او میگوید واژهٔ اسلام را به معنای تسلیمکردن به کار میبرد و دربارهٔ ضرورت تغییر شریعت شک دارد. بعد از ایمان آوردن ساده میگوید و هشدار میدهد از کرامت و معجزه نتیجه نگیرند. در بخش پایانی به عبد و شریعت میرسد و میگوید دین بدون شریعت معنا ندارد.
معنای اسلام و مسلم در قرآن
او میگوید تنها کاری که میشود کرد این است که یک دین باشد ولی بر اشتراکمان تأکید کنیم: هدف اصلی رسیدن به حالت اسلام است و راهش پیروی از شریعت، ولی معنایش لزوماً این نیست که این شریعت همان است که ما میگوییم. در میان آدمهایی که در شریعتهای دیگر زندگی میکردند هم مسلم به معنای واقعی کلمه پیدا میشد، مثل حضرت ابراهیم و همهٔ انبیا. او واژهٔ اسلام را به معنای تسلیمکردن به کار میبرد.
او میگوید تنها استدلالی که فکر میکند طرف مقابل دارد عادتی است که در بهکاربردن اسلام به این معنا هست. قبل و بعد آیهٔ «ان الدین عندالله الاسلام» را باید دید: میگوید «اسلمت وجهی لله»، و به اهل کتاب میگوید «اسلمتم» و «فان اسلموا فقد اهتدوا»؛ معلوم است معنایش این نیست که آیا به دین ما درآمدهاید، چون دارد به همینها که تازه آمدهاند محاجّه کنند میگوید چیز کلیتری وجود دارد.
به گفتهٔ او اسلام یک نوع رابطه با خداست: تسلیم محض، که فقط مختص پیروی از شریعت نیست. عرفا میگویند تسلیم دربارهٔ واردات هم هست، یعنی هم شریعت و هم تکوین. «فلا تموتن الا و انتم مسلمون» یعنی از دنیا نروید مگر با این حالت تسلیم کامل. استدلالش این است که در قرآن همهجا مسلم و مسلمین همین معنا را دارد، و در آیات آلعمران هیچ چیز ما را وادار نمیکند اسلام را به معنایی جز تسلیم در برابر خدا بگیریم.
او میگوید دستکم تقریباً همهجا معنای مسلم و اسلام اسم دین نیست، ولی لزومی ندارد منکر شود که شاید جایی به معنای دیگری آمده باشد. تقریباً تنها جایی که اسلام ممکن است معنای اسم دین بدهد آنجاست که اعراب میگویند آمنّا و گفته میشود بگویید اسلمنا؛ آنجا یا یعنی تسلیم شدید و دست از مقاومت برداشتید و هنوز به ایمان نرسیدهاید، یا به احتمال زیاد به معنای اسم دین است. بنا به تحقیق متأخر اسلام در آیات مکی نیست و جاافتادن اسم دین مربوط به اواخر بوده است.
نسخ شریعتها و اهل کتاب
سنیها میگویند این آخرین حلقه است و شریعت تمام شد؛ او پاسخ میدهد که این معلوم است و مسلمشدن یعنی در برابر امر و نهی خدا کاملاً تسلیم بودن. میگوید اگر از آیات برآید که کسانی بهنوعی ایمان قلبی آوردهاند مشکلی ندارد، و اگر کسی بفهمد اسلام دین حق است ایمان آوردنش طبیعی است. حرفش دربارهٔ ضرورت است: شک دارد که ضرورت داشته باشد آدمی در هر سنوسالی، وقتی پیام حق را درک کرد، وارد جزئیات شریعت جدید شود و منع اساسی باشد که باقی زندگیاش را به ترتیب دیگری ادامه دهد؛ میگوید مطمئن نیست و فرض میکند این ادعا فرعی و تخمینی باشد. اگر همهٔ آدمهایی که پیام را میشنوند و حقبودنش را درک میکنند ایمان بیاورند، حتی در ۹۰ سالگی، آنگاه باید این شریعت را بپذیرند و برعکسش چیز بدی است؛ این را هم میگوید شک دارد و مطمئن نیست، ولی میگوید این شریعت درست است. آنچه منکرش است این است که مفهوم مسلم و رفتن به بهشت و جهنم به این ایمان آوردن اختصاص داشته باشد.
بحث این بود که آیا وقتی شریعت جدید میآید شریعتهای دیگر نسخ میشوند، یعنی دین پیروان ادیان دیگر پذیرفته نیست. او میگوید اسلام اهل کتاب را بهعنوان ادیان الهی به رسمیت میشناسد، حتی اگر از فقهای خیلی متعصب بپرسید؛ بعضی میگویند یهودی یا مسیحی به جهنم میرود، ولی وقتی بپرسید پیام به او رسیده یا نه، میگویند اگر نرسیده باشد همین میشود. آدمی که به حقیقت اسلام نرسیده و در حالت عناد نیست، و تقریباً همهشان همینطورند، دینش قبول است؛ مهم این است که شریعتی دارند و باید در همان شریعت تسلیم خدا شوند.
