جلسه با ازسرگیری بحث پس از یک ماه وقفه آغاز میشود. او میگوید بحثهای جلسه قبل را خارج از هدفی میداند که برای خودش تعیین کرده بود، و آن هدف معرفی یک مفهوم یا تعریف جدید از معجزه یا میراکل از روی متن، مثلاً قرآن، است. با این حال چون بحث پیش آمده، چیزهایی هم دربارهی آن میگوید.
مفهومی تازه به جای تعریف کلاسیک
او میگوید هدفش این است که یک مفهوم یا تعریف جدید از معجزه یا میراکل معرفی کند که با آنچه در سنتهای اسلامی و تحلیلی هست تفاوت دارد. فکر میکند جلسه قبل نام آن self-sign یا revealed signs بود، یعنی آیات بینات نازل شده. چون در چند دهه اخیر در فلسفه دین تحلیلی به تعریف کلاسیک هیومی میراکل انتقاد میشود، در مقاله تصمیم گرفته آن را تعریف جدید معرفی کند؛ ولی میشد آن را سادهتر فقط مفهوم جدید بگوید. همچنان فکر میکند ارائهی آن به عنوان جایگزین خوب بهتر است.
او میگوید ما اختیار داریم هر دستهای از مصداقها را دورش خط بکشیم و یک واژه برایش بسازیم، ولی باید بتوانیم بحث کنیم که آیا این واژه مفیده یا نه. برای بزها و گوسفندهای قهوهای فلات ایران میشود اسم گذاشت، اما جا انداختن چنین مفهومی در گونهشناسی و زیستشناسی به نظر گمراه کننده است. علف هم مفهوم خیلی مفیدی در باغبانی است، ولی صرف اینکه خوش تعریفه معنایش این نیست که خوب است وارد زیست شناسی شود.
او میگوید مفهوم تازه وجه اپیستمیک و نسبی دارد: چیزی میتواند برای کسی سر و ساین باشد و برای دیگری نه، در حالی که میراکل چیز مطلقی است. یک راه مقایسه دو تعریف این است که ببینیم چه مقدار از مصداقهایی که میخواهیم حذف میشود و چه مقدار از چیزهایی که نمیخواهیم وارد میشود. به نظر او نقطه ضعف اصلی تعریف استاندارد میراکل این است که خیلی چیزها در آن هست که در کانتکست های دینی دوست نداریم به عنوان میراکل ازشان یاد بکنیم.
تمثیل میز بیلیارد
او میگوید این بحث فلسفی است و سعی میکند دربارهی چیزهای کلاسیک فلسفی زیاد صحبت نکند. پرسش کلیدی در علم و دین این است که آیا علم با وقوع معجزه، به معنای دخالت خدایی شخصی در جهان، هماهنگ هست یا نه. به پروژهای در کلیسای کاتولیک اشاره میکند که میخواهد نشان دهد بدون نقض قوانین علمی معجزه ممکن است، مثلاً با اینکه مکانیک کوانتومی دترمینستیک نیست.
تمثیل او میز بیلیاردی است که بازیکنها و چوبهای بیلیاردش نامرئی هستند: فقط یک میز میبینیم و حرکت توپها را و عامل حرکتدهنده معلوم نیست. کسی کنجکاو میشود قوانین حرکت توپها را به دست آورد، میز جدیدی با همان شرایط میسازد و اکسپریمنتهای خودش را تکرارپذیر میکند؛ اگر آدم باهوشی باشد، میتواند قوانین نیوتون را به دست آورد و حرکت توپها را محاسبه کند.
در میز اول فریویل دخالت دارد و او آن را در میز دوم حذف کرده، چون تا فریویل هست تکرارپذیری از بین میرود. حتی اگر این مطالعه صددرصد کامل باشد، قدرت پیشگویی دربارهی میز اول به او نمیدهد و به او نمیگوید که آن بازی چه بود، قواعد چه بود و چه کسانی بازی میکردند.
به نظر او این به رابطهی مطالعات علمی با جهانی که free will در آن هست و معجزه در آنجاست نزدیک است. علم برای اینکه با پیچیدگیهایی مثل free will مواجه نشود سراغ وضعیتهای تکرارپذیر میرود و شرط تکرارپذیری محدودیت زیادی در آنچه میتوانیم بشناسیم ایجاد میکند. حتی با قدرت پیشگویی صددرصد در همهی اکسپریمنتها نمیشود دربارهی وجود یا نبود free will یا دخالت از خارج طبیعت نتیجه گرفت؛ مثل اینکه یکی از آدمهای نامرئی ظاهر شود و توپی را نگه دارد. او میگوید دستکم در مورد خودمان free will را احساس میکنیم.
