او بحث جلسهٔ قبل را ادامه میدهد: کسانی که در سورهٔ بقره «الذین فی قلوبهم مرض» خوانده شدهاند منافق به معنای عرفی نیستند، بلکه جزو دیندارها هستند و ادعای ایمانشان را درست میپندارند. با مقدمهای دربارهٔ ضایعاتی که همراه هدایت الهی است و با آیهٔ امت واحده نشان میدهد این تیپ آدمها همان مکانیسمی هستند که دین با آن تحریف میشود. در پایان به «عذاب الیم بما کانوا یکذبون» میرسد.
مارقین و منافق عرفی
او میگوید کسانی که در سورهٔ بقره «الذین فی قلوبهم مرض» خوانده شدهاند منافق نیستند؛ آدمهاییاند که به نوعی دیندارند ولی دچار مشکلاتی شدهاند. ادعای ایمانشان به معنای عرفی دروغ نیست؛ آن را درست میپندارند و حتی خود را از دیگران مؤمنتر میدانند.
مثالش خوارجاند؛ حضرت علی در نهجالبلاغه آنها را «مارقین» میخواند، یعنی کسانی که از ائمه جلوتر رفتهاند. اگر به خوارج بگویید در زمین فساد میکنید، جواب میدهند «انما نحن مصلحون»؛ و ابنملجم با دو دوستش تصمیم گرفتند این کار را در شب قدر بکنند تا ثواب عبادتشان بیشتر شود. به گفتهٔ او علمای یهود هم که قرآن با آنها رویارو میشود از همین دستهاند: دین خودشان را از دین مردم برتر میدانند، در حالی که مفسدند.
ضایعات هدایت و روانشناسی تحریف
به گمان او ما نسبت به دین خلقی تا حدی مسامحهآمیز داریم و فکر میکنیم هرچه پیرامون پیامبران گذشته مثبت است، ولی وقتی هدایت به بشر میرسد آسیبهایی هم همراهش هست. کسانی که هدایت به آنها رسیده و پیروی نکردهاند بدترین موجوداتیاند که روی کرهٔ زمین زندگی میکنند؛ رذلترین آدمها را باید در محیطهای مذهبی پیدا کرد، همانطور که بهترین آدمها را هم همینجا. او به آیهای در سورهٔ مائده اشاره میکند که اگر کسی پس از دیدن سفرهای که از آسمان نازل میشود کافر شود، چنان عذابی میبیند که هیچ کس در دنیا ندیده است.
به گمان او شاید کثیفترین کار بشر این باشد که دین را دستاویز مسائل دنیایی کند یا تحریف کند. فساد بیرون از محیط دین معمولاً برای لذتبردن است و با نوعی سادگی و صداقت همراه است؛ اما آدمی که در محیط دینی زندگی میکند به کار خلاف تقدس میبخشد و مفاهیم و احکام واقعی را تحریف میکند تا به امیال خودش برسد.
به گفتهٔ او علت اینکه پیش از بحث یهودیت از مقدمهٔ سورهٔ بقره صحبت میکند فهم جامعهٔ دینی و پدیدهٔ تحریف دین است؛ این تیپ آدمها مکانیسم تحریفاند و این به دین یهود و نصرانیت اختصاص ندارد. او به روایتی از پیغمبر اشاره میکند که هیچ بلایی بر سر بنیاسرائیل نیامده مگر اینکه شما هم به همان کشیده میشوید، و نتیجه میگیرد آیات مربوط به بنیاسرائیل امروز بحث با خود مسلمانان است. شاید بشود گفت این مقدمات بحثی دربارهٔ روانشناسی تحریف دین است: کسانی که دین را تحریف میکنند همین «الذین فی قلوبهم مرض»اند.
او تذکری فنی میدهد: اعراب و بنیاسرائیل پسرعموی همدیگرند و برای بنیاسرائیل تا زمان حضرت مسیح پیوسته پیغمبر آمده؛ پس اعراب اگر نسبت به خودشان احساس خیلی خوبی دارند باید کمی شک کنند. او میگوید اگر اعتقادات شیعی را داشته باشید، مسلمانها ۵۰ سال پس از پیغمبر کسانی را کشتند که همتراز پیغمبران بنیاسرائیل یا شاید بالاتر بودند.
امت واحده و نزول کتاب
او آیهٔ ۲۱۳ بقره را که هنگام بحث سورهٔ بقره یادش رفته بود میآورد و فکر میکند از آیههای خیلی کلیدی در درک دین است: «کان الناس امة واحدة»، یعنی پیش از نزول کتاب مردم امت واحده بودند. این آدمها هنوز فرهنگی تولید نکردهاند و به نظر میرسد کارهای خیلی بدی نمیکنند؛ ولی انبیا و عرفا هم در میانشان نیستند و در حد متوسط و شاید پاییناند.
به نظر او بشر بهطور طبیعی رشد میکند و حتی اگر دین نمیآمد فرهنگش پدید میآمد؛ آیه میگوید اختلافهایی پدید آمده بود و دین برای حل آنها فرستاده شد. ولی اختلافها بیشتر شد، چون عدهای خود دین را تحریف کردند و آن را به دکانی در برابر دکانهای پیشین تبدیل کردند.
