او جلسه را با رفع شبههای از جلسهٔ قبل آغاز میکند که بحث دربارهٔ روابط ادیان است، نه کشورها، و با پرسش از چرایی تعدد شریعتها و نسخ ادامه میدهد. سپس شریعت را راهی به مقام تسلیم، یعنی اسلام در معنای قرآنی، توصیف میکند و از اینجا به مواجههٔ قرآن با اهل کتاب میرسد. جلسه با مقدمهای برای سورهٔ آلعمران پایان مییابد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامهٔ بحث جلسهٔ قبل
فکر میکنم جلسهٔ قبل احتمالاً بحث را طوری مطرح کردم که شاید شبههای پیش آمد؛ مثلاً آخرین کسی که سؤالی کرد، گفت این سؤالها اصلاً خیلی موضوعیت ندارد و مثلاً با لیبرالدموکراسی میشود مشکل را حل کرد. فکر میکنم این شبهه پیش آمد که داریم دربارهٔ روابط بین کشورها صحبت میکنیم.
ما اصلاً بحثی دربارهٔ چیزی به نام کشور نداریم؛ کشور فعلاً در بحث دینی خیلی رسمیت ندارد و محدودههای جغرافیایی و سیاسی خیلی معنادار نیستند. داریم دربارهٔ روابط بین ادیان، و بین ادیان و بیدینها، صحبت میکنیم؛ بهعنوان جوامعی که جنبهٔ مثلاً ایدئولوژیک و پایهٔ ایدئولوژیک دارند.
میخواهم یک دور دیگر موضوع را کمی عمیقتر مطرح کنم. این بار اگر کسی سؤالی دارد یا حتی جایی اظهار نظری کرد، چون کمکم معلوم میشود این بحثها به کجاها مربوط است، خیلی عجلهای ندارم. دفعهٔ قبل هر کس سؤال میکرد، فوری میگفتم سؤال نکن، چون این موضوع فرعی است؛ این بار اینطور نیست.
نقطهٔ آغاز این حقیقت است که بنا به آنچه در قرآن میبینیم، اعتقاد داریم خداوند یک دین نفرستاده است؛ دستکم چند دین فرستاده و لااقل میبینیم که سه، چهار تا از این ادیان شریعت داشتهاند. لااقل دربارهٔ یهودیت میدانیم که شریعت مفصلی داشته است؛ دربارهٔ مسیحیت هم میدانیم شریعتی که مسیح تبلیغ میکرد با شریعت یهود تفاوتهایی داشت و مقداری سادهتر شده بود؛ و اکنون هم مفصلاً در قرآن میبینیم که شریعت جدیدی پدید آمده است. من مدام تأکید میکنم — چون داریم مقدمات این سوره را میگوییم — که سورهٔ بقره اصولاً در بیان آغاز نزول شریعت است؛ یعنی آغاز تشکیل جامعهٔ دینی بر اساس این دین جدید و شریعت جدیدی که دارد شکل میگیرد.
همینجا این پرسش مطرح است که اصولاً این یعنی چه؟ اگر شریعت مثلاً راهی برای خوب زندگیکردن انسان است، چطور چند تاست؟ مثلاً یهودیها سفت ایستادهاند و تقریباً آنچه خیلی مطمئنشان میکند همین است: اگر ادیانی که بعداً ادعای دینبودن کردند، مثل مسیحیت و اسلام، قبول دارند که شرع یهود شرع خداست، چطور ممکن است خداوند این شریعت را تغییر داده باشد؟
ببینید، ما مثلاً از روحانیون مرتب روایتی را میشنویم؛ و تواترِ شنیدن روایتها و آیات نشاندهندهٔ میزان علاقهٔ هر کس یا هر جمعیتی به آن آیه و روایت است، نه اینکه آن آیه یا روایت زیاد تکرار شده باشد. شما احتمالاً هزاران بار شنیدهاید: «حلال محمد حلال الی یوم القیامه و حرام محمد حرام الی یوم القیامه»؛ روایتی که میگوید تا قیامت برقرار است. یهودیها هم دربارهٔ شریعتشان بهنوعی روایت مشابهی دارند: مثلاً تا ابد یک کلمه هم نباید از تورات کم و زیاد شود.
خیلی سفت به این اعتقاد دارند. حتی اگر یادتان باشد، در جلسات مسیحیت این نکته را یادآوری کردم که در انجیل متی، که شهرت دارد یهودیترین انجیل است، عین این عبارت هست که مسیح میگوید هیچکس نباید حتی یک کلمه از تورات کم کند.
تعدد شرایع و اطمینان یهود
یهودیها اطمینان دارند که خیلی واضح است: اگر خداوند قرار است راهی برای بشر بفرستد، این راه یگانه است؛ و چون مثلاً مسلمانها قبول دارند که خداوند تورات را فرستاده، کذبشان آشکار میشود. یعنی این با آمدنِ شریعتی دیگر تناقض دارد: یا باید بگویند تورات از طرف خدا نیامده، یا باید قبول کنند که خودشان بر حق نیستند؛ چون چطور ممکن است خدا دو شریعت فرستاده باشد؟ فکر میکنم به هر حال قبول دارید که این پرسش خیلی مهم و جالبی است که چطور ممکن است خداوند چند دین فرستاده باشد. در قرآن حتی به صحف ابراهیم اشاره میشود و بعید به نظر میرسد که در صحف ابراهیم فقط پند و چیزهای اخلاقی بوده باشد؛ احتمالاً شریعتی هم بوده است. به هر حال دستکم سه یا چهار مورد در قرآن میشناسیم؛ دربارهٔ نوح هم صراحتاً از شریعت حرف زده میشود:
الشورى · ۱۳ ۞ شَرَعَ لَكُم مِّنَ ٱلدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِۦ نُوحًۭا وَٱلَّذِىٓ أَوْحَيْنَآ إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِۦٓ إِبْرَٰهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰٓ ۖ أَنْ أَقِيمُوا۟ ٱلدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا۟ فِيهِ ۚ كَبُرَ عَلَى ٱلْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ ۚ ٱللَّهُ يَجْتَبِىٓ إِلَيْهِ مَن يَشَآءُ وَيَهْدِىٓ إِلَيْهِ مَن يُنِيبُ از [احكام] دين، آنچه را كه به نوح در باره آن سفارش كرد، براى شما تشريع كرد و آنچه را به تو وحى كرديم و آنچه را كه در باره آن به ابراهيم و موسى و عيسى سفارش نموديم كه: «دين را برپا داريد و در آن تفرقهاندازى مكنيد.» بر مشركان آنچه كه ايشان را به سوى آن فرا مىخوانى، گران مىآيد. خدا هر كه را بخواهد، به سوى خود برمىگزيند، و هر كه را كه از در توبه درآيد، به سوى خود راه مىنمايد.
بعضی از مسلمانها ممکن است اینطور جواب بدهند که بله، شریعت یکی است و شریعتی که آنها الان به آن معتقدند تحریف شده است. این جواب خیلی ساده و بهوضوح غلط است؛ برای اینکه در قرآن میبینید که از احکامی حرف زده میشود که برای آنها بوده و ما چنین احکامی نداریم. در قرآن آیهٔ جالبی هست که میگوید:
ال عمران · ۹۳ ۞ كُلُّ ٱلطَّعَامِ كَانَ حِلًّۭا لِّبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ إِلَّا مَا حَرَّمَ إِسْرَٰٓءِيلُ عَلَىٰ نَفْسِهِۦ مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ ٱلتَّوْرَىٰةُ ۗ قُلْ فَأْتُوا۟ بِٱلتَّوْرَىٰةِ فَٱتْلُوهَآ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ همه خوراكيها بر فرزندان اسرائيل حلال بود. جز آنچه پيش از نزول تورات، اسرائيل [=يعقوب] بر خويشتن حرام ساخته بود. بگو: «اگر [جز اين است و] راست مىگوييد، تورات را بياوريد و آن را بخوانيد.»
آیه میگوید همهٔ طعامها برای بنیاسرائیل حلال بود. این اولاً نشان میدهد که آنها پیش از نزول تورات شریعت داشتند؛ اما شریعتشان چه بود؟ هرچه یعقوب بر خودش حرام کرده بود، برای بنیاسرائیل حرام شده بود؛ ولی وقتی تورات نازل شد، وضع طور دیگری شد.
نمیخواهم وارد این بحث شوم، ولی فکر میکنم این پرسش خیلی مهمی است: بسته به اینکه آدمها چگونه به آن جواب بدهند، اصلاً موضعگیریشان دربارهٔ شرع و شریعت و فقه و این چیزها ممکن است متفاوت باشد. فکر میکنم جوابِ نزدیک به درست این است که اصولاً شریعت یگانه نیست. دربارهٔ اینکه چرا شریعت یگانه نیست، یک جواب خیلی ساده این است: میتوانید فرض کنید که قرار است یک شریعت نهایی بیاید و پیش از آن شریعتهای مقدماتی هم آمده باشند.
شریعت یگانه نیست
در شریعتهای مقدماتی، حالاتِ مثلاً آن قوم خاصی که شریعت برایشان آمد رعایت شده است؛ اما شرع نهایی، که برای همهٔ انسانهاست، ویژگی دیگری دارد. یعنی من بهعنوان یک مسلمان میتوانم این جواب خیلی ساده را به یهودیها بدهم و بگویم: شریعت شما شرع بنیاسرائیل است و شرع ما شرع همهٔ انسانها؛ چون مخاطب این شرع با مخاطب آن شرع فرق میکند. مثلاً بنیاسرائیل ویژگیهایی داشتند.
مثل این است که شما پیش عرفا بروید؛ نه لزوماً آنهایی که به شرع توجه نداشتند، حتی آنهایی که به شرع توجه داشتند و دارند. اگر پیششان بروید و از آنها دستورالعمل بگیرید، غیر از شرع، به خود شما نگاه میکنند و چیزهای خاصی میگویند؛ مثلاً با توجه به وضعیت شما ذکری به شما میدهند که به درد شما و حال شما میخورد. خیلی واضح است که اگر محدودهٔ آدمهایی که قرار است برایشان شرع تنظیم شود کوچکتر باشد، شرع ممکن است ویژگیهای خاصی پیدا کند. شاید بنیاسرائیل بنا به ویژگیهای خاص خودشان به شریعت سنگینتری احتیاج داشتند؛ و بعداً، وقتی قرار است برای همهٔ انسانها شرع پدید بیاید، شرع میتواند جور دیگری باشد.
بنابراین میتوانم این اختلاف را توجیه کنم. جالب این است که یهودیها خودشان منکر این نیستند که شرعشان شرعِ اختصاصی بنیاسرائیل است؛ اگر ادعای جهانیبودن داشتند، شاید این پرسش جدیتر میشد. این جواب ساده نزدیک به حقیقت است، نه لزوماً خودِ حقیقت؛ فکر میکنم باز مسائل پیچیدهتری اینجا وجود دارد و توضیحات بیشتری میخواهد که فکر میکنم اصلاً قابل ارائه نبود. ولی الان دستکم میشود بهراحتی به یهودیها جواب داد: همانطور که خودتان میگویید دین جهانی نیستید، شریعتتان هم شرع جهانی نیست و تفاوت دارد.
نمیخواهم وارد جزئیات شوم؛ این موضوع اصلاً موضوع خوبی است و خودتان به آن فکر کنید. به هر حال ما یک واقعیت تاریخی داریم: خداوند چند دین فرستاده است. یک نگاه سادهٔ غلط و متداول این است که میگویند هر دینی که میآمد، دین قبلی را نسخ میکرد؛ احتمالاً این را خیلی شنیدهاید.
نسخ دین قبلی و نگاه سادهٔ غلط
یعنی آن دین دیگر از اعتبار میافتد؛ مثلاً وقتی مسیحیت ظهور میکند، دیگر تبعیت از تورات درست نیست و باید از شرعی پیروی کرد که حضرت مسیح میگوید؛ یهودیبودن دیگر مشروع نیست و همهٔ یهودیها باید مسیحی شوند. و وقتی اسلام میآید، دیگر اهل کتاب بودن مشروع نیست و همهٔ کسانی که اهل کتاباند باید به دین اسلام درآیند.
این همان رویکرد تاریخی مسلمانهاست که بر اساس آن با اهل کتاب هم مثل کفار جنگیدند؛ یعنی هر کس به اسلام، به معنای دین و شرعی که پیامبر ما آورد، ایمان نمیآورد و شهادتین نمیگفت، جزو کفار حساب میشد و بهنوعی نزدیک به مهدورالدم بود — دقیقاً مهدورالدم بود یا نه، نمیدانم — ولی مثلاً میشد با آنها جنگید و حتی به اصطلاح جهاد ابتدایی کرد؛ یعنی به جوامع یهودی و مسیحی هم میشد حمله کرد. بر اساس همین رویکرد، که مشروع بلکه واجب بوده است که سرزمینهای مسیحیها و یهودیها هم به دست مسلمانها تصرف شود تا اینها به هر طریق ممکن مسلمان شوند، الان دربارهٔ سرزمینهایی که مسلمانها با جنگ تصرف کردند این ادعا وجود دارد که اینها شرعاً مثلاً مال ماست.