شرایط تعارض علم با معجزه
او میگوید فهرست کاملی ندارد، ولی برای اینکه کسی احساس کند به دانشی رسیده که جایی برای معجزه در آن نیست، چیزهایی لازم است. یکی نظریه همهچیز است، یعنی فهمیدن کوانتوم گراویتی؛ اما آنچه آن اصحاب کلیسا روی آن تأکید کردند این است که چنین نظریهای لازم است دترمینستیک هم باشد. اگر حالتهای آندترمینستیک داشته باشد، منطقاً نمیشود نفی کرد که چیزهایی از خارج طبیعت کنترل شوند، در حالی که جهان لاپلاس جا نمیگذارد.
حتی با نظریهای که همهی اکسپریمنتهای موجود را جواب دهد، تضمینی لازم است که اکسپریمنت جدیدی وجود نداشته باشد. او میپرسد آیا با حل کوانتوم گراویتی میتوان تضمین کرد که شش ماه دیگر کسی اکسپریمنتی انجام نمیدهد که با معادلات نخواند. چنین تضمینی را در علم انتظار ندارد، و به نظر او گرفتن نتایج فلسفی مثل نبودن فریویل یا معجزه از علم فعلی نتیجهگیری ادهاک است. در جهان لاپلاسی نه تنها معجزه بلکه فریویل هم نفی میشد.
او میگوید اگر توصیف ریاضی نظریه همهچیز پیدا شود، معنایش این نیست که آن نظم ریاضی خودش به وجود آمده؛ ممکن است از جایی آمده باشد. به مثال پیرس اشاره میکند: آشپزی که برنامهی روزانه دارد؛ اگر با مشاهدات یکی دو سال معادلاتی بنویسید که بگوید فردا چه درست میکند، معنایش این نیست که فهمیدهاید چرا این کار را میکند. نظم از آن معادله نیامده است.
برای نفی معجزه یا موجوداتی با فریویل که بتوانند در امور جهان دخالت کنند، از علم چیزهای زیادی لازم است و ما اکنون در چنین وضعی نیستیم. به نظر او تقریباً هر ادعایی علیه معجزه را میشود علیه فریویل هم به کار برد، و به شدت احساس میکند کسانی که در ساینس کار میکنند متوجه نیستند که جهانبینی علمی که با آن مسائل دینی را زیر سؤال میبرند، فریویل را هم زیر سؤال میبرد.
اعتبار جهانبینی علمی
او میگوید خیلی به علم اعتماد ندارد؛ فکر میکند پیشفرضهایی در علم هست که درست نیست و مانع از این است که به یک نظریهی قطعی نهایی برسیم، و اعتماد ندارد که واقعاً کوانتوم گرویتی حل شود و چیزی شبیه نظریه همهچیز به وجود آمده باشد. نکتهی اصلی به نظر او این است که آنچه با معجزه و دین تعارض دارد جهانبینی علمی است و آن به شدت ضعیف است: جهان را ذراتی ببینیم که با معادلات ریاضی حرکت میکنند و غایتانگاری و مفهوم کیفیت از آن حذف شده باشد. او میگوید به نظر میآید این نگاه اشکالی ندارد، ولی به نظر خودش اشکال دارد.
یکی از حاضران میپرسد آیا میشود به علم اعتماد کرد. او پاسخ میدهد بحث جلسه قبل از همینجا شروع شد: در مانیفست علم که بیکن نوشته صراحتاً گفته شده هدف کنترل و تسلط بر طبیعت است و دانش ما از طبیعت در چند قرن اخیر طوری ساخته شده که برای ما مفید باشد، پس در این جنبهها میشود اعتماد کرد. به نظر او علمگرایی این است که فراموش کنیم این نوع نگاه به طبیعت چندان نتیجه مفیدی برای شناخت نمیدهد و میتواند گمراهکننده باشد.
او میگوید در قرن هجدهم و نوزدهم این حس پیدا شد که طبیعت کامل شناخته شده است: مکانیک نیوتونی نظریه همهچیز بود و لاپلاس میگفت با شرایط اولیهی ذرات همهچیز را تا ابد میگوید. اما میگوید اجزای آن مدل را دیگر قبول نداریم، و با این حال با همان مکانیک میشود موشک به ماه فرستاد؛ مغالطه این است که مدلی که درست پیشگویی میکند را درست بدانیم. به نظر او نکتهی اصلی این است که تواضع وجود ندارد، و هرجا هیاهو بیشتر است نقاط ضعف بیشتر است.
