او بحث جلسهٔ قبل را ادامه میدهد: کسانی که در سورهٔ بقره «الذین فی قلوبهم مرض» خوانده شدهاند منافق به معنای عرفی نیستند، بلکه جزو دیندارها هستند و ادعای ایمانشان را درست میپندارند. با مقدمهای دربارهٔ ضایعاتی که همراه هدایت الهی است و با آیهٔ امت واحده نشان میدهد این تیپ آدمها همان مکانیسمی هستند که دین با آن تحریف میشود. در پایان به «عذاب الیم بما کانوا یکذبون» میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامهٔ بحث «الذین فی قلوبهم مرض»
کسانی که در سورهٔ بقره با عنوان «الذین فی قلوبهم مرض» از آنها یاد شده، منافق نیستند؛ آدمهاییاند که به نوعی دیندارند، ولی دچار مشکلاتی شدهاند. میخواهم بحث جلسهٔ قبل را ادامه دهم و بر پایهٔ همان حرفهای کلیای که زدم، کمی دربارهٔ متن این آیات بحث کنم تا روشن شود که اشارههای آنها دقیقاً با توصیفی منطبق است که میکوشم نشانش دهم، یعنی با ویژگیهایی که بهطور کلی دربارهٔ این آدمها گفتم.
نکتهای را یادآوری کنم: مهم است که ارتباط این مجموعه آیات را با محتوای سورهٔ بقره بفهمیم؛ جلسهٔ قبل هم به این موضوع اشاره کردم. این یکی از دلایلی است که میآورم تا نشان دهم اینها منافق به آن معنای عرفی نیستند، بلکه افرادیاند که از نظر روانی کمی پیچیدهاند و به معنای واقعی کلمه جزو دیندارها هستند: ادعای ایمانشان، به معنایی که عرفاً فهمیده میشود، دروغ نیست؛ ادعای ایمانی است که خودشان آن را درست میپندارند، و حتی خود را از دیگران مؤمنتر میدانند.
حضرت علی در نهجالبلاغه دربارهٔ این افراد، یعنی دربارهٔ خوارج، اصطلاحی به کار برده است: «مارقین»، یعنی کسانی که به یک معنا از نظر دینی از ائمه جلوتر رفتهاند. خوارج به نوعی دیندارتر بودند و دقیقاً مثال خوبیاند از آدمهایی که اینجا دربارهشان بحث میشود. منافق به معنای عرفی نیستند، یعنی کسانی که ایمان ندارند و آمدهاند دروغکی ادعای ایمان کنند؛ برعکس، اگر از آنها بپرسید، تنها مؤمنان را خودشان میدانند. در رعایت آداب شرعی هم خیلی پیشرفتهتر به نظر میرسند و مثلاً یک قدم از ائمه جلوترند. اصطلاح «مارقین» اصطلاح خوبی است و دقیقاً به همین فضایی اشاره دارد که اینجور آدمها ممکن است در آن زندگی کنند. اگر به خوارج بگویید که در زمین فساد میکنید، قطعاً جواب میدهند: نه، «انما نحن مصلحون».
تفکرشان واقعاً همین است، حتی وقتی دارند حضرت علی را میکشند. همیشه این نکتهٔ آموزنده و وحشتناک را دربارهٔ ابنملجم یادآوری میکنم. در ایران بعضیها فکر میکنند که گرامیداشتن شبهای قدر به این مربوط است که حضرت علی در آن شب ضربت خورده و در آن شب وفات کرده است؛ در حالی که اینطور نیست. شبهای قدر از زمان پیغمبر هم بود؛ و ابنملجم با آن دو دوستش تصمیم گرفتند این کار را در شب قدر انجام دهند تا ثواب عبادتی که میکردند بیشتر شود. بنابراین، به حساب خودشان، فساد نمیکردند؛ اصلاح میکردند و حتی عبادت میکردند.
مارقین و علمای دینی به جای منافق عرفی
خوارج، با همان خصوصیاتی که از آنها میشناسیم، یعنی تیپی از آدمهای خشکمقدس که حتی دینِ مؤمنان واقعی را هم قبول ندارند، مثال خیلی خوبی از همین آدمهاییاند که اینجا دربارهشان بحث میشود؛ و مثالهای دیگری هم هست. مثلاً در میان علمای دینی، علمای یهود، که قرآن مدام با آنها رویارو میشود و بر آنها ایراد میگیرد که چرا اینطور میکنید و چرا آنطور، باز منافق به آن معنای عرفی نیستند؛ از همین دستهاند. آدمهاییاند که دین خودشان را حتی از دین مردمی که واقعاً دیندارند برتر میدانند و خود را دیندارانِ واقعی میشمارند، در حالی که کاملاً آدمهایی فاسد و مفسدند.
به هر حال سعی میکنم شبههای را که در کاربرد بعضی واژهها ممکن است پیش بیاید تا حدی روشن کنم. واژههایی که اینجا به کار رفته، به دلیل تفاوتی که شاید در معنا با کاربرد عرفیِ ما دارد، ممکن است گمراهکننده باشد؛ تا جایی که بعضیها این آیات را به معنای توصیف منافقان، به همان معنای عرفی، میگیرند. امروز، پس از مقدمهای که میخواهم بگویم، میخواهم وارد تکتک آیات شوم و مثالهایی بزنم تا روشن شود این واژهها واقعاً چه معنایی دارند؛ امیدوارم بتوانم دربارهٔ آن تمثیلها هم کمی صحبت کنم.
ضایعات همراه هدایت الهی
امروز تأکیدم بر متن کمی بیشتر از جلسات قبل است و چند مورد هم میخواهم بگویم. مقدمهای که قبلاً هم به آن اشاره کردهام و میخواهم بر آن تأکید کنم این است که ما، خودآگاه یا ناخودآگاه، نسبت به دین خُلقی داریم که فکر میکنم تا حدی مسامحهآمیز است. فکر میکنم تصور عمومی این است که اگر کسی بیاید و بگوید فرستادهشدن انبیا و آمدنِ هدایت بشر از طرف خداوند ضایعاتی هم داشته، حرف بدی زده است. انگار ناخودآگاه احساس میکنیم باید بگوییم هر چه در اطراف پیامبران و نبوت گذشته، همهاش مثبت است. قبلاً هم این را گفتهام و حالا میخواهم بهعنوان مقدمه تأکید کنم که اینطور نیست: وقتی هدایت به بشر میرسد، آسیبهایی هم همراهش هست؛ و خیلی هم واضح است که چرا.
آدمی را در نظر بگیرید که هدایت الهی به او نرسیده است؛ مثلاً بچهها، که هنوز به آن سنِ عقل نرسیدهاند که اصلاً هدایت را درک کنند و بتوانند ایمان بیاورند. به نظر میرسد موجودی که هدایت به او نرسیده، در وضعیت گمراهی عمومی است و در مجموع اوضاعش خوب نیست. میپذیریم که کسی که هدایت نشده و دنبال هدایت الهی نرفته، کلاً اوضاع عمومیاش خوب نیست. ولی وقتی هدایت نازل میشود، آدمهایی پیدا میشوند که هدایت به آنها رسیده و از آن پیروی نکردهاند. اینها بدترین موجوداتیاند که روی کرهٔ زمین زندگی میکنند. یعنی وقتی دین به مردم ابلاغ میشود، چنین ضایعهای هم پیش میآید. عجیبترین، پیچیدهترین و رذلترین آدمها را باید در میان کسانی پیدا کنید که در محیطهای مذهبی زندگی میکنند؛ همانطور که انتظار داریم بهترین آدمها را هم همینجا پیدا کنیم.
احرص الناس و بدترینها در محیط دین
نزول کتاب و هدایت الهی انگار نوعی شکاف ایجاد میکند، و این کاملاً هم طبیعی است. مثلاً در قرآن، در سورهٔ مائده، در همان موضوع حواریون، اشارهٔ خیلی واضحی هست. دربارهٔ قوم یهود هم گفته میشود که اینها «احرص الناس علی حیات دنیا» هستند. اگر میخواهید حریصترین مردم را پیدا کنید، باید جایی را بگردید که دین در آن نازل شده است. در میان بنیاسرائیل نگاه کنید: در قیاس با همهٔ آدمهایی که در محیطهای غیردینی زندگی میکنند، اینجا آدمهایی پیدا میشوند که حرصشان بیشتر است. عدهای از آنها هدایت شدند و به نبوت یا نزدیک به نبوت رسیدند، و عدهای شدند حریصترین آدمهایی که در دنیا زندگی میکنند.
امروز هم میتوانید بگویید که در میان مسلمانان میشود گشت و «احرص الناس علی الحیات» را پیدا کرد. شاید اگر مسابقه بگذاریم، آنها هنوز برنده باشند؛ چون شریعتِ آنجا به نوعی شاید حرص آدمها به زندگی دنیایی را بیشتر هم میکند. مسلمانها، برعکس، شریعت راحتتری دارند و طبعاً ممکن است دچار ضربهٔ روحیای که آنها دچارش شدند نشوند.
یا به این آیه دقت کنید: اگر خداوند کسی را سختتر عذاب میکند، یعنی این آدم بیش از هر کس مستحق عذاب است. در آخر سورهٔ مائده، در ماجرای حواریون، به روشنی به این مسئله اشاره میشود: از خداوند میخواهند معجزهای ببینند، سفرهای از آسمان نازل شود تا از آن بخورند؛ و این جواب میآید که اگر پس از این کافر شوید و به این چیز روشنی که میبینید پشت کنید، شما را چنان عذابی میکنند که هیچ کس را در دنیا چنین عذابی نکردهاند. در واقع آدمی که در معرض دین قرار میگیرد و پشت میکند، بدترین آدم است و بیشترین عذاب را باید تحمل کند.
این خیلی واضح است: در هدایتکردن، خطر پشتکردنِ مردم به هدایت وجود دارد، و شاید بشود گفت اکثریت مردم دنبال هدایت الهی نمیروند؛ در واکنش به آن، نوعی فساد و رذالت پدید میآید که شاید پیش از نزول دین اصلاً وجود نداشته است. شاید کثیفترین کاری که بشر میتواند انجام دهد این باشد که دین را دستاویز مسائل دنیایی کند؛ یعنی با مقدسترین چیزی که در دنیا وجود دارد پول دربیاورد؛ یا دین را تحریف کند. اگر خداوند کلامی نازل نمیکرد، کسی پیدا نمیشد که بخواهد در برابر خدا بایستد و کلام خدا را تحریف کند. شیطانیبودنِ این کار خیلی بیشتر از هر کار دیگری است که آدمها میکنند.
فساد بیرون از محیط دین معمولاً اینطور است که آدمها برای لذتبردن کارهای خلافی انجام میدهند و خودشان هم میدانند که خلاف است؛ دنبال ایناند که هر چیز لذتبخشی را بخورند و هر کار لذتبخشی را بکنند، مثل حیوانات دیگر. دربارهٔ حیوانات هم تصور عمومی ما این است که بر اساس اصل لذت زندگی میکنند. در زندگیِ بر اساس لذت، نوعی سادگی و صداقت هم هست. حالا آدمی را تصور کنید که همان زندگی حیوانی را میکند، اما با مقدار زیادی پوششهای مذهبیِ عجیب و غریب، و به آن کار خلافی که میخواهد انجام دهد تقدس میبخشد. انگیزهاش این است که کاری را انجام دهد و در محیط دینی زندگی میکند؛ و این محیط دینی فقط به این معنا نیست که در جامعهٔ دینی زندگی میکند، بلکه محیطِ خودِ او دینی است.
مکانیسم تحریف دین
بنابراین در این محیط خط و ربطی هست که کارهایی را که نباید کرد حرام میکند و کارهایی را لازم میداند. حالا او فرهنگ و عقیده و افکار عجیب و غریبی تولید میکند و یک سری مفاهیم و احکام واقعی را تحریف میکند تا به آن امیال شیطانی خودش دست پیدا کند.
نکتهٔ مهمی که مدام بر آن تأکید میکنم، و اصلاً علت اینکه پیش از ورود به بحث یهودیت دربارهٔ مقدمهٔ سورهٔ بقره صحبت میکنم، فهم جامعهٔ دینی و فهم پدیدهٔ تحریف دین است. در قرآن، بحث عمدهای که معمولاً با اهل کتاب هست این است که آنها دین را تحریف کردند. مکانیسمی که دین با آن تحریف میشود، در واقع همین تیپ افرادند؛ اینها همان جمعیتیاند که دین را تحریف میکنند. هر چه بیشتر بشناسید که اینجور آدمها چهجور آدمهاییاند، چرا اینطور شدهاند و چه میکنند، بهتر درک میکنید چه مکانیسمهایی واقعاً باعث شد که مثلاً دین یهود و دین نصرانیت تحریف شود، و طبعاً دین خود ما؛ این چیزی اختصاصی نیست که فقط به دین آنها مربوط باشد.
