جلسه با توضیح اینکه نگاه مؤمنانه به تاریخ نگاهی غیرمنطقی نیست آغاز میشود و با تذکری دربارهٔ محدودیت روش تاریخی برای وقایع معنوی ادامه مییابد. بعد از مسیحیت پریم و از مکانیسمهایی میگوید که به نظر او مکتبها را تحریف میکنند. در این بخش از رنگ فرهنگ محیط، عوامزدگی، غلو و دگماتیسم سخن میگوید و برای هر کدام از مسیحیت و اسلام و مارکسیسم مثال میآورد.
نگاه مؤمنانه و بیطرفی
او میگوید نگاه مؤمنانه به معنای نگاهی ابلهانه نیست؛ منظورش نگاهی کاملاً منطقی است با این فرض که دین منشأ الهی دارد و وحی رخ داده است. با فرض الهیبودن منشأ ادیان یا بدون آن، هر دو میتوان بحث منطقی کرد، ولی پرسشها و پاسخها فرق میکند. مثالش مارکسیسم است: کسی که پروژهٔ مارکس را خوب میداند میکوشد توجیه کند چرا شکست خورد، و کسی که نمیداند اصلاً چنین پرسشی ندارد.
به گفتهٔ او اگر ادیان منشأ الهی داشته باشند، آنگاه در بخش قابلتوجهی از مطالعات آکادمیک پرسشهای بیخودی مطرح میشود و پاسخهای بیخودی داده میشود. به نظر او این مطالعات، برخلاف ادعایشان، بیطرفانه نیستند بلکه سکولارند. بیطرفی ممکن است، به شرط اینکه بکوشیم همهجور نگاهی را به کار ببندیم یا دستکم پیشفرضهای خود را روشن کنیم. او نمیخواهد کسی بگوید نگاه سکولار مجاز است و نگاه مؤمنانه غیرمجاز؛ مثلاً استاد نباید تز دانشجویی را که فرض کرده ادیان منشأ الهی دارند، از نظر آکادمیک ناپذیرفتنی بداند.
او میگوید بخشی از مطالعات آکادمیک که محتوایی نیستند، مثل بررسی سندیت متون، تا حدود زیادی بیطرفانهاند. مؤمنانه نگاهکردن هم به معنای توجیهگری نیست؛ باید فکتهای مخالف فرضهای اولیه را دید و همینطور بهراحتی از آنها نگذشت. به نظر او مثلاً سرعت رشد مسیحیت با نگاه سکولار خیلی سازگار نیست و پاسخهای سکولار خیلی قانعکننده نیست.
محدودیت روش تاریخی
متدولوژی بررسی تاریخ مثل ساختن تئوری علمی است: از آثار و شواهدی که امروز هست، مثل کتابها و بناهای باقیمانده از دورهٔ هخامنشی، تاریخ آن دوره را میسازند. هرچه کتابها به زمان وقوع وقایع نزدیکتر باشند، اعتبار بیشتری دارند.
او میگوید این متد انگار فرض میکند همهٔ حقایق تاریخی شواهد قابلمقایسهای باقی میگذارند. اگر بعضی اصلاً اثری نگذارند و بعضی کمرنگ یا پررنگ باشند، آنچه بررسی میشود بخشهای پررنگتر است و این گمراهکننده است، اگر نتیجه این باشد که کل تاریخ را به دست آوردهایم.
پادشاهان تعمد دارند آثار ماندگار بگذارند، مثل هرمهای فراعنه؛ پس این متد برای آنها مناسب است، ولی برای پیامبران چندان نه. از لحظههای معنوی ارتباط پیامبر با خدا اثری در تاریخ نمیبینیم. حضرت عیسی سکه و مجسمه و بنای سنگی نساخته و به نظر میآید متن مدونی هم تهیه نکرده، پس این متد ذاتاً وزن بیشتری به وقایع سیاسی میدهد.
او میگوید به نظر میآید اگر خیلی آکادمیک نگاه کند، حتی شواهد کافی نیست که ثابت کند مسیح وجود داشته؛ اگر خودش مطمئن است، از اعتقاد به متن قرآن است. نبودن شواهد کافی دلیل بر نبودن مسیح نیست، و متدی که به چیزی اعتقاد پیدا میکند که زیر تیغ جراحی دیده شود، از اول خیلی چیزها را شکار نمیکند. قرآن هم بارها بر اخبار غیب تأکید میکند، که شاهدی از آنها در دست نیست.
مسیحیت پریم و تحریف مکتبها
بحث تاریخی او این است که مسیحیت کلیسایی چقدر با مسیحیت پریم، یعنی مسیحیت در ابتدای ظهور مسیح، تطبیق میکند؛ مثلاً آیا مسیح خودش شریعت را ملغا کرده یا بعدها در روندی تاریخی ملغا شده است. پیش از آن میخواهد دربارهٔ مکانیسمهایی بگوید که همهٔ مکتبها را تحریف میکنند؛ به گفتهٔ او محال است شکل جاافتادهٔ یک مکتب همان باشد که در گذشته بوده، مگر اینکه آدمهایی بهطور مداوم و هوشمندانه بکوشند اصلاحاتی پدید آورند.
او این ایده را دوست دارد و میگوید فکر میکند در نحوهٔ انحراف در مسیحیت، اسلام، مارکسیسم و حتی نهضت روشنگری شباهت زیادی هست. مثالهایش فکرشده نیستند و خودش را به مسیحیت محدود نمیکند.
ایدهٔ کلی این است که مکتب را افراد نخبه، مثل پیامبران یا رهبران مارکسیسم، پایهگذاری میکنند، و چون حقایقشان از سطح فهم عموم بالاتر است، وقتی از بانیان جدا شود و نشر پیدا کند دچار انحراف میشود و معمولاً بیروحتر و سطحپایینتر میشود. افزون بر این، مکتب فکری به نهاد اجتماعی تبدیل میشود، مثل تفاوت مارکسیسم بهعنوان مکتب با مارکسیسم بهعنوان حزب انقلابی یا حزب حاکم.
رنگ فرهنگ محیط
او میگوید هر مکتبی در جامعهای با فرهنگ خاص ظهور میکند و بدیهی است که تا اندازهای رنگ آن را میگیرد؛ مسیحیت رنگ یونانی گرفت، و دربارهٔ مارکسیسم هم از «مارکسیسم روسی» سخن میگویند. اسلام را هم بهعنوان مثال واضح میآورد: به گفتهٔ او همان خلفای نخست رفتارهایی کردند که قومیت عربی در آنهاست؛ خلیفهٔ دوم اعلام کرد دیگر حق ندارید بردهٔ عرب داشته باشید، چون برای آنها به اندازهٔ کافی بردهٔ عجم آورده، و او این را فتوایی عربی میداند، چون فتوای اسلامی عرب و عجم ندارد.
او به جامعهٔ عرب پیش از اسلام اشاره میکند: روحیهٔ جنگآوری و شجاعت بزرگترین افتخار بود، و حتی جنگیدن قواعدی داشت، مثل چهار ماهی که نباید میجنگیدند. به نظر میآید این ویژگیها در اسلام پریم وجود دارد ولی در خود اسلام نبوده است.
به گفتهٔ او پس از فوت پیامبر نخستین کار حمله به اطراف بود، در حالی که قرآن به نظر میآید حالت دفاعی دارد و در فقه شیعه جنگ ابتدایی رسمیت نداشت. بعد فتوایی از یکی از ائمهٔ اهل سنت آمد که جنگیدن برای حکومت اسلامی سالی یک بار واجب است؛ اینکه چقدر از این جنگآوری جزو قوانین اسلامی است و چقدر عربی، فکر میکند تقریباً همهاش عربی است.
او میگوید پیامبر هیچوقت ابتدائاً به جایی حمله نکرد و حملهها در زمان خلیفهٔ دوم شروع شد؛ شافعی برای جهاد ابتدایی به خلیفهٔ دوم استناد میکند، نه به قرآن یا پیامبر. اعتقاد خودش این است که فرهنگ پیامبران با هم فرق نمیکند و رنگ عربی بیرونی است، چون پیامبر در برابر رفتار دیگران واکنش نشان میدهد.
قرآن و گزینش وقایع
او میگوید پرسشهایی که مطرح شد نتیجهٔ بحثهای اطراف سروش است و میکوشد وارد آنها نشود. درست است که اگر قرآن در چین نازل میشد زبان چینی به کار میرفت و وقایع دیگری ثبت میشد، ولی این نکتهٔ مهمی نیست: حقیقتی ازلی در ظرفی زمانی و مکانی درآمده است. مثلاً سورهٔ نور به وقایعی ازلی و ابدی دربارهٔ خانواده اشاره میکند و از واقعهٔ افک بسیار جالب استفاده میکند.
قرآن روزنامه نیست؛ از میان هزاران وقایع چند تا گزینش شدهاند که با حقایق کلی انطباق خوبی داشتند. مثلاً بیش از هزار پرسش از پیامبر شده و چهار تایش در قرآن ذکر شده است. اگر واقعهٔ افک رخ نداده بود، میشد افکی را ذکر کرد که در گذشتهٔ دور رخ داده بود. اگر در زمان پیامبر چیزی بود که بشود حقیقت را با آن بیان کرد، لازم نبود سراغ واقعهای پنهانی مثل موسی و خضر برود.
جغرافیا، خشونت و نخبگان
او میگوید اسلام رنگ مردسالار هم گرفته است؛ مثلاً رجم در قرآن نیست و مطمئن نیست روایتی دربارهٔ آن باشد، و کاملاً ممکن است سنتی باشد که به دلیل مناسبتش با رفتار اعراب وارد احکام شده. تاریخ اسلام را پر از خشونت میداند و میگوید تاریخ مسیحیت هم خشونت دارد. به نقل از کسی که یادش نیست کجا خوانده، اگر خشونت ذاتی اسلام بود، مسلمانان همهجا باید خشن میبودند، ولی مسلمانان بوسنی از آرامترین مردماند؛ اسلام اگر در محیطی آرام پدید میآمد، همان دین رأفت و رحمت میماند.