ایمان آوردن دشوار و پیرایهها
او به پرسشی از جلسهٔ قبل برمیگردد: گفته بود وقتی ایمان آوردن برای آدمی سخت است و خدا را حس نمیکند، برای ساختن ایمان راههای عجیبی میرود، مثلاً دنبال استدلال عقلی، و کسانی را که ساده ایمان آوردهاند سفیه میبیند. میخواهد این را تعمیم بدهد: معمولاً وقتی آدمها خیلی ساده ایمان نمیآورند، این نشانهٔ مشکلی در درک و شناختشان است، و هر چیزی که بخواهد جانشین ایمان به خدا و روز رستاخیز شود از همین نوع است.
به گفتهٔ او متداولتر از استدلال فلسفی این است که دین را با آداب و جزئیات شرعی همراه کنند، بهطوری که اگر کسی رعایت نکند مؤمن نیست؛ آدمی که در ایمان آوردن به معنای سادهاش مشکل دارد ممکن است ضعف خودش را با خیلی اهل شریعت بودن جبران کند. اصل نماز این است که در مدت مشخص نیت کنید خدا را ستایش کنید و تمام توجهتان به خدا باشد، و آدمی که اینجا کم دارد برای نماز خودش پیرایههای عجیب و غریب درست میکند.
از سریال بشارت منجی میگوید که چهرهٔ پولس در آن را وحشتناک میداند: پولس برای مسیحیها مثل امام جعفر صادق برای ماست و او را صراحتاً شیطان نشان دادهاند. آیهای را یادآوری میکند که به مؤمنان میگوید به بتها توهین نکنید، و از اینقدر توهین به عقاید ادیان دیگر و بعد شاکیشدن از کاریکاتور پیغمبر ما تعجب میکند.
در همین سریال مسیح را سر سفره دعوت میکنند و ایراد میگیرند که حواریون با دست نشسته غذا میخورند؛ او میگوید این قاعدهای کلی و روانی است: آدم وقتی از نظر معنا و محتوا کم میآورد برای جبران به ظواهر میافزاید. هر کس به ایمان برسد میفهمد این ظواهر مهم نیست، و به نظر او واضح است که عرفا از همین رو اهل تساهل و تسامح دینیاند.
راه طبیعی ایمان و کرامت
وقتی به جایی که باید میرسیدید برسید، میفهمید که راههای دیگر هم هست. راه طبیعی ایمان آوردن و رسیدن به تقوا همان است که در سورهٔ بقره گفته میشود: عبادت، عبودیت و گوش دادن به امر و نهی خدا. او میگوید اصل هر چیزی که باعث میشود آدم مسلم نباشد هوای نفس است.
آدمهایی که از این راه نمیروند و قلبشان برای ایمان آماده نیست، سعی میکنند برای خودشان تجربههای ایمانآور درست کنند و دنبال معجزه و کرامت میگردند. او میگوید آیات الهی همین الان همهجا هست، و به نظرش گمراهکنندهترین چیز، بیشتر از استدلالهای فلسفی، همین دنبال کرامت گشتن است.
او میگوید بعضیها که فکر میکنند هیچ دین دیگری پذیرفته نیست لابد فکر میکنند در هیچ جای دنیا معجزهای اتفاق نمیافتد و همه دروغ میگویند. رویکردی که او نزدیکتر به حقیقت میداند این است که همهجای دنیا چنین اتفاقهایی میافتد؛ به نظرش بعید نیست و ادیان آنها را نسخشده نمیداند. حتی بعید نمیداند در جاهایی که هیچ دین اهل کتابی نیست هم چنین اتفاقی بیفتد، چون هر کس از خدای خودش چیزی بخواهد خدا دعای بندگانش را میشنود.
اماکن مقدس جاهایی هستند که آدمها قویترین دعاهایشان را آنجا میکنند؛ برایش بعید نیست که بیماری مسیحی یک شب در بیمارستان دعا کند و صبح آثار سرطان رفع شده باشد.
نتیجهگیری از تجربههای دینی
مشکل این است که طرف چنین اتفاقهایی را دلیل صحت ادعاهای فرقهٔ خودش میگیرد. او این را خیلی خطرناک میداند: آیا کرامت و استجابت دعا ربطی به مکان متبرک دارد؟ اگر کسی به جمکران برود و معجزهای ببیند، تکلیف شیعهٔ دوازدهامامی روشن شده است؟ به نظر او اگر این راه ایمان آوردن برای ایمان به خدا باشد درست است، ولی استفاده از چنین شواهدی برای اثبات عقاید خاص نتیجهاش همین است که در دنیا میبینیم.
