جلسه با نامهای به یک فهرست و پیوند دو کلاس آغاز میشود. سپس دربارهٔ اهل کتاب و آدمهایی بحث میشود که ادعای ایمان میکنند، و جلسه با خلوت با شیاطین و دو تمثیل پایان مییابد.
فهرست، شهادت و پیوند دو کلاس
او میگوید وقتی فهرستی برای منظوری ساخته شده و کلاسی برای منظوری تشکیل شده، از نظر اخلاقی مشکل دارد که از آن برای منظور دیگری استفاده شود؛ این نکتهٔ اول از سه نکتهٔ نامه به کیویاس بود. او شاهد عینی ماجرایی بود که در آنجا دربارهٔ آن چیزی گفته شد که به نظرش درست نبود، و احساس وظیفهٔ اخلاقی کرد بگوید ماجرا چه بوده؛ شاید آیههای قرآن دربارهٔ کتمان نکردن شهادت هم در نوشتن نامه مؤثر بود.
یکی از ایمیلهای خصوصی از شوهر یکی از خانمهایی بود که در کیویاس هستند: یکی از اعضا که هر چه صدا و سیما میگوید را درست میداند با تناقضی مواجه شده و ناراحت است. او مثالی افراطی میزند: پدری که دخترش را به کلاس قرآن فرستاده و آنجا دربارهٔ مسائل حاد حرف زده میشود. به نظرش کار درستی کرده، ولی اینها حق دارند؛ بند سوم نامه زیادی خشن بود و رعایت چارچوب فهرست جزو حقوق این آدمهاست.
به نظر او در کلاس ریاضی از مذهب حرف زدن یا در کلاس قرآن دربارهٔ مسائل سیاسی بحث کردن کار جای دیگری است، چون این تلقی تلویحی را دارد که مردمی که سر کلاس میآیند موافقاند. تشخیص اینکه بعضی بحثها سطح پایین است مستلزم این نیست که خودش بینش سیاسی بالایی داشته باشد، و خودش را در این موضع نمیبیند که چنین کارهایی بکند.
دربارهٔ پیوند دو کلاس او به ابن عربی ارجاع میدهد که میگوید هر سخنی سخن خداست. در این کلاس مستقیماً دربارهٔ سخن رسمی خدا حرف میزنند و در کلاس روانکاوی، با دیدگاه یونگی، میشود زیر هر اثر هنری و هر حرفی حقیقتی را دید که در آینهای شکسته تصویری اعوجاجیافته دارد. پس یکی خواندن قرآن است که سخن خدا بیاعوجاج است و دیگری یادگرفتن اینکه سخن خدا را در چیزهایی که رسماً سخن خدا نیستند گوش کنیم؛ او این دو را هرمنوتیک، یعنی دانش تفسیر متن، میداند.
برنامهٔ سورهها و جایگاه اهل کتاب
قرار بود هر یک ماه و نیم تا دو ماه جلسهای دربارهٔ یک سوره باشد؛ پس از روم و بقره نوبت آلعمران بود و دیر شده است. او دربارهٔ روم و بقره فیدبک خوبی گرفته بود ولی دربارهٔ آلعمران نه. نگران است دیدگاههای خاصی که دارد تحمیل شود. شاید این سورهها بزرگاند و خواندن آلعمران خودش پروژهای باشد، پس شاید لازم نیست به ترتیب پیش بروند.
او بحث نظری دربارهٔ بنیاسرائیل و روحانیون یهود و اهل کتاب را مهم میداند و زمینهای برای فهمیدن سورهٔ بقره؛ اینها همان کسانیاند که ادیان را تحریف میکنند، نه اینکه بنشینند و فکر کنند که تحریف کنند، بلکه ناخودآگاه. اگر پرسیده شود چرا قرآن بحث منسجمی دربارهٔ آنها ندارد، پاسخ این است که اگر بفهمیم چه آدمهاییاند، تقریباً در هر جای قرآن حضورشان را میبینیم. همین اعتراض را دربارهٔ مؤمنین هم میشود کرد؛ روش قرآن بحث انتزاعی نیست و با مثالها و نمونهها پیش میرود.
به گفتهٔ او باید حساب این موجودات را از کسانی که در قرآن منافق خوانده میشوند جدا کرد: اینجا توصیفی بیشتر روانشناختی است و منافق واژهای جامعهشناختی. اینها را نباید آدمهایی دانست که میدانند ایمان ندارند و دروغ میگویند؛ قرآن میگوید مؤمن نیستند و ادعای ایمان میکنند، و با تعبیری مثل «و ما یشعرون» میگوید وضع خودشان را درک نمیکنند.