بحثی که در قرآن هست دربارهٔ اهل کتاب است؛ و دفعهٔ قبل هم اشاره کردم که روایت بسیار معروفی از پیغمبر هست که هیچ بلایی سر بنیاسرائیل نیامده و به هیچ انحرافی کشیده نشدهاند، مگر اینکه شما هم به همان انحراف کشیده میشوید. بنابراین آیات مربوط به بنیاسرائیل و اهل کتاب و بحثهایی که با اهل کتاب هست، اصولاً امروز بحث با خود مسلمانان است. هر کس این آیات را میخواند، بنا به همان روایت پیغمبر و بنا به شواهد قرآنی، باید دنبال این باشد که ببیند نظیرش در جامعهٔ دینی ما چگونه اتفاق افتاده است. محال است روندهایی را که آنها طی کردند ما طی نکرده باشیم؛ اینها مکانیسماند و آنها تافتهٔ جدابافته نیستند. دقیقاً جامعهٔ دینیِ منحرفِ ما، یعنی مسلمانها، فرهنگی تولید کرده که جلوی این را بسیار گرفته است: تحریف را به بنیاسرائیل نسبت میدهیم و این آیات را اینطور میفهمیم که مربوط به آدمهایی است که آدمهای بدی بودند.
اعراب و بنیاسرائیل و روانشناسی تحریف
وقتی این تفسیر ارائه میشود، چنین فرهنگی پدید میآید که قرآن با بنیاسرائیل مقابله میکند، چون اینها قومی بد و، نمیدانم، پلیدند. آنوقت دیگر لازم نمیشود دربارهٔ مسلمانها، دربارهٔ اعراب که ظاهراً موجودات مقدسیاند، دنبال این بگردید که چه افتضاحاتی به بار آوردند.
تذکری فنی بدهم: اعراب و بنیاسرائیل همه بنیابراهیماند و از نظر خانوادگی اصلاً پسرعموی همدیگرند. بنیاسرائیل آن پسرعموهاییاند که در سراسر تاریخشان تا زمان حضرت مسیح پیوسته برایشان پیغمبر آمده، در حالی که برای این پسرعموهای اینسویی پیغمبری نیامده است. بنابراین اعراب اگر نسبت به خودشان احساس خیلی خوبی دارند، طبعاً باید کمی شک کنند. به نظر میرسد از نظر نژادی که یکیاند، و از نظر میزان هدایت الهیای که رسیده هم، آنها در وضعیت خیلی بهتری بودهاند.
اگر کار آنها به جایی رسید که دچار تخلفاتی شدند و مثلاً پس از چند هزار سال پیامبران را کشتند، جلسهٔ اول اشاره کردم که مسلمانها ۵۰ سال پس از پیغمبر، اگر اعتقادات شیعی را داشته باشید، کسانی را کشتند که همتراز پیغمبرانِ بنیاسرائیل یا شاید بالاتر از آنها بودند؛ اصلاً همهٔ آنها را خودشان کشتند. بنیاسرائیل بعضی از انبیا را کشتند، آن هم با فاصلهٔ خیلی زیاد از حضرت موسی؛ اما اعراب همهٔ کسانی را که جانشین انبیا بودند یکییکی کشتند و کسی را باقی نگذاشتند، حتی یک نفر، که کاری به او نکرده باشند.
ولی نهایتاً تصورم این است که به این نکته دقت کنید: این مقدمات را شاید بشود گفت بحثی دربارهٔ روانشناسی تحریف دین است. از نظر روانشناسی چه پایگاهی وجود دارد که آدمها بهطور سیستماتیک دین را تحریف میکنند؟ کسانی که این کار را انجام میدهند همین آدمهاییاند که اصطلاحاً «الذین فی قلوبهم مرض» هستند. بنابراین شناختن این آدمها یعنی شناختن اینکه دین چطور تحریف میشود و یک سری گزارههای دینی چگونه تعبیر دیگری پیدا میکنند. مثلاً قرآن دربارهٔ بنیاسرائیل، که از همین تیپ آدمهایند، میگوید که کلمات را از جای خودشان برمیدارند و تغییر میدهند و واژگان را دگرگون میکنند.
کلاً مجموعهای از آیات قرآن دربارهٔ پدیدهٔ تحریف دین به دست بنیاسرائیل، و بهطور کلی اهل کتاب، یعنی یهودیها و مسیحیها، وجود دارد که خیلی آموزنده است؛ و این مقدمهٔ سورهٔ بقره هم به این دلیل آمده که مسئلهٔ تحریف و عاملان تحریف و انحرافات دینی را از ابتدا کمی عمیقتر معرفی کند. هر چه اینجا را بهتر بفهمید، بعداً رفتار بنیاسرائیل را، بهعنوان آدمهایی که از همین تیپاند، عمیقتر درک میکنید.
آیهٔ امت واحده و نزول کتاب
نکتهٔ دیگری هم هست که قبلاً به آن اشاره کردهام؛ بحثی خیلی ساده: با وجود این ضایعهای که پس از نزول هدایت الهی در جامعهٔ بشری پدید میآید، بدیهی است که این هدایت باید نازل شود. اگر هدایت الهی نازل نشود، چه اتفاقی میافتد؟ در سورهٔ بقره آیهای هست. آن روزی که دربارهٔ سورهٔ بقره بحث میکردم، واقعیتش این است که یادم رفت؛ در یادداشتهایم بود، ولی جلسه طوری بود که از اول هم نیامده بودم که به این فکر کنم که همهٔ چیزهایی را که یادداشت کرده بودم بگویم. این چیز خیلی مهمی بود که ماند؛ کلاس که تمام شد، اولین چیزی بود که به ذهنم رسید: این یک تکه را هر طور شده باید میگفتم؛ چون فکر میکنم یکی از آیههای خیلی کلیدی قرآن در درک دین و همهٔ پدیدههای دینی است.
بعداً، به بهانهای، در بحثِ جلسهٔ پس از آن که دربارهٔ آمریکا بود، اشارهای به این آیه کردم: آیهای که دربارهٔ امت واحده بحث میکند. این آیه میگوید بشر پیش از آنکه کتابی نازل شود و شریعتی داشته باشد، چگونه زندگی میکرد: آدمها در ابتدای تاریخ خودشان امت واحده بودند. وقتی فرهنگی وجود نداشته باشد، موجودات انسانیای را تصور کنیم که هنوز فرهنگی تولید نکردهاند. اینها به نوعی طبیعی زندگی میکنند: دنبال غذا هستند، غذایشان را میخورند، شب میخوابند، صبح برمیخیزند و در طبیعت زندگی میکنند؛ و به نظر میرسد کارهای خیلی بدی هم نمیکنند. با خدا مقابله نمیکنند و مثلاً، نمیدانم، به معجزه پشت نمیکنند؛ این چیزها هنوز رخ نداده است. از طرف دیگر، آدمهای درستوحسابی، مثل انبیا و، نمیدانم، عرفا هم در میانشان زندگی نمیکنند. اصولاً این موجودات در حد متوسط و شاید پاییناند.
در این آیه میگوید: «کان الناس امة واحدة فبعث الله النبیین مبشرین و منذرین و انزل معهم الکتاب»؛ یعنی مردم امت واحده بودند، سپس خداوند انبیا را مبشر و منذر فرستاد و با آنها کتاب را به حق فرستاد تا میان مردم در اختلافهایی که پیدا کرده بودند حکم کند.
بقره، ۲۱۳: «كَانَ ٱلنَّاسُ أُمَّةًۭ وَٰحِدَةًۭ فَبَعَثَ ٱللَّهُ ٱلنَّبِيِّۦنَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ ٱلْكِتَٰبَ بِٱلْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ ٱلنَّاسِ فِيمَا ٱخْتَلَفُوا۟ فِيهِ ۚ وَمَا ٱخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا ٱلَّذِينَ أُوتُوهُ مِنۢ بَعْدِ مَا جَآءَتْهُمُ ٱلْبَيِّنَٰتُ بَغْيًۢا بَيْنَهُمْ ۖ فَهَدَى ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لِمَا ٱخْتَلَفُوا۟ فِيهِ مِنَ ٱلْحَقِّ بِإِذْنِهِۦ ۗ وَٱللَّهُ يَهْدِى مَن يَشَآءُ إِلَىٰ صِرَٰطٍۢ مُّسْتَقِيمٍ».
به نظر میرسد بشر بهطور طبیعی موجودی است که رشد میکند؛ تاریخ بشر که پیش میآمد، فرهنگش هم پدید میآمد، حتی اگر دین وارد نمیشد. آیه به این اشاره دارد که اینطور نیست که تا دین نیامده بود هیچگونه اختلافی نبود و دین آمد و اختلاف ایجاد کرد. امت واحده بود، اما اختلافهایی پدید آمده بود؛ سپس دین فرستاده شد تا این اختلافها را حل کند. ولی انگار اختلافها به نوعی بیشتر شد؛ چون این دین هم شد یک فرهنگ: عدهای خودِ این دین را تحریف کردند و به یکی از همان فرهنگهای منحرف تبدیلش کردند، و دینی در برابر دین حق پدید آمد. به هر حال، هم دین حق داشتیم و هم دین ناحق، یعنی دین تحریفشده؛ همهٔ اینها به آن فرهنگهایی افزوده شد که پیشتر میانشان اختلاف بود. تعداد فرهنگها زیاد شد و بنابراین اختلافها هم زیاد شد؛ فرهنگهای قبلی که از بین نرفتند و این فرهنگهای جدید هم به آنها اضافه شدند.
آیه را که میخوانید، دقیقاً میگوید: «وَمَا ٱخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا ٱلَّذِينَ أُوتُوهُ مِنۢ بَعْدِ مَا جَآءَتْهُمُ ٱلْبَيِّنَٰتُ»؛ این اشاره به اختلافهای پس از دین است. یعنی وقتی بینات را دیدند، باز عدهای در همین هم اختلاف کردند. اینطور نیست که دین آمد و اختلافها را برطرف کرد؛ دین آمد تا اختلافها برطرف شود، اما مردم حرف حق را گوش نمیدهند. عدهای گوش دادند و به جایی رسیدند، و عدهای هم همین دین را به دکانی در برابر دکانهایی که پیشتر بود تبدیل کردند؛ و همانطور که میبینید، تاریخ بشر با اختلاف پیش رفت.
تاریخ بشر چون رشد کودک و اسطوره
این مثل همان تمثیلی است که به نظر من تمثیل خوبی است: رشد تاریخ بشر را میشود به نوعی به رشد یک انسان تشبیه کرد. انسان یک دوران کودکی دارد، یک دوران نوجوانی و جوانی، و بعد به بزرگسالی میرسد. واقعاً به نظر میرسد انسانِ سالهای نخست تاریخ بشر حالت خیلی کودکانهای داشته است. اسطورهها نشان میدهند که ذهنیت چقدر کودکانه بوده است. اسطورهها خیلی شبیه همین داستانهاییاند که امروز برای بچهها تعریف میکنیم و خیلی خوششان میآید، یعنی داستانهای پریان: پریای باشد، دیوی باشد؛ اسطورهها همیناند.
فکر میکنم اسطورهها داستانهایی بودهاند که در دوران نخستین تاریخ بشر برای بچهها تعریف میکردند، و همین ایدئولوژیِ مردمِ بالغ و خیلی عاقلِ دوران قدیم بوده است. یعنی اسطورههای یونانی برای مردم یونان حالت دین داشته است: ایدئولوژیشان بوده و مقدس بوده است؛ واقعاً به خدایانی که در آن اسطورهها مطرحاند و به وقایع عجیب و غریبی که در اسطورهها نقل میشود اعتقاد داشتند.
چیزی که این آیه میگوید این است که چه دین میآمد و چه نمیآمد، بشر از نظر شکلی دچار انحراف میشد؛ اینطور نیست که آن امت واحده باقی میماند. آن امت واحده به نوعی شکننده است؛ مثل دوران کودکی است. بشر رشد میکرد و ذهنش تکمیل میشد؛ به نظر میرسد حتی از نظر زیستشناختی نوعی تکامل، به معنای واقعی کلمه، داشت اتفاق میافتاد. بله، اگر بگویید فیزیولوژی انسان تغییر نمیکرد، یا مغز به معنای واقعی کلمه تغییر نمیکرد، باز نرمافزارهایی که روی آن نصب میشد به نوعی داشتند پیشنیاز میشدند؛ و واقعاً مغز یک جور هاجریه است که وقتی نرمافزار خوبی رویش نصب میکنید، به نوعی واقعاً چیستان میشود. یعنی خودِ آن خاطره در واقع اعتقاد پیدا میکند. ما هنوز چنین خاطرههایی نساختهایم؛ منظورم خاطرهای است که بشود در خانه از آن استفاده کرد.
به هر حال به نظر میرسد این اتفاق در تاریخ بشر بهطور جبری میافتد؛ یعنی همان اسطورهها تدوینهایی ذهنی بودند که ذهن بشر داشت پیشنویسشان را میساخت. اگر دین نمیآمد، تنها فرقی که میکرد این بود که در میان همهٔ فرهنگهایی که پدید آمده بود، همهٔ فرهنگها باطل بودند و هیچ فرهنگ حقی وجود نداشت.