بیشترین اطمینان مسیحیها و یهودیها به دینشان از اینجور چیزهاست، و بعد نتیجه میگیرند که مثلاً کلیسای کاتولیک درست است چون آن دعا را آنجا کردهاند؛ این همان چیز خطرناک است. او میگوید بهطور کلی معتقد است تجربههای دینی مؤید ایماناند و حتی از برهان عقلی شیوهٔ استانداردتریاند، به شرط اینکه آدم حد و حدود آنچه ثابت میشود را بداند.
دربارهٔ غیر اهل کتاب هم مشکلی ندارد: آدمی که در مخمصهای که افتاده بگوید «خدایا، اگر هستی، مرا نجات بده» ممکن است نجات پیدا کند. نتیجهاش این است که از این حالات معنوی و معجزات نتایج اضافه نگیرید. حرف سادهاش این است که حق ندارید اگر در بقعهای مسیحی معجزهای برایتان اتفاق افتاد، بگویید فرقهای که این بقعه به آن تعلق دارد حق است.
رقیب خدا در کرامت
او میگوید خودِ معجزه پیچیده است: اینکه آیا این آدم واقعاً عارف و خدایی است. ممکن است نتیجه بگیرید که هست، ولی آیا فرقهاش حق است؟ این نتیجه از اینجا میآید که فکر کنید فرقهای حق است و خدا فقط به آنها توجه دارد، مثل یهودیها که بعضی از متعصبانشان اینطور فکر میکنند؛ این تفکر اشتباه است و خدا اگر به او توجه کنند به همهٔ آدمها توجه دارد. هشدار میدهد نتایج عجیب و غریب زیادی نگیرند؛ نتایج دیگری مثل حقانیت پیامبران از معجزات پیامبران ممکن است، چون دستشان به نوعی باز بود.
میگوید فراموش نکنید خداوند در ارائهٔ کرامت رقیبی دارد؛ مثلاً فکر میکند همهٔ آدمهایی که مدعی ارتباط با امام زمان هستند با شیطان ارتباط دارند، چون در نامهٔ آخرین نایب آمده هر کس از این به بعد ادعای ارتباط بکند شیطان است. دربارهٔ بحرالعلوم، که از معروفترین کسانی است که ادعای تصرف کرده، میگوید به دلیل شأن بالای او خیلی بعید است که دروغ گفته باشد یا برایش توهم پیش آمده باشد، و تصرف او ربطی به آن نامه ندارد. مسئلهٔ او ادعای ارتباط است، اینکه از طرف امام زمان چیزی آمده باشد، در خواب یا در بیداری؛ اینها را به نظر خودش بنا به اسناد شیعهٔ دوازدهامامی دروغ میداند، ولی نه لزوماً دروغ عمدی؛ دوستی قسم میخورد در نوجوانی فکر میکرد امام زمان را دیده و الان برایش خندهدار است.
او میگوید ظهوری از این دست برای رقیب خداوند هم ممکن است و برای گمراه کردن آدمهاست، مثل دکتر فاوست در داستان گوته. شیطان قدرت دارد و بعضی علما مرتاضها را اینطور میدانند؛ ولی اکثراً به دلیل ریاضتهای جسمانی قدرت روحی پیدا کردهاند. برای همین میگوید نتیجههای عجیب نگیرید: اگر رقیبی هست مسئله حادتر میشود و باید با احتیاط به جاهایی رفت که کرامات ظاهر میشود، چون ممکن است گمراه شوید.
بحرالعلوم در کتاب سیر و سلوکش میگوید اگر کسی را دیدید روی آب راه میرود فکر نکنید لزوماً صالح است، چون با ریاضت به دست میآید؛ پیچیدگی در تشخیص فعل شیطانی از ریاضت جسمانی است. او نتیجه میگیرد تجربههای دینی را نباید تعمیم داد و نشانهٔ درستی فرقه گرفت.
وارونگی عقاید و عبادت
علت اصرارش این است که فکر میکند در فضای ایرانی الان حرف از کرامت گل کرده و این تا حدی گمراهکننده است. یکی از نشانههای آدم گمراه اینورژن یعنی وارونگی است: مهمترین عقیده توحید است، بعد معاد و نبوت، و پایینتر عقاید فرقه، ولی آدمهایی که مرض دارند به آخریها بیشتر اهمیت میدهند. آدمی که ایمان بیاورد زود میفهمد خیلی چیزها فرعیاند؛ وقتی توحید را نمیفهمی چه فرقی میکند که حضرت علی جانشین پیغمبر بوده، که آن را حرف درستی میداند، یا امامها هفت تا باشند یا دوازده تا.
نشانهٔ آدمهایی که مؤمن نیستند این است که سلسلهمراتب را نمیفهمند و ایمانشان پکیجی است؛ او منطق آنها را چنین شرح میدهد که اگر وجود امام زمان ثابت شود کل پکیج ثابت شده، و میگوید بهنوعی منطقی هم هست. به گفتهٔ او منابعی که در تلویزیون حرف میزنند تقریباً هیچکدام موضوعشان توحید نیست و اکثراً بیسوادند.
او میگوید همهٔ آدمهایی که از نظر معنوی خیلی بالا هستند اهل کرامت نیستند؛ آنها با چیزهای شیطانی که برخورد میکنند حق و باطل را میشناسند. به آیهای اشاره میکند که میگوید پروردگارتان را عبادت کنید، و میگوید گوش دادن به شریعت یعنی عبادت. تسلیم هم تشریعی است و هم تکوینی: آدم مسلم نسبت به کموکاستی خلقت و محیطش اعتراضی ندارد و راضی است، و مهم است وقتی دارید میمیرید به این حالت رسیده باشید.
آدمی که پدرش به او گفته این شریعت خداست و فقط از پدر تقلید میکند، مثلاً یهودیِ سنتی که تمام اجزای شریعت را رعایت میکند، به تقوا و ایمان نمیرسد؛ فکر میکند حداقل باید احساسی از مخلوق بودن باشد: خالق خودم را عبادت میکنم، نه آن کسی را که پدرم گفته است. نباید انتظار داشت آدمی که شناخت ندارد دستورالعملها را مثل ماشین اجرا کند؛ چنین آدمهایی رباتاند. میزان درک از حکم مهم است، مثلاً در رعایت حجاب.
آیات مقدمهٔ بقره و اهمیت شریعت
او میگوید به توصیفی که بعد از واژهٔ عبادت آمده دقت کنید. به نظرش آیه میگوید اگر خدای ابراهیم، یعنی خدای اجداد قوم خودتان، را عبادت کنید، آنطور که بعضی یهودیها رسماً هنگام عبادت چنین تصوری دارند، به نتیجه نمیرسد؛ هرچه این توصیف عمومیتر و احساس قویتر باشد به تقوا نزدیکترند، وگرنه ممکن است زحمتشان هدر برود؛ نه بهطور کامل، ولی به هر حال. آیهٔ تحدی ادامهٔ آیهٔ اول سوره است؛ ریب یعنی شک در الهی بودنش نه در معانی، و نازل شدن بر عبد یعنی پیغمبر هم از راه عبودیت به اینجا رسیده است.
او میگوید مشهور است و فکر میکند درست است که بشر نمیتواند سورهای مشابه قرآن بیاورد. به این پرسش که قاضی کیست میگوید قضاوت در طول زمان انجام میشود؛ ابوالعلاء معری را مثال میزند، که گفته میشود در رقابت با قرآن چیزی نوشته و اگر کنار قرآن گذاشته شود شرمآور است. تورات در مقابل قرآن همین حالت را دارد: داستانهای قرآن در تورات هم هست ولی با اغراقهای بیخود.
دربارهٔ آیهٔ «ان الله لا یستحی» میپرسد چرا یکدفعه آمده است. خیلیها گفتهاند ناظر به دو تمثیل قبلی است، و او آن را حرف خیلی مناسبی نمیداند. به نظر او واضح است که منظور آیهٔ قبلش و داستان آدم است: هر دو در واقع تمثیل بهشت است و جنات به جای بهشت آمده است. احساسش این است که این آیه شروع مقدمهٔ دوم، یعنی داستان آفرینش، است و دو مقدمه را بدون هیچ دستاندازی به هم وصل میکند.
او میگوید نکتهٔ اصلی این مقدمه آشنا شدن با آیهای از سورهٔ مائده است دربارهٔ کسانی که در دلهایشان بیماری است، و دو سری صحبت دارد. هر دو مقدمه قرار است در آخر شما را به این نتیجه برسانند که شریعت چیز واجبی است. از اوضاع سیاسی و اجتماعی احساس خلل میکند و فکر میکند اگر اوضاع آنطور که به نظر میرسد پیش برود، خیلیها، یعنی روشنفکران دینی و کسانی که اصلاً دینی نیستند، چنگالهایشان را برای حمله به کل فقه و شریعت تیز کردهاند؛ شخصاً خیلی نگران است و به شدت مخالف است. تأکید میکند فقه، یعنی شریعت، جزء بسیار مهمی از دین است و دین بدون شریعت به نظر او معنا ندارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه