او میگوید واژهٔ اسلام را به معنای تسلیمکردن به کار میبرد و دربارهٔ ضرورت تغییر شریعت شک دارد. بعد از ایمان آوردن ساده میگوید و هشدار میدهد از کرامت و معجزه نتیجه نگیرند. در بخش پایانی به عبد و شریعت میرسد و میگوید دین بدون شریعت معنا ندارد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
وقتی امت تشکیل شود، افراد مؤمن و غیرمؤمن همه در آن حضور دارند و بخشی از آدمهایی که در آن هستند، به معنای واقعی کلمه مسلماند. جامعه و امتی تشکیل نشد. اگر بخواهید جمعیتی از مسلمها گرد آورید و یک دینِ اسلام داشته باشید، باید همان کار را بکنید؛ و ما که نمیخواهیم این کار را بکنیم.
تنها کاری که میشود کرد این است که یک دین باشد، ولی بر این مطلب تأکید کنیم که ما اشتراکی داریم: هدف اصلیمان این است که به همان حالت اسلام برسیم. راهش این است که شریعتی وجود داشته باشد و از شریعت پیروی کنیم؛ ولی معنایش لزوماً این نیست که این شریعت حتماً همان است که ما میگوییم.
مهم این است که در میان آدمهایی هم که در شریعتهای دیگر زندگی میکردند، مسلم به معنای واقعی کلمه پیدا میشد؛ کما اینکه حضرت ابراهیم و همهٔ انبیا هم به معنای واقعی کلمه مسلم بودند. حالا این دین، به دلیل تأکیدی که بر همین مفهوم اسلام دارد، اسمش اسلام است؛ و از این طریق، اسلام بهعنوان دین هم خیلی خوب است.
من با این مشکلی نمیبینم. اتفاقاً در هرچه بهعنوان اسلام میشناسیم، معنایی را میبینیم که آدمهای اهل اسلام داشتند: اسلام به معنای تسلیمکردن. من واژهٔ «اسلام» را به همین معنا به کار میبرم و ما هم به همین معنا میگوییم که اسلام داریم.
ببینید، استدلال من اینطور نبود که فقط به خودِ واژه استناد کنم. شما قبل و بعدِ همان آیاتی را که میگوید «ان الدین عندالله الاسلام» نگاه کنید؛ چون آنقدر توضیح داده است. میخواهم بگویم تنها استدلالی که فکر میکنم شما دارید، عادتی است که در بهکاربردن «اسلام» به این معنا هست.
وگرنه آیهها اینطور نمیگویند. میگوید «ان الدین عندالله الاسلام» و بعد «فان حاجّوک»؛ آیهٔ بعدی این است: «فَإِنْ حَآجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِىَ لِلَّهِ وَمَنِ ٱتَّبَعَنِ ۗ وَقُل لِّلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْأُمِّيِّۦنَ ءَأَسْلَمْتُمْ ۚ فَإِنْ أَسْلَمُوا۟ فَقَدِ ٱهْتَدَوا۟ ۖ وَّإِن تَوَلَّوْا۟ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ ٱلْبَلَٰغُ ۗ وَٱللَّهُ بَصِيرٌۢ بِٱلْعِبَادِ» (آلعمران · ۲۰: پس اگر با تو به محاجّه برخاستند، بگو: «من خود را تسليم خدا نمودهام، و هر كه مرا پيروى كرده [نيز خود را تسليم خدا نموده است].» و به كسانى كه اهل كتابند و به مشركان بگو: «آيا اسلام آوردهايد؟» پس اگر اسلام آوردند، قطعاً هدايت يافتهاند، و اگر روى برتافتند، فقط رساندن پيام بر عهده توست، و خداوند به [امور] بندگان بيناست). نمیگوید «اسلمت»؛ میگوید «اسلمت وجهی لله»، کاری که آنها هم میتوانند بکنند. به این نحوهٔ استفاده از واژه دقت کنید: «اسلمت وجهی لله و من اتبعن»؛ یعنی ما خود را تسلیم خدا کردهایم.
«فقل للذین اوتوا الکتاب و الامیین اسلمتم»: آیا شما هم تسلیم هستید؟ «فان اسلموا فقد اهتدوا»: اگر تسلیم هستید، هدایت شدهاید. نه، اینجا «اسلمتم» به این معنا نیست که آیا به دین ما درآمدهاید یا نه.
معلوم است که معنایش این نیست؛ چون میگوید «فقل للذین اوتوا الکتاب و الامیین» و به همینها میگوید «اسلمتم»، آن هم در حالی که آنها تازه آمدهاند محاجّه کنند. دارد به آنها میگوید چیز کلیتری وجود دارد: آیا این حالت را دارید؟
اسلام رابطه با خدا نه فقط شریعت
شما هم مثل ما: «اسلمت وجهی لله و من اتبعن». به این آیه دقت کنید. اسلام یک نوع رابطه با خداست.
همهجا هم همینطور است: رابطهٔ تسلیمشدن، یعنی تسلیم محض خداوند بودن، که فقط هم مختص پیروی از شریعت نیست. عرفا اصطلاحی دارند و میگویند اسلام، یعنی تسلیمشدن، دربارهٔ «واردات» هم هست؛ یعنی دربارهٔ اتفاقهایی که برایتان میافتد. تسلیم هم در برابر احکامی است که برایتان آمده و هم در برابر آنچه برایتان رخ میدهد؛ یعنی شریعت و تکوین و همهچیز.
ما باید تسلیم خدا باشیم: «فلا تموتن الا و انتم مسلمون»؛ یعنی از دنیا نروید مگر آنکه این حالت تسلیم کامل را داشته باشید. آنوقت استدلال من این است که در قرآن همهجا وقتی میگوید «مسلم» و «مسلمین»، همین معنا را به کار میبرد: معنای تسلیمشدن، یعنی تسلیم در برابر خدا.