فرهنگ حقیقی و تحریفشدهها
اتفاقی که پس از آمدن دین افتاده این است که در میان فرهنگها حقیقتی هم وجود دارد؛ و البته در کنار آن فرهنگ حقیقی، تحریفشدههایش هم هست؛ یعنی روی آن خیلی کار کردهاند. از کسانی که پیشتر بودند، بعضی در جنگ شکست خوردند و به هر حال مجبور شدند ایمان بیاورند و کارهای خودشان را درون دین ادامه دادند. یعنی اسطورههایی دینی ساختند: همان اسطورههای یونانی تبدیل شدند به یک سری داستانهای عجیب و غریب دربارهٔ وقایعی دینی که هیچوقت اتفاق نیفتاده است.
معجزاتی ساختند که در آنها اژدها هست و دیو هست، و میتوانند ادعا کنند که پیامبر مثلاً اژدها را میگرفت؛ به جای اینکه مثلاً خدایان اژدها را بگیرند، حالا پیامبر یا، نمیدانم، امامها چنین کارهایی میکردند. داستان درست میکنند. به هر حال وقتی ذهنیت آنطور باشد، هر جا بگذاریدش به کار خودش ادامه میدهد. اگر از این چیزها ندیدهاید، به شدت توصیه میکنم، البته به شوخی میگویم، وقتتان را با اینها تلف نکنید.
معراجنامه و تفسیر طبری
ولی نگاهی به تفسیر طبری بیندازید و مخصوصاً یک معراجنامه بخوانید تا ببینید آن ذهنیت بدویِ آدمها در معراجنامهها چه آثار جالبی خلق کرده است. معراجنامهها دقیقاً از این جهت چنیناند که ماجرای معراج پیامبر داستانی کاملاً خارج از عرف است؛ اصلاً به نظر میرسد روی زمین اتفاق نیفتاده است. اشارهای هست به سیر پیامبر از مسجدالحرام به سوی مسجدالاقصی که میگویند اشاره به معراج پیامبر است. بعد میگویند در روایتهایی آمده که پیامبر را به آسمان بردند. روایتهای معتبرش را کنار هم بگذارید، چند جمله بیشتر نمیشود.
اما معراجنامههایی داریم دربارهٔ این سفر؛ دربارهٔ آن اسب بالداری که برای پیامبر فرستادند: سُمش چگونه بود؟ اسمش چه بود؟ چه گفت؟ نمیدانم چه کار میکرد؟ داستانهاست. یک معراجنامه نیست؛ معراجنامهها فراواناند. اتفاقاً از لحاظ هنری، اگر سوررئالیسم را هنر بدانیم، اینها آثاری سوررئالیستیاند؛ از هر بخش این داستانها میتوانید تابلویی سوررئالیستی و خیلی قشنگ داشته باشید، عجیب و غریب، تا جایی که دلتان بخواهد. یعنی اصلاً در ذهنیت کودکانه میلی به کرامت هست، به چیزهای عجیب و غریب.
ساختن داستانی که روی کرهٔ زمین بگذرد و خیلی عجیب و غریب باشد کمی سخت بوده است؛ ولی در معراجنامهها دست باز بود: اینکه در هر آسمانی چه اتفاقی افتاد و چه کسانی بودند؛ دیگر لازم نیست این موجودات موجوداتی زمینی و آشنا باشند. زاغ شاخدار و، نمیدانم، بالدار و سُمدار و همهجور چیزی را در معراجنامهها میبینید که آزادانه خلق شده است. عین همین کار را با تاریخ انبیا هم کردند. تفسیر طبری را بخوانید؛ تفسیر طبری نشان میدهد که هیچ احتیاجی نیست به آسمان بروید تا تخیل این آدمها بیدار شود و افکار جدیدی پیدا کند.
دربارهٔ داستانهای انبیا توصیه میکنم: آقای جعفر مدرس صادقی را اگر بشناسید، کاری را شروع کرد که فکر میکنم دیگر ادامه نمیدهد، ولی کار خیلی جالبی بود: برگرداندن بعضی از متون فارسی قدیمی به زبان فارسی؛ از جمله این کار را دربارهٔ تفسیر طبری کرد، چون خواندن خودِ تفسیر طبری ممکن است خیلی راحت نباشد. نمیدانم واقعاً این را توصیه کنم؛ قسمت کشتی نوح را در تفسیر طبری، همانطور که آقای مدرس صادقی نوشته، بخوانید و ببینید چقدر جالب است. دربارهٔ این حیوانات: دو حیوان هستند که در کشتی نوح به وجود آمدند، یعنی پیش از آن وجود نداشتند. این را خیلی وقتها گفتهام.
آن دو حیوان خوک و گربهاند. ماجرای خوک این است که کشتی پر از ماکیان و حیوانات شد و به حضرت نوح شکایت کردند که اینجا دیگر خیلی متعفن شده است؛ فکر کنم حضرت نوح به سر فیل زد، از خرطوم فیل خوک بیرون افتاد، شروع کرد به خوردن فضلهها و کشتی پاکسازی شد. بعد موش زیاد شد؛ به سر شیر زدند و گربه از دهانش بیرون افتاد. تکنیک اینطور بود: گربه و خوک، به ترتیبی که در تفسیر طبری ذکر شده، برای اولین بار در کشتی نوح به وجود آمدند.
حالا ببینید در معراجنامه چه خبر است؛ این که دیگر در کشتی نوح بود. معراجنامهای خیلی باکیفیت وجود دارد که الان واقعاً اسمش یادم نیست. معراجنامهٔ خیلی قدیمیای است و چاپ هم شده، منتها چاپ جدید نیست؛ چاپش شاید ۴۰ سال پیش باشد. اگر یادم آمد به شما میگویم. زیاد فرق نمیکند؛ معراجنامههای قدیمی به هر حال پر از این چیزها هستند. سفرنامهٔ ناصرخسرو از نظر این عمق و آن حس اسطورهای روی من شخصاً خیلی تأثیر گذاشته است. این دیگر ناصرخسرو است که حتمی است؛ یعنی اصلاً آغوشترین آدم دوران خودش است. ولی باز در سفرنامهاش داستانهای عجیب و غریب دارد. نمیگوید خودم دیدم؛ میگوید مثلاً در مصر که رفتم، از اژدهایی تعریف میکردند که در حدود نیل زندگی میکند و چه کارها کرده و چه کارها نکرده است.
ما اکنون اصولاً در دنیایی زندگی میکنیم که به نظر میرسد دیگر رازی در آن وجود ندارد.
راززدایی از جهان
اصطلاحی به کار میبرند و میگویند دنیا راززدایی شده است؛ اسطورهزدایی شده، راززدایی شده؛ اصطلاحی که Weber به کار برده است. حتی در نوشتههای ۲۰۰، ۳۰۰ سال پیش، حتی در نوشتههای ۱۰۰ سال پیش، داستانهای عجیب و غریب هست؛ مثلاً اینکه انسانهای چندمتری وجود دارند، در قرن ۱۹ اصلاً کاملاً موضوعی بود که در کتابها و، نمیدانم، نشریات دربارهاش بحث میشد: اینکه چه کسانی شواهدش را دیدهاند؛ این دریانوردها که میرفتند و برمیگشتند و همین داستانهای عجیب و غریب را از حیواناتی که دیده بودند تعریف میکردند. ما امروز به نوعی میدانیم که همهٔ این حرفها دروغ بوده است.
ولی حالا تلویزیون پنجرهای در خانهٔ همهٔ ماست و به نظر میرسد دیگر جغرافیای ناشناختهای در دنیا نداریم؛ جایی نیست که پای بشر به آن نرسیده باشد و کسی کشفش نکرده باشد: زیر دریا، اینسو و آنسو. به نظر میرسد اژدها دیگر وجود ندارد. تا همین چندی پیش همه منتظر بودند: در دریایی، در اسکاندیناوی، اژدهایی زندگی میکرد که خیلی دنبالش بودند تا پیدایش کنند؛ یعنی افراد مختلف گزارش میکردند که در آبها چیز عجیب و غریبی دیدهاند.
به هر حال به نظر میرسد اژدها وجود ندارد و دیو اصلاً وجود ندارد؛ به نظر میرسد. منظورم آنجور دیوِ شاخداری است که در کتابهای قصه میکشند؛ وگرنه دیو، اگر ترجمهاش شیاطین باشد، اتفاقاً خیلی وجود دارد. اینجا به آنها میرسیم: این آدمها ارتباطشان با شیاطین خیلی خوب است. شیاطین بیش از آنکه با کفار سروکار داشته باشند، با این آدمها سروکار دارند. اینهایی که در چنین محیطی زندگی میکنند، مدیومهای خیلی خوبی برای شیاطیناند.
به هر حال، نکتهای که داشتم میگفتم این بود که امت واحده بهطور طبیعی متلاشی میشد؛ دین در زمانی نازل شد که فرهنگهای منحرف و اختلافات فرهنگی داشتند پدید میآمدند. اینطور نبود که امت واحده باقی بماند تا دین نازل شود. این آیه خیلی خیلی روشن به این موضوع اشاره میکند که دین هم، که آمده بود این اختلافها را رفع کند، به دلیل حضور همین تیپ افراد در درون دین، خودش عامل اختلاف هم شد.
در عین حال، نکتهٔ مهمی هست که همهٔ ما باید درک کنیم. چیزی که میخواهم بگویم این است که تحذیرکردن از دین این نیست که منکر این شوید که هیچ ضایعهای در اطراف دین پدید نیاید؛ نقطهٔ اصلی این است که بپذیریم دین، علیرغم ضایعههایی که داریم، چیزی ضروری بوده است.
ضرورت دین علیرغم ضایعات
اگر دین نازل نمیشد، در آن امت واحده و آن فرهنگهای بدوی شاید هر صد سال، هزار سال یک بار آدمی استثنایی مثل ابراهیم پیدا میشد. طبعاً تعداد آدمهایی که به رشد میرسیدند خیلی خیلی کم بود، و لازم بود جریانی پدید آید که در آن، به تعبیری، فرهنگی دیده شود و آموزشهایی دیده شود؛ و این اتفاق افتاده است: در جامعهٔ دینی، در همهٔ جوامع دینی، همیشه آدمهای متعالی پیدا میکنید. آدمهایی که دین به آنها نرسیده، در سطحی متوسط زندگی میکنند و به جایی میروند، و این وضع خوبی نیست: آدمی که انگار میچرد و زندگیای به سبک آن امت واحده دارد؛ یعنی فقط همینطور زندگی کند، مثلاً در سادگی: هر وقت گرسنهاش شد غذا بخورد، هر وقت گرسنهاش نشد نخورد، و هر کاری دوست دارد انجام دهد؛ نوعی زندگی خیلی ساده.
آدمها از جایی به بعد نیاز پیدا میکنند و این حسهای متعالی در آنها پدید میآید. مثلاً نوزاد ادراکاتی دارد، ولی ادراکاتش محدود است؛ بله، محدود است. بشر پیش از آنکه شریعت، به معنای واقعی کلمه، نازل شود، ادراکات دینیِ خیلی ضعیفی داشته است؛ خیلی محدود و ضعیف. حسهایی گنگ و، مثلاً، بیانناپذیر نسبت به تعالی و نسبت به جهان طبیعت داشت؛ چیزهایی که کلام نمیتوانست برایش بیان کند و به فرهنگ و معنای روشنی تبدیل نمیشد.
در قبایلی که کسانی مطالعهشان کردهاند، مثل قبایل شمالی یا قبایل بدوی بومی استرالیا، چیزهای زیادی از نوعی ذهنیت شریف دیده میشود؛ و در واقع مثل آدمهاییاند که کمتر تحت تأثیر شریعت بودهاند، چون دور از این منطقه زندگی میکردند و تحت تأثیر شریعت قرار نگرفتند. از آن طرف، بشر مثلاً خودش یک سری فرهنگهای عجیب و غریب تولید میکند.
یکی از حاضران: منظورتان چیست؟ یعنی میخواهید بگویید جامعهٔ بدوی اصلاً هیچ نمیفهمیدند؟ مطمئن باشید چیزهایی را از ما بهتر میفهمیدند.
خب، یعنی چه؟ من هم که عرض کردم: نمیدانم. سرخپوستها چیزهایی از طبیعت میفهمیدند؛ ولی سرخپوستها دربارهٔ عرفان، به معنای واقعی کلمه، چقدر میفهمند؟ دربارهٔ اسماء الهی مثلاً چقدر میدانند؟
قلم و کتابت و رشد ادراک دینی
چیزهایی از طریق نزول شریعت و کتاب به جامعهٔ بشری وارد شده که باعث رشد شده است. دربارهٔ همین مفهوم کتاب یک بار هم تأکید کردم که در جاهای جداافتاده از این منطقهای که شریعت از نظر جغرافیایی در آن نازل شده، کتابت اصلاً پدید نیامده است. ثبتکردن و قلمبرداشتن و نوشتن هم همینطور: اینکه خداوند در اولین آیات قرآن میگوید «الذی علم بالقلم» یعنی تعلیم الهیای که به بشر رسیده به نوعی با کتابت و قلم بوده است. طبق چیزی که ما هم به آن معتقدیم، اصلاً الواحی را که رویشان چیزی نوشته شده بود موسی از کوه با خود آورد، الواح سنگی، که بنیان کتاب تورات بودند و حالا میگویند ۱۰ فرمان رویشان نوشته شده بود؛ چیزی که در تابوت عهد گذاشته بودند و حفظش میکردند و با خودشان میبردند. این واقعه، یعنی نزول شریعت، واقعهای است که در این آیه به نوعی خاص به آن اشاره میشود.
اعتراضی که بعضیها ممکن است بکنند این است که آدمهایی که در استرالیا یا در قارهٔ آمریکا زندگی میکردند و از نظر جغرافیایی کمتر و دیرتر تحت تأثیر نزول شریعت قرار گرفتند، چه گناهی کرده بودند؟ تصور من این است که این اشکال دقیقاً نتیجهٔ آن ذهنیتی است که میخواهد بگوید اگر دین نباشد، بشر هیچ نیست و اگر دین باشد، بشر خوشبخت میشود. همهٔ حرف من این است که وقتی دین نبود، بشر بدبخت نبود؛ یک دوران امت واحده وجود داشت، مثل دوران کودکی. در واقع استرالیاییها و آمریکاییها، یعنی مردم بومیشان، را میتوانید اینطور تصور کنید که انگار خداوند به آنها اجازه داد دوران کودکی طولانیتری داشته باشند.
آدمها در دوران کودکی همهاش دوست دارند زود بزرگ شوند؛ ولی اگر به آدمهای بزرگ بگویید که دوست داشتید دوران کودکیتان طول بکشد، فکر میکنم خیلی اعتراضی نمیکنند. اینکه چند قرن بیشتر کودکی کنند و بعد شریعت به آنها برسد، اتفاق خاصی نیست. اگر این حرفهایی را که میزنم نپذیرید، یعنی واقعاً احساستان این باشد که دین چیزی است که وقتی میآید همهجا گلستان میشود و پیش از آمدنش همهجا جهنم بود، آنوقت کسی که تصورش از دین و نزول شریعت این است، این مشکل را چگونه میخواهد حل کند که عدهای از آدمها روی کرهٔ زمین تحت تأثیر ادیان ابراهیمی قرار گرفتند؟ شریعت هم، که ما میگوییم دین است، شریعتی است که اینجا در خاورمیانه نازل شده؛ بنابراین از نظر جغرافیایی مرکزی دارد و آدمهایی در حاشیه زندگی میکنند که کمتر تحت تأثیرش قرار گرفتند.
همهٔ حرف من این است: به آدمهایی که دربارهشان صحبت میکنیم نگاه کنید و متوجه شوید که دین چطور، علاوه بر اینکه نعمت است، نقمت هم هست؛ به خاطر آدمهایی که، در واقع اکثریت آدمها، به معنای واقعی کلمه از هدایتی که به آنها میرسد تبعیت نمیکنند. بنابراین آیا کمی طولانیتر داشتنِ کودکی چنین فاجعهای در تاریخ است؟ بگذارید جواب خیلی سادهای به این بدهم: اگر کسی عین همین اشکال را دربارهٔ استرالیا و آمریکا بکند، عین همین اشکال اینجا هم وجود دارد؛ همینجا در خاورمیانه هم دوران طولانیای گذشته که دین، به این معنایی که ما میفهمیم، وجود نداشته است. یعنی اگر رهاکردنِ بشر در حالت کودکی و امت واحده چیز خیلی بدی باشد، خب همهٔ تاریخ بشر در ابتدا اینطور بوده است. ولی آیه همین را میگوید؛ آیه صراحتاً میگوید که ما دورانی پیش از نزول کتاب داریم.
یکی از حاضران: آیا همین را میگویید؟ آیا صراحتاً میگویید که ما دورانی پیش از نزول کتاب داریم؟
لحن را ببینید: واژهای که دربارهٔ آن به کار میبریم واژهٔ منفیای نیست. آدم به نوعی احساس خوبی پیدا میکند که روزی مردم امت واحده بودند، و این پیش از نزول شریعت بود. این را میگویم چون خودم فکر میکنم این آیه، آیهٔ خیلی مهمی است؛ چون احساس میکنم ما بیش از اندازه دین را معادل همهچیز میگیریم و انگار فقط و فقط دوست داریم بگوییم دین چیزی خیلی خوب و لازم است، مثلاً ضرورتش را ثابت کنیم؛ پس به حالتی اغراقآمیز میرسیم که انگار اگر دین نباشد، بشر هیچ نیست. همین حرف را به شما میزنم، بهعنوان اعتراض؛ نه، همین را میگویم: دوران پیش از شریعت هم چیزی است.
یکی از حاضران: شما گفتید که در اصلِ شریعت امکان اینکه یک سری آدمها به اوج رشد انسانی برسند هم وجود دارد؛ امکان بیشتری پدید میآید.
بله، اینطور است. یعنی نزول شریعت راهی باز میکند برای رفتن به اسفلالسافلین از یک طرف و رفتن به معراج از طرف دیگر؛ در واقع اینطور است. مثلاً عرفا میگویند طیکردن راه عرفان به معلم و استاد احتیاج دارد. شما احتمالاً این را قبول ندارید و فکر میکنید آدمها مستقلاً و برای خودشان میتوانند این راه را طی کنند. دین به نوعی، انگار، مکتبی آموزشی است که آدمها در آن میروند تا این چیز را یاد بگیرند. عرفا، برای اینکه بر چیزی که خودشان طریقت میگویند تأکیدی کرده باشند، گفتهاند شریعت و طریقت هر دو به معنای راهاند؛ به معنای جادهاند؛ جادهای که به جایی میرود. انبیا آمدند و جادهای ساختند. پیش از آن نمیشد اینطور به ارتفاعات رفت.
شریعت مانند جاده و آموزش ریاضیات
جادهای وجود نداشت که بتوانید به راحتی بروید. شریعت، یعنی همین نزول شریعت، یعنی ساختهشدن جادهای که بشود راحتتر رفت. از آن طرف هم عدهای سُر میخورند و از آن سو میروند. به هر حال این جاده انگار به دو طرف راه دارد؛ یعنی آدمها پس از نزول شریعت به جاهایی رسیدند که پیشتر نرسیده بودند. از آن سو هم بیشتر موفق شدند به مناطقی از جهنم دست پیدا کنند و آنها را کشف کنند؛ میگویم همینطور رفتند و دیدند که مثلاً طبقات پایین جهنم هم خالی بود. بعد عدهای، مثلاً همان صابریون، حالا خدا، نمیدانم؛ حضرت عیسی پس از آن آیه چیزی گفته که آدم امید پیدا میکند اینها مورد عفو قرار میگیرند. ولی آنجا کمی کاندیداهایی هستند برای اینکه آخرین طبقات جهنم را کشف کنند؛ میروند و میبینند تهش، به اصطلاح، چه وجود دارد.
من بر این تأکید دارم که شریعت راه باز میکند؛ اصلاً اسمش هم برای همین شریعت است: راه. راه باز میکند به سوی تعالی، و راه باز میکند به سوی سقوط کامل به پایینترین طبقات جهنم و رسیدن به بدترین حالت از نظر معنوی. حالا دیگر نمیخواهم روی این بحث کنم؛ فکر میکنم قرآن این را با صراحت میگوید. نکتهٔ مهم این است که پیش از اینکه این جاده باشد، زندگی بشر چیزی نداشت؛ جهانی که هیچ چیز در آن نباشد و مثلاً هیچ معنویتی نباشد، احتمال رشدش کمتر از جهانی بود که در آن شریعت و انواع و اقسام چیزهایی که در اطراف شریعت شکل گرفته، برایش پدید آمده است.
نکتهٔ خیلی سادهای را اینجا نوشتهام؛ خوب شد چشمم افتاد. گاهی چیزهایی مینویسم و چون به نوشتهام خیلی نگاه نمیکنم، یادم میرود بگویم. این مسئلهای که دربارهاش حرف میزنیم عین این است که کسی بیاید و بگوید: اگر مدارس نبودند چه؟ مگر مدارس چه چیز خطرناکی در خودشان دارند؟ بیایید دربارهٔ چیز خیلی سادهای بحث کنیم، مثلاً یک علم خاص: آموزش ریاضیات. آموزش ریاضیات به آدمها باعث میشود عدهای متخصص ریاضیات شوند؛ اگر آموزش نباشد، کسی متخصص ریاضیات نمیشود. آموزش ریاضیات به آدمها باعث میشود یک مشت آدم که اصلاً ریاضی نمیفهمند چیزهایی یاد بگیرند و احساس کنند خوب فهمیدهاند؛ بعد هم ممکن است یک عالمه مشکل از این دست پیش بیاید.
مهم این است، و اینطور به شما میگویم، که اگر اصلاً آموزش ریاضیات نبود، کسی که واقعاً ریاضی میفهمید، چون خودش آن را تولید کرده بود، درک خیلی اصیل و عمیقی از ریاضی داشت. ولی وقتی از معلم یاد میگیرید، ممکن است خیلی طوطیوار یاد گرفته باشید. همهٔ ما این مشکل را در همهٔ درسهایمان داریم: یک عالمه چیز توخالی را در سنین پایین یاد گرفتهایم. من چند بار درس ریاضی مهندسی دادهام و همیشه این احساس را داشتم، و همیشه سعی کردم این احساس را برطرف کنم، که اعداد مختلط نسبت به اعداد حقیقی از نظر حقیقیبودن چیزی کم ندارند. به شوخی در درسها برای آن محور موهومی اسم دیگری میگذاشتم؛ میگفتم بگویید، مثلاً یادم هست یک بار میگفتم، محور ملکوتی.
واژهٔ «موهومی» اصلاً رسماً به شما میگوید که این چیزی موهوم است. به این یکی میگویند ریل و به آن یکی موهومی؛ یعنی اسمش از اول طوری گذاشته شده که انگار با اعداد خیالیای سروکار داریم که ریل نیستند. نکته این است: واقعیت تاریخی نشان میدهد اعداد منفی چقدر ریلاند؟ اعداد طبیعی به نظر میرسد به نوعی خیلی ریلاند؛ ولی اعداد کسری، بعد اعداد منفی، صفر بهعنوان یک عدد، یعنی اسمگذاشتن روی هیچ؛ همهٔ اینها قدمهایی سنگینتر و بزرگتر و عجیبتر از فرضکردنِ یک محور موهومی دیگرند. چرا دانشجوها با اعداد مختلط، آنطور که با اعداد حقیقی خو گرفتهاند، خو نمیگیرند؟ فکر میکنم همین الان هم اعداد مختلط برای شما به اندازهٔ اعداد حقیقی راحت نیست.
این دلیل خیلی واضحی دارد: اعداد منفی و صفر و، نمیدانم، اعداد طبیعی و گویا را در سنین خیلی پایینتر خواندید. آن موقع خیلی دقت نمیکردید که یعنی چه که دارم از عدد منفی حرف میزنم؟ عدد منفی یعنی چه؟ دارم روی چیزی که نیست اسم میگذارم. صفر خیلی چیز است؛ صفر خیلی دیر کشف شد. اول اعداد گویا کشف شدند و بعد، با تأخیر زمانی بسیار زیادی، صفر وارد سیستم عددی شد؛ یعنی کسی خیلی خلاقیت به خرج داد که به این احساس رسید که صفر را هم بهعنوان عدد بپذیرد. آدم اگر فکر کند، خیلی چیز عجیبی است: اینکه صفر یک عدد است و میتوانیم به هیچ عددی نسبت بدهیم. شما در زمان کودکی، وقتی خانم معلم به شما گفت صفر، اصلاً در آن جایگاهی نبودید که بخواهید وارسیاش کنید؛ حرف گوش کردید.
بنابراین پیشنهاد من این است که در دوم، سوم هم عدد مختلط را بگویند و خلاص کنند؛ چون گفتنش هیچ مشکلی ندارد. کمی سینوس و کسینوس دارد؛ نمیدانم، اگر در ابتدا چیزهایی را بگویند، یعنی همان آ بهاضافهٔ آیبی و ضرب معمولی را، چون بعد باید دوران را بگویند، ممکن است کمی برای بچهها ثقیل باشد. ولی واقعاً نکته این است که هر چه زودتر بگویند، به نفع جامعهٔ بشری است، چون اعداد مختلط خیلی مهماند.
به هر حال، مسئلهای که میگویم این است: آیا میشود نتیجه گرفت که دقیقاً به دلیل آموزش ریاضی است که یک عالمه ریاضیات را که فکر میکنید بلدید، واقعاً عمیق بلد نیستید، چون از بیرون به شما داده شده است؟ چیزی که از درون خودتان رشد کرده و بیرون آمده باشد، قطعاً درک عمیقتری از آن دارید، همهٔ جوانبش را میفهمید و ارتباطش را با بقیهٔ مسائلی که ذهن خودتان تولید کرده میدانید. آیا میشود چنین نتیجه گرفت؟ اگر آموزش را نداشتید، در همان مرحلهای بودید که مثلاً با انگشتهایتان میشمردید؛ احتمالاً میشمردید. آموزش باعث میشود بر پایهٔ تجربیات دیگران چیزهایی پدید بیاید، نشاطهایی پدید بیاید که آدمها بهتر بفهمند؛ در عین حال ضایعات هم دارد. یعنی واقعاً آدمهایی هستند که اگر آموزش نمیدیدند، شاید اینقدر چیزهای منحرف نمیفهمیدند؛ دربارهٔ ریاضیات و دربارهٔ خیلی چیزها، آموزشها باعث میشود چیزهای منحرفی بفهمند و بعد جلوی فهم واقعیشان هم به نوعی گرفته شود.
به هر حال نزول شریعت مثل درستکردن مکتب و مدرسهای برای آموزش معنویت و اخلاق و عرفان و راه زندگی است، و طبیعی است که ضروری است. باز اشاره میکنم که داستان خلقت انسان، آنطور که در قرآن روایت میشود، اینطور تمام میشود که انسان محکوم میشود به هبوط و به او وعده داده میشود که برایتان هدایت میفرستیم، و اگر از این هدایت تبعیت کنید، آنوقت دیگر هیچ خوف و حزنی نیست و اثر هبوط از بین میرود. بنابراین شریعت آمده تا اثر هبوط را از بین ببرد، به شرطی که از آن تبعیت کنیم؛ و ما اینجا دربارهٔ آدمهایی حرف میزنیم که در جوامعی زندگی میکنند که هدایت به آنها میرسد و از هدایت تبعیت نمیکنند.
باز چیزی را خیلی فشرده نوشته بودم و وقتی آمدم، نتوانستم به آن نگاه کنم. به انبیا نگاه کنید، به خودِ سلسلهٔ انبیا: به نظر میرسد بزرگترین پیامبرِ سلسلهٔ انبیای بنیاسرائیل حضرت مسیح است. در خودِ همین مکتب انبیاست که اصلاً امکان این پیدا میشود که آدمی مثل مریم پدید بیاید که مسیح را به دنیا بیاورد. یعنی اصلاً پیش از اینکه این شریعت بیاید و این مکتب پدید بیاید، نسلی مثل آدمهایی که در قرآن میبینید وجود نداشته است. اینکه نسل اندر نسل، در جغرافیایی نسبتاً محدود و در یک خانواده، این اتفاق میافتد، دقیقاً نشاندهندهٔ این است که اینجا امکانات جدیدی برای رشد بشر فراهم شده است. یعنی پدیدآمدن حضرت مریم و حضرت مسیح نشان میدهد که شریعت کاری را که باید میکرد کرده است: افراد برجستهای تولید شدند که پیش از شریعت اصلاً چنین آدمهایی وجود نداشتند. بعد برمیگردم به همان حرف اولم: حالا وقتی شریعت نازل میشود، مشکلی که پیش میآید این است که همین افرادی که موضوع بحث ما هستند، این شریعت را با تمام وجود تحریف میکنند.
تحریف شریعت توسط همین تیپ
زندگی این آدمها وابسته به این است که شریعت را تحریف کنند؛ یعنی آموزشهایی را که دیدهاند طور دیگری میکنند. بنابراین ما غالباً به جوامعی دسترسی پیدا میکنیم که در آنها چیزهایی که ادعا میشود از طرف خداست وجود دارد، ولی تحریف شده است؛ و این خیلی خطرناک است. فکر کنید حضرت ابراهیم هیچ آموزشی ندیده، ولی به کمال رسیده است. حالا اگر در جامعهٔ دینیای زندگی کند که دینی بسیار تحریفشده را به او آموزش میدهند، اول باید آن آموزشهای غلط را پاک کند و بعد تازه شروع کند به یادگرفتن و به نوعی به سوی کمالی حرکت کند.
بنابراین باز میخواهم به همان حرف اولم برگردم و تأکید کنم: همین شریعتی که نعمت است، چون نسخههای انحرافیاش پدید میآید، شما از بچگی تعالیم دینیای دیدهاید که در آنها تعالیم حقیقی و معنای واقعی را نمیبینید. در هیچ جامعهٔ دینیای فکر نکنید تعالیمی که میبینید همان تعالیمی است که انبیا واقعاً میدادند؛ تعالیم را با انحرافی میبینید. بنابراین هر آدمی که در جامعهٔ دینی است باید در زندگیاش نوعی مرحلهٔ پاکسازی هم داشته باشد؛ یعنی دربارهٔ چیزهایی که شنیده، که ممکن است خیلی هم راحت نباشد، برود و بفهمد که بعضی از آموزشهایی که دیده کلاً انحرافیاند، یا چیزی اصیلتر و بهتر را جانشینشان کند. ختم نبوت هم اینطور اتفاق افتاده که سندی نهایی در دست بشر هست که همین کار را میشود با آن انجام داد.
قرآن وسیلهای است که با آن میتوانید بفهمید چه چیزهایی تحریف شده و چه چیزهایی نه. حالا برای خودِ این قرآن هم تفسیرهایی مینویسند و درست میکنند؛ شأن نزولها را هم به شکلی انحرافی درست میکنند تا نتوانید بفهمید. به هر حال آن اکیپ علویها، که در آن زمان هم هستند و مستقیماً با شیاطین ارتباط خیلی نزدیکی دارند، بیکار ننشستند. هر جا که بشود راهی برای بحث باز کرد، اینها کار خودشان را میکنند. خودِ قرآن را اگر میتوانستند تحریف میکردند؛ نتوانستند، پس ادعای تحریفشدنش را کردند، که آن هم به نوعی مثل تحریفکردن است. مثلاً خوارج میگفتند سورهٔ یوسف در قرآن نبوده و بعداً به آن اضافه شده است.
میخواهم بگویم آدمی که ذهنش خودش وجودی منحرف است، نمیتواند حقیقت را بپذیرد و در ذهن خودش منعکس کند. بنابراین حقیقت همینطور مسخ میشود؛ چیزهایی به آن اضافه میشود و چیز دیگری از آن درمیآید. خوارج زیر بار سورهٔ یوسف نمیرفتند و از آن گله میکردند و بنابراین چنین میگفتند. این ادعای تحریف خودش نوع دیگری از تحریف است؛ در واقع خودش تلاشی برای تحریف است، برای حذفکردن چیزی: اگر نمیتوانید چیزی اضافه کنید، دستکم بگویید چیزی از کتاب بیرون برود. اخیراً هم یهودیها قرآنی بدون قسمتهای مربوط به بنیاسرائیل چاپ کردهاند؛ یعنی همان کاری که خوارج اگر چاپخانه داشتند میکردند: قرآنی بدون سورهٔ یوسف چاپ میکردند.
اگر آن خلفای اولیه هم چاپخانه داشتند، اصلاً آن دو آیهای را که مدعی بودند از قرآن حذف شده، به نوعی اضافه میکردند. یک بار اشاره کردم که خلیفهٔ دوم بارها آیهٔ عجیبی را میخواند و میگفت این در قرآن بوده و من اینطور یادم هست؛ خیلی اصرار داشت که اضافه شود: آیهای خیلی عجیب. به نظر من این واقعاً فهم این آدمها از دین را نشان میدهد: آن شوقِ برگشتن به سنتهای قدیمی بلافاصله پس از پیغمبر آتشی روشن کرد، و پس از چند سالی باز دوباره در همان محیط عربیت جانشین اسلام شد. این شوق به حدی زیاد بود که آیه به ذهنشان میرسید و اصرار میکردند. من رسماً میتوانم بگویم که او دروغ نمیگفت؛ واقعاً فکر میکرد این آیه بوده است. بارها گفته است که من یادم هست رسولالله این آیه را میخواند. حالا هر چه میخواهید به او بگویید. هیچوقت هم نمیگوید این آیه کجا بوده؛ فقط میگوید من این آیه را یادم هست، یادم هست که چنین آیهای میخواندم.
بگذریم. به هر حال تحریف دین چیزی است که به دست همین آدمها انجام میشود؛ بگذارید این را خیلی روشن بگویم. در روایات خودمان اصطلاحاتی داریم که اینجا به درد میخورد و میتوانیم از آنها استفاده کنیم. وقتی همین اول قرآن را باز میکنید و میخوانید، نکتهٔ اساسیای که میبینید این است که دو جور کفر داریم؛ به اصطلاحِ روایی، یک جور کفر جلی داریم و یک جور کفر خفی. اینها واقعاً کافرند؛ کافرهای داخل محیط دینیاند که حقایق را نمیبینند و با حقایقی که واقعاً باید با آنها آشنا شده باشند آشنا نیستند. ولی در این محیط دینی کلمات دینی را بلدند و جزو مؤمنان هم هستند؛ ادعاهای دینی هم دارند و ادعایشان معمولاً از حد معمول هم بیشتر است. اینها از درون دارند دین را میخورند.
این اتفاقی است که در قرآن مدام دربارهٔ اهل کتاب و بنیاسرائیل و یهودیها، مخصوصاً علمای یهودی، مطرح میشود؛ علمای یهودی در قرآن همیناند: سردستهٔ این آدمها، آدمهایی که دین را به نوعی پیچیده کردند و تحریف کردند، کتاب خدا را تحریف کردند. در جایی از قرآن به این اشاره هست که اینها حرفهایی میزنند و چیزهایی مینویسند و میگویند، طوری که به نظر بیاید از کتاب خداست؛ آنها را به جای کتاب خدا جا میزنند. من هر وقت این را میخوانم، یاد جملههای آغاز انجیل یوحنا میافتم: در این آغاز معروف انجیل چهارم میگوید «در آغاز کلمه بود، و کلمه خدا بود»؛ بعد «کلمه جسد شد و در میان ما ساکن شد».
کلمه و بازی با واژگان
این جمله از نظر فنی لحن آیههای کلام خدا را درآورده است و آدم به نوعی گول میخورد: آن پیچیدگی و نوعی زیباییها را که مثلاً جایی در تورات میبینید، در این جمله میبینید. اینها را ساختهاند؛ این را یک عالِم ساخته است؛ یعنی کلمه جسد نشد و در میان ما ساکن نشد. یعنی آدمی آن را ساخته و طوری گفته که وقتی میخوانید، واقعاً لحن یک مقام مقدس را دارد؛ لحنش شبیه جاهایی از قرآن و شبیه جاهایی از تورات است. آدمهایی پیدا شدند که کتاب جعل میکنند و از نظر فنی هم رویش کار میکنند تا خوب جعل شود؛ مثل کسی که اسکناس جعل میکند و نقشش را هم میخواهد درست کند؛ قشنگ میخواهد جعل کند.
آدمی که این را جعل میکند چه احساسی دارد؟ فکر میکنید کسی که این انجیل را جعل کرده، احساسش این است که میخواهد پول دربیاورد، یا میخواهد مردم را گمراه کند، یا نه؟ او چون فکر میکند حقیقت را فهمیده است، سعی میکند آن را طوری بیان کند که مردم هدایت شوند. بنابراین این آدم به وضوح آدمی است که اگر به او بگویی «لا تفسدوا فی الارض»، میگوید من دارم اصلاح میکنم. درست است که میداند این چیزِ اصلی نیست و خودش آن را اینطور درست میکند؛ از نظر فنی تغییرش میدهد، ولی احساسش این است که دارد حقیقت را بیان میکند، احساسش این است که دارد مردم را هدایت میکند. اینها سردستهها و نمونههای مشخص آدمهاییاند که مخاطب قرآناند و قرآن با آنها بحث میکند؛ همه از این دستهاند.
شاید بگویم که همیشه فکر میکنم در این مسئله واقعاً انگیزههای مادی هم وجود دارد. بعد قرآن میگوید اکثریتی که اینطور با آنها خطاب میشود فکر میکنند حق دارند این کار را بکنند. نمیخواهم انکار کنم؛ بعضیهایشان صددرصد انگیزههای مادی دارند؛ ولی اکثریت فکر میکنند حق دارند. من فکر میکنم این را از اطراف خودم میبینم؛ فکر کنم یک بار هم به این اشاره کردم: آدمی را میشناسم، که به اصطلاح آدم خیلی مؤمنی هم هست، که رسماً به من گفت در دوران جوانی، به دلیل شدتِ احساسی که نسبت به بهاییها داشتم، رفتم و چیزی بر ضد بهاییها نوشتم تا جعل کنم، ولی بعداً منصرف شدم. او میخواست مردم را هدایت کند تا از این بهاییها دوری کنند.
این همه شأن نزول و اینجور چیزها که جعل شده، این همه روایتی که جعل شده، واقعاً اینطور نبوده که همهشان به دلیل یک انگیزهٔ مادی بوده باشد. عدهای در واقع خودشان را گول میزنند، و بقیهٔ مردم هم گول میخورند؛ یعنی همان فریبی که درونشان هست به دیگران هم سرایت میکند. به هر حال، سؤال شما سؤالی است که جوابش را عرض کردم؛ میتوانید بپرسید درصدشان چقدر است، ولی درصدش را نمیتوانم بگویم: بین یک تا ۹۹ درصد.
به هر حال قطعاً آدمهایی با انگیزهٔ مادی وجود دارند، و گاهی با انگیزههای مقامطلبی. آدمی هست که بالای منبر از او سؤال میکنند و بلد نیست جواب بدهد و آبرویش دارد میرود؛ بعد فکر میکند، و معمولاً میگوید، که آبروی من آبروی دین و پیغمبر است که دارد میرود؛ حالا چیزی درست میکند و میگوید. تعریف کردم که با یک معلم دینی در جایی بحث کردم و میگفت کفار را باید کشت. به او گفتم چه کسی گفته کفار را باید کشت؟ بعد گفت این در قرآن نوشته شده: «قُتِلَ مِنَ الانسانِ ما اَکفَرَهُ»؛ این آیه معنایش این است: مرگ بر انسان که کافر میشود.