مدل ریاضی و تفسیر
او میگوید در ساینس یک سری اکسپریمنت انجام میدهیم که ورودیها را ست میکنیم و خروجیهایی به دست میآوریم که کاملاً دقیق قابل اندازهگیری هستند. هدف این است که یک مدل ریاضی درست کند که این ورودی خروجیها را به همدیگر ربط بدهد و برای اکسپریمنت جدید هم خروجیها را محاسبه کند. میخواهد یک مدل ریاضی را جایگزین بخشی از طبیعت بکند، و امیدش این است که این مدل یک هینت خوب بدهد که داخل طبیعت، که مثل یک بلک باکس است، چه خبره.
او میگوید این ایده ایده نیوتونه، حتی ایده گالیله هم نیست: بدون اینکه مثل طبیعتشناسی قدیم بخواهیم ثابت کنیم که یک چیزی وجود دارد، اول بیاییم معادلات را بنویسیم، بعد سعی کنیم از روی این معادلات دربیاریم که چه خبره؛ نیوتن با فرض نیروی جاذبه مدار بیضی قوانین کپلر را به دست آورد. او میگوید یک بار این پروژه شکست خورد، ولی همین پروژه الان در فیزیک انجام میشود: مدل ریاضی میسازیم و بعد برایش تعبیر پیدا میکنیم. در علم گذشته تعبیر تقدم داشت و از نظر محاسباتی پیش نمیرفت.
اینکه قوانین طبیعت ریاضی هستند یک فرض است. پنروز را یکی از معدود آدمهایی میداند که صراحتاً میگوید ایمان دارم قوانین طبیعت ریاضیاند، و میگوید او لااقل میفهمد که ممکن است نباشند. کار فیزیک تا حالا ثابت نکرده که با ذراتی طرفیم که طبق معادلات ریاضی حرکت میکنند. حتی اگر قوانین ریاضی نباشند، ساختن مدل ریاضی ممکن است، چون از لحاظ ریاضی برای هر ورودی خروجی میشود فانکشنی ساخت؛ پس این کار قابل انجام بودن نتیجه نمیدهد که قوانین ریاضیاند.
پیشرفت علم و رئالیسم
او میگوید چه پیشفرضهای فیزیک درست باشند چه غلط، دانش پیش میرود؛ پس اینکه روزبهروز اکسپریمنتهای بیشتری را توصیف میکنیم هیچ نشانهای نیست که پیشفرضها درستاند. ملاک اصلی علم این است که مدل با اکسپریمنتها سازگار باشد و آنها را پیشگویی کند؛ کسی نمیگوید مدل چون پیچیده شده یا چون اجزایش معلوم نیست از کجا آمده خوب نیست. تئوری جدید همیشه پوشش بیشتری از قبلی دارد.
با تمثیل مربع و ششضلعی میگوید مدلی که اکسپریمنتهای بیشتری را توجیه میکند لزوماً به حقیقت نزدیکتر نیست و ممکن است از واقعیت دور شده باشد؛ مثال میزند آزمایش مایکلسون-مورلی که برای توجیهش چیزهای عجیبی گفتند، مثل منقبض شدن اشیاء در اتر. فکر میکند ساینتیستها متوجه نیستند که فرضهایی گذاشتهاند، و ملاک توجیه اکسپریمنتهای بیشتر دقیقاً ملاکی است که به درد تکنولوژی میخورد؛ به نظر او در هیچکدام از مراحلش به این فکر نشده که منطبق با واقعیت باشد.
او میگوید گذاشتن اسم رئالیست روی چنین چیزی خیلی برای او حساسیتزاست. نگران بود حرفهایش دوقطبی رئالیست یا آنتیرئالیست تعبیر شود، و میگوید هیچکدام از این دو نیست: از این مدلها واقعیتهایی را میفهمیم، بهویژه چون این سبک دانش به تکنولوژی و قدرت آبزرویشن بیشتر میرسد و بنابراین جهان را بهتر میشناسیم.
جمعبندی او دو نکته دارد. اول اینکه علم را چقدر جدی میگیریم؛ به نظر او اگر متد علم را برای تولید جهانبینی علمی جدی بگیریم مشکل بسیار هست. دوم اینکه حتی اگر این جهانبینی را بپذیریم، آیا میتوان گفت معجزه وجود ندارد؛ اینجا هم به نظر او کلی داستان هست. تعارض بین علم و معجزه نیست بلکه بین جهانبینی علمی و معجزه است، و تقریباً هیچکدام از پیشفرضهای این جهانبینی با متد علم تأیید نمیشود؛ جهانبینی علمی آنطور که معروف است از علم درنمیآید.
