→ بازگشت به فلسفه متن مقدس

جلسهٔ ۸ · فلسفه متن مقدس

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

معجزات دینی، تردستی جادویی و انتقال باور

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.
این خلاصه بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن این جلسه تهیه شده است؛ متن جلسه پس از آن ویرایش و جایگزین شده و ممکن است برخی نقل‌قول‌های این خلاصه در متن فعلی عیناً نباشند.

این جلسه درباره مقاله‌ای از تئودور ننو، استاد دانشگاه آکسفورد، است که از برهان میمتیک هیوم دفاع می‌کند. او می‌گوید بخشی از مقاله را می‌خواند، برهان را توضیح می‌دهد و با همفکری حاضران بررسی می‌کنند که برهان کار می‌کند یا نه. اول راجع به تکامل و میم صحبت می‌کند و بعد به مقاله می‌رسد.

مقاله و ادعای اصلی

مقاله‌ای از تئودور ننو سه چهار روز پیش آنلاین شده و احتمالاً تابستان ۲۰۲۴ در مجله تیک چاپ می‌شود. ننو مدافع هیوم است و می‌خواهد بگوید که باور به معجزات از سنخ باور کردن به جادو است و تفاوتی بین این دو وجود ندارد. اگر باور به یکی عاقلانه باشد دیگری هم عاقلانه است و برعکس، و این ورژن جدیدی از برهان نوع هیوم است.

تکامل فرهنگی و میم

او می‌گوید در تکامل بیولوژیکال انتقال وراثتی توسط ژن‌ها انجام می‌شود؛ موتاسیون‌ها ژنوتیپ‌ها و فنوتیپ‌ها را تغییر می‌دهند، مسئله این است که کدام ادپتیو باشد، و نچرال سلکشن آن‌ها را سلکت می‌کند. ادعا این است که دقیقاً همین اتفاق در فرهنگ بین انسان‌ها هم می‌افتد، و داوکینز برای آن ترمی دارد به نام تکامل کالچرال.

به گفتهٔ او وقتی مسئله‌ای اسپرید می‌شود، با کتاب نوشتن یا سخنرانی یا تبلیغات، بین آدم‌ها اتحاد اجتماعی پدید می‌آید و جامعه بر اساس آن به ثبات می‌رسد. اگر جامعه‌ای زبان مشترک یا دین مشترک داشته باشد، خیلی وقتا این به پیروزی بر دشمن کمک می‌کند. بازی تیم فوتبال ایران با عربستان هم مثال است: در فیزیک جهان اتفاقی نمی‌افتد، ولی برای مردم مهم است که چه کسی پیروز شود و این اتحاد اجتماعی ایجاد می‌کند. دو عامل در بقای قبیله‌های انسانی کمک می‌کند، کوپریشن و کامپتیشن.

عنصری که در تکامل فرهنگی نقش ژن را بازی می‌کند میم نام دارد و انتقال‌دهنده وراثت فرهنگی است. میم می‌تواند کتاب یا فیلم یا موسیقی باشد؛ تیم ملی فوتبال هم یک میم است، چون همه آدم‌ها در آن عوض می‌شوند و مربی عوض می‌شود ولی خود مفهوم ثابت مانده است.

جهش میمتیک و رقابت فرهنگی

به گفتهٔ او زبان انگلیسی الان در دنیا دامیننت شده، یعنی میم زبان انگلیسی نسبت به خیلی از زبان‌های دیگر قدرت پیدا کرده؛ مثلاً سیصد سال پیش تو منطقه ما از هندوستان تا آناتولی فارسی صحبت می‌کردند یا حداقل می‌نوشتند و به خاطر قدرت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این هی کوچک‌تر شده. همان‌طور که جهش‌های ژنتیک داریم، جهش‌های میمتیک هم داریم، ولی بازه‌ها اینجا در حد ده و بیست و پنجاه و صد سال است.

او آلمان حدود ۱۹۱۰ را مثال می‌زند: آلمان‌ها احساس می‌کنند نسبت به انگلستان و فرانسه ضعیف‌تر می‌شوند و یهو تفکرات ضد یهودی رشد می‌کند. هیتلر پاپ‌آپ نکرده و پشتش بک‌گراند مثلاً چهل ساله است. دربارهٔ ایران می‌گوید تقریباً صد و پنجاه ساله ایرانی‌ها می‌خواهند از دنیا عقب‌تر نباشند و استقلال و آزادی و انتخابات داشته باشند، و مشروطه و قیام دکتر مصدق و انقلاب اسلامی اتفاق می‌افتد.

معجزه، دلیل‌های هیوم و شعبده

در مقدمهٔ مقاله آمده که هیوم در کتاب اینکوایری کانسِرنینگ هیومن آندرستندینگ نشان داد که به دو علت اساسی نمی‌توانیم به وقوع معجزات باور داشته باشیم: رشنال نیست، و به نظر می‌آید که اصلاً ایمپاسیبله. رشنال نیست چون تستیمونی را نمی‌توانیم قبول کنیم، یا چون بارها کاری را کرده‌ایم و اتفاق نیفتاده. ایمپاسیبله است چون قوانین را به صورت یونیفورمیتی آو نیچر می‌بینیم، یعنی فکر می‌کنیم قوانین در همه جهان و همه شرایط برقرارند و نقض قانون آن یونیفورمیتی را به هم می‌زند، و بنابراین از نظر هیوم غیرممکن است.

بعد از شعبده‌بازی حرف می‌زند: ما متدولوژی آن شعبده‌بازی را نمی‌دانیم، و وقتی با چیز عجیب و سورپرایزینگی مواجه می‌شویم بلافاصله شروع می‌کنیم به خبر دادن به همدیگر. به گفتهٔ او از نظر سایکولوژی مطالعاتی انجام شده و ما خیلی دوست داریم که خبرمون دست اول باشد.

میم، تقلید و استقلال از صدق

ژن پول یک استخر ژن است که ژن‌های اسپیشزهای مختلف در آن با هم رقابت می‌کنند و هرکدام که بتوانند بقا پیدا می‌کنند. ژن‌ها با اسپرم و egg از بدنی به بدن دیگر می‌پرند و میم‌ها به همین ترتیب در استخر میم از مغزی به مغز دیگر می‌پرند، از راه ارتباط سوشال و حرف زدن.

کپی شدن ژن‌ها در رابطه جنسی وجود فیزیکی و بیولوژیک دارد، ولی ریپلیکیتور میم‌ها ایمیتیشن یعنی تقلید است. او مثال می‌زند که بچهٔ کوچک کار پدر و مادر را، جارو کردن یا نماز خواندن، دقیقاً تکرار می‌کند. به نظر ننو ما خیلی وقت‌ها حرف‌ها و تفکراتی را که از همدیگر گرفتیم تقلید می‌کنیم، مخصوصاً در بحث میراکل؛ و رسانه این را برای همه مولتی‌پلای می‌کند.

سوزان بلک‌مور در کتاب د میم ماشین می‌گوید تروث ملاک لازمی برای میم موفق نیست و اگر میمی بتواند اسپرید شود می‌شود. به گفتهٔ او انتقال، چه ژنتیک چه میمتیک، مستقل از تروث است. مثال او ویش‌فول تینکینگ است: می‌دانم ممکن است مریضم خوب نشود ولی امیدوارم که بشود؛ این به گفتهٔ او چیزی ژنتیکی است که به بقای ما کمک می‌کند و ممکن است ربطی به صدق نداشته باشد.

پلنتینگا بر اساس این برهانی می‌سازد به نام اوولوشنری آرگیومنت اگینست نچرالیزم. به گفتهٔ او پلنتینگا می‌گوید قوای شناختی ما بر اساس تکامل پدید آمده و مستقل از صدق کار می‌کند، پس نمی‌توانید نشان بدهید که ریلایبل‌اند، چون برای بقا پدید آمده‌اند نه برای صدق؛ و اگر انسان محصول تکامل صرف در فضای ۱۰۰٪ نچرالیستیک باشد، دچار باور خود شکن می‌شوید. او این برهان را جالب می‌داند.

لذت شگفتی و داستان‌های دست اول

او از هیوم نقل می‌کند که این داستان‌های میراکل به گوینده و consumer حس خوبی می‌دهد، چون به نظر او برای انتقال میم هیجان لازم است. فوتبال را مثال می‌زند که در هر لحظه می‌شود گل زد و سورپرایز شدن آدم‌ها بیشتر است. جمله هیوم این است که پشن سورپرایز و واندر که از میراکل پدید می‌آید، چون agreeable emotion است، تمایل به باور آن وقایع می‌دهد؛ او می‌گوید چون چیز عجیب است و می‌خواهید اسپریدش کنید، کم‌کم دوست دارید بهش باور کنید.

او مثالی از Indian Rope Trick می‌آورد: یک نفر در مجله‌ای در شیکاگو داستانی نوشت که یک هندی یک دانه طناب آورده. چون مجله معمولاً خبر می‌نوشت، فکر کردند این خبر است و سال‌ها راجع بهش حرف زدند. خیلی‌ها آن را دست اول تعریف می‌کردند که ما رفتیم دیدیم؛ به گفتهٔ او احتمالاً این‌ها از اینکه خبر دست اولی برای بقیه فراهم کنند لذت می‌برند، چون آن آدم تبدیل می‌شود به منبع خبری.

به گفتهٔ او Hume فکر می‌کرد که انتقال میمتیک هیچ ربطی به صدق ندارد. در جمله Hume، یک آدم دین‌دار ممکن است enthusiast باشد و به چیزهایی که واقعی نیستن علاقه‌مند باشد؛ حتی ممکن است بداند داستانش درست نیست و با بهترین نیت برای پروموت کردن علت مقدس پافشاری کند. جمله دیگری از Hume درباره لذت خبر دادن و اولین خبرگذار بودن است، و اینکه آدم‌هایی که sense دارند دنبال evidence بیشتری می‌گردن؛ او می‌گوید آخرش یک جمله سوالی است.

صورت‌بندی برهان ننو و نتیجهٔ مقاله

ننو برهان را چنین می‌نویسد: یک، معجزات وقایع عجیب و غریبی هستند که گزارش می‌شوند. دو، وقایع عجیب و غریب می‌توانند از سنخ مجیک باشند. سه، انسان‌ها تمایل دارند به صورت سایکولوژیکلی وقایع عجیب را گزارش کنند. چهار، این تمایل مستقل از صدق است چون یک نوع انتقال میمتیکه. پنج، از دو و سه و چهار نتیجه می‌گیریم که معجزات می‌توانند گزارش‌هایی ناسادق باشند.

او می‌گوید تفاوت میراکل و مجیک این است که در مجیک یک متدولوژی برای فریب دادن داری، ولی در معجزه ادعا این است که امر سوپرنچرال است، از دخالت خداوند در جهان صحبت می‌کنی و نمی‌خوای فریب بدی. نتیجه برهان، که هیومیه، این است که باور به وقوع معجزات معقول نیست، چون نمی‌توانید تفاوت بین معجزه و مجیک را نشان بدهید.

او می‌گوید جلسهٔ پیش سعی کردند نشان بدهند که برهان‌های هیومی لزوماً تأثیری بر دین‌داری دین‌داران ندارد اگر دین‌داری فضیلت‌مندانه باشد؛ دین‌داری روشی است برای خوب شدن و به زیست عقلانی و اخلاقی احتیاج دارد، نه به اینکه معجزه‌ای اتفاق افتاده باشد. اگر برهان ننو هم درست باشد، به دین‌داری عقلانی صدمه‌ای نمی‌زند، ولی احتمالاً ممکن است به دین‌داری عوامانه صدمه بزند.

در نتیجه‌گیری مقاله آمده که شباهت‌های قوی بین magic memes و miracle memes هست و mimetic fitness این داستان‌ها مستقل از صدق است. ننو همچنین irrationality این را برجسته کرده که وقتی به شما می‌گویند شعبده‌بازی اتفاق افتاده، فوری می‌پرسید چگونه این کار را کرد، ولی وقتی مردم گذشته‌های خیلی دور از religious miracle می‌گویند، naturalistic نگاه نمی‌کنید. نتیجه این است که باور به وجود معجزات معقول نیست.

بحث پس از ارائه

در بحث پایانی گوینده‌ها در متن روشن نیستند. گفته می‌شود که در مورد علم نمی‌گوییم علم از سنخ جادوئه؛ صدقش از لحاظ استقراییه و حتی اگر صدق نداشته باشد ما به علم اعتماد می‌کنیم. اگر این استدلال درست باشد، حداکثر دینی که می‌تواند فراهم کند دینی است که حالمونو خوب می‌کند، مثل یوگا، ولی دین‌دارا می‌گویند آبجکتیولی خدا وجود دارد. او می‌گوید یک راه حل این است که واقعیت دین‌داری ربطی به معجزات ندارد، و به این علاقه دارد که مستقل از معجزات از مسیر دیگری بشود به صورت عقلانی قبول کرد که یک امر واقعی وجود دارد.

یکی از حاضران می‌پرسد معقول نیست یعنی سیستممون قابل اعتماد نیست؟ او می‌گوید معقول نیست یعنی تو را به صدق نمی‌رسونه؛ باور معقول یعنی جاستفاید و جاستفاید یعنی «یک ربطی به صدق دارد». باور به اینکه اینجا یک میز هست معقول است چون دارم می‌بینم این را، و بعدش باید در اپیستمولوژی نشان داد که قوای حسی ریلایبل‌ان. به گفتهٔ او ممکن است معجزه صادق باشد ولی لزوماً صادق نیست.

به گفتهٔ او دستگاهی که باور به وقوع معجزه را تولید می‌کند با انگیزه‌های سایکولوژیک کار می‌کند، برای اینکه خبر بدی و صاحب خبر بشی و میمتو گسترش بدی، و ربطی به صدق ندارد. مثل ساعتی است که ۱۱ و ۲۵ دقیقه است و ممکن است باتریش تمام شده باشد ولی واقعاً ۱۱ و ۲۵ دقیقه باشد؛ نمی‌شود بهش اعتماد کرد، پس نمی‌شود باور معقولی داشت که ساعت چنده.

یکی از حاضران درباره قرآن می‌پرسد که وقتی از پیامبر طلب معجزه می‌کردند می‌گفت «من هم مثل شما یک بشر بیشتری نیستم». او می‌گوید این بحث دیگری است که جلسه پیش بهش صحبت کرد؛ شاید به تدریج توقع از معجزه کمتر می‌شود و دین فضیلت‌مندانه و عقلانی مهم‌تر می‌شود، و شاید مفهوم ختم نبوت چنین معنایی داشته باشد.

→ متنِ کاملِ این جلسه