روش قرآن و ویژگیهای اولیه
او میگوید ما دوست داریم مفهومی را با تعریف و ویژگی معرفی کنیم و اینجا تقریباً مطابق سلیقهٔ ما رعایت شده: تعریفشان «من یقول آمنا بالله و بالیوم الآخر و ما هم به مؤمنین» است، بعد صفات و علت آنها، دو تمثیل و راهحل میآید. جاهای دیگر قرآن گاهی فقط نمونهای میآورد، که در هوش مصنوعی هم رواج دارد: کانسپت لرنینگ از مثالها مفهومی میسازد. از زمان ارسطو دو هزاره وسواس تعریف بود که در قرآن رعایت نمیشود؛ و کاگنتیو ساینسیها، مثل لیکاف، ادعا میکنند ذهن همیشه با استعاره کار میکند، که به نظر او قابل تأمل است.
آیهای کلی میگوید اینها کسانیاند که ضلالت را بر هدایت ترجیح دادند: «اولئک الذین اشتروا الضلاله بالهدی». او میگوید وجود این آدمها وابسته به نزول هدایت است؛ پیش از نزول دین و شریعت چنین موجوداتی نبودند. میخواهد مدلی از انسان ارائه کند که وضع این آدمها در آن روشن شود.
نخستین ویژگی این است که خودفریباند: میخواهند دیگران را فریب بدهند ولی آخرش خودشان را فریب میدهند. دربارهٔ تفاوت «یخادعون» و «یخدعون» او پاسخ استاندارد را درست میداند: «یخادعون» از باب مفاعله است و یکی از معانی این باب در صدد کاری برآمدن است. تأکید میکند این را خودآگاه نگیریم؛ کارِ خودی درونیتر و ناخودآگاهتر است. مرضشان هم از نوع شناختی است، چون مرض در قلب است، که در قرآن مرکز فهم و درک است؛ وقتی به آنها گفته میشود فساد نکنید میگویند «انما نحن مصلحون» و واقعاً احساس میکنند مصلحاند.
هدایت و تحریف
به گفتهٔ او هر انسان هدایتی درونی دارد، یعنی عقل که حق و باطل را میگوید، و هدایت تشریعی هم از بیرون با پیامبران رسیده است. این آدمها ندای درونی را گوش نکردند و هدایت بیرونی را هم نپذیرفتند، با اینکه مسلماناند؛ درکشان از اسلام را طوری دچار اعوجاج میکنند که به کارهای خودشان برسند.
خودفریبی از اینجا پدید میآید که میخواهند کارهایی بکنند که نباید، و برای آن کلاه شرعی درست میکنند. او این را منشأ اصلی تحریفهایی میداند که در دین وارد میشود: دین را به چیزهای ظاهری تبدیل میکنند و به باطن کمتر توجه میکنند. گزارههای درست را به گزارههای تحریفشده تبدیل میکنند؛ و وقتی گزارههای غلط وارد سیستمی شود، اعوجاج با گذشت زمان رشد میکند و این بیماری حدی ندارد که در آن متوقف شود.
به گفتهٔ او انسان چنان خلق شده که جز از حق نمیتواند تبعیت کند؛ پس اگر بخواهد هر طور دلش میخواهد زندگی کند باید ذهنیتی درست کند که آن کار درست به نظر برسد. مثال میزند که با ناهنجارترین قاتل حرف بزنید آخرش دلایلی میگوید که حق داشته است. اساس تفکر معنوی و عرفانی این است که باید درست زندگی کرد تا حقایق را درک کرد؛ دین به کسی که حقایق را نمیبیند نمیگوید کتاب بخوان، میگوید حتماً کارهای بدی کرده.
پیچیدگی ذهن و سادگی ایمان
او با مثال ذهنیت وزارت امور خارجهٔ آمریکا و تبصره در قانون نشان میدهد که قاعدهٔ ساده بهتدریج پیچیده میشود. این آدمها پیچیدهاند چون امیال عجیبی دارند که باید توجیه کنند؛ از این زاویه آدم مؤمن ذهنش خیلی ساده و قوی است.
این آدمها کسی را که صاف و ساده ایمان آورده واقعاً مؤمن نمیدانند و سبکعقل میبینند. او میگوید کفار هم مؤمنین را چنین میبینند: یک مشت آدم که اصلاً فریب خوردهاند؛ و خودشان را بالاتر میدانند چون با عقلانیت انتقادی نگاه کردهاند. او تأکید میکند نگفته مؤمنین از روی تقلید ایمان آوردهاند؛ میگوید کفار مؤمنین را ساده میبینند.
به نظر او سواد به معنای امروزی همبستگی مثبت چندانی با ایمان ندارد. ابراهیم به معنای خوب آدم سادهای است: دینش نماز بخوان است و حقایق برای کسی که میبیند ساده است. «ساده» به معنای فریبخورده به این آدمها میخورد؛ مؤمنین کسانیاند که نه خودشان را فریب میدهند و نه فریب میخورند. ابراهیم نمونهٔ قلب سلیم است و آیهای در بقره میگوید کسی که مثل ابراهیم نباشد احمق است؛ اینها اصلاً مثل ابراهیم نیستند.
خلوت با شیاطین و سادگی فهم
آیهای میگوید وقتی با مؤمنان روبهرو میشوند میگویند ایمان آوردیم و وقتی با شیاطین خود خلوت میکنند میگویند ما با شماییم و فقط مسخره میکنیم. به نظر او این برداشت که شیاطین آدمهاییاند که با آنها خلوت میکنند درست نیست و برای آن باید دلیل آورد. ما با تصویری از دیگران در ذهنمان زندگی میکنیم و با آن حرف میزنیم؛ این تصاویر بیشتر همان شیاطین کنترلکنندهٔ آدم است.
او میگوید آیه سادهتر میگوید این آدمها در درون خودشان با تصاویر شیطانی ذهنشان سروکار دارند؛ لازم نیست دوستی واقعاً وجود داشته باشد. به دلیل فشارهایی که از درون دارند، کارهای مؤمنین به نظرشان مسخره میرسد، و همین کافی است. نمیخواهد استدلال کند که اینجا با شیاطین واقعیِ بیرونی سروکار داریم؛ معنای آیه این نیست که با شخص خاصی ارتباط داشته باشند، و این معنا با ظاهر آیه سازگارتر است.
او میگوید پیامبر قرآن را بدیهی و ساده میفهمید و همهچیز سورهٔ یوسف را میفهمید؛ توجهش به این برادرها جلب میشد که گناه بزرگی کردند و حالا چه باید کرد؛ برخلاف ما که بیشتر به فراق یعقوب یا رابطهٔ یوسف و زلیخا توجه داریم. عادتهای ذهنی ما باعث میشود چیزهایی را نفهمیم و باید چیزهایی را بشکنیم تا چیز سادهای را ببینیم؛ به گمان او پیچیدگی از خود قرآن نیست.
دو تمثیل
وجه مشترک دو تمثیل این است که آدمهایی را تصویر میکنند که در تاریکی گیر افتادهاند و به نور احتیاج دارند. در تمثیل اول خودشان سعی میکنند آتشی روشن کنند؛ در تمثیل دوم محیط نور و رعد و برق را ایجاد میکند. اینها زیر کذبهایی که ساختهاند و شناختهای غلط گرفتارند و حقایق را نمیبینند؛ به اصطلاح عرفا در حجاباند.
در تمثیل اول، آدمهای مذهبی که به ایمان قلبی نرسیدهاند گاهی در دعا یا نماز جماعت شور و حالی پیدا میکنند و لحظهای حقایقی را میبینند، ولی ناپایدار است. در تمثیل دوم خدا با آنها کار دارد، مثل کسی که تصادف میکند و به مرگ نزدیک میشود و پردهای از جلوی چشمش کنار میرود، و بعد از چند روز آن حالت از بین میرود. ترس در آن هست چون کسی که حقایق را میبیند باید هواهای نفسانیاش را کنار بگذارد.
او میگوید جایی که خدا تاریک قرار داده تاریک است؛ اگر چیزی روشن کنند، هوای نفسانی آن را خاموش میکند. دو تمثیل فضاهای ذهنی تاریک اینهاست که نوری که از آسمان هم میرسد به کارشان نمیآید. آیةالکرسی انگار پاسخ تمثیلهاست: «الله ولی الذین آمنوا، یخرجهم من الظلمات الی النور»؛ راه این است که ولایت خدا را بپذیرند و ایمان بیاورند.
→ متنِ کاملِ این جلسه