در این موارد هم آیههایی که بعدش میآید، در هر دو مورد، بهوضوح همین را نشان میدهند. یکی همان آیه است که میگوید: «وَمَن يَبْتَغِ غَيْرَ ٱلْإِسْلَٰمِ دِينًۭا فَلَن يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِى ٱلْءَاخِرَةِ مِنَ ٱلْخَٰسِرِينَ» (آلعمران · ۸۵: و هر كه جز اسلام، دينى [ديگر] جويد، هرگز از وى پذيرفته نشود، و وى در آخرت از زيانكاران است). قبلش میبینید که حرف از فرقنگذاشتن میان پیامبران است: «آمنا بالله و ما انزل علینا و ما انزل علی ابراهیم»؛ به همین ایمان آوردیم: «قُلْ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ عَلَيْنَا وَمَآ أُنزِلَ عَلَىٰٓ إِبْرَٰهِيمَ وَإِسْمَٰعِيلَ وَإِسْحَٰقَ وَيَعْقُوبَ وَٱلْأَسْبَاطِ وَمَآ أُوتِىَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَٱلنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍۢ مِّنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُۥ مُسْلِمُونَ» (آلعمران · ۸۴: بگو: «به خدا و آنچه بر ما نازل شده، و آنچه بر ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و اسباط نازل گرديده، و آنچه به موسى و عيسى و انبياى [ديگر] از جانب پروردگارشان داده شده، گرويديم؛ و ميان هيچ يك از آنان فرق نمىگذاريم و ما او را فرمانبرداريم»). بعدش میگوید «و من یبتغ غیر الاسلام دیناً فلن یقبل منه».
در این آیات هیچ چیزی نیست که ما را وادار کند «اسلام» را به معنایی جز مقام تسلیم در برابر خدا بگیریم.
مسلم شدن و تبعیت از امر الهی
سنیها میگویند مسئله اینجا این است که این آخرین حلقه است: سورهٔ مائده یکی از آخرین سورههای قرآن است، و این آیه میگوید که شریعت تمام شد و به اتمام رسید، و خداوند اسلام را پسندید. خب، این که معلوم است. راه اسلام، یعنی مسلمشدن، یک بخشش این است که شما در برابر امر و نهی خداوند کاملاً تسلیم شده باشید.
من با این مشکلی ندارم که اینها قلباً بهنوعی ایمان آورده باشند. اگر از آیات برآید که اینها بهنوعی ایمان قلبی آوردهاند — حالا اظهارش کرده باشند یا نکرده باشند؛ من نمیدانم که اظهار ایمان کردند و مثلاً وارد جرگهٔ مسلمانان شدند یا نه — فرض کنید که شده باشند؛ آیا با این آیه مشکلی هست؟ مشکل چیست؟
اگر کسی الان بیاید و بفهمد که اسلام دین حق است و پیامش به او برسد، طبیعی است که ایمان بیاورد. من که نمیگویم طبیعی است ایمان نیاورد؛ گفتم حرف من دربارهٔ ضرورت است: اینکه مثلاً آدمی در سنین بالا بیاید و شریعتش را عوض کند.
نه، آن را نمیگویم؛ مطمئن نیستم. یعنی میگویم شک دارم که ضرورت داشته باشد آدمی در هر سنوسالی و در هر موقعیتی، وقتی پیام حق را درک کرد، وارد جزئیات این شریعت جدید شود، و منع اساسی وجود داشته باشد که باقی زندگیاش را به ترتیب دیگری ادامه دهد. اصلاً فرض کنید این ادعای مهمی نیست؛ ادعایی خیلی فرعی و به اصطلاح تخمینی است.
چیز مهمی نیست. فرض کنید همهٔ آدمهایی که پیام را میشنوند و حقبودنش را درک میکنند، ایمان میآورند؛ ۹۰ سال هم که داشته باشند، ایمان میآورند. در آن صورت آدمها باید این شریعت را بپذیرند؛ یعنی اگر بفهمند که این شریعتی حتمی است، خب بله.
برعکسش، خب، چیز بدی است. تازه آن را هم میگویم شک دارم؛ نمیگویم مطمئنم. ولی این شریعت درست است. ببینید، چیزی که منکرش هستم این است که مفهوم مسلم به این اختصاص داشته باشد، و مثلاً بهشت و جهنم رفتن به اینجور ایمانآوردن اختصاص داشته باشد.
آیه أسلمت وجهی لله
ببینید، به نظر من این آیه خیلی صراحت دارد: میآیند با او محاجّه کنند و به آنها گفته میشود آیا به اسلام رسیدهاید یا نه. میگوید من خودم را تسلیم خدا کردم. پیغمبر نمیگوید من به دین خودم ایمان آوردم و به شریعت خودم عمل میکنم؛ میگوید «أسلمتُ وجهی لله». شما تسلیم هستید یا نیستید؟ اگر هستید، هدایت شدهاید؛ چون اصلاً همهٔ این برنامهها برای این است که به اینجا برسید که تسلیم خدا باشید و در زندگی خودتان از خداوند پیروی کنید.
استدلال اصلی من بر نحوهٔ استفاده از واژهٔ «اسلام» در قرآن است که بهوضوح غیر از چیزی است که ما بهعنوان اسم دین از آن میفهمیم. تقریباً میشود گفت تنها جایی که کمی نشت دارد و «اسلام» در آن به معنای اسم دین میآید، آنجاست که میگوید اعراب آمدند و گفتند «آمنّا»؛ میگوید بگویید «أسلمنا».
آنجا هم باز «أسلمنا» لزوماً به معنای اسلامآوردن، یعنی واردشدن به دین پیغمبر، نیست؛ میشود گفت یعنی تسلیم شدید: دست از مقاومت برداشتید و مثلاً کاری را که قبلاً میکردید دیگر نمیکنید، ولی هنوز به ایمان نرسیدهاید. استدلالی که میخواهم بکنم این است که خودِ کلمهٔ «اسلام» اصلاً به معنای تسلیم است.
به نظر من، اینجا به نظر نمیرسد «اسلام» به معنای اسم دین باشد. چرا؟ این را باید بگویم: خیلی واضح است که «اسلام» در اواخر حیات پیغمبر اسم دین بود؛ این دیگر بدیهی است. اما آیا اینجا باید بگوییم که واقعاً اسم دین است؟
من نمیگویم «به نظر من» نیست؛ نه، واضح است که نیست. برای اینکه اولاً «اسلام» واژهای است که بنا به تحقیق متأخر، در این مجامع، مثلاً از جایی به بعد، به کار رفته است؛ در قرآن هم هست، ولی در آیات مکی نیست. جاافتادنِ اینکه اسم این دین اسلام است، مربوط به اواخر بوده است.