او رشد تاریخ بشر را به رشد یک انسان تشبیه میکند، تمثیلی که به نظرش تمثیل خوبی است: اسطورهها شبیه داستانهای پریاناند و نشان میدهند ذهنیت کودکانه بوده، و اسطورههای یونانی برای مردم یونان دین و ایدئولوژی مقدس بودند. چه دین میآمد و چه نمیآمد، بشر دچار انحراف میشد؛ فرقش این بود که در میان همهٔ فرهنگها هیچ فرهنگ حقی وجود نداشت.
پس از آمدن دین در کنار فرهنگ حقیقی تحریفشدههایش هم هست: بعضی از کسانی که در جنگ شکست خوردند و مجبور شدند ایمان بیاورند کارهای خودشان را درون دین ادامه دادند و اسطورههای دینی ساختند. او معراجنامهها و تفسیر طبری را مثال میزند؛ مثلاً در تفسیر طبری گربه و خوک برای اولین بار در کشتی نوح پدید آمدند.
ضرورت دین با وجود ضایعات
او میگوید نکتهٔ اصلی این نیست که منکر شویم ضایعهای پیرامون دین پدید میآید؛ نکته این است که بپذیریم دین علیرغم ضایعات چیزی ضروری بوده است. اگر دین نازل نمیشد، شاید هر صد سال یا هزار سال یک بار آدمی استثنایی مثل ابراهیم پیدا میشد، و در جامعهٔ دینی همیشه آدمهای متعالی پیدا میکنید.
او اعتراضی را نقل میکند که بومیان استرالیا و آمریکا که دیرتر تحت تأثیر شریعت قرار گرفتند چه گناهی کرده بودند. تصور او این است که این اشکال نتیجهٔ ذهنیتی است که میگوید بدون دین بشر هیچ است؛ وقتی دین نبود بشر بدبخت نبود، دوران امت واحده مثل کودکی بود و میشود فرض کرد خداوند به آنها کودکی طولانیتری داد. همین اشکال دربارهٔ دوران طولانی پیش از دین در خاورمیانه هم هست، و آیه صراحتاً میگوید دورانی پیش از نزول کتاب داریم.
یکی از حاضران میگوید با نزول شریعت امکان رسیدن بعضی به اوج رشد انسانی بیشتر میشود، و او میپذیرد: شریعت راهی باز میکند هم به سوی اسفلالسافلین و هم به معراج. شریعت و طریقت هر دو به معنای راهاند و انبیا جادهای ساختند. او نزول شریعت را به آموزش ریاضیات مانند میکند که هم متخصص تولید میکند و هم ضایعاتی دارد، و آن را مثل ساختن مکتبی برای آموزش معنویت و اخلاق و عرفان ضروری میداند.
به نظر میرسد بزرگترین پیامبر سلسلهٔ انبیای بنیاسرائیل حضرت مسیح است؛ او پیدایش مریم و مسیح را نشانهٔ آن میداند که شریعت کاری را که باید میکرد کرده: افراد برجستهای تولید شدند که پیش از شریعت چنین آدمهایی نبودند. مشکل این است که همین تیپ آدمها شریعت را با تمام وجود تحریف میکنند.
تحریف دین و جعل
به گفتهٔ او زندگی این آدمها وابسته به این است که شریعت را تحریف کنند؛ پس در هیچ جامعهٔ دینی نباید فکر کرد تعالیمی که میبینیم همان است که انبیا میدادند، و هر آدمی در جامعهٔ دینی باید در زندگیاش مرحلهٔ پاکسازی داشته باشد. قرآن سند نهایی است که با آن میشود فهمید چه چیزی تحریف شده؛ ولی برایش تفسیر و شأن نزول انحرافی هم درست میکنند.
مثلاً خوارج میگفتند سورهٔ یوسف در قرآن نبوده و بعداً اضافه شده، و او ادعای تحریف را خودش نوعی تحریف میداند؛ اخیراً هم یهودیها قرآنی بدون قسمتهای مربوط به بنیاسرائیل چاپ کردهاند. در روایات دو جور کفر داریم، جلی و خفی؛ کفر خفی کافرهای داخل محیط دینیاند که کلمات دینی را بلدند و ادعای دینی دارند و از درون دین را میخورند، و علمای یهود در قرآن سردستهٔ آنهایند.
او جملههای آغاز انجیل یوحنا را مثال میآورد و میگوید لحن کلام خدا را درآورده و آن را یک عالِم ساخته است. به گفتهٔ او کسی که چنین چیزی جعل میکند فکر میکند حقیقت را فهمیده و میخواهد مردم را هدایت کند؛ اگر به او بگویی فساد نکن، میگوید اصلاح میکنم. انگیزههای مادی هم هست، ولی اکثریت فکر میکنند حق دارند؛ آدم مؤمنی را میشناسد که به او گفته در جوانی رفته بود چیزی بر ضد بهاییها بنویسد تا جعل کند ولی بعداً منصرف شده، و میخواست مردم را هدایت کند.