همه معتقدند مسیحیت رنگ یونانی گرفته؛ انجیلها به زبان یونانی نوشته شدهاند. دربارهٔ منشأ اسطورهٔ تجسد میگویند در امپراتوری روم بدیهی بود که امپراتور خود خداست و مفهوم پسر خدا هم وجود داشت؛ منشأ چنین اعتقادهایی میتواند تأثیر فرهنگ آن جامعه باشد. هرچه مکتب قدیمیتر باشد، احتمال انحرافش بیشتر است، چون اسناد کمتری ثبت میشد.
علاوه بر اثر جغرافیا که محلی است، تأثیری در همهٔ مکتبها هست: وقتی مکتبی از نخبگان به سطح عوام میرسد و نهاد اجتماعی میشود، شکل و بیان و محتوایش تغییر میکند. نخست افراد بالغ و نخبه، که تحت تأثیر بالغ خودشاناند، دور مکتب جمع میشوند؛ بعد از اکثریتشدن، تفکر از نوع بالغ به نوع والد میرود.
عوامزدگی و غلو
مکتبها از حالت انقلابی به محافظهکار تغییر میکنند؛ مثلاً در روسیه روزبهروز آدمهای فاسدتر و بیمحتواتری در لایههای بالای حزب قرار میگرفتند. او میگوید مکتبهای عرفانی شاید به همین دلیل تبلیغ نمیکنند و نخبهگرا میمانند. ولی ادیان و مارکسیسم و روشنگری تمایل به عمومیشدن دارند و به سمت عوامزدگی میروند.
مثال او هالیوود است: سیستمی پیشرفته برای مطالعهٔ اینکه عوام چه چیزی را دوست دارند. مکتب هم وقتی میخواهد آدمهای زیادی را جلب کند هالیوودی میشود. روضهخوانی را مثال میزند: همین اکنون با ۴۰ سال پیش تفاوتهای عمده دارد و بعضی مداحان تقریباً مثل خوانندههای متال اجرا میکنند.
عوام بهشدت از غلو خوششان میآید، و خطرش این است که ایمان عموم مردم روی بخشهای غلوآمیز متمرکز میشود. مثالش مسیحیت است: احساس مسیحیان این است که خداوند حاضر شد به صورت بشر ظاهر شود و برای بخشش گناهان بشر رنج بکشد و مصلوب شود، و تمام حس عشق خدا به بشر روی همین متمرکز است.
غلو و دگماتیسم
او میگوید این به نظرش اعتقادی غلوآمیز است و از نظر مسلمانان غلط. مثال میزند: اگر مکتبی بگوید خدا هر شب بالای بالینتان مینشیند و شما را نوازش میکند، پیروانش زندگی شادمانهای پیدا میکنند، ولی اگر کسی ثابت کند دروغ است، حالشان گرفته میشود. به همین ترتیب فرقهای که حضرت علی را خدا میداند، اگر به آنها بگویید خدا نبوده، حالشان گرفته میشود.
او میگوید تردید وجود دارد که حضرت رقیه در کربلا کشته شده باشد، و در حوزهٔ علمیهٔ قم تقریباً همه توافق دارند که این روضهها چرند و پرند است، ولی گفتنش ریسک دارد. دربارهٔ مسیحیت میگوید فکر میکند از حد خطر وحشتناکی گذشته است؛ حذف تبدیلشدن مسیح به خدا تبعات سنگینی دارد، هرچند توحید و اخلاق ثابت میماند.
دگماتیسم هم مثل غلو است: در ابتدای مکتبها این مرزبندیها نیست، ولی مواجهه با عوام و مکتبهای رقیب آنها را به اصول مدون میکشاند. در مارکسیسم دیالکتیک بعدها پدید آمد و چهار اصل شد و عضو حزب باید به آنها معتقد میشد؛ کسی که دربارهٔ کتاب کاپیتال میگفت بعضیاش درست است و بعضی غلط، رویزیونیست نامیده میشد و اگر اعدام نمیشد دستکم طرد میشد.
او میگوید در ادیان هم همین است: خودش معتقد است قرآن همهاش درست است، ولی همهٔ برداشتهایی که میکند لزوماً درست نیست، و فقه مدون هم شک و تردید فراوان دارد. اما روحانیای که بالای منبر مدام بگوید شاید اینطور نباشد، مردم دنبالش نمیروند؛ مردم دنبال کسی میافتند که قاطع حرف میزند. او تأکید میکند این تغییر نه بلافاصله بلکه بهتدریج و در نسل دوم و سوم رخ میدهد؛ مثلاً پس از انقلاب شوروی آدمهای قدرتطلب در حزب راه پیدا کردند و آدمهای اصلی بهعنوان رویزیونیست طرد شدند.
→ متنِ کاملِ این جلسه