بنابراین «اُمِرتُ أن أکون أول المسلمین» یعنی پیغمبر در مکه اسلام آورده است؛ آن موقع هیچ تصوری از اینکه اسمِ آنچه آمده «اسلام» است، وجود نداشت.
اسلمنا در آل عمران
تعجب من از این است که آیات آلعمران، به نظر من، آنقدر صراحت و وضوح دارند که از چیزی غیر از اسم دین حرف میزنند، و شما باز آنها را اینگونه میگیرید. حالا فرض کنیم در جاهایی، مثلاً آنجا که میگوید نگویید «آمنا»، بگویید «اسلمنا»، این واژه به معنای دین آمده باشد؛ آخرِ دعوت پیغمبر است و دیگر اسم این دین شده بود دین اسلام. فرض کنید آنجا به این معنا آمده باشد؛ معنای مطلقش تسلیمشدن است.
استدلال من چندان ربطی به این ندارد که شما «اسلام» را در قرآن صددرصد به یک معنا میگیرید یا نه. به نظرم در بحثی که در سورهٔ آلعمران هست، خیلی واضح است که آنجا دربارهٔ چه صحبت میکند؛ واضح است.
نه، استدلال من در سورهٔ آلعمران، مطابق حرفهایی که جلسهٔ قبل زدم، این است که آنجا با صراحت — دستکم میتوانم بگویم تقریباً همهجا — خیلی واضح است که معنای «مسلم» و «اسلام» آن چیزی نیست که ما از واژهٔ «اسلام» به معنای اسم دین میشناسیم.
حالا شما میگویید شاید جاهایی به این معنا باشد. من اصلاً لزومی ندارد منکر این شوم که شاید جایی به معنای دیگری آمده باشد و قرائنی هم برای آن وجود داشته باشد. اگر قرائنی وجود نداشته باشد، یک لفظ باید در یک معنا به کار برود. واژهٔ «عین» در قرآن هم به معنای چشم هست و هم به معنای چشمه؛ ولی نمیشود اشتباه کرد که در هر مورد به چه معنایی به کار میرود، چون قرائن وجود دارد. مثلاً یک جا «اسلامآوردن» در مقابل «آمنوا» آمده و خیلی واضح است که معنایش اسلام به آن معنای خیلی رفیعش نیست؛ دارد به آدمهایی که تازه ایمان آوردهاند میگوید نگویید ما ایمان آوردیم، بگویید «اسلمنا». «اسلمنا» یا به این معناست که تسلیم شدیم — قومی هستند که در برابر جمعیت مؤمنان بهنوعی حالت تسلیم پیدا کردهاند، خودشان را تسلیم کردهاند، نمیجنگند و وارد همین جرگهٔ مسلمانها شدهاند — یا به احتمال زیاد اینجا به معنای اسم دین است.
اشکالی ندارد؛ قرینهٔ خیلی روشنی وجود دارد که معنایش معنای اصلی «مسلم» و «اسلام» در قرآن نیست. ولی تقریباً همهجا با همان صراحت به معنای اصلی است؛ از جمله وقتی دربارهٔ ابراهیم به کار برده میشود، و معمولاً این واژه اصلاً بهنوعی با ابراهیم ارتباط دارد.
شریعت جدید و نسخ
یا مثلاً همین آیه که میگوید من خودم را تسلیم خدا کردم؛ آیا شما تسلیم شدید یا نشدید؟ کاملاً واضح است که واژه آنجا به چه معنایی به کار میرود. آنچه لازم دارم بگویم این است که در این دو آیهٔ سورهٔ آلعمران معنای «اسلام» این است، و معنایش این نیست که همه باید بهنوعی از شریعت پیغمبر پیروی کنند. بحث این بود که آیا وقتی شریعت جدید میآید، شریعتهای دیگر نسخ میشوند؟ که به یک معنا یعنی دیگر دینِ پیروان ادیان دیگر پذیرفته نیست.
مثلاً در آلعمران وقتی آیه را میخوانیم، این است که اهل کتاب بیایند به آنچه «تعالوا الی کلمه سواء بیننا و بینکم»؛ خب، در اسلام اهل کتاب به رسمیت شناخته میشوند. حتی اگر از فقهای خیلی متعصب هم بپرسید، شکی در این نیست که اسلام اهل کتاب را بهعنوان ادیان الهی به رسمیت میشناسد. بعضیها ممکن است بگویند اسلام آنها را به رسمیت میشناسد، ولی کسی که یهودی یا مسیحی است به جهنم میرود. آنوقت از آنها بپرسید که آیا پیام به او رسیده است یا نه. میگویند: خب، اگر نرسیده باشد، همین میشود. آخرش برمیگردیم به اینجا که آدمی که اینجا به دنیا آمده و به حقیقت اسلام نرسیده — و تقریباً همهشان همینطورند، یعنی در حالت عناد نیستند — خب، دینش قبول است. یعنی مهم این است که شریعتی دارند و باید در همین شریعت و همین شرایطی که در آن هستند، تسلیم خدا شوند.
این پرسش، پرسش مهمی است.
سؤال جلسه قبل و سفها
جلسهٔ قبل از من پرسشی شد. وقتی دربارهٔ این موضوع بحث میکردم که در سورهٔ بقره آمده — همین حرفی که اینها میزنند: وقتی به آنها گفته میشود ایمان بیاورید، میگویند آیا ما هم مانند سفیهان ایمان بیاوریم؟ — بهعنوان مثال گفتم که وقتی ایمانآوردن برای آدمی سخت است و چیزی را نمیبیند، برای اینکه بهنوعی برای خودش ایمان بسازد، ممکن است راههای عجیبی برود. مثلاً وقتی خدا را حس نمیکند و ایمان برایش طبیعی و راحت نیست، دنبال پیدا کردن استدلالهای عقلی و اینجور چیزها میرود، و به هر حال پیچیدگیهایی در ایمانآوردنش پدید میآید. نتیجهاش این است که چون باورش نمیشود ایمانآوردن ممکن است خیلی ساده باشد، دیگرانی را که دنبال این راهها نرفتهاند و ممکن است خیلی ساده ایمان آورده باشند، بهنوعی سفیه میبیند.
مثالهایی که زدم همه از این دست بود، مثل رفتن دنبال استدلال عقلی؛ میخواهم این را کمی تعمیم بدهم. معمولاً وقتی آدمها خیلی راحت و به اصطلاح ساده ایمان نمیآورند، این نشاندهندهٔ مشکلی در درک و شناختشان است: دنبال چه پیچیدگیهایی میروند و چه چیزهایی را جایگزین میکنند؛ هر چیزی که جانشین ایمان به خدا شود.
یعنی اگر آدمی بیاید و بگوید پیامی خیلی ساده وجود دارد، و آن این است که خدایی هست که باید از او پیروی کرد و روز رستاخیزی هم هست که خداوند در آن داوری میکند، هر چیزی که بخواهد در نظر آدمها مهمتر از این جلوه کند، از همین نوع است؛ یعنی اینکه کسی چیز دیگری غیر از این بخواهد و بگوید برای رسیدن به این باید راه خاصی طی شود و آدمها باید به شکل خاصی زندگی کنند. اینها همه چیزهایی است که معمولاً این تیپ افراد، که در واقع ایمان درست و حسابی ندارند، پدید میآورند.
چیزی خیلی متداولتر از اینکه آدمها دنبال پیچیدگیهای استدلال فلسفی و اینها بروند، این نوع برخورد است که دین را با آداب و جزئیات شرعی و اینجور چیزها همراه کنند، بهطوری که اگر کسی این چیزها را رعایت نکند، مؤمن نیست. یعنی آدمی که در ایمانآوردن، به معنای خیلی سادهاش، مشکلی دارد، ممکن است این ضعف خودش را اینطور جبران کند که خیلی اهل شریعت باشد و بعد کارهای خیلی پیچیدهای بکند. یک بار بهعنوان مثال نماز را گفتم.
پیرایههای عبادت و سریال بشارت منجی
اصل نماز خواندن چیست؟ اینکه شما در مدت زمان مشخصی نیت میکنید که خدا را ستایش کنید و تمام توجهتان به خدا باشد. حالا آدمی که اینجا کم دارد، سراغ این میرود که برای نماز خودش پیرایههای عجیب و غریبی درست کند، و الی آخر.
سریالی که از تلویزیون پخش میشود و اسمش «بشارت منجی» است، از جهاتی سریال شگفتآوری است. از نظر بالا بودن سطح تصویربرداری و صحنهپردازی اصلاً به سریال تلویزیونی نمیخورد، آن هم در ایران. فیلمبرداری و تصویربرداریاش در سطح بالایی است و اصلاً برای من شگفتآور است. واقعاً سعی میکنم آن را نگاه کنم و برایم خیلی جالب است، از طراحی لباسش گرفته تا اینکه اصلاً چه کسی این کارها را کرده است. سریال «یوسف» که آنقدر میگفتند برایش خرج شده، در مقابل این سریال انگار گداها درستش کردهاند؛ این سریال از نظر صحنهپردازی چقدر فاخر است. دربارهٔ هنرپیشهها هم، به هر حال سلیقهٔ خوبی در آن به کار رفته است.
این چیز شگفتآوری است. یک چیز شگفتآورش هم بلایی است که در همین قسمت آخری که دیدم، سر پولس آوردند؛ اصلاً باورکردنی نیست. نمیدانم چطور چنین کارهایی انجام میشود.
مسیحیهایی که در ایران زندگی میکنند، چنین سریالی را میبینند؛ بعداً هم میتوانند آن را در لبنان نشان بدهند، چنانکه معمولاً این سریالها در لبنان و اینور و آنور هم پخش میشود؛ با این چهرهٔ وحشتناکی که از پولس ساختهاند. همین قسمت آخر را هم دیدید؛ باورکردنی نیست. اینقدر توهینکردن به یک آدم! پولس برای مسیحیها مثل امام جعفر صادق برای ماست؛ مثلاً بانی مذهبشان است. او را رسماً و صراحتاً بهعنوان شیطان نشان دادهاند؛ یکی برمیگردد و میگوید چشمش شیطانی است.
من نمیدانم این اتفاقها چگونه میافتد. حالا شاید این قسمتها را حذف کنند. عجیب این است که پولس هیچ ربطی به این فیلم ندارد؛ یعنی اصلاً لازم نیست در فیلمی که دربارهٔ مسیحیت است، پولس حضور داشته باشد؛ پولس چندین سال بعد از حضرت مسیح دعوتی را شروع کرده است.
وحشتناک بود. واقعاً داشتم میدیدم و جا خوردم که تا این حد. همهاش یاد این آیه میافتم که میگوید: «وَلَا تَسُبُّوا۟ ٱلَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ ٱللَّهِ فَيَسُبُّوا۟ ٱللَّهَ عَدْوًۢا بِغَيْرِ عِلْمٍۢ ۗ كَذَٰلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَىٰ رَبِّهِم مَّرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُم بِمَا كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ» (انعام · ۱۰۸: و آنهايى را كه جز خدا مىخوانند دشنام مدهيد كه آنان از روى دشمنى [و] به نادانى، خدا را دشنام خواهند داد. اين گونه براى هر امتى كردارشان را آراستيم. آنگاه بازگشت آنان به سوى پروردگارشان خواهد بود، و ايشان را از آنچه انجام مىدادند آگاه خواهد ساخت). به مؤمنان میگوید به بتها توهین نکنید، چون آنها هم برمیگردند و به خدا توهین میکنند.
تصویر مسیحیت در رسانه
اینقدر توهینکردن به عقاید ادیان دیگر، و بعد شاکیشدن از اینکه چرا فلانجا کاریکاتوری از پیغمبر ما کشیدهاند! ما تمام مقدسات آنها را صراحتاً و به بدترین وجه ممکن در تلویزیون به تصویر میکشیم، در حالی که الان در ایران مسیحی داریم. وقتی تلویزیونِ این بیچارهها روشن باشد، به نظر من نتیجهاش این است که مسیحیها به بچههایشان بگویند دیگر حق ندارند تلویزیون ایران را نگاه کنند؛ چون با این صراحت و خشونت، چهرهای از پولس ساخته شده که واقعاً سعی کردهاند خودش و رفتارش هرچه بیشتر شبیه شیطان باشد. پولسِ بیچاره چنین آدمی هم نبود.
بگذریم. به هر حال، در این سریال صحنهای بود که مسیح را دعوت کردند. این در انجیل هم به یک معنا روایت شده است که بعضی از روحانیون یهودی جایی مسیح را دعوت کردند که بیاید سر سفرهشان بنشیند، با آنها غذا بخورد و با هم حرف بزنند. بعد مسیح و حواریونش با دست نشسته — در فیلم هم اینطور بود که اصلاً رفته بودند توی رختخانه و بعدش آمدند و کنار سفرهشان نشستند — شروع کردند به غذا خوردن. دستشستن هم جزو آدابی بود که یهودیها خیلی رعایت میکردند؛ ولی این جزو شریعت و جزو واجبات است: ظاهراً خودشان هم آن را واجب و جزو احکام شریعت میدانند.
ولی طرف مقابل، بهعنوان ایراد، برگشت — در انجیل هم همینطور است — که چرا حواریونت با دست نشسته غذا میخورند؟ ببینید، این حالت، یعنی پیشکشیدن چیزهای فرعی، یک قاعدهٔ کلی است؛ نه مختص ادیان، بلکه کمی کلیتر و از نظر روانی: آدم وقتی جایی از نظر معنا و محتوا کم میآورد، برای جبران، به ظواهر میافزاید. این مکانیسمی است که در ادیان خیلی متداول است. آنوقت حواریون را سفیه میدانند: مثلاً این چیست؟ دست نمیشویند، آداب را رعایت نمیکنند. چیزهای ظاهری که از نظر ایمان داشتن یا نداشتن اصلاً مهم نیست، اصل میشود.
نتیجهٔ همهٔ اینها این است که طرف به آن حالت ایمانی، یعنی به آنچه باید به آن برسد، نرسیده است. هر کس به ایمان برسد، میفهمد که اینها مهم نیست؛ دقیقاً وقتی کسی به معنا و محتوا نزدیک میشود و آن را حس میکند، میفهمد که این ظواهر مهم نیست. اصلش همین است که آدم به همینجا برسد. اینکه عرفا اینقدر اهل تساهل و تسامح دینیاند، به نظر من خیلی واضح است؛ چون آدمهایی هستند که اینطور به آن محتوای اصلی نزدیک شدهاند.
رسیدن به مقصد و راههای مختلف
این آدمها میفهمند که قرار بود به کجا برسند. وقتی به جایی که باید میرسیدید رسیدید، میفهمید که تا وقتی وسط راه هستید، ممکن است فکر کنید خودِ این راه مهم است. ولی وقتی آن بالا برسید، میفهمید که راههای دیگر هم هست: از آن بالا نگاه میکنید و میبینید که خیلی مهم نبود که حتماً از این راه، مثلاً کوتاهتر، آمده باشید.
نکتهٔ دیگر: راه طبیعیِ ایمانآوردن و رسیدن به تقوا همان است که در این سوره به صراحت گفته میشود. مسلمها آدمهاییاند که در برابر خداوند حالت تسلیم دارند؛ و اصلِ هر چیزی که باعث میشود آدم مسلم نباشد، هوای نفس است. یعنی شما امیال شخصیای دارید که حتماً باید به آنها برسید و از آنها کوتاه هم نمیآیید؛ اینها ممکن است جسمانی باشد، یا چیزهای فرهنگی که به شما تلقین شده و خوشتان آمده است. به هر حال آدمی که چنین ویژگیهای درونیای دارد، برایش سخت است که در برابر هر چیز دیگری که اینها در آن نباشد، تسلیم شود؛ و اصلش این است که ممکن است در برابر خداوند، یعنی در برابر امر و نهیای که از او میآید، حالت تسلیم نگیرد.
راه طبیعیِ اسلامآوردن و رسیدن به تقوا و ایمان همین است که، همانطور که در سورهٔ بقره مردم دعوت میشوند، عبادت کنید، عبودیت داشته باشید، امر و نهی خدا را گوش بدهید و از هوای نفس و چیزهای غیرالهی و شیطانی، یعنی اوامر و نواهی غیرالهیای که در اطرافتان هست، دوری کنید. این راه طبیعی آن است.
حالا آدمهایی که از این راه طبیعی نمیروند و قلبشان برای ایمان آماده نیست، یکی از کارهای متداولشان این است که سعی میکنند برای خودشان تجربههای ایمانآور درست کنند. فرض کنید بعضیها دربهدر دنبال معجزه میگردند؛ به یک معنا کسی که آیات الهی را، یعنی آیات طبیعیِ الهی را که در طبیعت و مثلاً در کتاب هست، نمیبیند، دنبال این است که با شوق چیزهای معجزهآسایی در اطراف خودش پیدا کند، شبیه آنچه پیامبران میآوردند. اصلاً دنبال آدمهایی میگردند که کرامت داشته باشند؛ دنبال داستانهای کرامت و معجزه میگردند. چیزی که برایشان یقینآور است، آویزانشدن به این است که مثلاً کسی بیاید و بگوید در فلان مکان مقدس برایش اتفاقی افتاده است.
معجزه و کرامت بهعنوان دلیل صحت فرقه
یک چیز خیلی ساده این است که آیات الهی همین الان همهجا هست، و کرامت و معجزه همهجا هست و میشود مشاهده کرد. اگر نتوانید ببینید، دنبال این چیزها میروید. علت اینکه دارم این حرف را میزنم این است که به نظرم گمراهکنندهترین چیز، بیشتر از استدلالهای فلسفی و اینها، همین است.
مسیحیهایی که الان خیلی مطمئناند مسیحیت درست است، اکثراً چنین داستانهایی دارند و باورشان نمیشود که اگر مسیحیت دین حق نبود، چطور در فلانجا فلان اتفاق افتاده است؛ مثلاً در فلان چشمهٔ معروف، که به دست آن دختر، Bernadette، جوشید، عدهٔ زیادی از بیماران شفا گرفتند. بنابراین این را دلیل این میدانند که پس مسیح و مسیحیت دین حق است. اگر سراغ یهودیها بروید، آنها هم داستانها و کرامتهای خودشان را دارند؛ مسلمانها هم داستانها و کرامتهای خودشان را دارند. همهشان اماکن مقدسی دارند که ادعا میشود در آنها برایشان معجزاتی اتفاق افتاده است.
چون بعد از جلسهٔ قبل این را از من پرسیدند، اینجا مختصری نوشته بودم تا اشارهای هم به این راهِ ایمانآوردن بکنم که ممکن است در واقع باعث گمراهی شود. اینها همه از عواقب این است که آدمها آن مسیرهای طبیعیِ ایمانآوردن را طی نمیکنند. قوای شناختیشان ضعف دارد؛ بنابراین نمیبینند و حالا در گوشه و کنار دنبال چیزهایی میگردند. گمراهکنندهبودنش هم واضح است.
طرف فکر میکند اگر مسیحیت حق نباشد، چنین اتفاقی نباید اینجا بیفتد. یا فرض کنید طرف چرا شیعه است؟ برای اینکه مثلاً خودش یا دیگران به حرم امام رضا رفتهاند و آنجا اتفاقهایی افتاده است؛ یا برای خودش، یا از دیگران و از کانالهای مطمئنی شنیده است.
یک نکته این است که اگر این حرف را به بعضیها بزنید — آنهایی که فکر میکنند اسلام اسم همین دین است و هیچ دین دیگری هم پذیرفته نیست — لابد فکر میکنند در هیچ جای دنیا هم معجزهای اتفاق نمیافتد، مگر در همین اماکن متبرکهٔ مسلمانها. در واقع ادعا میکنند که دیگران همه دارند دروغ میگویند. یعنی تمام مسیحیهایی که میگویند اتفاقهای عجیب و غریبی در اماکن مقدسشان میافتد، دارند دروغ میگویند؛ یهودیها دارند دروغ میگویند؛ همه دروغ میگویند؛ سنیها هم مثلاً دروغ میگویند؛ فقط در همین اماکن مقدسِ شیعه است که اتفاقهای معجزهآسا میافتد، و فقط بعضی از آدمهای مؤمنِ اینجا هستند که بهنوعی چنین کراماتی از آنها ظاهر میشود.
اماکن مقدس و تجربه معنوی
این یک رویکرد است: اینکه بگوییم اصلاً در جای دیگری از دنیا خبری نیست. رویکرد دیگری که فکر میکنم به حقیقت نزدیکتر است، این است که نه، همهجای دنیا چنین اتفاقهایی میافتد؛ اماکن مقدسی وجود دارند.
الان کلیسایی در جنوب آمریکا هست که خیلی شهرت پیدا کرده است؛ سالانه جمعیتی میلیونی به آنجا میروند و در مراسمش شرکت میکنند و همه هم میگویند فضای معنوی خیلی خاصی دارد. اینهایی را که میشنوم، به نظرم میآید که اصلاً برای من بعید نیست چنین اتفاقهایی بیفتد. من ادیان آنها را نسخشده نمیدانم.
حتی بعید نمیدانم که در جاهایی که هیچ دین اهل کتابی هم وجود ندارد، اتفاقهایی از این دست بیفتد؛ برای اینکه هر کس از خدای خودش چیزی بخواهد، مستقل از اینکه چه دینی دارد، خدایش اینطور نیست که دعای مردم را نشنود. خدا دعای بندگان خودش را میشنود.
این اماکن مقدس جاهایی هستند که آدمها قویترین دعاهایشان را آنجا میکنند. یعنی فرض کنید کسی از خانهاش خسته میشود، راه میافتد و به قصد اینکه دعایی بکند، برای زیارت به جایی میرود؛ دعای خودش را آنجا صریحاً میکند، مخصوصاً که احساس میکند در مکانی متبرک است و اینجا خدا صدایش را بهتر از وقتی که در خانه بود میشنود. هر جا که «دعای عریض» داشته باشید، به اصطلاح قرآن، خدا صدایتان را میشنود و ممکن است معجزه هم اتفاق بیفتد.
برایم هیچ بعید نیست که، مثلاً، فلان بیمار مسیحی همانجا در بیمارستان یک شب دعا کرده و صبح آثار سرطان پیشرفتهٔ مغزش بهطور کامل رفع شده باشد و اسناد پزشکی هم دربارهٔ آن موجود باشد؛ احساس نمیکنم که لزوماً تقلبی در آن باشد. فکر میکنم دعا کرده و از خدا خواسته است؛ همانطور که ما ممکن است بیماریای داشته باشیم و در اثر دعا خدا آن بیماری را رفع کند، برای همهٔ بندگان هم همین است. اصلاً طرف ممکن است دین خاصی هم نداشته باشد، ولی واقعاً به خدا ایمان داشته باشد و دعا کند و دعایش مستجاب شود.
در واقع نکته این است. به نظر من کسانی که میخواهند بگویند تمام کرامات و معجزاتی که در مسیحیت و یهودیت و جاهای دیگر نقل میشود دروغ است، لابد معتقدند، یعنی باید معتقد باشند، که خدا دعای آنها را هم مستجاب نمیکند. واقعاً شما فکر میکنید خدا دعای مسیحیها و یهودیها و اینها را گوش نمیدهد و حرفها و دعاهایشان را مستجاب نمیکند؟
خطای نتیجهگیری از تجربه شخصی
ببینید، نکته این است که طرف وقتی چنین اتفاقهایی برای خودش میافتد، یا از کانالهای مطمئنی میشنود که چنین چیزهایی هست، اینها را دلیل صحت ادعاهای فرقهای خودش میگیرد. مشکل اینجاست که یک مسیحی بیاید و بگوید چون در فلانجا چنین اتفاقی افتاد، یا من به مسیح توسل کردم و فلان بیماریام بهطور معجزهآسا خوب شد، پس مسیحیت درست است.
این نکتهٔ خیلی خطرناکی است: آیا کرامت و معجزه و استجابت دعا و اینها واقعاً ربطی به این دارد که شما در کدام مکان متبرک باشید؟ یعنی مثلاً اگر کسی الان به جمکران برود و معجزهای ببیند، این یعنی دیگر مسئلهٔ شیعهٔ دوازدهامامی تمام شد و تکلیف روشن شد؟ چون آنجا مکان مقدسِ مربوط به شیعهٔ دوازدهامامی است، کلاً مشکلات حل شد: هم خدا وجود دارد، هم معلوم شد کدام پیغمبر درست است، و فرقه هم تا آخرش معلوم شد؟
به نظر من این همان راه ایمانآوردن است که اگر برای ایمان به خدا، بهطور کلی، باشد، درست است: واقعاً وقتی دعا میکنید و دعا مستجاب میشود، ایمانتان به خدا قوی میشود. ولی استفادهکردن از چنین شواهدی برای عقاید، یعنی برای اثبات عقاید خاص، نتیجهاش همین است که در دنیا میبینیم.
بیشترین اطمینانی که مسیحیها و یهودیها به دین خودشان دارند، از طریق اینجور چیزهاست؛ یعنی در زندگی شخصیشان تجربههای دینی دارند، مثلاً توسل؛ فرض کنید اسم حضرت عیسی را میبرند؛ معمولاً مسیحیها وقتی میگویند Jesus، منظورشان خداست. ولی بعد اگر دعاهایشان مستجاب شود، نتیجه میگیرند که مثلاً کلیسای کاتولیک درست است، چون من در کلیسای کاتولیک این دعا را کردم. این همان چیز خطرناک است. من بهطور کلی معتقدم تجربههای دینی مؤید ایماناند و حتی نسبت به برهان عقلی و اینجور چیزها شیوهٔ استانداردتریاند؛ ولی به شرط اینکه آدم حد و حدود آنچه ثابت میشود را بداند.
یعنی اینکه شما به این مکان مقدس و متبرک بروید و بعد فکر کنید چون در این مکانِ وابسته به این فرقه بودید، هر اتفاقی که افتاده، نشانهٔ درستی آن فرقه است؛ چون اینها در اماکن متبرکهای که مربوط به این قطبهای متصرفه است، کرامات را میبینند. یا اصلاً خود این دراویش و اینها کراماتی دارند؛ از این چه ثابت میشود؟
داستانهای نجات و تجربه دینی
فرض کنید درویشی بتواند کرامتی نشان بدهد، هرچقدر هم که بخواهد. من چیزهای عجیب و غریبی از کانالهای خیلی مطمئن شنیدهام. نمیدانم؛ یادم نیست یک بار این را گفتهام یا نه. آدم خیلی خیلی خوبی را میشناسم که کلاً متدین نبوده است؛ منکر خدا و پیغمبر بوده و در جوانیاش هم فعالیتهای سیاسی، مثلاً کمونیستی، داشته است. الان هم به هر حال هیچ اعتقاد دینی ندارد.
یکی از آشنایان خودشان، که جزو دراویش بوده، به او میگوید: اگر کرامتی اینطوری ببینی — نمیگوید ایمان بیاور — حاضری برای همهٔ جمعی که هستید اعتراف کنی که این را دیدهای؟ طرف میگوید بله. بعد چیزی که نقل میکند اصلاً وحشتناک است؛ من ترجیح میدهم نقل نکنم. طرف قطب فرقهٔ خودش را آورده و او کار بسیار مهیج و رعبآوری در حضور این آدم و در حضور همهٔ جمعهای خانوادگی و دوستانه کرده است؛ بعد به این آدم میگوید: دیدی این شخص را؟ میگوید بله، دیدم.
آدمی که اعتراف میکند، انتظار دارید که دروغ نمیگوید. این آدم متدینی نبوده است؛ الان هم میگوید گفتن این حرف برایش سخت است، ولی میگوید بله، چنین چیز عجیبی جلوی من اتفاق افتاد. خب، حالا این یعنی آن خانقاه برحق است؟ بقیه هم آن کارها را میکنند. اصلاً این کرامات و اینها با ریاضت به دست میآید و هندیها عالمی از این کارها میکنند.
میخواستم این را بگویم که اولاً منکر این نیستم که در ادیان دیگر معجزه اتفاق میافتد؛ کلیساهای متبرکی هست که آدمها به آنجا میروند و احساسات معنوی خاصی به آنها دست میدهد. این گزارشها را که میخوانم، به هیچ وجه برایم بعید نیست؛ خدا همهجا هست، و حالا دربارهٔ اهل کتاب، که رسمیت دارند، اصلاً مشکلی نیست که چنین چیزی را بپذیرید.
دربارهٔ غیر اهل کتاب هم اصلاً مشکلی ندارم؛ مثل این آیه که در قرآن مرتب گفته میشود: اینها وقتی در کشتی مینشینند و دارند غرق میشوند، خدا را «مخلصاً له الدین» میخوانند و خدا نجاتشان میدهد. آدمی که حتی دین و ایمان درست و حسابی ندارد و ممکن است اصلاً قبلاً ایمانی هم نداشته باشد، اگر یک لحظه، همانجا در مخمصهای که افتاده، حتی بهصورت شرطی بگوید: «خدایا، اگر هستی، مرا نجات بده»، و اگر مثلاً با خلوص بگوید و وعدههایی بدهد که اگر نجات پیدا کنم چه میکنم و چه نمیکنم، خدا ممکن است نجاتش بدهد؛ مثل این آقای Cat Stevens.
نجات در دریا و ایمان
Cat Stevens، خوانندهٔ معروف انگلیسیِ مسلمانشده، که زمانی به او Elvis Presley انگلستان میگفتند، داستانش این است که رفته بود جایی — فکر کنم «هوایی» — و خلاصه رفت توی دریا، و بعد به جایی رسید که کاملاً مطمئن شد دارد غرق میشود و هیچ راه دیگری نیست؛ نه ساحلی را میبیند نه هیچ چیز دیگری. میگوید از خدا خواستم و گفتم اگر اینجا نجات پیدا کنم، همهٔ زندگیام را دیگر وقف تو میکنم. خودش اینطور تعریف میکند و میگوید همین که این را گفتم، موج بزرگی آمد.
بهطور خیلی معجزهآسایی از این وضعیت، که در آن کاملاً ناامید شده بود، نجات پیدا کرد و واقعاً هم بعد از این ماجرا به قول خودش وفا کرد؛ یعنی آمد و شروع کرد به مطالعات دینی و اینها، خوانندگی را کنار گذاشت و بعداً هم مسلمان شد. اول مسیحی خیلی متعصبی شد، بعد مسلمان خیلی متعصبی شد. این نمونهاش است: وقتی این دعا را میکرد، چندان آدم مؤمنی هم نبود؛ ولی اینطور نیست که خدا منتظر باشد بگوید: اوه، نه، تو مال فرقهٔ دیگری بودی؛ ما با آن فرقه کاری نداریم.