این را جدی داشت جا میانداخت؛ یعنی جلوی بقیهٔ بچهها گیر کرده بود، و فکر نمیکنم نمیدانست این آیه یعنی چه. ولی اگر در آن لحظه معلم دینیای که در مقام پیغمبر نشسته ضایع شود، ممکن است بچهها ایمانشان را از دست بدهند؛ پس حالا یک بار اشکال ندارد، فعلاً این آیه را جور دیگری جا بزنیم تا فعلاً از آن بگذریم و کارمان را پیش ببریم. یعنی منافع مادی در کار نیست؛ دارد برای خودش توجیه میکند. این نوعی معادلسازی است؛ یعنی آدمها خودشان را با دین و خدا معادل میگیرند. این مسئلهٔ خیلی حساسی است؛ یعنی کلاً راه باز میشود که خیلی کارها انجام دهند.
من به این مسئله خیلی حساس هستم، و حالا در این جلساتی که هستیم موقعیت دارم که این حرفها را تکرار کنم و مدام تشدیدش کنم: اینکه واقعاً لایقترین آدمها را در محیطهای دینی میتوانید پیدا کنید. قرآن هم همین است: پستترین موجوداتی که در قرآن به آنها اشاره میشود، همین علمای دینِ یهود و آدمهاییاند که تحریف میکنند؛ اینها گناهکارترین آدمها هستند. گناهی بزرگتر از این وجود ندارد که به خدا افترا بزنید، یعنی چیزی را که خدا نگفته از قول خدا بگویید. این در حاشیهٔ دین و شریعت گناهانی کبیره، دیگر نه کبیره، بلکه مثلاً عظیمه، گناهانی اعظم، پدید میآورد که اصلاً وجود نداشت.
نکتهای را میخواهم کوتاه بگویم: هیچ چیز به اندازهٔ دین راه را برای جنایت باز نمیکند؛ برای جنایتکارشدنِ انسانی که احساس کند نمایندهٔ خداست. یعنی میکشد، هر کاری میکند، ممکن است هزاران نفر را بکشد و شب هم راحت بخوابد. آدمی مثلاً در امت واحده نمیتواند این کار را بکند؛ یعنی اگر انسانی دیگری را بکشد، ذهنیتی برایش فراهم نشده که بتواند به استناد آن خودش را آرام کند. اگر فیلمهایشان را نگاه کنید، فکر کنید آدمهایی که مثلاً در تفتیش عقاید بودند و سنگینترین و وحشیانهترین شکنجهها را انجام میدادند و آدمها را میکشتند، کوچکترین عذاب وجدانی داشتند؟ اینها همهشان احساس میکردند دارند عبادت میکنند.
دین و باز شدن راه جنایت مقدس
ابنملجم با وجدان آسوده میخواهد بیاید و علی را بکشد. یعنی دین، چون برای بعضی آدمها توهم اتصال به ملکوت و خداوند پیش میآورد و واقعاً فکر میکنند به نوعی دارند به خدا میرسند، راه را باز میکند که کارهایی بکنند که آدمی که چنین ذهنیتی ندارد نمیتواند بکند؛ قدرتش را ندارد. یعنی قدرت آدمها را در جهت جنایت هم به نوعی افزایش میدهد.
من فکر میکنم ما این پدیده را در طول تاریخ خیلی تجربه کردهایم: جاهایی که آدمها خیلی احساس الهیشدن کردند، جوامعی که خیلی احساس کردند به خدا وصل شدهاند و نمایندهٔ خدا روی زمیناند، دیگر اصلاً رودربایستیای نداشتند؛ یعنی دنیا را هم به آتش میکشیدند. مثل این جنایتهایی که اسپانیاییها و این آدمهایی که صلیب به دست میگرفتند، مثلاً در آمریکای لاتین و با اقوام آمریکای جنوبی، انجام دادند، که واقعاً وحشتناک بود. این یکی از کثیفترین برهههای تاریخ بشر است، و همهاش هم به اسم ترویج مسیحیت و این حرفها انجام شد؛ در واقع همهٔ آنجا را به نوعی پاکسازی کردند. مثلاً هنوز چند سرخپوست در کوهها هست، ولی تعدادشان در آمریکای لاتین خیلی زود به مقدار خیلی کمی رسید. به هر حال این نکتهٔ مهمی است که از آن غافل نشوید: دین این ضایعات جانبی را هم دارد.
بگذارید حالا اینطور عمل کنم: میخواهم به شبهههایی بپردازم که وجود دارد، اینکه آیا این آیهها واقعاً اشاره میکنند که اینها عمداً عمل میکنند یا نه؛ در هر دو جلسهٔ قبل در این باره بحثهایی شد. در این جلسه میخواهم مثالهایی بزنم تا روشن شود که وقتی دربارهٔ این آدمها گفته میشود خدعه به کار میبرند، استهزا میکنند یا، نمیدانم، ادعای اصلاح میکنند، واقعیتش چیست. یعنی به جای اینکه بر واژگان تأکید کنم، میخواهم حالتی را که نسبت به این آدمها در ذهنم هست، یعنی تصوری را که دارم، بگویم و نشان دهم که این تصور دقیقاً با چیزی که در این آیهها هست هماهنگ است؛ هماهنگتر از اینکه بخواهید این آیات را اینطور بخوانید که این آدمها به معنای عرفیاش دروغ میگویند و میدانند که دروغ میگویند، یا به این معنا خدعه به کار میبرند که نقشه میکشند و کاری انجام میدهند، و الی آخر.
از نخستین آیه، همین آیهای که محل اختلاف است: واضحترین نشانهٔ این آدمها این است که ادعای ایمان دارند ولی مؤمن نیستند. اینجا هیچ حرفی زده نشده که اینها دروغ میگویند یا عمداً میگویند؛ آدمی است که ادعا میکند مؤمن است؛ این بهترین توصیفشان است. هر آدمی که ادعا کند مؤمن است و مؤمن نباشد، جزو همینهاست؛ یعنی این نخستین دسته، کلیترین دستهای است که دربارهٔ این آدمها میشود به کار برد. آدمهایی که ادعای ایمان دارند، یا ایمان دارند یا ندارند. آنهایی که دارند، جزو مؤمنان و متقیناند؛ آنهایی که ندارند، جزو کسانیاند که در گروه دوم قرار میگیرند.
دربارهٔ آیهٔ بعدی، که از خدعه حرف میزند، قبلاً هم بحث کردهام؛ فکر کنم جلسهٔ قبل صحبت کردیم. حالا میخواهم مثالهایی دربارهٔ این نیرنگ بیاورم. مثلاً آدمی را در نظر بگیرید که به دلایل نفسانی یک سری کارها میکند؛ حتی اگر آدم دیگری نباشد که بخواهد برایش ادعایی بکند، پیش خودش توجیههایی میآورد که چرا این کارها را میکند.
مخصوصاً اگر بخواهیم مثال بزنیم، وضعیت این آدمها بهترین مثالها را برای پیچیدگیهایی که درونشان هست به دست میدهد: هوای نفسشان آنها را به سمتی میکشد و بعد خودآگاهیای به صلاح خودشان میسازند تا اوضاع را اینطور درست کنند؛ در واقع خودآگاهی را به نوعی با امیالشان هماهنگ کنند و آن را تصدیق کنند. فکر میکنم پیچیدهترین مسائلی که پدید میآید در مسائل لذتهای جنسی است؛ در غذاخوردن و اینها شاید خیلی نتوانیم دنبال پیچیدگی بگردیم. جایی که خیلی پیچیده میشود، یعنی آگاهیهای عجیب و غریبِ دروغین پدید میآید و اصلاً فرهنگ در همین چیزها پدید میآید، جاهایی است که آدمها اینطور خودشان را فریب میدهند: میخواهند به امیالی مثلاً نفسانی، مثلاً جنسی، برسند، ولی به نوعی توجیهش کنند، مثلاً با تحریف دین.
بگذارید این را کمی بازتر بگویم. مثلاً آدمی را تصور کنید که دوست دارد عکسهای پورنو نگاه کند؛ مذهبی هم هست و در خلوتش هم نشسته است. معمولاً اینطور است که این آدم نمیرود به خودش بگوید خب، حالا دارم گناه میکنم؛ ممکن است توجیهاتی برای خودش بیاورد: مثلاً الان نگاه کنم تا آگاهیهایی پیدا کنم که بعداً بتوانم به مردم کمک کنم؛ یا، نمیدانم، نگاه کنم ببینم این چیست و یاد بگیرم، کلاً آدم باید چیزی یاد بگیرد؛ نه، از این هزار چیز عجیب و غریب و پیچیده که ممکن است جنبههای دینی هم پیدا کند.
مثلاً خیلی از آدمهایی را که مسئول سانسور فیلمها هستند فرض کنید. یک سایت خیلی خوب در اینترنت هست، خداوند واقعاً حفظشان کند: IMDb را اگر بشناسید، چیزی اضافه کرده که راهنمای والدین است و در آن میزان خشونت و صحنههای جنسی و اینها را خیلی قشنگ مینویسد؛ و آدمها میتوانند بروند و دربارهٔ فیلمی که میبینند آنجا آگاه شوند که چنین صحنههایی در آن هست. آدمی که خیلی هم آن مرض را نداشته باشد، وقتی میخواهد فیلمی را نگاه کند، میتواند برود آنجا ببیند که این فیلم واقعاً اینطور نیست یا دیدنش واقعاً جالب نیست. حالا مسئول سانسور خیلی متدینی را در نظر بگیرید: معلوم است که این فیلم صددرصد باید سانسور شود، ولی تا تهش را نگاه میکند؛ مدام میگوید، شاید به خودش بگوید، این صحنه را هم میشود حذف کرد؛ و باز دوباره. میبینید؛ آدمهایی اصلاً این کار را انجام میدهند: کلاً فیلم نگاه میکنند و مثلاً چیزهایی را از آن درمیآورند.
من پیش خودم تصور میکنم کاری که این آدمها دارند انجام میدهند لذتبردنِ شهوانی از چیزهایی است که میبینند؛ ولی آگاهیای که برای خودشان ساختهاند این است که دارند به دین خدمت میکنند، جلوی انحراف دیگران را میگیرند، و میخواهند چیزهایی یاد بگیرند که بعداً به مردم بگویند. واقعیت چیست؟ واقعیت این است که این آدم آن کار را برای لذتبردن انجام میدهد. یعنی همان کاری که آدمی آن سوی دنیا میتواند خیلی صادقانه بگوید «میخواهم لذت ببرم و این کار را انجام میدهم»، این آدم همان هوای نفسانی را انجام میدهد، ولی با آگاهیهایی که به نوعی ممکن است منت هم سر دیگران بگذارد که مثلاً در راه دیگران فداکاری کرده و این کار را انجام داده است.
ببینید، اینجا به چه کسی نیرنگ میزند؟ اینجا «یُخادِعُونَ الله»؛ اینجا اصلاً ممکن است آدمی هم نباشد؛ این در خلوت خودش به نوعی میخواهد سر خدا هم کلاه بگذارد. کاری که دارد میکند این است: داری لذت میبری. یکی از راههایی که در طول تاریخ برای همهٔ کارهای لذتبخشی که به نوعی حرام است پیش گرفته میشود این است که احکام را به نوعی تحریف کنند تا راه باز شود؛ یعنی اگر کسی بر منبر نشسته باشد و به اصطلاح مفتی باشد، آن کار حرام را میتواند با تغییردادنِ اینکه اصلاً حکم حلال و حرامش چیست انجام دهد. این یعنی اوج این خدعه؛ مکانیسمش همین است.
خدعه و خودفریبی در احکام
مکانیسمش این است که کسی میخواهد کاری انجام دهد که نباید انجام دهد، و به نوعی میداند که نباید انجام دهد، ولی برای خودش ذهنیتی میسازد و دلایلی میسازد. در این آیهای که میگوییم، میگوید خودتان را گول میزنید؛ اصلاً اینها به نوعی هم خدا را گول میزنند و هم مردم را، که چنین چیزهایی میگویند و چنین چیزهایی میسازند؛ ولی در واقعیت خودشان را گول میزنند. خودش بدبخت میشود و کاری را که نباید بکند انجام میدهد. جاهایی که چیزهای لذتبخشی وجود دارد، آدمها به این تحریفهای آگاهی میرسند؛ اینها همه نیرنگی است که اینجا به آن اشاره میشود: نوعی آزادیهای تحریفشده که راه را باز میکند برای کاری که نباید انجام شود، لذتی که نباید برده شود.
بحث پایینش این است که آدم در خلوت، خودش را گول میزند؛ بحث بالایش این است که طرف دستش میرسد و احکام را تحریف میکند و کلاه شرعی درست میکند. همهٔ اینها مکانیسمشان از همینجا آمده است: راهبازکردن. این آدمها به صورت سیستماتیک راهشان این است که تحریفکنندهٔ دیناند؛ اصلاً آن چیزی که باعث تحریف دین میشود همین است، و اینجا روشن است. آن چیزی که باعث میشود کلاه شرعی پدید بیاید این است که کاری را خیلی میل دارید انجام دهید و جلویش گرفته شده است؛ حالا باید به نوعی راه را باز کنید. در خلوت خودتان به نوعی میگویید: نه، این مسئله اینجا یک مورد خاص است، مثلاً میشود این کار را انجام داد؛ مسئله را پیچیده میکنید؛ چیز خیلی سادهای را پیچیده میکنید تا بشود کار را انجام داد، و دارید دروغ میگویید.
پس آدم گناهان مضاعف دارد: دروغ میگوید و خدعه به کار میبرد. مثلاً مثل اینکه آدمی شراب بخورد و بعد پیش خودش چیزی درست کند که من لازم است این شراب را بخورم تا مثلاً آثارش را مطالعه کنم. من یک بار دربارهٔ آدمی صحبت کردم که همهٔ مواد مخدر را امتحان کرده بود و سعی کرده بود گزارشهای تحلیلی بنویسد. به هر حال وسوسههایی از این دست وجود دارد: مثلاً اینکه یک نفر از علمای مسلمان نباید شراب بخورد و آثارش را ببیند تا بتواند حرمتش را خوب توضیح دهد؟ خیلی خوب است؛ ولی باید برود و شراب بخورد.
ببینید، آخرش این است که طرف اگر زورش برسد، به جای اینکه فقط خودش را گول بزند، همهٔ مردم را هم گول میزند؛ یعنی آن ذهنیتهای منحرف را به احکام تبدیل میکند، به ترفندهایی که در آن حالت میشود و در آن حالت نمیشود؛ احکام خیلی ساده و روانی که وجود دارد تبدیل میشود به احکامی عجیب و غریب و پیچیده با هزار ترفند. این تفسیری که من دارم میکنم با این آیه سازگارتر است تا مفهوم فریبدادنِ خدا؛ چون خدا داناست و آدم نمیتواند خدا را گول بزند. یعنی آدمی که به خداوند اعتقاد دارد و دستکم این اعتقاد را دارد که خدا همهٔ آشکار و پنهان را میداند، نمینشیند آگاهانه فکر کند که برود و کلکی به خدا بزند.
بنابراین اگر خدعه به این معنا فهمیده شود، با این آیه سازگار نیست؛ ولی اینجور خدعهها و اینجور نیرنگها دقیقاً خودفریبی است. هیچ کس نمیتواند در واقع خدا را فریب دهد؛ معنا ندارد. و فریبدادن مردم هم نهایتاً نتیجهاش این است که فریب اصلی را خودِ آدمی میخورد که این کار را میکند. این اولین آیهای است که اشاره میکند اینها آدمهایی پرنیرنگاند. تصوری که از این آدمها وجود دارد این است که تمایلات واقعیشان با آنچه دین میگوید سازگار نیست؛ یعنی هوای نفس دارند، میل به گناه دارند، میل به دنیا دارند، و بنابراین طبیعی است که این امیال آنها را به سمتهایی بکشد.
در آگاهیشان سدهایی وجود دارد که نمیتوانند از آنها رد شوند؛ بنابراین مجبورند پیچیدگیهایی ایجاد کنند، گزارههای جدیدی ایجاد کنند و موضوع را به نفع خودشان تحریف کنند؛ برای کاری که میکنند اسم جدیدی بگذارند که با اسمی که آنجا هست خیلی سازگار نباشد. این تولید واژگان یکی از بهترین راهها برای تحریف است، برای اینکه آدمها خودشان را در برابر خودآگاهیهایی که اذیتشان میکند و دست و پایشان را میبندد به نوعی حفظ کنند. حالا بگذریم. به هر حال این آیه به صراحت اشاره میکند که این آدمها کسانیاند که در وجودشان چنین نیرنگهایی هست؛ نیرنگهایی که لزوماً در برابر مردم به کار نمیبرند.
انگار خدا را ناظر خودش میبیند و بعد میخواهد گناه کند؛ حالا برای گناه خودش باید به نوعی در آگاهی خودش تحریف کند تا جواب خدا را بدهد که چرا این کار را میکنیم؛ اصلاً لازم نیست آدمها شاهدش باشند. باز مثلاً این آیه: بقره، ۱۰: «فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ فَزَادَهُمُ ٱللَّهُ مَرَضًۭا ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌۢ بِمَا كَانُوا۟ يَكْذِبُونَ»، که به صراحت اشاره میکند که اینها نوعی بیماری روانی دارند و در قوای شناختیشان مشکلی وجود دارد؛ و این باز سازگار نیست با اینکه اینها عمداً کارهایی انجام میدهند. «و لهم عذاب الیم بما کانوا یکذبون»: اینکه کذب در کارشان هست، به صراحت واضح است؛ ولی این کذب لزوماً به معنای دروغگفتنِ متداولی نیست که ما به کار میبریم.
اما «و لهم عذاب الیم». من مدام میگویم که ما جزو متقین نیستیم و جزو کفار هم نیستیم؛ آدمهایی هستیم که اهل عذاباند. آیا میشود نتیجه گرفت که برای همهٔ ما عذاب دردناکی فراهم شده است؟ یعنی الان این آیات را بخوانم و احساس کنم که من هم به یک معنا جزو همینها هستم؟ خب، این آیه به صراحت میگوید که متأسفانه اینطور است. کسانی که عذاب نمیشوند ظاهراً متقیناند؛ چون تکلیف کفار که روشن است: «لهم عذاب الیم». اینها هم عذاب الیم دارند؛ خلاصه اگر فاکتور بگیرید، عذاب در یک سطح مشترک است.
خب، این یادآوری که ما جزو اینها نیستیم برای این است که آگاهیای تولید کنیم که جزو عذاب نباشد؛ چون آن آگاهیای که وعدهٔ عذاب در آن هست، خودش آگاهی دردناکی است. برای اینکه آگاهیای تولید کنیم که جزو عذاب نباشد، بیایید کاری بکنیم: چه راهی پیشنهاد میکنید؟ یا خودمان را از این دسته بیرون بکشیم، یا مثلاً یکی این است؛ ایشان این پیشنهاد را دارد. اگر کسی پیشنهاد بهتری هم دارد، بگوید.
نه، اجازه بدهید. اگر تکلیف اینها روشن نیست، معلوم نیست که اهل عذاب باشند و باید بعداً معلوم شود؛ ولی اینجا داریم میگوییم که اینها آدمهاییاند که عذاب میشوند. چیزی که شما میگویید، و حرف ایشان، این است که اینجا چیزی وجود ندارد، حالت پایداری وجود ندارد؛ بنابراین دربارهٔ اینها نمیشود خیلی حرف زد؛ اینها خلاصه یا جزو کفار میشوند یا جزو اینها. ولی همین جامعهٔ خودمان را ببینید: آدمهایی که به وضوح ذهنیتهایی از این شکل دارند. حالا ممکن است وضع ما هم چندان خوب نباشد؛ یعنی این اوصاف، این فریبها و اینها، تا حدی در همهٔ ما هست. آدمی که مذهبی است، وقتی گناه میکند، معمولاً همراه با فریب است؛ یعنی آن لحظه به نوعی دارد خودش را توجیه میکند؛ بنابراین خدعه به کار میبرد. این اوصاف حالا با شدت و ضعف دربارهٔ ما صادق است.
خب، میشود گفت که اگر این شدت و ضعف را بگوییم، آن عذاب هم شدت و ضعف پیدا میکند؛ بنابراین اگر ما در حالتهای ضعیفش باشیم، عذابمان هم کمتر است؟ ولی این آیه میگوید عذاب الیم است، یعنی دردناک. خب، شما اینطور میگویید که اصلاً ما هیچ نیستیم؟ نه؛ خیلی جالب بود، ولی متأسفانه آن چهارمی پیدا نشد. ببینید، این لزوماً افراط نیست؛ اثباتی وجود ندارد که افراط باشد. موضوع این است که وقتی این آیات را میخوانید، احساس نمیکنید که دربارهٔ شماست؛ بنابراین اینجا خیلی کار نمیکند. شما باید به نوعی بگویید که من جزو اینها نیستم. اساس ایدهٔ من این است: یک چیز ساده برای اثبات اینکه ما جزو اینها هستیم این است که نفی کنیم که جزو متقین و کفار باشیم. اگر این کار را نکنیم، اینجا متأسفانه این تمثیلها شباهتهای زیادی به ما پیدا میکنند.
آن حرفی که مشکل ما را بدتر میکند این است که ایشان میخواهد بگوید الان هم داریم عذاب میکشیم، و مثلاً در آینده هم؟ ما داریم دنبال جواب میگردیم که مشکل را چگونه حل کنیم. ایشان میگوید که اینها آدمهای بینابینیاند. نه؛ اگر مداوا نکنید، این مرض در یک حال ثابت نمیماند؛ یعنی همینطور که آدمی در این وضعیت روانی زندگی میکند، مریضتر و مریضتر میشود. بنابراین بله؛ یعنی اگر سیگنالی از بیرون نیاید، فیدبک مثبت هم دارد، به اصطلاح مهندسی؛ سیستم کلاً در حال تغذیهکردنِ خودش است.
بگذارید من بگویم. البته که عذاب الیم برای ما هست. اصلاً این چه تلاشی است که میکنید تا این عذاب را رفع کنید؟ منتها دربارهٔ عذاب الیم، نکتهای که ایشان همین الان گفت این است که آدمی که اصولاً با ذات و فطرت خودش سر ناسازگاری دارد، زندگی جالبی ندارد. به هر حال آدمهایی که در حالت کفر و مثلاً نفاق و اینها هستند، معمولاً زندگی درونی پردردی دارند؛ و آن «لا خوف علیهم و لا هم یحزنون»، آن حالت شادی، چیزی است که به اصطلاح ایمان آن حالت را میآورد. حالا «به ذکر الله تطمئن القلوب»: آدمی که در یاد خدا حالت اطمینان قلب دارد. و اینها؟ تمام آن تمثیلها را نگاه کنید؛ همین دنیایشان را نگاه کنید.
عذاب الیم و زندگی درونی پردرد
فقط آن برق میزند و میرود و آتششان خاموش میشود؛ یعنی کلاً در این دنیا وضعیت جالبی ندارند. نکتهای خیلی بدیهی را میگویم: مدام تأکید میکنم که یک عامل اصلی در اینکه این آدمها چرا اینطور میشوند این است که نتوانستهاند از هواهای نفسانی و از امیال درونی و دنیایی خودشان دست بردارند؛ یعنی امیالی دارند که با احکام و با چیزی که خدا از آنها میخواهد سازگار نیست. به همین نشانی که وقتی حرف از این میشود که اینها چرا اینطور شدند، این آیات توضیح میدهند که چرا اینطور شدند و کدام آدمها اینطور میشوند. پس از اینکه اوصافی از اینها میآید و اینکه این آدمها چطور اینطور شدند، به صراحت گفته میشود اینها آدمهاییاند که هدایت را به نوعی به آنها عرضه کردیم؛ یعنی هدایت در آگاهیشان آمده و آن را پس زدند، با آن مقابله کردند و ضلالت را ترجیح دادند، چون نتوانستند هدایت را نگه دارند.
بنابراین اصولاً در اینها امیالی وجود دارد که با آنچه از آنها خواسته شده، با راهی که پیش پایشان گذاشته شده، سازگار نیست. اینها کلاً اهل راهرفتن و سربالاییرفتن نیستند؛ سرپایینی را بیشتر دوست دارند؛ میروند و به همان طبقات پایینی جهنم میرسند. خب، بدیهی است که دربارهٔ این آدمها، نه اینکه ما هم جزوشان باشیم، باید انتظار عذاب الیم داشته باشیم؛ این خیلی بدیهی است. فکر میکنید آدمی اینطور، که پر از علاقه به دنیاست، راحت میمیرد؟ میخواهم بگویم این را تعبیر نکنید که این آدمها جهنم میروند؛ حرف این زده نشده که اینها جهنم میروند؛ حرف این است که عذاب الیم در انتظارشان است. ما راهی را باید طی کنیم؛ از این دنیا باید برویم.
به مناسبتی یک بار واقعاً این تصور برایم پیش آمد: آدمی را تصور کنید که همهٔ لذت زندگیاش خوردن است؛ همهٔ لذتش و شادیهایش از راه شکم است. این آدم میمیرد و دیگر این شکم را ندارد؛ فکر کنید روحش میماند و هیچ منبع دیگری ندارد. اصلاً ممکن است گرسنگی هم نداشته باشد، ولی آن شادی را ندارد. حالا آدمی را در نظر بگیرید که لذتهای روحی و روحانی دارد؛ یعنی چیزهایی انگار به او میرسد. این آدم وقتی میمیرد، اتفاقاً از اینکه در دنیا نیست شاد است؛ فکر کنید همهٔ لذت آدمی در شب و روز توجه کامل به خدا باشد. دنیا و این جسم و بستهشدن به این دنیا برایش حالت قفس و حالت مزاحم دارد؛ مرگ برایش خوشحالی میشود، چون دیگر میتواند تمام توجهش را به آن چیز بدهد؛ صدایی نمیشنود که مزاحمش شود و خلوتی پیدا میکند که خیلی دوستش دارد. در این دنیا هم خودش را جدا میکرد و به جاهای خلوت میآمد تا از جسم خودش فارغ شود؛ حالا روحش را گرفتند، بهتر؛ جسمش را از او گرفتند؛ با شادی جسمش را وامیگذارد و به وضعیت بهتری میرسد.
بدیهی است آدمی که به این حالت نرسیده، یعنی دنیا را خیلی دوست دارد و هواهای نفسانی دارد، مرگ قطعاً برایش عذاب الیم است؛ به راحتی جان نمیدهد. یعنی روحش هم همینطور آزار میبیند تا برسد به جایی که قیامت برپا شود و بخواهد دربارهٔ او حکم شود؛ عذاب میکشد؛ دردهایی که باید بکشد. نکتهٔ دیگر این است که هر اصلاحی که بخواهید انجام دهید، یعنی هر تغییری که بخواهید در خودتان بدهید، باید برایش عذاب بکشید؛ اینطور است. میخواهید خصلتهای روحیتان را عوض کنید، میخواهید افکار منحرفی را که به آنها عادت کردهاید تغییر دهید؛ آدم، مثل همهچیز در این دنیا، اینرسی دارد؛ به نوعی میل دارد در همین شرایطی که هست باقی بماند، و تغییرکردن برایش خیلی راحت نیست.
بگذریم. چیزی که میخواستم بگویم دربارهٔ اینرسی بود که از آن صحبت کردم: «انا لله و انا الیه راجعون» را کنار این آیهٔ خیلی مهم بگذارید. علامه طباطبایی شیوهٔ خاصی در تفسیر قرآن داشت که اسمی برایش گذاشتند و میگویند تفسیر قرآن به قرآن. در آیه در آیه آمالی بارها بر این تأکید کرده که کاری که الان اینها میکنند و میگویند تفسیر قرآن به قرآن، یعنی آیهای را بگیرند و ببینند این واژه جاهای دیگر کجا آمده، یا، نمیدانم، آیهٔ مشابهش کجا آمده، و به نوعی بگویند این آیه یعنی چه، آن ایدهای نیست که علامه طباطبایی داشت و در المیزان به آن استناد میکند؛ به این سادگی نیست که هر وقت در آیهای از قرآن گیر کردید، بروید قرآن را بگردید ببینید چه آیههای دیگری هست و به نوعی مشکلتان را حل کنید.
تفسیر قرآن به قرآن و دروغ
ایدهٔ علامه طباطبایی چیزی کمی اساسیتر است: او معتقد بود که آیههایی کلیدی در قرآن وجود دارد که باید کشفشان کرد. علامه طباطبایی در خودِ المیزان این آیات را، به اصطلاح، «غرر الکتاب» میگوید: کلیدهایی که کتاب را باز میکنند. مثلاً در سورهٔ حج آیهای هست که میگوید ما چیزی را نازل نمیکنیم مگر به قدر معلوم. علامه طباطبایی این آیه را، که به نظر آیهٔ خیلی سادهای میرسد، جزو کلیدهای قرآن میداند و در خیلی جاها از این کلید استفاده میکند تا اختلافی را که در معنای آیهای هست برطرف کند. بنابراین اینطور نیست که همینطوری هر آیهای را با آیههای دیگر بسنجیم؛ باید آیههای بنیادیای را پیدا کنیم که خیلی عمیقاند و بشود درکشان کرد، و بعد این باعث شود مشکلاتی را جای دیگری حل کنیم. در واقع تفسیر قرآن به قرآن، از دید علامه طباطبایی، گشتن دنبال این کلیدهاست، نه کاری ساده و همینطوری.
یکی از آیههای کلیدی قرآن در خداشناسی، که نمیدانم علامه طباطبایی آن را جزو کلیدها ثبت کرده یا نه، آیاتیاند که به صراحت این را میگویند و تأکید میکنند: «ان الله هو الحق». اینکه عرفا اینقدر به اسم حق علاقهمندند؛ حق، حقیقت، یا، نمیدانم، حق را برای خودتان هر چه معنا کنید: «ان الله هو الحق»؛ اصلاً خدا همان حق است. بنابراین کسی که «انا لله و انا الیه راجعون» را کنار «ان الله هو الحق» بگذارد، معنایش این میشود که ما باید به حقیقت واصل شویم. ما به سوی خدا حرکت میکنیم و به سوی او رجوع میکنیم؛ خدا همان حق است؛ بنابراین هیچ باطلی نباید در وجود انسان، در ذهن انسان، باشد: نه میل باطل، نه تفکر باطل. اینها باید رفع شوند، و خداوند این کار را با شما میکند؛ اگر اهل حق نباشی، با فشار این کار را انجام میدهد.
اینکه میگوید «و لهم عذاب الیم بما کانوا یکذبون»: آدمی که وجودش با کذب آمیخته شده، این را درستش میکنند. همین الان در این دنیا هم باید زحمتی بکشید تا این کار درست شود، تا کذب از وجودتان بیرون برود و اهل حق شوید. هر چقدر که در این دنیا هستید، آن فشار و آن درد خیلی خیلی کم است؛ با ارادهٔ خودتان. این دقیقاً مثل این است که ما در دنیا ریشه میکنیم و این ریشه باید دربیاید: «یا ایها الانسان انک کادح الی ربک کدحاً فملاقیه»؛ ریشه کم میشود و به ملاقات پروردگارت میرسی. آدمیزاد در دنیا ریشه میکند؛ همین که از صبح برمیخیزی، پایت در زمین فرو میرود، در این چیزها. اینکه در قرآن به پیغمبر میگوید خداوند را «بکره و اصیلا» تسبیح کن؛ یعنی وقتی صبح برمیخیزی و تازهای، و «اصیلا»: شب، که ریشه دوانده است.
همهٔ آدمها در طول شبانهروز کمی ریشه میکنند و شب باید این ریشه را دربیاورند. مؤمن آدمی است که آخر شب آن ریشهها را درمیآورد و میخوابد. این کار ممکن است کمی دردناک باشد؛ پس از مدتی که آدم به زحمت افتاد، برای دوری از دنیا به نوعی شوقی هم در آدمها ایجاد میکند. به هر حال در هر مرحلهای هم که کسی رسیده باشد، در آن مرحله ریشههایی دارد، و دوریکردن از آن تعلقاتی که در دنیا ایجاد میشود کار خوشایندی نیست. یعنی طبیعت آدمها اینطور است که بهطور طبیعی به سوی همان حالت اینرسی میروند و به دنیا میچسبند.
حالا آدمی که خودش این ریشهها را درآورده باشد، مدام این کار را کرده باشد و به نوعی آدمی آزاده از تعلقات دنیوی باشد، لازم نیست کتکش بزنند؛ اهل باطل نیست، امیال باطل ندارد، افکار باطل ندارد. اگر دارد، این آیه اتفاقاً تأکیدش بر همین است: «و لهم عذاب الیم بما کانوا یکذبون»؛ یعنی آنچه اساس عذاب اینهاست، برای این است که اینها در وضعیتهایی دروغیناند: ذهنشان پر از افکار نادرست است، وجودشان پر از نادرستی است و امیال نادرست دارند؛ و اینها باید اصلاح شود، و این را اصلاحشان میکنند. پس از مرگ، پس از اینکه اراده از اینها گرفته شود، این اصلاحات متأسفانه ممکن است با درد زیادی همراه باشد؛ اینجا حرف این است که دردش کم نیست؛ و اینها چیزهای خیلی روشنی است.
عذاب الیم بما کانوا یکذبون
بنابراین بدیهی است که همهٔ ما، اگر در این شرایط سیر میکنیم، به همان میزانی که در این شرایط سیر میکنیم و به آن میزانی که کذب در وجودمان هست، باید انتظار این را داشته باشیم که خداوند با شیوههایی این کار را میکند. مثل آدمی که دستش را جایی گرفته و ول نمیکند؛ چیزهایی را در ما میسوزاند؛ آتش را به این منظور به کار میبرد: ول کنید دیگر. حالا بعضیها هم ول نمیکنند و همینطور اینجا میمانند.
یکی از حاضران: دربارهٔ قصاص هم توضیح میدهد؟ یعنی جهنم هم مسیر برگشت آنها به سوی خداست؟
قبلاً یک بار دربارهٔ این صحبت کردهام: «انا لله و انا الیه راجعون» کلی است، و اتفاقاً دلیل برپاشدن جهنم همین است: برای اینکه آن رجعت باید صورت بگیرد. کلاً آن چیزی که باعث میشود در رجعت، پس از قیامت، عدهای عذاب شوند، عدهای شاد شوند و عدهای خیلی شاد شوند، این است که خودشان به کجا میتوانند برسند و آن رجعت را چگونه میتوانند انجام دهند. یعنی عبادالله و مقربین آدمهاییاند که هر چه بیشتر لذت ببرند، بیشتر به خداوند رجوع میکنند؛ در حالی که اکثریت آدمها اینطور نیستند: وقتی در حالت شادی و لذتاند، از خدا غافلاند. اینها آدمهاییاند که باید کمی با کتککاری چیزهایی را، عاداتی را، امیالی را و ذهنیتهایی را برایشان پاک کرد. آتش و عذاب و این حرفها همه پاککنندهاند؛ اصلاً در این واژهٔ عذاب آن بخشِ پاککردن وجود دارد.
یکی از حاضران: تمایلات و گرایشها کلاً به سمت عوضی کشیده شدهاند. اکثریت آدمهایی که دیده میشوند، به نظر میرسد بهطور طبیعی به سمت تمایلاتشان میروند.
حالا نکتهای دربارهٔ آن قسمت اولش: اینکه مسیری خیلی طبیعی و خیلی روشن و هموار هست که آدمها میتوانند در آن حرکت کنند، به نظرم با بحث آیات هم میشود این را دید. برای اینکه بحث طولانی نشود، جواب بدهم: داستان خلقت دقیقاً جواب این سؤال شما را میدهد. انسانِ طبیعی مشکلی ندارد، اگر شیطان فریبش ندهد. بنابراین منبع این کذب موجودی خارجی است که این کارکرد را انجام میدهد. انسان در بهشت بود و در بهشت بهطور طبیعی هیچ نیازی هم نداشت که به آن شجره نزدیک شود؛ ولی فریبکاری در عالم در برابر انسان وجود دارد که اصلاً «الذین فی قلوبهم مرض» دکانِ همین موجوداتاند؛ همینها این آدمها را اینطور کردهاند.
حالا لازم نیست شیطان به هر شکلی بیاید؛ در فرهنگ بشری انحرافهایی پدید میآید که منشأ خارجی دارند؛ منشأ اولیهشان خارجی است. مثلاً آدمیزاد گزارهٔ غلط را با گزارههای درست ترکیب میکند و هزاران گزارهٔ غلط دیگر درست میکند؛ بنابراین شیطان خیلی لازم نیست زحمت بکشد. کافی است یک گزارهٔ غلط وارد فرهنگ بشر شود تا مجموعهٔ عظیمی از گزارهها و فرهنگهای غلط پدید بیاید. به هر حال به نظرم آن داستان آفرینش به نوعی این معنا را بیان میکند که گناه جزو طبیعت بشر نیست؛ عاملی خارجی هست که به نوعی گناه را تحریک میکند. امکان گناه در طبیعت بشر هست، ولی بشر تمایل واقعی به گناه ندارد؛ یعنی اینطور نیست که حضرت آدم در آن داستان تمایلی طبیعی به خوردن از آن شجره داشته باشد. دروغی به او گفته میشود؛ به چیزی مثل خلود یا فرشتهشدن تمایل دارد، و این تمایلات، همراه با جهل، باعث میشود فریب بخورد. بنابراین عاملی فریبدهندهٔ بیرونی وجود دارد، و بعد در فرهنگهایی که این فریب جا باز کرده، آدمها بهطور طبیعی فریب را میخورند.
فریب بیرونی و جمعبندی جلسه
ببینید، وقتی میآییم و میگوییم به خاطر گناهی که کردیم حالا واقعاً داریم به حقیقت برمیگردیم، به نظرم میرسد وقتی برمیگردیم تواناییای پیدا میکنیم، و آدمی که برگشته، عادت کرده است. این دورهای تمرینی است که آدمها در آن پتانسیلی را که در بهشت برای به انحراف کشیدهشدن داشتند از دست بدهند و شایستهٔ بهشت شوند. من اصلاً اینطور میگویم: ذات بشر به گناه تمایل ندارد، مگر در اثر جهل و فریب. وقتی کسی گناه کرد، امیال منحرفی پیدا میکند، لذتهایی برده و حالا به ادامهٔ آن تمایل پیدا میکند؛ فکر کنم دربارهٔ این نکته صحبت کردهایم. به نظر میآید نوعی تغییر ماهیت صورت میگیرد؛ البته فکر کنم به موضوعی که دربارهاش صحبت میکنیم خیلی مستقیم مربوط نیست.
میل داشتم این آیات را، دستکم تا پیش از آن تمثیلها، تا آخر بگویم؛ این چند آیهای که گفته شد هم دربردارندهٔ همین است که این بحث را ادامه دهم، یعنی سعی کنم دربارهٔ هر آیه نشان دهم که با توضیحی که میدهم هماهنگ است، و هماهنگتر از آن تصور عمومیای که بعضیها دارند و اینجا را سخن از منافقان به معنای عرفی میدانند.