ولی اگر زیر سؤال برود که این جنگها اصولاً شرعی بوده یا نه، آنوقت تعلق شرعیِ آن سرزمینها به ما هم زیر سؤال میرود. وارد این بحثهای سیاسی نشویم. پرسش من این است: آیا واقعاً ماجرا این است که تبعیت از شریعت مثلاً موسی در زمان حاضر از نظر خداوند مقبول نیست، چون شریعت بهتری آمده است؟
باز اینجا نکتهای هست: اگر کسی عناد داشته باشد — یعنی مثلاً من یهودی یا مسیحی باشم و برایم واضح و روشن شده باشد که اسلام دین حق است، ولی از روی عناد رفتار کنم — این حالت اصلاً موضوعیت ندارد؛ بهنوعی فکر میکنم خودِ آن عناد، که یعنی من فهمیدهام حقیقت چیست، همهچیز را باطل میکند.
اما نکته این است که من همهاش دارم دربارهٔ روابط بین جوامع دینی حرف میزنم: وظیفهٔ مسلمانها چیست و حرفشان چیست که مثلاً باید همهٔ مسیحیها و یهودیها را مسلمان کنند؟ میخواهم از اینجا آغاز کنم.
موضوع اولی را که مطرح کردم، یعنی اینکه چرا شریعتهای مختلف وجود دارد، فعلاً بهعنوان پرسشی کنار گذاشتیم که هنوز میشود دربارهٔ آن حرف زد. پرسش این است: در قرآن چه میبینید؟ آیا جامعهٔ دینیِ جدیدی که تشکیل میشود در صدد انحلال بقیهٔ جوامع دینی است، یا قرار است بهنوعی با آنها تعامل داشته باشد؟ آیا میپذیرد که آن جوامع دینی هم همچنان به حیات خود ادامه دهند و هر کس به شریعت خودش عمل کند، یا نه؟ و اگر نمیپذیرد، چگونه میخواهد حرفش را پیش ببرد؟ اینجا پرسش و ابهام خیلی زیاد است.
مواجهه با اهل کتاب
این مسائل سیاسی نیست؛ به نظر من مسائل دینیِ خیلی عمیقی است. هدف نهایی من این است که مسئلهٔ اهل کتاب و نحوهٔ مواجهه با اهل کتاب را بهنوعی از درِ قرآن بفهمیم. اینجا ظرافتها و پیچیدگیهای زیادی وجود دارد. بگذارید سعی کنم بگویم این پیچیدگیها چیست.
دربارهٔ اینکه کسی به دلایل اجتماعی اعلام نمیکند: فکر میکنم آن دفعه هم گفتم که تأیید نکردم این درست است یا غلط؛ گفتم اصلاً به چنین چیزی شک دارم. فکر میکنم اینطور گفتم. ولی تردید دارم که اگر یک مسیحی بفهمد اسلام دین حق است، لزوماً معنایش این باشد که باید برود و اعلام کند که من مسلمان شدم، به شرطی که باید به آن اعلام پایبند باشد. نه، خودِ این جای تردید است که مسئله اینجا چقدر حیاتی است.
بگذارید توضیح بدهم؛ بیایید به یک چیز خیلی اساسی برگردیم: هدف نزول شریعت چیست؟ و مناسبت این حرفها با آیهای که الان داریم دربارهٔ آن صحبت میکنیم چیست؟ اصولاً شریعت آمده است؛ یعنی مجموعهای از احکام و قوانین که از طرف خدا برای انسان وضع شده تا بتوانیم با عمل کردن به این امرها و عمل نکردن به این نهیها عبادت کنیم و بندگی خدا را بکنیم.
سعی کردم بگویم که هر دو قسمت مقدمهٔ سورهٔ بقره، اگر دو قسمت در نظر بگیریم — یکی این تقسیمبندی سهگانه و دیگری داستان آفرینش، تا به ماجرای بنیاسرائیل برسیم؛ حالا ممکن است ماجرای بنیاسرائیل را هم باز مقدمهٔ آغاز نزول شریعت در سورهٔ بقره بدانیم — به هر حال هر دو در این جهتاند که نهایتاً به اینجا ختم شوند که به شما بگویند شریعت لازم است. یک بار ذیل همین عنوان که ببینید متقین و کفار و «الذین فی قلوبهم مرض» هستند و درمان همهٔ آدمها عبودیت است؛ و این پرسش باید در ذهن ما شکل بگیرد که عبودیت چگونه پدید میآید؟ اینکه باید مجموعهای از فرامین و نهیهایی وجود داشته باشد که من بر اساس آن عمل کنم و بندگی خدا را کرده باشم. بخش دیگر مقدمه هم باز داستان آفرینش است که آخرش به اینجا ختم میشود که وعده میدهد: هبوط کنید، من برایتان هدایت میفرستم؛ اگر از هدایتی که برایتان فرستادم تبعیت کنید، «لا خوف علیکم و لا هم یحزنون».
بنابراین وقتی میخواهید دربارهٔ این بحث کنید که شریعتها همدیگر را نسخ میکنند یا نمیکنند، خیلی مهم است که این دیدگاه را داشته باشید که شریعت به چه درد میخورد. شریعت آمده است: شما فرمانهایی از طرف خداوند میگیرید و بر اساس آن شریعت عمل میکنید و، همانطور که از اسمش برمیآید، دارید بندگی میکنید؛ به این معنا که فرمانهای خدا را اطاعت میکنید. ثانیاً این شریعت، همانطور که از اسمش برمیآید، اینطور نیست که مجموعهای از فرامین تصادفی باشد. اگر خداوند مجموعهای از فرامین تصادفی هم صادر میکرد، ممکن بود بهنوعی بگویید به هر حال ما تبعیت میکنیم و داریم بندگی میکنیم؛ ولی اصلاً اینطور نیست. واقعیت این است که این شریعت، همانطور که از اسمش برمیآید، راهی است به سمت چیزی.
شریعت راه است نه غایت
یعنی آن اعمال را بر اساس حکمت و حقایقی برای رشد انسان انجام میدهید و به رشد میرسید؛ قرار است به جایی برسید. همانطور که جلسهٔ اول هم تأکید کردم، خیلی مهم است ببینید که قرآن از متقین حرف میزند و متقین به جایی رسیدهاند. متقی این نیست که بگویید آدمی است که خیلی مواظب است گناه نکند و خیلی مواظب است شرایط عبودیت را انجام دهد، و حالا ممکن است هر حالی داشته باشد. در قرآن میبینید که اینطور نیست: در اثر تقوا دریچههای شناختشان باز شده است؛ انگار دارند به عالم غیب سفر میکنند و چیزهایی میبینند؛ انگار حقایقی را میشناسند که آدمهای غیرمتقی نمیشناسند.
تقوای بینتیجه اصلاً معنا ندارد. راه تقوا چیست؟ اینکه به شریعت عمل کنید و بندگی کنید؛ بنابراین باید تصورتان این باشد که شریعت شما را به چنین جاهایی میرساند. یعنی اگر کسی شریعت الهی را عمل کند، حتماً به جایگاه متقین میرسد و به ایمان کاملی دست پیدا میکند. بنابراین از اسمِ شریعت برمیآید که راه است.
یک تذکر کوچک میخواهم بدهم. یکی از ایرادهای حرفزدنِ من این است که اصطلاحات را آنطور که دلم میخواهد به کار میبرم. مثلاً میگویم کاپیتالیسم، ولی منظورم آن کاپیتالیسمی نیست که همه میگویند؛ میگویم مردسالاری، ولی منظورم آن نیست که دیگران میگویند؛ فمینیسم هم همینطور، و چه میدانم، خیلی جاهای دیگر. چیزهایی را به میل خودم به کار میبرم. حالا سؤالم این است: آیا این کار خوبی بود که عرفا، که از طریقت حرف زدند، کلمهٔ شریعت را برداشتند و بهجایش طریقت را به کار بردند؟
گاهی واژهای را عدهای غصب میکنند و در معنای دیگری به کار میرود. عرفا میخواستند تأکید کنند که این راهِ طریقت یعنی من میخواهم راهی را بروم و به جایی برسم؛ اینطور نیست که بخواهم همینطوری به ظواهر اعمال عمل کنم. شاید تأکیدشان بر این بود که اینجا باطنی وجود دارد و قرار است در اثر عمل به شریعت اتفاقی بیفتد. البته یک دلیلِ حرفزدن از طریقت هم این بود که طریقت بعضیهایشان مطابق شرع نبود؛ شاید به این دلیل از واژهای جدید استفاده کردند. ولی آنهایی که شریعتشان مطابق شرع بود چه؟ آنها هم از طریقت حرف زدند.
این خصوصیتِ آدمی است که واژهای را که دیگران بد به کار میبرند رها کند و کوتاه بیاید و واژههای جدیدی بگوید تا با این اصطلاحات اشتباه نشود. به نظر من کاپیتالیسم همانی است که من میگویم، یعنی اصالت سرمایه. مثلاً سوسیالیسم را نگاه کنید: سوسیالیسم یعنی اصالت اجتماع، ولی در عرف عام یعنی یک سیستم اقتصادی که مثلاً سرمایه و مالکیت در آن دولتی است.
یا فمینیسم: به نظر من آنچه الان بیشتر کلمهٔ فمینیسم برایش به کار میرود، مناسب است که آنتیفمینیسم نامیده شود. اگر به واژهٔ فمینیسم دقت کنید، یعنی اصالت زن؛ ولی آنچه امروز فمینیسم خوانده میشود نهضتی است که همهاش این را میگوید که زن چیزی غیر از مرد نیست و در فعالیتهایش نباید بین زن و مرد فرق گذاشت. این بهنوعی عکسِ واژهٔ فمینیسم است؛ ادعای فمینیسم بهنوعی این است که زنانگیای هست که به آن اصالت میدهد، در حالی که فمینیسم به معنای متعارف این را نمیگوید؛ و الی آخر. من کمی نسبت به این عناد دارم که از نحوهٔ خاصی از کاربرد واژهها تبعیت کنم که همینطوری متعارف شده و چندان به آن واژه نمیخورد.
به هر حال میخواهم بگویم شریعت همان طریقت است؛ واژهاش هم همین را میگوید. اتفاقاً فکر میکنم در زبان عربی، دستکم در زمان حال، اینطور است که اگر بگویید طریق، راه کوچکتری به ذهن عرب میآید؛ ولی اگر مثلاً بگویید شارع و از شهر حرف بزنید، انگار یک اتوبان به ذهنش میآید. بنابراین شریعت واژهٔ خوبی است، چون مثلاً راهِ چندبانده است، ولی طریقت ممکن است راه کوچکی باشد. به هر حال واژهٔ شریعت نشان میدهد که قرار است از اینجا به جایی برسیم.
نکته این است که قرار است به مقامی برسیم؛ اسمش را هرچه بگذارید. مثلاً در قرآن حرف از اسلام است: اینکه مسلم شویم، به همان معنایی که ابراهیم مسلم است. واژهٔ اسلام در قرآن به معنای اسمِ این دینِ سوم، یا حالا پنجم، به کار نمیرود. وقتی مثلاً گفته میشود «مسلم مخلصین له» یا «نحن له مسلمون»، یا دربارهٔ ابراهیم گفته میشود که مسلم بود، این واژه به معنای عمومیتری به کار میرود.
این دقیقاً همان چیزی است که انگار انتهای شریعت است. اولاً اسلام و مسلم در قرآن به مقام خیلی بلندی اشاره میکند؛ انگار حتی کمی بالاتر از واژهٔ مؤمن و متقی و اینها. معنایش این است که ارادهٔ شما تسلیم ارادهٔ خداست؛ یعنی همان چیزی را میخواهید که خدا میخواهد، و چیزی را که خدا نمیخواهد شما هم نمیخواهید.
اسلام و مقام تسلیم
مثل ابراهیم. بلندیِ مقام اسلام و مسلم در قرآن را از اینجا بفهمید که خداوند به ابراهیم میگوید «اسلم»، «قال اسلمت لرب العالمین»؛ یعنی انگار ابراهیم در جایی به مقام اسلام تشرف پیدا میکند و خداوند از او تسلیمِ مثلاً محض را میخواهد. حالا اینکه در چند سالگیاش بوده، بماند؛ به هر حال آزمایشهایی هم از ابراهیم میشود که این مقام تسلیم را نشان میدهد.
شریعت بهنوعی راهی است که ما را به این مقام میرساند، با اینکه خودمان را تسلیم اوامر و نواهی خداوند کنیم. خیلی واضح و بدیهی است که میتوانید با عملکردن به شرع یهود به این مقام برسید؛ رسیدهاند و میرسند. یعنی مطمئناً بین یهودیها آدمهایی پیدا میکنید که نزدیک به این مقامِ مثلاً اسلام و مسلماند؛ یا در مسیحیها، یا در مسلمانها. همهٔ آدمهایی که به شریعت عمل میکنند میتوانند به چنین جایی برسند.
ما در قرآن اوصاف بعضی از اهل کتاب را میبینیم که چه تجلیای از آنها میشود؛ دقیقاً به مقام معنوی بلندی رسیدهاند. چگونه رسیدهاند؟ به همان شریعت خودشان عمل کردهاند. به هر حال وقتی خودتان را در مقابل خداوند تسلیم میکنید، کافی است مجموع ارقام باشد، ارقام خوبی باشد؛ خودتان را تسلیم کنید و به این مقام میرسید. این اتفاقی است که افتاده.
تأکید من این است، و باز مناسبت این حرفها با آنچه الان داریم میبینیم، غیر از نکتههایی که بعداً روشن میشود، همین است که فعلاً داریم دربارهٔ «الذین فی قلوبهم مرض» صحبت میکنیم؛ پدیدهای که به نفاق در جامعهٔ اسلامی منجر میشود. کاملاً واضح است که در جامعهٔ دینیای که مسلمانها هم هستند، حتی در زمان پیغمبر، مؤمنین و متقین واقعاً در اقلیتاند.
همهاش تأکیدم این است که ویژگی جامعهٔ دینی این است که وقتی آن را تشکیل میدهید، آدمهای خیلیخیلی زیادی در آن جمع میشوند؛ و آن آدمهایی که اصلیاند و واقعاً ایمان واقعی دارند، تقوا دارند و مسلماند، اقلیت خیلی کوچکی را تشکیل میدهند. دربارهٔ اسلام، حتی در مدینه، یعنی در بین مهاجرین و انصار هم، این وضعیت وجود داشته است؛ چه رسد به بعد از فتح مکه و پدیدهٔ «یدخلون فی دین الله افواجا»؛ آن فوجهایی که آمدند و اصولاً باید حدس بزنید که اکثریت قریب به اتفاقشان ناخالصی داشتند.
چرا ابراهیم اینقدر در قرآن مطرح است؟ ببینید، من اینطور میخواهم بگویم: ما دستکم سه جامعهٔ دینی داریم، یهود و مسیحی و مسلمان، چه در دنیای امروز و چه در زمان پیغمبر. در هر سه، مسلمینی به معنای واقعی کلمه وجود دارند؛ دقت میکنید؟ و در هر سه هم اقلیتاند. ممکن است در زمان پیغمبر این نسبت در جامعهٔ اسلامی خیلی بیشتر از جامعهٔ یهود یا مسیحی بوده باشد، ولی الان شاید کمتر هم باشد.
نمیدانم آدمهای واقعاً باتقوا در بین مسلمین چند درصد یا چند هزارم یا میلیونیوماند. واقعاً نمیدانم؛ من به جامعهٔ اسلامی، چه سنیاش و چه شیعهاش، خیلی خوشبین نیستم، و شاید الان مسیحیها از ما جلو افتاده باشند؛ واقعاً نمیدانم. اینکه از نظر معنوی الان حقیقت در کدامشان بیشتر تجلی میکند، باید برویم مطالعه کنیم.
من فکر میکنم الان وضع مسلمانها بدتر باشد؛ به دلیل اینکه نماز میخوانند. مسیحیت، مخصوصاً پروتستانتیسم، در هضم شریعت خیلی مشکل پیدا کرده است؛ یعنی روزانه کارهایی را انجام نمیدهند. البته آنهایی که آدمهای خاصی هستند، روزانه اعمال عبادی انجام میدهند.
بگذریم؛ اصلاً موضوعیت ندارد که دربارهٔ آن صحبت کنیم. نکته این است، و میخواهم بر آن تأکید کنم، که چرا قرآن اینقدر از ابراهیم و یاران ابراهیم حرف میزند: چون آنها همان جامعهٔ دینیِ اسلامیِ کوچکیاند که خالصِ خالصاند؛ و چون ابراهیم جامعهٔ دینی تشکیل نداده است. ابراهیم دعوتی کرده است، مثل بقیهٔ پیغمبرهای پیش از حضرت موسی که به میان قومی میآمدند و دعوت میکردند، عدهٔ قلیلی دورشان جمع میشدند و جامعهٔ خیلی کوچکی تشکیل میدادند که به معنای واقعی کلمه همهٔ کسانی که آنجا بودند مؤمن و مسلم بودند و وضعشان خیلی خوب بود. در واقع حضرت ابراهیم پایهگذار جامعهٔ دینی به معنایی که موسی پایهگذاری کرد نبود و قرار هم نبود باشد.
موسی و آغاز جامعهٔ دینی
انبیای پیش از حضرت موسی این کار را نمیکردند. برای اولین بار در زمان حضرت موسی است که جمعیتی بزرگ، یعنی یک قوم، به دینی درآمدند و قرار شد از شریعتی تبعیت کنند؛ با مقدماتی که به ادامهٔ بحثهایمان دربارهٔ یهودیت ربط دارد: اینکه این اتفاق بزرگ چگونه در دنیا افتاد که ما صاحب جامعهای شدیم. در گروهِ اطرافِ یاران حضرت ابراهیم، که نمیخواهم کلمهٔ جامعه را برایش به کار ببرم، پدیدهٔ نفاق را به آن صورت نمیبینید؛ «الذین فی قلوبهم مرض» هم نیستند. جانشان در خطر است، آمدهاند و ایمان آوردهاند و طبعاً آدمهای زبدهای هستند.
اینکه حقیقت اسلام را در ابراهیم و یارانش میدانید، در واقع مثل این است که بگویید آن بخش خوبِ این سه جامعهٔ دینیِ فعلی، یعنی اهل کتابی که وجود دارند، بهنوعی همان قسمتی است که مشابه یاران حضرت ابراهیم است. پرسش این است که آیا مشابهِ آن آدمها در این جامعه پیدا میشود یا نه؟ تعداد خیلیخیلی زیادی از آدمهایی که در این جامعه زندگی میکنند در واقع پرتاند، و این جامعه یک خط مرکزی دارد که همان چیزی است که خداوند میخواهد تشکیل دهد. وقتی دین اسلام ظهور میکند، ما همزمان با دو جامعهٔ دینی مواجه هستیم و اسلام به جامعهٔ دینی سوم تبدیل میشود.
میخواهم نکتهای بگویم؛ شاید بد نباشد الان به آن اشاره کنم. مدام تأکید میکنم که اصلاً مطرحشدنِ آدمهایی که در قرآن به آنها «الذین فی قلوبهم مرض» میگوییم از این جهت موضوعیت دارد که اینها مسئول تحریف ادیاناند. شغلشان تحریف ادیان است و با همهٔ ادیان هم این کار را میکنند؛ با اسلام هم این کار را کردند. اصولاً اینکه یک دین سالم بماند بهنوعی محال است؛ و این مسئله، خلاصه، مسئلهٔ حکومت و سیاست و اینها نیست. اتفاقاً اکثریت علمای یهود کسانی بودند که بیشترین سهم را در دشمنی با مسیح داشتند.
این واقعاً لحظهٔ عبرتآموزی از تاریخ است که بزرگترین پیغمبر خدا، مثلاً مسیح، که از موسی هم بالاتر بود، در یک جامعهٔ دینی ظهور کرد و چه دشمنی وحشتناکی با او کردند، مخصوصاً از طرف علمای دینی. طبعاً در جامعهٔ دینیای که تشکیل میشود، قسمتِ علمایش همینطور آغشته میشود؛ اکثریتشان دارند قدرت پیدا میکنند و بهنوعی زمامِ اختیار خیلی چیزها را به دست میگیرند.
این در همهٔ جوامع اتفاق افتاده است. در اسلام، اگر شیعه باشید، دستکم میتوانید بهوضوح بگویید که اختیار اکثریت مسلمین در آن زمان به دست منافقین افتاد؛ همان زمان هم اینطور است. اصلاً فقهشان را هم کسانی تأسیس کردند و پیش بردند که جزو مؤمنین، به معنایی که شیعه قبول دارد، نبودند؛ چون این اتفاق در زمان حیات ائمه افتاده است. کمی سخت است که بگویید آدمی حقانیت مثلاً حضرت علی را درک نمیکرده است؛ یعنی اگر مثلاً حدیث غدیر را قبول داشته باشید، سخت است کسی بگوید که حتی خلفای دیگر نمیفهمیدند معنای ماجرای غدیر چه بوده است.
اینها را بگذاریم و وارد این بحثها نشویم. ممکن است عدهای خیلی امیدوار باشند که شیعه سالم مانده است؛ این امید واهی است. به هر حال این همان جامعهٔ دینی است که مخصوصاً پس از مدتی قدرت پیدا کرده و مثلاً حکومت و چیزهای سیاسی تشکیل داده است؛ از زمان صفویه به این طرف دیگر بهوضوح. وقتی به قدرت آغشته شده، چه کسانی جذب قدرت و حکومت و اینها میشوند؟ معمولاً آدمهایی که خیلی صالح و درستکار نیستند.
اینها اتفاقهایی است که به هر حال در هر جامعهٔ دینیای که تشکیل شود میافتد. منظورم این است که وقتی به سنت تبدیل شود، یعنی از پدر به پسر چند نسل بگذرد، باید انتظار داشته باشید که آدمهای صالح و مثلاً مسلمینِ واقعی بروند و عقب بایستند. همین الان در بین سنیها هم آدمهای خوب وجود دارند، در شیعیان هم هستند؛ باز اینکه نسبت در کدامشان بهتر و بدتر است، وارد بحثش نمیشویم.
نکتهٔ بعدی که میخواهم به آن اشاره کنم، و احساسم این است که بارها این حرف را زدهام، مشکلی است برای کسانی که فکر میکنند مثلاً فقط مسلمانها به بهشت میروند، آن هم مثلاً فقط شیعهٔ اثنیعشری، و بقیه به جهنم میروند. احتمالاً از این حرفها شنیدهاید. اوجِ افراطش این است که اصولاً میگویند فقط کسانی که شیعهٔ اثنیعشری باشند و شرایط دیگری هم داشته باشند به بهشت میروند؛ آن شرایط هم همهاش متغیر است.
یک چیز بدیهی در دنیا وجود دارد: به نظر میرسد هر کس هر کجا به دنیا میآید، همان دین را قبول میکند و تا آخر عمر هم همانجا میماند. آنوقت یک مشکل اساسی پیش میآید: این یعنی چه؟ مثلاً ما که در ایران به دنیا آمدهایم شیعه هستیم؛ تقریباً بدیهی است که این جمعیت اگر جای دیگری به دنیا میآمد، چیز دیگری میشد؛ مسیحی میشد، سنی میشد.
تولد در دین و مشکل اکثریت
این را باید اینطور توجیه کرد که خداوند همهٔ آدمهای بهشتی را مثلاً در ایران به دنیا میآورد! بعد میگویند: بله، یک سری روایات وجود دارد، روایات طینت، که این شیعیان اصلاً طینت خاصی دارند؛ انگار ذهن خاصی دارند و آدمهای خاصیاند؛ حالا آمدهاند و در ایران مستقر شدهاند، اینجا زاد و ولد میکنند و طبعاً اینها به بهشت میروند. فکر میکنم دربارهٔ ایرانیها این اصلاً خیلی بعید است.
یکی از حاضران: آدمها بهنوعی تصادفی در جایی به دنیا نمیآیند؛ نسبتی، نمیدانم چه نسبتی، با آنجا دارند و اینطور نیست که بیربط باشد.
نمیگویم هرکدام غلط است، ولی این حرف خیلی عجیبی است. نمیخواهم بگویم استدلال ناقص است، به این معنا که راه فرارش این باشد که بگویید اصلاً این یک چیز ژنتیکی است. حرفی که من میزنم از موضوعِ تصادفی یا غیرتصادفی بودنِ تولد در جغرافیا، یا اینکه بگویید چیزی ژنتیکی اینجا وجود دارد، قویتر است.
یکی از حاضران: فکر میکنم کاملاً بدیهی است که آدمها تصادفی به دنیا نمیآیند؛ مثلاً دربارهٔ پیامبران و فرزندانشان.
بحث من فرضِ تصادفی به دنیا آمدنِ آدمها نیست. مسئله این است که واقعیتی که در دنیا میبینیم این نیست که آدمهایی که الان در ایران هستند آدمهای سالمیاند؛ شاید برعکسش واقعیت داشته باشد. یعنی اگر با معیارهای کلی به انسانها نگاه کنیم، من در مردمی که این طرف دنیا زندگی میکنند، از نظر عبادتکردنشان، هیچ صلاحیتی نمیبینم. نماز خواندن ایرانیها را ببینید، البته خلافش هم هست: در سه وقت میخوانند؛ من اصلاً نمیفهمم این در سه وقت خواندنشان یعنی چه.
و چه میدانم، فکر میکنم ایرانیها دروغگوترین ملتهای دنیا باشند. یعنی اینجا چیزی میبینید که به معنای واقعی کلمه با مسلمبودن به معنای واقعی کلمه در تضاد است. اگر من این حرفها را بزنم، یک نفر میتواند بگوید: آقا، چیزهایی باطنی وجود دارد که اصلاً دیده نمیشود. نکتهٔ من این نیست که تصادفی به دنیا آمدهاند یا نیامدهاند؛ مسئله این است که من اصلاً آن بهشتیبودن را نمیبینم. معیارهایی هست برای اینکه آدم خوب کیست، چه کسانی به بهشت میروند و چه کسانی به جهنم.
نگاه میکنم و میبینم این شیعیانی که در ایران زندگی میکنند، «الذین قالوا ان شیعه حضرت علی»، من واقعاً اصلاً بدم میآید به مردم ایران بگویم شیعه؛ یعنی بهنوعی تأیید کنم که اینها برحقاند. اینها دروغ میگویند؛ میگویند ما شیعهٔ حضرت علی هستیم، ولی هیچ شباهتی به حضرت علی ندارند؛ من هیچ شباهتی نمیبینم. اتفاقاً وقتی ادعا وجود دارد، مسئله حادتر میشود. یعنی اگر کسی ادعا نداشته باشد، من خیلی با او مشکل ندارم؛ ولی وقتی کسی ادعا دارد و بعد همهٔ کارهایی که میکند، مثلاً از نظر اخلاق، خلاف آن چیزی است که دین از ما خواسته است، نمیدانم.
ببینید، حرف من این است که شریعت چیزی است که با آن به جایی میرسیم؛ همان جایی که قرار است برسیم، یعنی اینکه شبیه پیامبرها شویم. آدم اگر قرآن را بخواند، ملاکهایی دستش میآید که آدمهای خوب چگونهاند؛ این را من اینجا نمیبینم. بنابراین کسی حدیثِ طینت را برای من بخواند، یا بگوید جغرافیای خاصی با آب و هوایش طوری است که آدمهای خوب اینجا به دنیا میآیند؛ به نظر من آدمهای خوب بهنوعی در سراسر دنیا پراکندهاند. دربارهٔ اینکه پراکندگیشان از نظر جغرافیایی در کدام دین باشد، اگر با آن معیارهای کلی نگاه کنیم، من چنین چیزی نمیبینم.
فکر میکنم قرآن هم کموبیش چنین چیزی را تأیید میکند، وقتی مثلاً اینقدر از اهل کتاب تجلیل میکند؛ یعنی در بین مسیحیها و یهودیها چنین پدیدههایی، چنین انسانهایی، وجود دارند؛ انسانهای برجستهای هستند.
ببینید، نکتهای که میخواستم بگویم این است: احساسم این است که آدمی که الان در دین مسیح به دنیا بیاید، یا در یهودیها، یا در این مسلمانها، یا اصلاً جایی که دینی وجود ندارد، باید تلاشی بکند تا حقیقت دین را کشف کند؛ چون همهجا آموزشهای دینی آموزشهای تحریفشده است.
ظاهرگرایی در آموزش دینی
هر چند درصد تحریف هم که در این آموزشها وجود داشته باشد، به هر حال پدیدهٔ واضحی وجود دارد: نوعی ظاهرگرایی در آموزشهای دینی. آدم باید به این هوشیاری برسد که شریعت فقط یک سری اعمال ظاهری نیست؛ قرار است راهی طی شود.
چه مسیحی باشید چه یهودی، معمولاً آموزشی که در جامعهتان میبینید آموزشِ سطح بالایی از دین نیست؛ حداقلهایی را به شما میگویند. تحریفشده به این معنا نیست که این احکام درستاند یا غلط؛ طرز تلقیای که از احکام دینی وجود دارد همیشه بهنوعی سطح پایین است؛ یعنی باطنی را که باید داشته باشد، بهنوعی از آن گرفتهاند. همین جای دنیا هم این پدیده هست. چیزی که میخواهم بگویم این است که همهٔ آدمها، هر جای دنیا به دنیا بیایند، باید تلاش کنند تا حقایقی را کشف کنند؛ ایران و غیر ایران ندارد.
و نکتهٔ خیلی مهم به نظر من این است، و جداً گاهی به آن فکر میکنم، که با توجه به وضعیتی که مثلاً مسلمانها الان دارند، کسی که در جهان مسیحی به دنیا میآید، راهش برای رسیدن به حقیقت مسیحیت، یعنی راهش برای مسلمشدن، از طریق خودِ دین مسیحیت نزدیکتر است تا از طریق تشخیص اینکه بیرون از این محدوده دینی وجود دارد که از مالِ من بهتر است. دقت میکنید؟
یعنی سه نسخهٔ بدلی وجود دارد. من یکیاش را خیلی خوب میشناسم؛ اینجا به دنیا آمدهام و این را خیلی خوب به من آموزش دادهاند. یک مسیحی هم روح مسیحیت را همینطور میشناسد؛ چون هرچقدر هم مطالعه کنی، شاید باز مثل یک بچهٔ مسیحی روح دین مسیح را نفهمی؛ اینکه واقعاً حقیقتی در آن هست که میشود از طریقش به سعادت رسید. اینکه انتظار داشته باشیم آدمی مسیحی بتواند درک کند که اگر به آن کپیای که الان از اسلام وجود دارد برود و چیزهایی از آن را کنار بزند، در آن چیزی بهتر از آنچه در دین خودش هست وجود دارد، کار خیلی سختی است.
من احساس نمیکنم چیزی که ما الان بهعنوان اسلام داریم و به مسیحیها و یهودیها نشان میدهیم، چه در کتابها و چه مخصوصاً در عملمان، چیز خیلی خوبی باشد که آدمها از آن درک کنند که از یک حقیقت آمده است. البته آدم اگر برجسته باشد، قطعاً با مسیحیت به مشکلات خیلی اساسی برمیخورد، مخصوصاً با مسیحیت، به دلیل عقاید غیرتوحیدیای که آنجا رشد کرده است؛ و ما ممکن است به هر حال نسبت به یهودیت یا اسلام کنجکاو شویم که دستکم اصول دینشان توحیدی است، و منحرفاند. فرقههای اسلامی هم باز به نظر میآید نسبت به مسیحیت توحیدیترند.
به هر حال نکته این است که ما الان با این وضعیت مواجهیم: تعدادی جوامع دینی وجود دارند که منشأشان از طرف خداوند است، در آنها هستههای سالمی وجود دارد، و حالا قرار است اینها با همدیگر تعاملی داشته باشند. اگر الان اسلام دین آخر نبود و قرار بود دین جدیدی ظاهر شود، یا اصلاً از شما بخواهند برای اینکه اوضاع دینی جهان سروسامان پیدا کند پیشنهادی بدهید، چه چیزی به ذهنتان میرسد که چه کار میشود کرد؟ با این وضعیتی که الان داریم، جوامع دینیای با منشأ الهی وجود دارند که در همهشان به هر حال بهنوعی اختلالهایی به وجود آمده است.
یک پیشنهاد، که در قدیم خیلی سعی کردند عملیاش کنند و نشد، این است که اینقدر بجنگیم تا آنها تمام شوند. تمام نشدند، و به نظر نمیرسد از این به بعد هم این رهیافت، رهیافتِ استراتژیک، خیلی قابل اجرا باشد. الان در این دنیا احساس میکنید پیام دینیِ مؤثر و خوب چیست؟ اینکه آدمهایی بیایند و بر آن حقایق تأکید کنند؛ بگویند واقعیت این است که شریعت چیزی است که حالت راه دارد. یعنی اگر با شریعتنویسا هم میشود به جایی رسید، خب آنها را تشویق کنیم، بهجای اینکه بیایند و مثلاً مدام از جزئیات شریعت بحث کنند که شریعت ما کمی بهتر از شریعت شماست.
پیام دینیِ خوب این است که هر کس به شریعت خودش عمل کند، و ما بر آن حالت نهایی که آدمها باید به آن برسند تأکید کنیم؛ بر باطن، یعنی اینکه دین باید برای چه باشد؛ بر اسلام به معنای واقعی کلمه، بر ایمان، بر تقوا، و بر اینکه به هر حال هر کس در شریعت خودش باید مطیع کاملِ شریعت خودش باشد. این دستکم راهی است: اگر نمیشود آدمهای دنیا را قانع کرد که این دین بهتر از دین شماست، لااقل تأکیدتان این باشد که بهنوعی بر آن اهداف مشترک اصرار داشته باشید.
میخواهم به اینجا برسم: اگر این احساس وجود دارد که خوب است انگار دینی باشد، مثل اینکه من بیایم بیشتر بر مسائل باطنی تأکید کنم و بگویم همهٔ ما باید به حالت مسلمبودن برسیم، همهٔ ما باید به ایمان و به تقوا برسیم، ظواهر ادیان به اصطلاح درجه یک نیستند؛ چیزی که مهم است این است که شما از طریق عملکردن به دین قرار است به بهترین اخلاق برسید، قرار است بهترین انسانِ ممکن شوید، به کمالی دست پیدا کنید و شناختهایی پیدا کنید؛ و بر این تأکید کنم. حالا میخواهم بگویم چه مشکلی پیش میآید.
خطر دعوت صرفاً باطنی
احساسم این است که مثل این است که من بخواهم همهٔ آدمهای مسلم، یعنی آن هستهٔ مرکزیِ آدمهایی که در این سیستمِ دین هستند، را با همدیگر متحد کنم و بگویم اصلِ دین این است که به چنین حالتهایی برسیم، چنین راهی را طی کنیم و به اینجا برسیم. خب، اگر چنین دعوتی را در دنیا ایجاد کنید، یک نسل که بگذرد، خودش اسمی پیدا میکند؛ اسمی برایش میگذارند، یک مکتب میشود و بعد یک دین؛ بعد کمکم در دو سه نسل آینده خیر و برکتی پیدا میکند و میشود چیز چهارمی کنار آن سه تای قبلی؛ چون همهٔ مسلمین را که نمیتوانید زیر یک لوا جمع کنید. میشود دین چهارم؛ و اگر دوباره این کار را بکنید، باز همین اتفاق میافتد.
این حرف را قبلاً زدهام؛ دارم سعی میکنم با این مقدمات کمی روشنتر شود. حرف من این است که اسلام اصلاً همین کار را کرد. اسلام دینی بود که پیامش اصلاً همین بود: آنچه ظواهر مثلاً شریعت شماست مهم نیست؛ اسلام مهم است؛ دقت میکنید؟ رسیدن به این حالتِ مسلمبودن مهم است؛ مهم نیست از کجا به آن رسیده باشید. هرکدام از این شریعتهای الهی را طی کنید، وقتی به آن هستهٔ مرکزیِ دین نزدیک میشوید، مسلم میشوید. دعوت اسلام این بود؛ مثل دینی بود که انگار قرار است همین کاری را انجام دهد که من الان فرض کردم؛ و همان اتفاقی که گفتم افتاد.
موضوع این است که وقتی قرآن میخوانید، آگاهی از اینکه این اتفاق میافتد در آن وجود دارد؛ تأکید اصلاً بر همین است. ببینید، این دقیقاً همان محتوای دینیِ باطنی است که قرار بود همه به آن برسند؛ و خداوند در قرآن، در اصطلاح، به آن هستهٔ مرکزی، یعنی به آن آدمها، گفت مسلم؛ جدا از اینکه چه کسانی باشند: پیرو ابراهیم باشند، پیرو موسی، پیرو شریعت عیسی، یا در این قسمت قرار داشته باشند و پیرو پیغمبر ما باشند. ولی بعداً اسلام اسمِ همین دین جدیدی شد که آمده بود، و این دوباره چیزی شد در مقابل ادیانی که پیشتر بودند.
من تا حالا بارها این حرف را زدهام که اسلام در قرآن یک مفهوم است؛ منظور از اسلام و مسلم این دین جدید، یعنی مثلاً پیروان یک پیامبر، نیست؛ اسلام در طول تاریخ در همهٔ ادیان وجود داشته است. در واقع اسلام چیزی مثل ایمان است. مثل این است که دعوت کنید: ای مؤمنین، بیایید با همدیگر متحد شوید؛ بعد اسم این دین را بگذارید ایمان، و بعد به دینی تبدیل شود که باز اکثریتش غیرمؤمناند؛ و اینکه سنت میشود، نسل اندر نسل.
این مطلب را بارها به زبانهای مختلف گفتهام؛ حالا دارم با تأکید بیشتری میگویم که اسلام نوعی جامعیت دارد، به این معنا که انگار همهٔ ادیان را میخواهد؛ اهل کتاب را به رسمیت میشناسد. حرفش، به یک معنا، این نیست که دینتان را ول کنید: در قرآن نمیبینید که مثلاً بگوید ای اهل کتاب، این دین خودتان را ول کنید و بیایید، مثلاً دینتان نسخ شده است. مثلاً میگوید «یا اهل الکتاب»، «تعالوا الی کلمه سوا بیننا و بینکم». همهاش حرف از این است که این ادیان تأیید میشوند؛ این دین مصدقِ همان چیزی است که شما دارید؛ در عین حال تأکید میشود که شریعت جدیدی است. ولی شریعت از نظر قرآن بهنوعی چیزی درجه دو است؛ راه است و اصالت ندارد.
در همین آیه دقت کنید: شریعت اینطور نیست که فکر کنید چیزی یگانه است که اگر کسی از آن پیروی نکند، دیگر نمیدانم به اینجا نمیرسد. مثلاً کسانی که پیش از نزول تورات بودند همان چیزهایی را نمیخوردند که یعقوب نمیخورد؛ بعد تورات آمد و چیزهای دیگری را نخوردند؛ مسیح که آمد، عیناً در قرآن هست که بعضی از چیزهایی را که برایتان حرام بود حلال کرد؛ اسلام آمد و چیزهای دیگری را، همهچیز را، حلال کرد. دربارهٔ خوردنیها به نظر میآید قرآن اینطور میگوید که همهچیز حلال است، غیر از آن سه چیزی که مثلاً تأکید میشود نباید بخورید. قرآن تأکید میکند که این شریعتها با همدیگر تفاوتهایی داشتند و بهنوعی در واقع طریقتهای پیغمبران بودند.
برتری شریعت اسلام و هستهٔ مرکزی
در عین حال، شریعت اسلام قطعاً بهترین شریعت است، قطعاً جنبهٔ جهانی دارد و حتماً از همه کمتر تحریف شده است؛ برای اینکه در واقع به کتابی کمتر تحریفشده و به سنتی کمتر تحریفشده برمیگردد. من اصلاً نمیخواهم دربارهٔ مسئلهٔ برتری شریعت اسلام نسبت به بقیه کوچکترین بحثی بکنم. واضح است که هر شریعتی به یک معنا کاملتر از شریعت قبلی خودش ارائه میشود؛ و نکتهٔ مهم این است که جهانی ارائه میشود. به نظر میآید شریعت اسلام قرار است تا ابد بماند.
ولی نکته این است که تمام قرآن مدام بر آن هستهٔ مرکزی تأکید دارد، یعنی آن حقیقتی که قرار است با شریعت به آن برسیم؛ و سعی میکند به جنگ در مقابل اهل کتاب دعوت نکند. این آیه را چگونه میفهمید؟ میگوید حتی اگر اهل کتاب آمدند و خواستند با تو، یعنی با پیغمبر، دربارهٔ مثلاً حقیقتِ دین تو و دین خودشان بحث کنند، به آنها بگو: اگر مسلم هستید، اگر به آن معنای معنوی اسلام آوردید، که کار تمام است؛ اگر نه هم، که هیچ.
سورهٔ آل عمران، که معلوم است من نخواندهام، در صفحهٔ ۵۰ میگوید: «قل اسلمت وجهی لله و من اتبعن»؛ من وجه خودم را تسلیم خدا کردم، و همهٔ آنهایی که تابع من هستند. «و قل للذین اوتوا الکتاب و الامیین ا اسلمتم»؛ نه به این معنا که آیا مسلمان شدید، بلکه یعنی آیا شما، در همان جایی که هستید، جزو آن هستهٔ مرکزی و جزو مسلمین هستید؟ «فان اسلمو فقط اهتدو»: اگر اسلام آوردید، که هدایت شدید؛ همانجا که هستید هدایت شدید. ببینید، نمیگوید اسلام بیاورید به این معنا که به دین من درآیید. اگر منظور این است، «فان اسلمو فقط اهتدو» یعنی چه؟
میگوید «قل للذین اوتوا الکتاب و الامیین»: به آدمهایی که اهل کتاباند بگو، و به «الامیین»، یعنی آنهایی که کتاب هم ندارند؛ امی به معنای کسانی است که اهل کتاب نیستند. اگر اسلام آوردید و مسلم هستید، که هدایت شدهاید؛ حتی بیرون از اهل کتاب هم ممکن است آدمی، فرض کنید، مسلم باشد و پشت کوه زندگی کند. موضوع این است که «اسلمت» معنایش این نیست که بیایید پیرو من شوید. شاید وقتی این آیه نازل میشود، هنوز اسم اسلام برای این دین جدید حتی متداول نشده باشد؛ از روز اول که اینطور نبود که اینها به خودشان بگویند مسلم. میگوید «فان اسلمو فقط اهتدو»؛ هدایت میشوند که به اسلام بروند؛ «و ان تولوا فاعلموا انما علیک البلاغ».
مثلاً این آیه که میگوید «ان الدین عندالله الاسلام»: اصلاً دین همان اسلام است؛ مهم این است که تو تسلیم خدا شده باشی، حالا هر جا که هستی؛ بهنوعی باید به این حالت تسلیم برسی. معنای این آیه این نیست که دین نزد خدا همین دین پیغمبر است؛ سرِ همین آیه است که تا حالا چندین بار تکرار کردهام: اشتباه نکنید و واژهٔ اسلام را در قرآن به معنای دین پیغمبر نگیرید. این مثل این است که بگویید «ان الدین عندالله الایمان»؛ چنین محتوایی دارد.
اسلام چیزی همعرض ایمان، بلکه بالاتر از ایمان است؛ به معنای حالتی روحی که آدمها در آن در واقع تسلیم خدا، تسلیم ارادهٔ خدا، شدهاند. طبعاً من مدام میگویم که شریعت، یعنی هدایت، چیزی است که باید به آدمها برسد تا بهنوعی به تسلیم برسند. شریعت چیز مهمی است که کمک میکند به اسلام برسید. و این به این معنا نیست که پیش از نزول شریعت اسلام وجود نداشته است. یعنی اگر مثلاً بگویید ابتدای شریعت حضرت نوح است، معنایش این نیست که پیش از حضرت نوح کسی نمیتوانست مسلم باشد؛ قطعاً میتوانست. ادریس پیش از حضرت نوح بوده است.
دنبالهٔ آیه این است: «و ان تولوا فاعلموا انما علیک البلاغ»؛ «و الله بصیر بالعباد». بلاغ، یعنی آنچه پیغمبرِ خدا دارد ابلاغ میکند، همین است: باید تسلیم خدا شد. مثل همان که گفتم: الان یک دین جدید بیاوریم که آن هستهٔ مرکزی را با هم متحد کنیم. خب، تو باید به این حالت روحی برسی؛ و رسیدن به این حالت روحی را من از تو سؤال میکنم.
تو داری با من دربارهٔ شریعت بحث میکنی؛ من به تو میگویم: حاجآقا، تو خدا را میبینی؟ نسبت به خداوند شهود پیدا کردهای؟ حالت تسلیم کامل نسبت به خدا را داری یا نداری؟ اختلاف سرِ این است که این را داری یا نداری. با من سرِ اینکه، نمیدانم، روزی چند رکعت نماز باید بخوانی بحث نکن. میدانی جواب چیست؟ جواب این است که تو واقعاً ایمان داری؟ تو میآیی و میخواهی به من بگویی: آقا، الا و بالله شریعت من از شریعت تو بهتر است. من میگویم: باشد، شریعت تو از من بهتر است. حالا تو که به آن شریعتِ بهتر از من عمل کردهای، الان خدا را میبینی؟ برایت بدیهی شده است؟ مثلاً دیگر هیچ مشکلی نداری یا نه؟
تعالوا الی کلمه سواء
یا هنوز در شک هستی و جزو این گروهی:
المائدة · ۵۲ فَتَرَى ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ يُسَٰرِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَىٰٓ أَن تُصِيبَنَا دَآئِرَةٌۭ ۚ فَعَسَى ٱللَّهُ أَن يَأْتِىَ بِٱلْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍۢ مِّنْ عِندِهِۦ فَيُصْبِحُوا۟ عَلَىٰ مَآ أَسَرُّوا۟ فِىٓ أَنفُسِهِمْ نَٰدِمِينَ مىبينى كسانى كه در دلهايشان بيمارى است، در [دوستى] با آنان شتاب مىورزند. مىگويند: «مىترسيم به ما حادثه ناگوارى برسد.» اميد است خدا از جانب خود فتح [منظور] يا امر ديگرى را پيش آورد، تا [در نتيجه آنان] از آنچه در دل خود نهفته داشتهاند پشيمان گردند.
اصل این است: اینکه به این حالت اسلام برسی؛ و پیغمبر همین را دارد تبلیغ میکند: «تعالوا الی کلمه سواء». اصلاً کلِ این دین برای چیست؟ برای اینکه به توحید برسی: ایمان به خدا، توحید؛ اینکه توحید را در این دنیا ببینی. این دین به این دلیل آمده است. اگر از هر طریقی، حتی نه از این دین، به این رسیدی، که رسیدی؛ و اگر اسلام آوردی و به اسلام رسیدی، که بهتر؛ اگر نه هم، که در ضلالی. مهم نیست به شریعت من عمل میکنی یا به شریعت خودت و در ضلالی؛ مهم این است که به این هدایت میرسی یا نمیرسی.
معنای این حرف این نیست که ما باید سعی کنیم شریعت خودمان، یعنی دین اسلام، را تبلیغ کنیم، برای اینکه این دین بهتر از آن دینهاست. ولی معنایش این است که این نکتهٔ مهم را فراموش نکنیم: آدمی که همین الان در شریعت یهود زندگی میکند، خیلی خوب به آن شریعت عمل میکند و به این حالت تسلیم در مقابل خداوند رسیده است، هزار بار، میلیونها بار، از منِ مسلمانی که به آن حالت نرسیدهام جلوتر است.
بنابراین حالا من بروم یقهاش را بگیرم یا بکشمش که تو مثلاً مسلمان نیستی؟ این بهنوعی تناقضآمیز است. قرار بوده دعوت اسلام اینطور باشد: دعوت به آن معنویتی که در همهٔ ادیان بود. اصلاً کمتر چیزی در قرآن پیدا میکنید که اینقدر بر آن تأکید شده باشد: اینکه هر کس ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد، خدا میپذیرد؛ هیچ مهم نیست که این عمل صالح را از چه طریقی انجام داده باشد.
البته ببینید، شما انتظار دارید «الذین فی قلوبهم مرض» این حرفها را قبول کنند؟ پس نباید انتظار داشته باشید که در هیچ دینی این حرفها جا بیفتد. الان مثلاً فرض کنید هرچه من آیات صریح و روشن از قرآن میآورم، روایتهایی درست کردهاند؛ معنیهای عجیب و غریبی برای بعضی از این واژهها، که این واژهها معنی ساده و روشن خودشان را نداشته باشند. مثلاً شما میگویید آقا، عمل صالح؛ میگوید آقا، جز با ولایت علی هیچ عمل صالحی نیست؛ بنابراین تمام شد دیگر، فقط شیعیان به بهشت میروند. در حالی که بدیهی است که عمل صالح در قرآن معنای دیگری دارد.
من میگویم شیعیان، سنیها و مسیحیها، همهشان روایتهایی درست کردهاند که همین حرف را میزنند. شما حرفِ درستش را میزنید که ولایت چیز خوبی است. ولایت یعنی چه؟ یعنی من حق ندارم برای خودم شریعت درست کنم؛ ولایت یعنی باید از طریق آدمی که خداوند تأییدش کرده و مهر استاندارد دارد، به خداوند وصل شوم؛ یعنی خدا مثلاً روی پیغمبر ما انگشت گذاشته است.
به حقیقتِ ولایت، آدمی میتواند مسیحی باشد و، مثلاً از نظر مقام معنوی، از همهٔ آدمهای دنیا به علی نزدیکتر باشد. نه، من میخواهم این را بگویم: دارم آن تعبیرهای بد را میگویم. عدهای اینطور عمل صالح و این آیات را خراب میکنند؛ میگویند بدون مثلاً ولایت حضرت علی، نمیدانم، عمل صالح نداریم. خب، معلوم است که این تفسیر به رأی است. یعنی قرآن را که میخوانید، اگر این حرف را نشنیده باشید، هیچ آدمی به ذهنش نمیرسد که پشت کلمهٔ عمل صالح، که هزاران بار دربارهٔ همهٔ پیغمبران به کار رفته و معنای خیلی روشن و واضحی دارد، چنین مفهوم عجیب و غریبی باشد. عمل صالح یعنی عمل خوب.
یکی دو مورد نیست؛ اصلاً تعدادش اینقدر زیاد است. چون قصدم این است که این بحث یهودیت را به سمت بحث دربارهٔ کلِ اهل کتاب و روابط بین ادیان ببرم؛ یعنی دربارهٔ موضع اسلام و قرآن در مورد اهل کتاب بحث کنم. و هر جا دربارهٔ اهل کتاب بحث میشود، حرف این است که دعوای ما دعوای توحید است؛ دین برای توحید آمده است و مسئله موحدبودن یا نبودن است. حالا ممکن است از این طریق رفته باشی و خیلی موحد باشی؛ اصلاً ممکن است آدمی استعداد توحیدیِ خیلی بالایی داشته باشد، جایی به دنیا آمده باشد، ولی ببینم از همهٔ آدمهای دنیا موحدتر است؛ مثلاً حضرت ابراهیم.
ببینید، دو نکته هست. ما موظف به تبلیغ شریعتیم؛ به این دلیل که، و نمیخواهم وارد بحثش شوم، فکر میکنم به نظرم دلایل واضحی وجود دارد که خودِ این شریعتی که در اسلام هست، شریعت برتری است.