دو نگاه به دین
پس از این، نوبت گویندهای دیگر میشود که میگوید میخواهد دربارهی علم، دین و معجزه صحبت کند. او میگوید هیوم فکر میکرد با جهانبینی علمی باید عقلانیت باور به معجزات را رد کنیم، و میگوید اگر جامعهشناسی علمی را جدی بگیریم و فکر کنیم علم تجربی دارد واقعیت جهان را نشان میدهد، به نظر میآید که شاید استدلالهای هیوم کار کند، هرچند مشکلات خودش را دارد. ولی فکر میکند دین و معجزه میتواند در رابطهای متضاد با هم قرار بگیرد.
او تفکیکی را مطرح میکند که کانت در دین در محدوده عقل تنها میکند، بین دین اخلاقی و دین وحیانی، ولی خودش میگوید دین معطوف به اخلاق یا کرامت انسانی و دین معطوف به قدرت. دین معطوف به قدرت بر این شهود استوار است که عقل ما به اندازه کفایت نمیرسد و برای جامعه و حکومت به دین نیاز داریم؛ دستوراتی میخواهد تا بر اساس آن دستورات جامعه پایهریزی و هایرارکی اجتماعی-سیاسی تشکیل شود، و در رأس آن شخصی متصل به خداوند باشد. تمام تلاش دینشناسی هم شناخت این احکام و عمل به آنها میشود.
در این نگاه تبعیت محض از قوانین لازم است و لازم نیست فلسفهی احکام را بدانی، فقط فرم احکام را. برای این تبعیت به میراکل به معنی عرفی کلمه نیاز داری: چرا باید از او تبعیت کنم؟ چون میراکل در دستش بوده. پس میراکل در این نگاه مفهوم کلیدی میشود.
در نگاه دوم دین آمده تا زیست اخلاقی در جامعه ایجاد کند. دستورات برای خوب شدن ماست و در کنار دستورات عقلانی است، پس این دین را رشنال یا اتیکال رلیجن مینامند. در این نگاه معجزه به معنای تیپیکال کلمه نقشی ندارد، اما دیواین اکشن نقش دارد.
دین، معجزه و دخالت دائمی خدا
دیواین اکشن در این نگاه یعنی خدا در جهان دخالت کند، چون دنبال ایجاد زیست اخلاقی هستی: دعایی مستجاب شود، مسیری برای هدایت باز شود. ماجرا این نیست که چیز عجیبی وسط بیاید و بخواهد بگوید «من رئیس توام». هدف این نیست که به تعبیر قرآنی گردن همه شما خم شود جلوی آیهای که نازل میشود، هدف این است که با اراده آزادت بیایی. او میگوید دین و معجزه دو تا مفهوم متضاد هم هستند.
او با جملههایی از کانت سه تفاوت میشمارد. اول اینکه دین معطوف به قدرت به بتپرستی میانجامد: به جای پرستش خداوندی که تو را خوب میکند، فرمالیسم و صورت احکام را میپرستی. دوم اینکه دینداری در آن ابزاری برای رسیدن به رحمت (گریس)، احتمالاً، است، اما در دین معطوف به اخلاق معیاری داری که ببینی خوبتر شدهای یا نه؛ مثلاً ماه رمضان روزه گرفتی، بعد از این ۳۰ روز انسان پذیراتری شدی یا همان بد اخلاقی بودی که بودی؟ اگر همان بودی، در مسیر خوب شدن حرکت نکردی.
سومین تفاوت به جملهی کانت دربارهی عبادت واقعی برمیگردد که در آن با خود سخن میگویی هرچند ظاهراً خطاب به خدا باشد. در اینجا روی خودت کار میکنی و با عقلانیت و درک حضور خداوند جهانبینی خود را تصحیح میکنی، و دائماً در خوف و رجایی. در دینداری معطوف به فضیلت همیشه نامطمئنی، در حالی که در دین قدرت بهراحتی به یقین میرسی، مثلاً با باز کردن رساله عملیه.
او میگوید در این نگاه میراکل به معنای سنتی اهمیتی ندارد و فقط به معنای گایدنس مهم است؛ حضور خداوند در تکتک آنات جهان اهمیت دارد. به نظر میآید حتی معجزات عجیب ادیان ابراهیمی هم جنبهی هدایتی دارند: زکریا دعا میکند و بچهدار میشود، و معجزات موسی برای نرم کردن قلب فرعون و نجات بنیاسرائیل است. نتیجهی او این است که دین و معجزه به معنای تیپیکال کلمه در تضادند، و مفهوم کلیدی دخالت دائمی خداوند، ظهور او در جهان برای دستگیری انسانهاست.
→ متنِ کاملِ این جلسه