او جلسه را با رفع شبههای از جلسهٔ قبل آغاز میکند که بحث دربارهٔ روابط ادیان است، نه کشورها، و با پرسش از چرایی تعدد شریعتها و نسخ ادامه میدهد. سپس شریعت را راهی به مقام تسلیم، یعنی اسلام در معنای قرآنی، توصیف میکند و از اینجا به مواجههٔ قرآن با اهل کتاب میرسد. جلسه با مقدمهای برای سورهٔ آلعمران پایان مییابد.
بحث دربارهٔ روابط ادیان است
او میگوید شاید جلسهٔ قبل بحث را طوری مطرح کرده که شبهه پیش آمده دربارهٔ روابط بین کشورها صحبت میکند؛ آخرین کسی که سؤالی کرد گفته بود با لیبرالدموکراسی میشود مشکل را حل کرد. میگوید بحثی دربارهٔ کشور ندارند؛ دربارهٔ روابط بین ادیان و بین ادیان و بیدینها صحبت میکنند، بهعنوان جوامعی با پایهٔ ایدئولوژیک. این بار میخواهد موضوع را عمیقتر مطرح کند و برخلاف دفعهٔ قبل عجلهای برای کنار گذاشتن سؤالها ندارد.
چرا شریعتها متعددند
نقطهٔ آغاز این است که بنا به قرآن خداوند دستکم چند دین فرستاده و سه چهار تا از آنها شریعت داشتهاند. پرسش این است که اگر شریعت راهی برای خوب زندگیکردن است، چطور چند تاست. یهودیها اطمینان دارند که راه خدا یگانه است و تا ابد یک کلمه هم نباید از تورات کم و زیاد شود؛ چون مسلمانها تورات را از طرف خدا میدانند، به نظر آنها تناقض آشکار است.
او میگوید این پاسخ که شریعت یکی است و شریعت دیگران تحریف شده بهوضوح غلط است، چون قرآن از احکامی برای آنها حرف میزند که ما نداریم؛ مثلاً آیهای که میگوید همهٔ طعامها برای بنیاسرائیل حلال بود جز آنچه یعقوب بر خود حرام کرده بود. فکر میکند جوابِ نزدیک به درست این است که شریعت یگانه نیست: شریعتهای مقدماتی احوال قومی خاص را رعایت کردهاند و شرع نهایی برای همهٔ انسانهاست. یهودیها هم منکر نیستند که شرعشان شرعِ اختصاصی بنیاسرائیل است. این جواب نزدیک به حقیقت است، نه لزوماً خود حقیقت.
نسخ و پرسش از جامعهٔ دینی جدید
نگاه ساده و متداولی که او غلط میداند این است که هر دین دین قبلی را نسخ میکند، پس یهودیها باید مسیحی و اهل کتاب باید مسلمان شوند. میگوید این رویکرد تاریخی مسلمانها بود که با اهل کتاب هم مثل کفار جنگیدند و حتی جهاد ابتدایی را ممکن میدانستند.
پرسش او این است که آیا واقعاً تبعیت از شریعت موسی الان نزد خدا مقبول نیست. در قرآن هم میپرسد آیا جامعهٔ دینی جدید در صدد انحلال بقیه است یا میپذیرد هر کس به شریعت خودش عمل کند. به نظرش این مسائل سیاسی نیست، دینیِ عمیق است.
شریعت راه است و مقصد تسلیم
او میگوید شریعت مجموعهای از فرامین است برای بندگی، ولی تصادفی نیست؛ همانطور که از اسمش برمیآید راهی است به سمت چیزی. قرآن از متقین حرف میزند که به جایی رسیدهاند: در اثر تقوا دریچههای شناختشان باز شده است. تقوای بینتیجه معنا ندارد.
به نظر او شریعت همان طریقت است. مقصد مقام تسلیم است که قرآن به آن اسلام و مسلم میگوید، و واژهٔ اسلام در قرآن به معنای عمومیتری به کار میرود، نه نام این دین؛ یعنی ارادهٔ شما تسلیم ارادهٔ خدا باشد، چنانکه ابراهیم با «قال اسلمت لرب العالمین» به آن رسید.
میگوید با عمل به شرع یهود هم میشود به این مقام رسید و در یهودیان و مسیحیان و مسلمانها کسانی نزدیک به آن هستند؛ قرآن هم اوصاف بعضی از اهل کتاب را میآورد که به همین راه به مقام معنوی بلندی رسیدهاند.
جامعهٔ دینی، اقلیت مسلمین و ابراهیم
او تأکید میکند که وقتی جامعهٔ دینی تشکیل میشود آدمهای بسیار زیادی در آن جمع میشوند و مؤمنان و متقین واقعی اقلیت خیلی کوچکی را تشکیل میدهند، حتی در زمان پیغمبر؛ و در هر سه جامعهٔ یهودی و مسیحی و مسلمان مسلمینی هستند که اقلیتاند. میگوید نمیداند در میان مسلمانها چند درصد واقعاً باتقوا هستند و به جامعهٔ اسلامی خیلی خوشبین نیست؛ شاید الان مسیحیها جلو افتاده باشند، ولی واقعاً نمیداند.
به گفتهٔ او قرآن از ابراهیم و یاران ابراهیم اینقدر حرف میزند چون جامعهٔ کوچکی خالص بودند؛ ابراهیم جامعهٔ دینی تشکیل نداد. برای اولین بار در زمان موسی قومی به دینی درآمدند و قرار شد از شریعتی تبعیت کنند.
او میگوید کسانی را که در قرآن «الذین فی قلوبهم مرض» میگوید مسئول تحریف ادیاناند و با همهٔ ادیان این کار را کردند؛ اکثریت علمای یهود بیشترین سهم را در دشمنی با مسیح داشتند. اگر شیعه باشید دستکم میتوانید بگویید اختیار اکثریت مسلمین به دست منافقین افتاد؛ و وقتی جامعهٔ دینی به قدرت آغشته شود، معمولاً آدمهایی جذب قدرت میشوند که خیلی صالح نیستند.
تولد در دین و ظاهرگرایی
او میگوید کسانی که فکر میکنند فقط شیعهٔ اثنیعشری به بهشت میروند با این بدیهی روبهرو میشوند که هر کس هر جا به دنیا بیاید همان دین را میپذیرد؛ او با طعنه میگوید باید اینطور توجیه کرد که خداوند همهٔ آدمهای بهشتی را در ایران به دنیا میآورد و به روایات طینت استناد میکنند، ولی فکر میکند دربارهٔ ایرانیها این خیلی بعید است. میگوید با معیارهای کلی در مردمی که این طرف دنیا زندگی میکنند صلاحیت ویژهای نمیبیند و آدمهای خوب به نظرش در سراسر دنیا پراکندهاند.
به نظر او هر کس در هر دینی به دنیا بیاید باید برای کشف حقیقت تلاش کند، چون آموزشهای دینی همهجا نوعی ظاهرگرایی دارند و شریعت فقط اعمال ظاهری نیست. جداً گاهی فکر میکند کسی که در جهان مسیحی به دنیا آمده راهش برای مسلمشدن از خود مسیحیت نزدیکتر است تا از تشخیص اینکه بیرون از آن دینی بهتر هست.
او میگوید جنگیدن تا ادیان دیگر تمام شوند نتیجه نداد و به نظر نمیرسد رهیافت قابل اجرایی باشد. پیام دینی خوب به نظرش این است که هر کس به شریعت خودش عمل کند و بر باطن، اسلام به معنای واقعی، ایمان و تقوا تأکید شود.
خطر دعوت صرفاً باطنی این است که یک نسل بعد اسمی پیدا میکند و دین چهارم میشود. او میگوید اسلام اصلاً همین کار را کرد: پیامش این بود که ظواهر شریعت مهم نیست و رسیدن به حالت مسلمبودن مهم است، و همان اتفاق افتاد.
اسلام مفهومی کلی در قرآن
او میگوید اسلام در قرآن مفهومی است که در همهٔ ادیان بوده و چیزی مثل ایمان است؛ قرآن اهل کتاب را به ترک دینشان دعوت نمیکند و به «کلمه سوا» میخواند. شریعت نزد قرآن چیزی درجه دو است: راه است و اصالت ندارد. در عین حال میگوید شریعت اسلام قطعاً بهترین و جهانی و از همه کمتر تحریفشده است و دربارهٔ مسئلهٔ برتری شریعت اسلام نمیخواهد بحثی بکند.
آیهای از آلعمران را شرح میدهد که به اهل کتاب و به «الامیین» میگوید آیا اسلام آوردید؛ به نظر او معنایش این نیست که به دین پیامبر درآیید، بلکه این است که همانجا که هستند جزو هستهٔ مرکزی مسلمین باشند. «ان الدین عندالله الاسلام» را هم مثل «ان الدین عندالله الایمان» میداند و میگوید واژهٔ اسلام در قرآن را نباید به معنای دین پیغمبر گرفت.
او خطاب به کسی که دربارهٔ شریعت با او بحث میکند میگوید: خدا را میبینی؟ حالت تسلیم کامل داری؟ اختلاف سر این است. میگوید کل این دین برای رسیدن به توحید است و کسی که از هر طریقی به آن رسیده، رسیده است. آدمی که در شریعت یهود خوب عمل کرده و به تسلیم رسیده، از مسلمانی که به آن نرسیده جلوتر است.
او میگوید «الذین فی قلوبهم مرض» را نباید انتظار داشت این حرفها را قبول کنند؛ مثلاً بعضی میگویند بدون ولایت علی عمل صالحی نیست، که او آن را تفسیر به رأی میداند، چون عمل صالح یعنی عمل خوب. آیهٔ مربوط به کسی که دینی غیر از اسلام را قبول کند را هم، که بعضی از آن فقط اسلام را مقبول میدانند، در سیاق «لا نفرق بین احد منهم» میخواند و میگوید پیام مشترک توحید و تسلیم خدا و ایمان به آخرت است.
اهل کتاب در قرآن و مقدمهٔ آلعمران
او تردید دارد که قرآن این را تبلیغ کند که همهٔ آدمها موظف باشند عمرشان را صرف یافتن بهترین دین کنند. میگوید قرآن از اهل کتاب، با شریعتی که تحریف شده، بیش از مسلمین زمان پیغمبر مدح کرده، ولی نمیگوید اینها مسلمان شدند و او رهبان مسیحیای نمیشناسد که مسلمان شده باشد. شک دارد که برای کسی که حقیقت اسلام را درک میکند لزوماً بهتر باشد شریعت خودش را عوض کند.
او تأکید میکند این حرف توجیه کاهلیای نیست که ما کردهایم: به نظرش مسلمانها برای نشاندادن برتری شریعت خود فعالیت علمی مشروع چندانی نکردهاند. فکر میکند دربارهٔ یهودیها باید دربارهٔ شریعت بحث کرد و دربارهٔ مسیحیها گیر اصلی تثلیث است؛ و درصد قابلتوجهی از آیات قرآن بحث با اهل کتاب است، ولی مسلمانها کمتر آن را ادامه دادند.
به تعبیر او یهودیت بهنوعی دکان شده و کسانی احساس میکنند رقیب پیدا کردهاند؛ و میگوید در معاهدهٔ تورات چیزی نیست که خدا قوم دیگری را انتخاب نکند. عدهای از علمای مسیحی طرفدار پیامی مشابه همین پیام هستند و میگویند چون اسماعیل فرزند ابراهیم بود، اسلام احیای دین ابراهیمی است.
در پایان میگوید سورهٔ آلعمران دربارهٔ مواجههٔ جامعهٔ دینی مسلمانها با بقیهٔ جوامع است: تقریباً نیمهٔ اول دربارهٔ اهل کتاب و منافقین و نیمهٔ دوم دربارهٔ جنگ احد و مواجهه با کفار، و سوره پیچیده است. در بحث با اهل کتاب مدام به ابراهیم برمیگردد، چون یهودیها و مسیحیها او را به خود نسبت میدهند.
→ متنِ کاملِ این جلسه