خیر برای اهل کتاب در ایمان
در همین قرآن جایی هست که به اهل کتاب میگوید اگر ایمان آوردید، برایتان بهتر است؛ یعنی برای شما بهتر است که به این پیغمبر جدید ایمان بیاورید. شما مثلاً با شریعتی که خیلی درهمریخته است، دارید تلف میشوید. البته ممکن است آنها بگویند در زمان پیغمبر برایمان بهتر بود؛ ولی الان، پس از ۱۴۰۰ سال، این دین هم مثلاً اینقدر درهمریخته است که ممکن است به نفعمان باشد یهودی بمانیم.
میخواهم بگویم کسی میتواند اینطور به آن آیه جواب بدهد؛ ولی بدون اینکه بخواهم بحث کنم، تصورم این است که شریعت اسلام، به دلیل همین نماز و روزه و یک سری عبادتهایی که به یک معنا دارد، هنوز شریعت خوب و قشنگی است؛ نمیدانم والا. ممکن است کسی بگوید تو به این شریعت عادت کردهای که میگویی قشنگ است؛ ولی فکر میکنم میشود در این مورد خیلی مفصل بحث کرد که شریعت اسلامی واقعاً برتریهایی دارد.
آیا «اسلمنا» آنجا به این معنا به کار رفته است که اگر اسلام آوردید، یعنی به این دین درآمدید؟ فکر میکنم از، به اصطلاح چه میگویند، از سیاق کلام بدیهی است که آنجا منظور این نیست. یعنی «اسلمتم» و «اسلم» معنایش این نیست که اسلامآوردن به آن معنا باشد؛ معنایش مثل حضرت ابراهیم شدن است. اینجا هم واضح است که دارد با اهل کتاب صحبت میکند و آنها آمدهاند مجادله کنند.
آنجا هم خیلی واضح است: «ان الدین عندالله الاسلام»؛ بعدش هم همین حرف آمده است. اصلاً آن آیه پیش از همین آیه است؛ یعنی آیهٔ مثلاً ۱۸ یا ۱۹؛ آیهٔ ۱۹ سورهٔ آل عمران، یک آیه پیش از آن. میگوید دین نزد خدا اسلام است:
ال عمران · ۱۹ إِنَّ ٱلدِّينَ عِندَ ٱللَّهِ ٱلْإِسْلَٰمُ ۗ وَمَا ٱخْتَلَفَ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَٰبَ إِلَّا مِنۢ بَعْدِ مَا جَآءَهُمُ ٱلْعِلْمُ بَغْيًۢا بَيْنَهُمْ ۗ وَمَن يَكْفُرْ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ فَإِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلْحِسَابِ در حقيقت، دين نزد خدا همان اسلام است. و كسانى كه كتاب [آسمانى] به آنان داده شده، با يكديگر به اختلاف نپرداختند مگر پس از آنكه علم براى آنان [حاصل] آمد، آن هم به سابقه حسدى كه ميان آنان وجود داشت. و هر كس به آيات خدا كفر ورزد، پس [بداند] كه خدا زودشمار است.
اختلافی که میان آن کسان پیش آمد، جز این ایجاد نشده است که مثلاً از روی بغض بوده است، که حالا بهنوعی معنای ظلم میدهد.
اتفاقاً میخواستم به این اشاره کنم که آن آیه بهنوعی در معنایی که من میخواهم بگویم صراحت بیشتری دارد؛ چون از آن هم بیشتر استفاده میکنند. ببینید، ما دقیقاً به این سمت رفتیم که همین آیهٔ «ان الدین عندالله الاسلام» را مثلاً جاهایی مینویسند و از آن این را میفهمند که فقط اسلام قبول است؛ تا آن آیهای که میگوید هر کس دینی غیر از اسلام را قبول کند، «فلن یقبل منه»، از او قبول نمیشود؛ که بعضیها صراحتاً از آن این را میگویند. به این دو آیهٔ پشت سر هم دقت کنید. میخواهم آیهٔ پیش از این آیه را هم بخوانم که خیلی معروف است.
ال عمران · ۸۵ وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ ٱلْإِسْلَٰمِ دِينًۭا فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِى ٱلْءَاخِرَةِ مِنَ ٱلْخَٰسِرِينَ و هر كه جز اسلام، دينى [ديگر] جويد، هرگز از وى پذيرفته نشود، و وى در آخرت از زيانكاران است.
کسی که غیر از اسلام دینی داشته باشد، از او قبول نمیشود؛ «و هو فی الاخره من الخاسرین». دقت کنید که دین هم در کلام قرآن به معنایی نیست که الان ما میگوییم؛ حرف از این نیست که مسیحیت دین است یا یهودیت دین است. مثلاً «دین الملک» آمده است؛ یعنی این مجموعهٔ مثلاً احکام جزایی مصر را هم ذیل عنوان دین آورده است. خیلی جاها دین در قرآن به همین معنا میآید.
معنای این آیه هم همین است. میگوید: «قل آمنا بالله و ما انزل علینا و ما انزل علی ابراهیم و اسماعیل و اسحاق و یعقوب و الاسباط و ما اوتی موسی و عیسی و النبیون من ربهم»؛ به همهٔ اینها ایمان آوردند. «لا نفرق بین احد منهم»؛ اصلاً بین اینها فرق نمیگذاریم؛ چون یک پیام است. دعوت اسلام این است که آقا، در همهٔ این ادیان یک پیام بوده است؛ مهم این است که به این پیام مشترک ایمان بیاورید. پیام مشترک توحید است؛ پیام مشترک، از نظر اخلاقی، تسلیم خدا بودن است، ایمان داشتن به خدا و ایمان داشتن به آخرت است.
«لا نفرق» تعارف نیست، یا چیزی که به ما تلقین شده تا آن را بگوییم. الان شما «لا نفرق بین احد منهم» هستید یا نیستید؟ فرق میگذارید؛ میگویید آنها یهودیاند و بدبختاند و ما مثلاً مسلمانیم. آیه این است که «لا نفرق بین احد منهم». از کجا شروع میکند؟ ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، یعقوب، اسباط، موسی، عیسی و «النبیون من ربهم»؛ بقیه را هم گفته است. «و نحن له مسلمون»؛ یعنی این مقام اسلام.
من به جایی رسیدم که بگویم آقا، مسئله این است که تسلیم خدا شوید: «نحن له مسلمون». «و من یبتغ غیر الاسلام دینا»، یعنی غیر از همین که دارید میگویید، «فلن یقبل منه». یعنی دقیقاً معنایش این است که اگر آدمی بیاید و بگوید الا و بالله باید مسلمان شوی، «لا یقبل منه». این آیه چیزی است که خودش پارادوکسیکال است. مسیحیها تا ۵۰ سال پیش مصوباتشان این را میگفت که فقط و فقط باید مسیحی شوید تا رستگار شوید.
آیهٔ من یبتغ غیر الاسلام
بعد در دههٔ ۶۰ میلادی، خلاصه، جلسهای گذاشتند و مسلم شدند؛ گفتند هیچ مهم نیست که کسی مسیحی باشد یا نه؛ راهِ رفتن به بهشت و آخرتِ خوب داشتن و اینها از هر طریقی، غیر از مسیح هم، ممکن است. شبیه این حرفی که آقای لسانیزاده هم میگوید؛ میگویند آن حقیقتِ مسیح مهم است. مهم این است که ممکن است الان مسلمان باشید، یا یهودی باشید، ولی به حقیقت مسیح رسیده باشید؛ این است که مهم است؛ نه اینکه چون پدر و مادرتان مسیحی بودند، شما هم مسیحی باشید.
ولی برای حقانیت خود خداوند، همهٔ اینها را باید قبول کنند دیگر. باید قبول کنند که چه؟ باید قبول کنند که این دین هم حق است؛ یعنی باید پیامبر ما را هم بهعنوان پیامبر خدا قبول کنند؛ به حقیقت، پیامبر ما را قبول کنند. شما حالا عناد دارید؛ نمیخواهید حق را بپذیرید.
اگر اینطور نگاه کنید، آنوقت به نظر من آن مسائل جغرافیایی و اینها هم منتفی است. یعنی الان من بین شیعیان مسلم میتوانم پیدا کنم، بین سنیها هم میتوانم پیدا کنم. و این مسئلهای که اینقدر رویش حساساند، که انگار همهٔ آدمهایی که به دنیا میآیند موظفاند عمرشان را بگذارند و دینشناسی کار کنند تا بهترین دین را پیدا کنند؛ من تردید دارم که واقعاً اینجور اعتقادات در قرآن تبلیغ شود. شاید به نفع یک نفر این باشد:
آدمی الان مثلاً در دین یهود یا در دین مسیحیت به دنیا آمده، به نوجوانی رسیده، بهنوعی شور عرفانی دارد و اصلاً میخواهد این راه را برود. اگر معطل کند و ۱۰ سال بنشیند و دربارهٔ بهترین دین تحقیق کند و کتاب بخواند، اصلاً چه میگویند؟ باخته است. چیزی که در قرآن آمده این است که باد موافقی دارد میوزد؛ این را از دست ندهید، بروید. طرف میرود و اصلاً به آنجا میرسد؛ بعداً به جایی میرسد که ممکن است دیگر برایش کامل شود؛ شاید هم در این راه مثلاً رفت و مرد، یا نمیدانم.
میخواهم بگویم آدمی وجود دارد که امکان تحقیق هم داشته و تحقیق نکرده است؛ شاید به این دلیل که شور اسلام در وجودش بوده، شورِ خدا شدن در وجودش بوده. هیچ اشکالی ندارد؛ به نظرم میآید قرآن دارد این را تأیید میکند و چنین تأییدی مشکلی ایجاد نمیکند.
ببینید، واقعاً کمی به این چیزهایی که در قرآن آمده دقت کنید. مثلاً دین مسیح: خداوند بارها این را تأیید کرده که اینها، وقتی فرصت پیدا کردند، شریعت خداوند را کنار انداختند. مسیح بهنوعی تخفیفهایی داده بود و عدهای، چون این فشار به آنها آمده بود، کل شریعت را انداختند؛ کار خیلی زشتی کردند؛ و دینی تشکیل شد که شریعت درست و حسابی ندارد؛ بعداً خودش برای خودش شریعت جدیدی درست کرد. مدتی بعد احساس کردند بدون شریعت نمیشود و شریعتی مندرآوردی درست کردند.
ببینید، در زمان پیغمبر ما ۶۰۰ سال از این ماجراها، از ظهور مسیح، گذشته بود و هزار و خردهای سال از موسی. واقعاً ببینید این تمجیدی که خداوند میکند؛ اینها دینهایی بهشدت تحریفشده بودند؛ اصلاً شریعت مسیحیت بهنوعی به کل باطل است. رهبانیتش را هم خداوند میگوید خودشان برای خودشان درآوردند؛ یعنی اصلاً جزو چیزهایی نبود که از آنها خواسته بود. ولی ببینید چه تمجیدی از این آدمها میکند.
یک بار کسی این حرف را میگفت و به نظر من هم حرف نادرستی نیست: از مسلمین، اصلاً یکی دو تا از این تمجیدهایی که در قرآن از اهل کتاب هست، نیست. خداوند از مسلمین زمان پیغمبر اینقدر مدح و ستایش نکرده که از اهل کتاب میکند؛ از کسانی که با همان شریعتِ تحریفشده به اینجا رسیدند. دقت میکنید؟ میگوید وقتی اینها قرآن را میشنوند، اشک از چشمشان جاری میشود، برای اینکه حق را میشناسند.
آدمی که اهل حق شد و بهنوعی حقایق عالم و دین را شناخت، وقتی قرآن را میشنود، میفهمد که این حرف، این کلام، کلام حق است. ولی قرآن نمیگوید که اینها مسلمان شدند. هیچ چیز تاریخی هم نداریم که این مسیحیهایی که این اوصافشان هست، یعنی رهبانهای مسیحی، آمده باشند و مسلمان شده باشند؛ رهبان مسیحیای میشناسید که آمده باشد و مسلمان شده باشد؟ من نشنیدهام. شاید بعضیها؛ ولی آیا آن آدمهایی که آن آیات دربارهٔ آنهاست، وقتی حق را شناختند، آمدند و مسلمان شدند و به جمع مسلمانان پیوستند، یا نه، راه خودشان را گرفتند و رفتند؟ شاید یک روز از مدینه رد میشدند، قرآن را شنیدند و بهنوعی فهمیدند که اینجا اتفاقی افتاده و این آیات خداست.
اهل کتاب و شنیدن قرآن
ولی آن آدم دیگر رسیده است و جزو آن مسلمین است، حالا با شریعت خودش. آدمی ۶۰ ساله که به شریعت خودش خوب عمل کرده است، من شک دارم از نظر معنوی به نفعش باشد که بیاید شریعت خودش را عوض کند و عربی یاد بگیرد؛ میدانید؟ یعنی اگر آدمی در آن حالتِ وصل باشد، شاید این کارها برایش مضر باشد. نمیدانم آقا، میگویم؛ یعنی خودم شک دارم که آدمی که حقیقت اسلام را درک میکند، لزوماً باید بیاید و شریعت جدید را، چون بهتر است، بپذیرد.
مدام تأکید میکنم که معنای این حرف توجیه کاهلیای نیست که ما در طی این سالها کردهایم؛ یعنی تنها کاری که مسلمانها برای تبلیغ دین اسلام کردهاند این بوده که حمله کنند و سعی کنند طرف را قانع کنند که این شریعت از شریعت شما بهتر است. ما برای اینکه برتری شریعت خودمان را نشان دهیم، فعالیت علمیِ مشروعِ چندانی نکردهایم. فعالیت مشروع یعنی چه؟ یعنی بیایم بحثهای خیلی دقیق و خوبی راه بیندازیم؛ مثلاً الان، در قرن بیستویکم، با استفاده از علم روانشناسی نشان دهیم که آقا، این شریعت بهتر اثر میگذارد، این سبک روزهگرفتن این محاسن را دارد و مالِ شما خوب نیست. من زیاد از اینها ندیدهام.
برای اینکه وقتی راه دیگرِ خیلی سادهتری هست، مثلاً اینکه حمله کنیم و سریعتر هم نتیجه میدهد، چرا حالا برویم ۱۰۰ سال کتاب بنویسیم؟ اصلاً ندیدهام مسلمانها به آن صورت چنین فعالیتی کرده باشند؛ یعنی نوعی دینشناسی تطبیقی با هدف اثبات برتری شریعت اسلام.
یکی از حاضران: یک چیز دیگر هم هست. مثلاً در قضیهٔ جهانبینیِ مسیحیت، اگر چنین تفکیکی در آن وجود دارد، ببینید قرآن ذکر کرده که آنجا مشکل دارد؛ و این آن تلاش خیلی جدی را توجیه نمیکند، چون آن آدم در واقع با این کنار میآید؛ یعنی مانع رشدش نمیشود.
فکر میکنم از آن طرف، دربارهٔ مسیحیت، چون شریعتشان اصولاً چندان شریعتِ علاجی نیست، این بحث بیشتر برای یهودیهاست که باید با آنها دربارهٔ شریعت بحث کرد؛ اصلاً دینشان همهاش شریعت است. دربارهٔ مسیحیها به نظر من گیر اصلی تثلیث و آن عقاید عجیب و غریبی است که پیدا کردهاند. من کمتر میبینم که مسلمانها این کار را کرده باشند.
این نکتهٔ خیلی مهمی است. ببینید چند درصد آیات قرآن اصلاً در خدمت این است که به آنها بگوید دارید اشتباه میکنید، این نیست، آن است؛ یعنی بحث با اهل کتاب است. مسلمانها کمتر رفتند و این آیات را ادامه دادند؛ ولی به آن دو آیهای که میگفت مثلاً اگر به شما حمله شد میتوانید دفاع کنید، خیلی توجه کردند. آن هم باز آیهٔ جنگ نیست، آیهٔ بازدارندگی است؛ یعنی کاری کنید که به شما حمله نشود.
این بحثی که دارم آغاز میکنم همین است: مواجههٔ قرآن با اهل کتاب، بهعنوان ادیانی که به یک معنا مورد پذیرشاند، ولی قرآن هزار و یک جور بحث با آنها دارد. بحثها سرِ چیست؟ دقیقاً نکتهای که پیش آمده این است: آن ادیان تحریف شدهاند و حالا یک دین خالصتر و تازه آمده است که هنوز تحریف نشده؛ و مخالفترین آدمها همانها هستند؛ مثل جریان مسیحیت در مقابل علمای یهود. به نظر میرسد علمای یهود با رومیها احساس خیلی بهتری داشتند و سازش داشتند تا با این آدمی که داشت لبِ کلام، حرف موسی را دوباره تکرار میکرد.
اینها «الذین فی قلوبهم مرض»اند؛ همانطور که بحثشان را در این آیات میبینید، آدمهایی هستند که بهشدت ادعا دارند؛ ادعای ایمان دارند و غیر خودشان را سفیه میدانند؛ یعنی ایمان همین است که من دارم. مفسد فیالارضاند، ولی احساس مصلحبودن میکنند. بنابراین وقتی کسی میآید که ایمان واقعی دارد، اینها بهشدت ضدش هستند.
اتفاقی که دربارهٔ اسلام افتاده اصلاً همین است. الان اسلام مدام تأکید میکند که بابا، این مصدق است؛ همان چیزی است که شما میگویید؛ ما هم داریم همین را میگوییم؛ یعنی پیام همان پیام است. ولی دقیقاً وقتی قرنها گذشته، یهودیت بهنوعی دکان شده است. واقعاً بیشترین احساسی که طرف نسبت به اسلام دارد این است: کسی آمده جلوی دکانِ من دکان زده است؛ عدهای که بالقوه میتوانستند به معنای یهودی موحد شوند، مثلاً فرض کن رفتهاند آنجا. حالا خوب است که یهودیها اصولاً اهل تبلیغ نبودند که غیر بنیاسرائیل را جذب کنند؛ ولی کاملاً احساس میکنند رقیب پیدا کردهاند.
رقابت یهود با دعوت جدید
دوست دارند برگزیده خودشان باشند؛ چون اصلاً یهودیها به اینجا رسیدند که فکر کنند خداوند ما را برای پیادهکردنِ مثلاً شریعت، برای اعتلای کلمهٔ توحید و مثلاً اقامهٔ توحید در جهان، برگزیده است؛ و اصلاً حسودیشان میشود که خدای قوم دیگری باشد. مگر خدا به بنیاسرائیل چنین حرفی زد، که مثلاً جزو معاهداتشان این بود که من بعداً هیچ قوم دیگری را انتخاب نمیکنم؟ والله هیچکدام چنین حرفی نزدند.
معاهده، ظاهراً آنطور که از تورات آمده، و حالا معلوم نیست چقدر واقعیت داشته باشد، این است که شما بیایید این چیزها را عوض کنید تا آن سروری را ما به شما بدهیم. خداوند به این صورت به آنها اعلام پشتیبانی کرده است: در ازای عملکردن به شریعت و تأکید بر توحید، بهعنوان یک قوم موحد، خداوند در این دنیا به شما وعده داده که سروری مال شماست و خداوند هم بهطور کلی از شما پشتیبانی میکند؛ اگر موحد باشید و به شریعت، به جزئیات شریعت، عمل کنید.
هیچ چیزی در این معاهده ذکر نشده که خدا بعدش آن طرف دنیا کس دیگری را انتخاب نکند. ولی اصلاً اینها حالت حسادت دارند؛ یعنی خدا رفته با قومی جدید و بعد از طریق آن با ما دارد حرف میزند! این دیگر واقعاً زیادی است که مثلاً خدا از طریق قرآن به بنیاسرائیل پیام غیرمستقیم بدهد. بعد نکتهاش این است که مسیحیها هم، که بزرگترین دشمن یهودیت در دنیا حساب میشوند، قرآن خیلی از آنها تجلیل کرده است.
نکته این است که به نظر میآید پیام اسلام خیلی پیام وحدتبخشی است، ولی آنها نمیپذیرند؛ نمیپذیرند برای اینکه بهنوعی اصلاً این حرفها را قبول ندارند. و علت اینکه میگویم شاید وضع مسیحیها مثلاً بهتر باشد این است که الان عدهای از علمای مسیحیت طرفدار پیامی مشابه همین پیامیاند که من دارم میگویم؛ یعنی اینکه با اینکه اسلام دینِ بعد از مسیحیت است، بیاییم بپذیریمش.
یک بار این حرف را سر کلاس زدم: آن آدمهای روشنفکر از علمای مسیحی، که آدمهای خیلی صلحطلبیاند و دوست دارند ادیان را با هم متحد کنند، میگویند ما مسلمانها را به این معنا میپذیریم که بالاخره، چون اسماعیل فرزند ابراهیم بوده، دین ابراهیم در جزیرهالعرب مانده بود و کاری که پیامبر در واقع انجام داد احیای دین ابراهیمی بود و بعضی از خرافات را از آن حذف کرد. بنابراین دین اسلام به این معنا، حتی اگر به پیغمبر ما وحی نشده باشد، منشأ الهی دارد، چون به حضرت ابراهیم وصل میشود.
این راهی است که عدهای از مسیحیها در واقع دارند طی میکنند تا بین همهٔ ادیان ابراهیمی، مسلمانها را هم وارد کار کنند و بگویند حرف ما مثلاً یکی است، بیاییم با همدیگر دربارهٔ مشترکات صحبت کنیم؛ و مدام کنفرانس و جلسه میگذارند. فکر میکنم اخلالگرهای آن جلسات مسلمانها هستند؛ این حرفها را قبول ندارند، یا معتقدند همه باید مسلمان شوند. فعلاً خیلیها کلاً در این جلسات شرکت نمیکنند؛ فکر میکنم مسلمانها در آنها اقلیتاند. اکثراً مسیحیها شرکت میکنند؛ بعضی از یهودیها هم میروند؛ و دربارهٔ مسلمانها، یک بار میدانم که از طرف جمهوری اسلامی هیئتی رفت و در یکی از این جلسات شرکت کرد. بنابراین این خیلی نزدیک به آن چیزی است که ایدهآل است؛ یعنی بیاییم روی محتواها، روی توحید، روی آن چیزی که در واقع اصل است، تأکید کنیم.
من هنوز خیلی چیزها را نگفتهام؛ این دقیقاً مقدمهای بود برای اینکه سراغ ادامهٔ آن آیات بروم. اجازه بدهید حالا خودم این ادعا را بگویم. بارها این مسئله را مطرح کرده بودم و دلم میخواست یک بار خیلی مفصل دربارهٔ آن صحبت کنم؛ چون فکر میکنم لبِ کلام و عمق مسئله این است که این آیه به این معنا باشد:
ال عمران · ۸۵ وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ ٱلْإِسْلَٰمِ دِينًۭا فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِى ٱلْءَاخِرَةِ مِنَ ٱلْخَٰسِرِينَ و هر كه جز اسلام، دينى [ديگر] جويد، هرگز از وى پذيرفته نشود، و وى در آخرت از زيانكاران است.
یعنی اسلام در این آیه به همان معنایی باشد که پیش از آن توصیف شده است؛ یعنی ایمانِ کلی به پیام مشترک همهٔ ادیان. ببینید اگر عدهای این آیه را برعکس بفهمند، یعنی اسلام و دین را اسمِ این دین بگیرند و بگویند آیه دارد غیر از این را میگوید، این چه ثمری در فهم دارد. من میگویم هر جای دنیا بروید، فکر میکنم رویکرد اکثریت همین است.
در واقع سنیها، یعنی خلفای اول، از روز اول با همهٔ دنیای کفر درافتادند. کلاً این چیزها دیگر در جنگ موضوعیت نداشت؛ یعنی هیچکدامتان مشروعیت ندارید؛ مشرک باشید یا، نمیدانم، اهل کتاب و اینها؛ همه را کفار گفتند و به همهشان هم اعلام جنگ کردند. شیعیان هم، والله، در استتار بودند و مقاومت کردند و بعدش به نظر میآید دیگر موافقت کردند. حالا در جنگ شرکت میکردند یا نه، ولی فتوایش وارد فقه شیعه هم شد که مثلاً با اهل کتاب هم بهنوعی میشود به این معنا جنگید؛ در حالی که شیعیان، اگر اشتباه نکنم، حتی حملهکردن به کفار به معنای واقعی کلمه را قبول نداشتند.
جنگ و اهل کتاب در فقه
این در دو سه قرن اول بود، چون هیچ روایت و حدیثی که این را تأیید کند وجود نداشت. من آنقدر متخصص نیستم؛ جایی خواندهام و دارم میگویم؛ شاید کسی بیاید و بگوید نه، در قرن دوم هم مثلاً خبرهایی بوده است. ولی به نظر میرسد از قرن چهارم به بعد شیعیان هم به این نهضتِ جنگیدن علیه همه، از ادیان دیگر و مشرکین و همه، پیوستند.
این دیدگاهی متفاوت است. بنابراین با اینکه شما از این حرف میزنید که یک دین میآید و دینهای پیش از خودش را نسخ میکند، نسخ به معنای تکامل و اینکه این دین از بقیه بهتر است، در کار هست. تمام قرآن این است که چگونه میشود همه با هم مسالمتآمیز زندگی کنند. در قرآن اشارهای هست به اینکه در روز قیامت، همین قیامتی که میآید، هنوز اهل کتاب وجود دارند؛ اینطور نیست که همه مسلمان شده باشند. در آیات قرآن، مثلاً دربارهٔ کسانی که از مسیح تبعیت کردند و یهودیها، تعبیرِ «الی یوم القیامه» آمده است. آدم بهنوعی احساس میکند که اینها، یعنی طرفداران مسیح، تا روز قیامت برای خودشان عدهای هستند؛ اینطور نیست که همه مسلمان شده باشند.
دوست دارم این چند پرسش را ببینید: پرسشهایی که قرار است دربارهٔ رابطهٔ مسلمانها با دیگران مطرح شود؛ مسلمانها، یعنی همین جامعهای که در آن هستیم، که اصلش در زمان پیغمبر است و بعد هم ادامه پیدا کرده است. با همهٔ این حرفها، ببینید الان نکته چیست. نکته این است که واقعیت این است که جامعههای یهودی و مسیحی، دستکم در زمان پیغمبر (حالا در قرن بیستم عدهای آدم روشنفکر بین مسیحیها پیدا شدهاند و حرف دیگری میزنند)، مطلقاً مسلمانها را مشمول نمیدانستند و دشمنی داشتند. مثل این است که من الان دوست دارم با این آدمها دوست باشم، ولی آنها مرا پیرو شیطان میدانند. حالا چه کار باید بکنیم؟
ببینید، همهاش حرفم این است که عاقلانه به اینجا برسیم که خلاصه ما چه برخوردی باید با اهل کتاب داشته باشیم. حرفهایی را که دارم میزنم، و مدام تأکید میکنم، به زمان پیغمبر ببرید. ممکن است الان من بگویم کفار و مشرکین، و کسی بگوید اصلاً الان مشرک نداریم؛ کی مشرک است؟ نگاه کن، چه کسانی کفارند؟ کمونیستها اصلاً کفارند. فرض کنید همان فضایی را که روشن است در ذهنتان بگیرید تا آدم اصل حکم را درک کند. بعد مسئله این میشود که در هر زمانی ببینیم صورت مسئلهها چیست. در واقع مهم این است که بفهمیم اصل حکم در زمان پیغمبر چیست.
کفار و قریش وجود دارند؛ دنیا پر از آدمهایی است که مشرکاند و در جوامع مشرک وجود دارد؛ جوامع اهل کتاب وجود دارند؛ جوامع مسلمین هم تازه متولد شدهاند؛ و همه هم دشمن این جامعهاند: مسیحیها دشمناند، یهودیها دشمناند. ولی ما دوست داریم با اینها دوست باشیم و دوست نداریم با آنها دوستی کنیم؛ با آنها اصلاً مشکلمان اساسی است، در اینکه حرف اصلی ما توحید است و آنها اصلاً توحید را قبول ندارند. ولی اینها، مثلاً مسیحیان، درست است که حرفهای شرکآمیز میزنند، ولی بهنوعی موحدند دیگر؛ همیشه هم بودهاند. یعنی مثلاً میگویند سه تا ولی یکی؛ حالا یعنی چه؟ معلوم نمیشود؛ ولی به هر حال که ادعای شرک ندارند.
ما میگوییم شما بهنوعی نزدیک شدهاید به اینکه اصلاً مشرک باشید؛ اگر مثلاً مسیح را عیناً خدا بدانید، حرف بیمعنایی میزنید. خب، حالا تکلیف ما چیست؟ یعنی میخواهم به مجموعهٔ آیاتی برسم که دربارهٔ ارتباط بین جامعهٔ مسلمانها با کفار و با اهل کتاب است؛ ارتباط بین تکتک مسلمین با آدمها اصلاً پرسش کاملاً متفاوتی است. ممکن است احساس کنند که بین جامعهٔ مسلمانها و کفار جنگ بوده است؛ ولی اینطور نیست که حالا آدم کافری را گوشهای گیر آوردم، مثلاً بزنم بکشمش. به عکس، ممکن است دستور این باشد که نه، با او مثلاً محبت و مهربانی کنیم. به هر حال مجموعهای از آیات اینجا دربارهٔ ارتباط بین این جامعهٔ مثلاً نوبنیاد اسلامی با بقیهٔ جوامع روشنتر است.
به اضافه، میخواهم به یک نکتهٔ دیگر اشاره کنم تا خودم به این موضوع نزدیکتر شوم. فرض کنید مسئلهٔ این جامعهٔ نوبنیاد اسلامی، که الان دارد بهترین دین را در دنیا ارائه میکند، این است که میخواهد همهٔ ادیان توحیدی را با همدیگر وحدت دهد؛ به یک معنا دعوتش همین «کلمة سواء بیننا و بینکم» است. میخواهم بگویم خداوند تعهد کرده است که اگر بین مسلمانها و کفار درگیری پیش بیاید، حتی اهل کتاب باید از مسلمین حمایت کنند؛ یعنی از جامعهٔ نوبنیاد اسلامی، حتی در زمان پیغمبر، چه رسد به بعد. آیا باید حمایت شوند؟
حمایت اهل کتاب از جامعهٔ اسلامی
از طرف خداوند حمایت شدند دیگر؛ ولی شکست هم داشتند. چرا شکست داشتند؟ برای اینکه اینها در عکسالعملشان منافقاند. ببین، میخواهم بگویم: ابراهیم را در آتش هم بیندازند، نمیشود؛ تمام بر و بحر دنیا هم جمع شوند، نمیتوانند به ابراهیم آسیب بزنند؛ خدا از او پشتیبانی میکند. اگر چهار آدمِ اهل ایمان باشند که دور لوط جمع شدهاند، یا دور پیغمبر جمع شدهاند، هیچکس با اینها هیچ کاری نمیتواند بکند؛ اینها اصلاند.
ولی جامعهٔ اسلامی، حتی در زمان پیغمبر: خدا چه تعهدی دارد؟ خدا از آن بالا که نگاه میکند، میگوید اینها هم کافرند دیگر، آنها هم کافرند؛ اینها تعدادیشان مسلماند و آنها هیچکدامشان مسلم نیستند. حالا بین این دو جمعیت که جنگ شد، دلیلی ندارد که همیشه این اتفاق بیفتد که اینها ببرند؛ برای اینکه اکثریت اینها در واقع بهنوعی نامحسوساند. برای همین اینها شکست میخورند؛ برای همین در جنگ احد در مقابل کفار شکست خوردند.
چرا شکست خوردند؟ برای اینکه در واقع کار بهنوعی دست کسانی افتاد که مراقبت جلو با آنها بود. نمیخواستند بروند؛ نمیدانم، رفتند آنجا، بازی درآوردند، محل مأموریت خودشان را ترک کردند و نتیجهاش را باختند. متوجه شدید؟ تازه من دارم مقدمات بحث دربارهٔ آل عمران را میگویم؛ این بحثها اصولاً موضوع آل عمران است.
مثل اینکه سورهٔ بقره تمام شد و جامعهٔ دینی تشکیل شده است؛ حالا بحث دربارهٔ جامعهٔ دینی و بقیهٔ جوامعی است که وجود دارند. تقریباً نصفش بحث دربارهٔ برخورد در مقابل اهل کتاب است، چه فردی و چه عمومی؛ به اضافهٔ بحثهای مفصل دربارهٔ منافقین و تأثیری که منافقین میگذارند، حتی در جنگ در مقابل کفار. نیمهٔ دوم بهنوعی مربوط به جنگ احد است، جایی که مسلمانها مستقیماً با کفار مواجه شدند.
اگر بخواهم در یک کلام بگویم، شاید بشود گفت سورهٔ آل عمران دربارهٔ مواجههٔ جامعهٔ دینی مسلمانها با بقیهٔ جوامع است. از اولش آیهای هست که به جنگ بدر اشارهای میکند؛ جایی که دو گروه با هم مواجه شدند؛ نشانهای برای شماست. اصلاً این سوره بهنوعی با این نمایشِ مواجهه، مواجههٔ یک گروه با گروهی دیگر، شروع میشود. متوجه شدید که همهٔ آیههایی که ارجاع دادم از سورهٔ آل عمران بود؛ برای اینکه این موضوع بیشتر در سورهٔ آل عمران متمرکز است.
این سوره سعی میکند اسلام را به همین مفهومی که من میگویم روشن کند و معنایش را بگوید: اسلام مفهومی کلی است. مدام به ابراهیم اشاره میکند؛ اصلاً به اهل کتاب میگوید برای چه دربارهٔ ابراهیم بحث میکنی؟ او پیشتر بوده است. ابراهیم آن چیزی است که اصل اسلام آنجاست؛ آن چیزی که انگار تصویرش در این جوامع قسمت اصلی آنهاست. ابراهیم جامعه تشکیل نداد، فقط گروه منسجمی تشکیل داد که همهشان مؤمن و متقی بودند؛ مثلاً لوط جزو گروه حضرت ابراهیم بوده است؛ مثلاً میرفتند و تبلیغ میکردند.
سوره این را روشن میکند، با اهل کتاب بحثهای مفصلی مطرح میکند و بعد سراغ مواجههٔ مسلمانها و کفار میرود؛ و آن لحظهای که مسلمانها، به دلیل اینکه نفاقشان در واقع غلبه کرد، در مقابل کفار شکست خوردند. این تقریباً نصف سوره است؛ ولی از جایی به بعد، که نشانههای خیلی روشنی از نظر کلامی هم در آن وجود دارد، بحث دربارهٔ جنگ احد است و اینکه چرا شکست خوردید؛ و کلاً دربارهٔ روابط، حتی روابط بین آدم مؤمن با اهل کتاب و با منافقهای داخل جامعه. دربارهٔ روابط فردی هم آیاتی در این سوره هست.
کلاً موضوع این است که پس از تشکیل جامعهٔ دینی چه میشود؛ و این پیچیدگیها شاید از این است که سورهٔ آل عمران خودش پیچیده است؛ به یک معنا شاید بشود گفت سورهٔ پیچیدهای است. موضوعش موضوع پیچیدهای است؛ یعنی نه این جامعه خالص است، نه آن جامعه؛ همان حالت پارادوکسیکال وجود دارد. قرار است چیزی معنوی بگوییم و متحد کنیم، ولی خودمان بهصورت دینی جدید کنار آنها قرار گرفتهایم. پیچیدگیهایی وجود دارد که راحت نمیشود سر و تهش را جمع کرد؛ و برای همین سوره خیلی روشنی نیست که بخواهید بگویید دقیقاً این بحث از کجا شروع شده و تا کجا ادامه پیدا کرده است. سوره دستکم دوپاره است: موضوع اهل کتاب تقریباً بیشتر در نیمهٔ اول آمده و موضوع مواجهه با کفار در نیمهٔ دومش است.
مقدمهٔ آل عمران
مقدماتی گفتم که بهنوعی به این آیات هم ربط دارند. یک بار در جلسات المپیاد به من گفتند سؤالی اینجوری در امتحانِ مثلاً هفتگی یا نهاییشان دارند و پرسیدند آیا این موضوع را در کلاسهایم گفتهام؛ این موضوع در درس من نبود. جلسهٔ آخرم بود و قرار بود چیزی دربارهٔ سورهٔ آل عمران بحث کنم؛ همه میفهمند که سؤالات امتحان را حتماً در جلسهٔ آخر، هنگام طرح امتحان، میدهند. خلاصه کمی فکر کردم و مطلب را طوری گفتم که خودم هم باورم شد. در این دو جلسه هم همینطور؛ حالا شما هم باورتان شد که این چیزهایی که دارم میگویم حول و حوش همان سورهٔ آل عمران است.
یهودیها و مسیحیها ابراهیم را به خودشان نسبت میدهند؛ و جوابش این است که اولاً موضوع ابراهیم مهم است. در این سوره، در آن قسمتِ بحث با اهل کتاب، بحث مدام به ابراهیم برمیگردد. ابراهیم همان چیز اصلی است که قرار است به آن برسیم؛ آن هستهٔ مرکزی چیزی مشابه ابراهیم است. این آیه دقیقاً در قرآن هست، در همین سورهٔ آل عمران؛ میگوید، دستکم برای زمان پیامبر، که نزدیکترین کسان به ابراهیم همان گروه خودش است و این آدمهایی که به این پیامبر ایمان آوردند.
این بحثی است دربارهٔ اینکه میخواهند ابراهیم را مال خودشان کنند. ابراهیم فراتر از ما و یهودیها و مسیحیهاست؛ آن مثال اعلای اسلام است که حفظ شد. اصلاً ابراهیم جامعه هم تشکیل نداد؛ انگار چیزی را آنجا پدید آورده است که ما میتوانیم خودمان را با آن مقایسه کنیم. برای همین، مثلاً در موضوع حج، در آل عمران هیچ حکمی نیست، مگر اینکه به حج اشاره میکند؛ برای اینکه منتسب به ابراهیم است. چیزی در شریعت ابراهیم هست که در شریعت آنها نیست و در شریعت اسلام هست؛ این همان نزدیکی به ابراهیم است.
منظورتان این است که پیغمبر پیش از آنکه به او وحی شود، مسیحی یا یهودی نبود. ایشان دارد با تاریخ زندگی پیغمبر استدلالی میکند که آن ایده را منتفی میکند که یک دین میآید و دینهای قبلی را نسخ میکند: اگر دینِ زمان پیغمبر مسیحیت بود، پیغمبر باید پیش از آنکه به او وحی شود مسیحی میبود؛ ولی اینطور نیست. در تاریخ هم به نظر میآید که شریعت خاصی را پیروی نمیکردند. این نوعی استدلال با زندگی پیغمبر است بر اینکه دینهای پیشین نسخ نمیشوند.