او معلمی دینی را مثال میزند که میگفت کفار را باید کشت و برای آن آیهای را آورد؛ فکر نمیکند معلم نمیدانست آیه یعنی چه، ولی چون جلوی بچهها گیر کرده بود آن را جور دیگری جا انداخت؛ به گمان او استدلالش این بود که اگر معلم ضایع شود بچهها ممکن است ایمانشان را از دست بدهند. این را نوعی معادلسازی میداند: آدمها خودشان را با دین و خدا معادل میگیرند.
دین و راه جنایت
او میگوید به این مسئله حساس است: پستترین موجوداتی که قرآن به آنها اشاره میکند همین علمای دین یهود و تحریفکنندگاناند، و گناهی بزرگتر از افترا به خدا نیست. هیچ چیز به اندازهٔ دین راه را برای جنایت باز نمیکند، برای جنایتکارشدن انسانی که احساس کند نمایندهٔ خداست؛ ابنملجم با وجدان آسوده میخواهد علی را بکشد، و جنایت اسپانیاییها در آمریکای لاتین به اسم ترویج مسیحیت هم از همین است.
خدعه و خودفریبی
او میگوید به جای تأکید بر واژگان میخواهد تصوری را که از این آدمها دارد نشان دهد و بگوید با آیهها هماهنگتر است تا اینکه بخوانیم آنها به معنای عرفی دروغ میگویند و میدانند دروغ میگویند. در نخستین آیه هیچ حرفی نیست که دروغ میگویند یا عمداً میگویند؛ آدمی است که ادعا میکند مؤمن است و مؤمن نیست.
دربارهٔ آیهٔ بعدی، که از خدعه حرف میزند، مثال میزند: آدمی که به دلایل نفسانی کاری میکند برای خودش توجیه میآورد، مثلاً آدم مذهبیای که در خلوتش عکس پورنو نگاه میکند و میگوید آگاهی پیدا میکنم تا بعداً به مردم کمک کنم، یا مسئول سانسور فیلمها که تا آخر فیلم را نگاه میکند. او پیش خودش تصور میکند کاری که اینها میکنند لذتبردن شهوانی است، با آگاهیای که برای خودشان ساختهاند.
او میگوید اوج این خدعه تحریف احکام است: مفتی میتواند با تغییردادن حکم حلال و حرام آن کار را بکند و کلاه شرعی درست کند. این تفسیر با آیه سازگارتر است تا فریبدادن خدا، چون کسی که معتقد است خدا همهٔ آشکار و پنهان را میداند آگاهانه نمینشیند کلکی به خدا بزند؛ این خودفریبی است و فریب اصلی را خودِ آدم میخورد.
آیهٔ ده را، که از مرض در دلها حرف میزند، او به صراحت اشاره به نوعی بیماری روانی و مشکل در قوای شناختی میداند که با عمدیبودن سازگار نیست؛ کذب در کارشان هست، ولی لزوماً دروغگفتن متداول نیست.
عذاب الیم و ریشههای دنیا
او میگوید ما جزو متقین نیستیم و جزو کفار هم نیستیم؛ آیا میشود نتیجه گرفت عذاب دردناک برای ما هم فراهم شده؟ آیه صراحتاً میگوید متأسفانه چنین است. اگر مداوا نکنید این مرض در یک حال ثابت نمیماند و بدتر میشود. تأکید میکند حرف این نیست که اینها جهنم میروند؛ حرف این است که عذاب الیم در انتظارشان است.
آدمی که دنیا را خیلی دوست دارد مرگ برایش عذاب الیم است، در حالی که کسی که همهٔ لذتش توجه به خداست از رفتن شاد است. هر تغییری در خود هم رنج دارد، چون آدم اینرسی دارد. او «انا لله و انا الیه راجعون» را کنار «ان الله هو الحق» میگذارد: هیچ باطلی نباید در ذهن انسان بماند، و خداوند اگر اهل حق نباشی با فشار این کار را میکند.
او تصویر ریشهکندن را میآورد: آدم در دنیا ریشه میکند و مؤمن آخر شب این ریشهها را درمیآورد و میخوابد. در پاسخ به یکی از حاضران میگوید آتش و عذاب پاککنندهاند و در واژهٔ عذاب بخش پاککردن هست؛ مثل کسی که دستش را جایی گرفته و ول نمیکند و آتش برای این است که ول کند.
در پاسخ به یکی دیگر از حاضران میگوید داستان خلقت جواب است: انسان طبیعی مشکلی ندارد اگر شیطان فریبش ندهد؛ گناه جزو طبیعت بشر نیست و عاملی خارجی آن را تحریک میکند، و کافی است یک گزارهٔ غلط وارد فرهنگ شود تا مجموعهٔ عظیمی از گزارههای غلط پدید بیاید. او میخواست این آیات را تا پیش از تمثیلها بگوید و نشان دهد هماهنگتر از آن تصور عمومیای هستند که اینجا را سخن از منافقان به معنای عرفی میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه