست بودن جهان‌بینی علمی است دچار توهم شده.

به گفتهٔ او بیکن پدر معنوی ساینس بود و ایده‌اش تسلط بر طبیعت؛ بیکن واژه تورچر، یعنی شکنجه، را به کار برده که باید طبیعت را شکنجه کنیم تا حرف بکشیم. تکنولوژی یعنی از طبیعت حرف کشیدیم که در چه شرایطی همیشه یک کار خاص می‌کند؛ پدیده‌های غیرقابل کنترل وارد ساینس نمی‌شوند، پس رادیو و موبایل سندی بر درستی مدل‌های ما نیست.

گفتگو با یکی از حاضران

یکی از حاضران واژه آنتی‌رئالیست را می‌آورد. او می‌گوید روی لکسیکون حساس است: واژه‌ها را به اصطلاح عاطفی‌شون هم در نظر بگیرید، همه جهت‌دارن در جهت اینکه جهان‌بینی علمی را تقویت بکنند. وقتی می‌پرسند کوانتوم که ۱۰ رقم اعشار کار می‌کند آیا تقریبی از صدق ندارد، می‌گوید مکانیک نیوتونی هم ۱۰ رقم اعشار می‌داد و نپتون را از آن کشف کردند، و همان استدلال غلط را دوباره دارد تکرار می‌کند.

او می‌خواهد یک لحظه فکر کنند قوانین جهان ریاضی نیستند ولی چون قوانینی برقراره، نظم به معنای تکرارپذیری به وجود می‌آید؛ ریاضیاتتون را طوری ساختید که به درد این کار می‌خوره. می‌پرسد این اعتقاد که مدل‌های ریاضی واقع‌نما هستند را از کجا می‌آرید؛ علم روی پیش‌فرض‌هایی بنا شده که به نظر او کاملاً غیرمنطقی‌ان، مثل اینکه قوانین جهان ریاضی باشد.

تمثیل او این است: کسی ادعا می‌کند چیزهای کیسه همه‌شان از آهن‌ان و با آهن‌ربا ثابت می‌کند؛ وقتی نیکل درمی‌آید تعریف را اصلاح می‌کند و ادامه می‌دهد. یک میلیون از چیزها باقی مانده، و در علم هم این اتفاق افتاده. پدیده‌هایی که ساینس مطالعه می‌کند جزء بسیار کمی از جهان است، و ابزار با ادعایی که دارد می‌کند رابطه دوری دارد.

جهان‌بینی دینی حیطه‌اش جای دیگه‌ست: زندگی او و تجربیات دینی. جهان‌بینی علمی به سؤال‌های او دربارهٔ زندگی جواب نمی‌دهد و قرار هم نیست بدهد، ولی جهان‌بینی دینی خیلی از سؤال‌ها را می‌دهد. یک وقت دنبال تسلط بر طبیعتید و باید همین روش را بگیرید، یک وقت دنبال کشف علت و حقیقت عمیق‌تر؛ آن‌وقت این‌ها به درد نمی‌خوره.

معنا، تجربه درونی و قدرت

او دکارت را مثال می‌زند که نمی‌داند خارج از او جهان هست یا نه؛ «من هستم»، و عمیق‌ترین علمی که دارد این است که وجود دارد. اگر قبل از علم به زندگی خودت نگاه کنی می‌بینی علم چیزی توضیحی برای زندگی‌ات ندارد. توصیف‌های ریاضی علم را برای بخش تکرارپذیر قبول دارد، ولی اینکه به کتاب فیزیک بیشتر از علم حضوری خود اعتماد کنند را فاجعه می‌داند.

از نظر فلسفی به گفتهٔ او این خیلی حرف موجهی نیست که اکسپریمنت‌ها را اگر یک مدل ریاضی بدهیم فکر کنیم رئالیستیه؛ اگر مکانیک نیوتونی از بین نرفته بود، باز این خوش‌خیالی می‌تونست موجه باشه، الان نمی‌تواند. جهان‌بینی علمی از اینجا آمده که قسمت‌های ریگولار را مطالعه می‌کنیم و بعد دچار توهم می‌شویم که جهانی دترمینستیک داریم. از نظر او بدیهی است که معنا در جهان وجود دارد؛ اگر قوانین جهان ریاضی باشن، معنا وجود ندارد، ولی او معنا را حس می‌کند.

او می‌گوید اگر نوروساینتیست‌ها بیان به او بگویند تو وجود نداری، چرا باید عمیق‌ترین تجربه‌های شخصی‌اش را دور بریزد چون یک آکادمی بر اساس یک سری اکسپریمنت‌ها چیزی گفته. به گفتهٔ او از قرن هجدهم نظام سلطه آکادمیک با تکنولوژی‌ها به مردم اعتماد می‌داد، ولی تکنولوژی‌ها از مدل‌های ریاضی تقریبی درمی‌آیند و رفتن به ماه دلیل نمی‌شود که ساینس راستشو به ما می‌گوید.

در پاسخ به پرسشی دربارهٔ تقدم علم بر تکنولوژی، فکر می‌کند آرزوی تکنولوژی اول آمده؛ به نظر می‌رسد مطالعات تاریخی بیشتر این‌جوری نشان می‌دهد که معطوف به قدرته، ولی این نظریه غالبه و ممکن است این‌جوری نباشد. به اکسپریمنت‌ها اعتماد می‌کند چون منبعش موثقه؛ این لایه اعتماد به گواهی در تجربیات شخصی او وجود ندارد؛ مهم این است که اولویت در شناخت جهان به سمت تجربیات عمیق درونی خود باشد.

بخش‌های بزرگ جهان و الهیات پشت علم

در بخش پایانی گوینده می‌گوید می‌خواهد دربارهٔ دعا صحبت کند چون ابتدای ماه رمضان است، ولی از اینجا شروع می‌کند که یک بخش خیلی بزرگ جهان توسط ساینس تجربی اصلاً تاچ نمی‌شود: ارزش‌شناسی، مسئولیت‌ها و باید‌هایی که بر آدم حاکمه، و فنومنولوژی. ادعای آقای دکتر را مهم می‌داند و می‌گوید اگر ساینتیست بیاید بگوید «من همه دنیا را دارم توضیح می‌دهم»، ادعای گزافی دارد می‌کند.

او می‌گوید پشت این فکر الهیاتی بوده: به جای خدایی که در جهان حضور دارد و اکتیوه و جواب می‌دهد، خدایی ثابت و لایتغیر با برنامه‌ای از پیش تعیین شده و قوانین ثابت. نیوتون، گالیله، کپلر و دکارت متعهدند که این خدا را باید بشناسیم، و آباء علم مدرن از کالج‌های الهیاتی درآمده‌اند. از کتاب ژاک قضا و قدری هم مثال می‌زند که فیتلیزم را مسخره می‌کند.

دعا

دو تفاوت اساسی الهیات شیعه با اهل سنت و مسیحیت دعا و ولایت است؛ دعا در جهان تشیع پررنگ است و در تسنن و مسیحیت هم هست ولی نه به این وسعت. نمونه‌ای از مسجدالحرام می‌آورد که ساعت یک ناگهان فضا عوض شد و شیعه‌ها دعای کمیل و مناجات می‌خواندند. در فلسفه تحلیلی دو نوع دعا را تفکیک می‌کنند: relational، یعنی مناجات و صحبت با خداوند، و petitionary، یعنی درخواست.

برهان علیه دعای درخواستی این است که موجود کاملاً خوب اگر بتواند جهان را بدتر نمی‌کند و بهتر می‌کند؛ پس اگر آنچه دعا می‌کنی جهان را بدتر کند خدا نمی‌دهد و اگر بهتر کند خودش می‌دهد، یعنی دعا تأثیری ندارد. او می‌گوید پشت این برهان همان خدای ثابت و فیتالیزم نشسته است. در جواب می‌گوید دعا شرط لازم فعل الهی است نه شرط کافی: «اگر دعای من نبود» آن اتفاق نمی‌افتاد. در پایان می‌گوید مسئله نجات پیدا کردن نیست، مسئله خود آن دعا کردن است.

→ متنِ کاملِ این جلسه