به هر حال میخواستم کمی دربارهٔ این مسئله ذهنیتتان را روشن کنم: اولاً این چیزها حتی برای آدمهای بیرون از ادیان رسمی هم اتفاق میافتد و چیزی نزدیک به معجزه هم اتفاق میافتد؛ و اشتباه اینجاست که از اینجور حالات معنوی و معجزات، نتایج اضافه بگیرید. مثلاً دیدهام بعضی از اهل منبر، برای اینکه مردم ایمان بیاورند، همهاش از اینجور کرامات نقل میکنند که فلان آدم مؤمن متقی اینطور بود و آنطور بود و اینجور چیزها؛ و اینها اصلاً چیزهایی نیست که بتواند ملاک ایمان باشد.
نه، خواستم بگویم حرف سادهام این است که از اینها نتیجهای نگیرید؛ آن نتایج را نگیرید. شما میگویید آن قسمتِ نتیجهگرفتن پیچیده است. من نگفتم چه نتیجهای بگیرید که پیچیده باشد. حرف سادهام این است، و این خیلی ساده است: شما حق ندارید اگر در بقعهای مسیحی برایتان معجزهای اتفاق افتاد، بگویید فرقهای که این بقعه به آن تعلق دارد، حق است. حق ندارید این نتیجه را بگیرید.
عرفان شخصی و حقانیت فرقه
شما میگویید پیچیده است که بفهمم. نه، دقیقاً خودِ همان معجزه پیچیده است: اینکه آیا واقعاً این آدم عارف و خدایی است یا نه. ممکن است شما نتیجه بگیرید که این آدم عارف و خدایی است؛ ولی آیا فرقهاش فرقهٔ حق است؟ این پرسش معنا دارد.
من میگویم این دقیقاً نتیجهٔ این است که فکر کنید فرقهای در دنیا وجود دارد که فرقهٔ حق است و خدا فقط به آنها توجه دارد و به دیگران توجه ندارد؛ مثل یهودیها، که بعضی از متعصبانشان اینطور فکر میکنند. این تفکر اشتباه است و نتیجهاش همینجور نتیجهگیریهای اشتباه است. هیچکدام چیزی نیست. خدا به همهٔ آدمها، در همهٔ شرایط و در همهجای دنیا، اگر به او توجه کنند، توجه دارد.
چیزی که میخواستم نتیجه بگیرم، ساده بود. آنچه شما میگویید، بله؛ منظورِ ایشان این است که حالا چه نتیجهای میشود گرفت؛ مثلاً این را که دیدم، تا کجایش را میتوانم نتیجه بگیرم؟ من دارم هشدار میدهم که نتایج عجیب و غریب زیادی نگیرید. حالا ممکن است نتایجی هم بشود گرفت؛ نتایج دیگری، مثل حقانیت پیامبران که از معجزات پیامبران نتیجه میشد. منتها معجزهکردنِ پیامبران کمی با این مسئلهای که ما دربارهاش صحبت میکنیم فرق میکرد: پیامبران دستشان بهنوعی باز بود که معجزاتی نشان بدهند.
مثلاً مسیحیها میگویند حضرت مریم در آن چشمه بر این دختر ظاهر شد؛ من حتی منکر این نیستم. به نظر من هیچ مشکلی ندارد که ظاهر شده باشد.
این بحث شیرینی است و خیلی میتواند ادامه پیدا کند. شما از این غافل نباشید که خداوند در ارائهٔ کرامت و معجزه در کرهٔ زمین رقیبی هم دارد که کرامتهایی به مردم میدهد و ظاهر میشود و از این کارها میکند. مثلاً من فکر میکنم همهٔ آدمهایی که مدعیاند با امام زمان ارتباط دارند، با شیطان ارتباط دارند.
ادعای ارتباط و تصرف
دربارهٔ هر کس که ادعا کند با امام زمان ارتباط دارد، دلیلم همان نوشتهٔ معروفِ مربوط به غیبت امام زمان است؛ یعنی آخرین نامه از امام زمان، که از مهمترین مدارک شیعهٔ دوازدهامامی است: نامهای که امام زمان پیش از غیبت کبری به آخرین نایب داده است که از این به بعد دیگر نایبی وجود ندارد و وارد غیبت کبری شدیم؛ و عین این عبارت آنجا هست که هر کس از این به بعد ادعای ارتباط با من بکند، شیطان است.
فکر میکنم این به اندازهٔ کافی مستند است و تقریباً همهٔ علما هم در طول تاریخ این را دربارهٔ هر جور ادعای ارتباط قبول داشتهاند.
مثلاً مرحوم بحرالعلوم یکی از معروفترین کسانی است که ادعای تصرف کرده است، و به دلیل شأن بالا و اعتقادی که ما به او داریم، خیلی بعید است که دروغ گفته باشد یا برایش توهم پیش آمده باشد. اینکه امام زمان ممکن است بهطور ناشناس با فردی خیلی مؤمن مواجه شود و تصرفی حاصل شود، ربطی به آن نامه ندارد. مسئله ادعای ارتباط است: اینکه از طرف امام زمان چیزی آمده باشد، در خواب یا در بیداری؛ اینها همه به نظر من، بنا به اسناد و مدارکی که شیعهٔ دوازدهامامی دارد، دروغ است.
دروغ به این معنا نیست که طرف عمداً دروغ بگوید. من خودم دوستی داشتم که قسم میخورد — و البته میگفت و میخندید — که در دوران نوجوانی، وقتی رفته بود جبهه، جزو کسانی بود که ادعای دیدن امام زمان را کرده بودند. قسم میخورد و میگفت: من واقعاً فکر میکردم دیدم؛ قسم هم میخوردم. ولی الان برایش مسخره و خندهدار است. جذبهای پدید آمده بود و دچار چنین توهمی شده بود. آدمهایی که در خواب یا در بیداری چنین چیزهایی میبینند، به این معنا دروغ میگویند.
اصلاً میگویم رقیبی وجود دارد؛ این چیزها برایش کاری ندارد. ظهوری از این دست برای رقیب خداوند هم ممکن است. اینجور ظهورها یا کرامتها خیلی برای گمراهکردن آدمهاست. مسئلهٔ من الان فقط دیدن امام زمان و اینها نیست. اصلاً آدمها ممکن است به دلایل شیطانی به چنین چیزهایی برسند؛ مثل مرحوم دکتر فاوست، قهرمان داستان «فاوست» گوته، که روح خودش را در ازای چیزی به شیطان فروخت.
شیطان به هر حال قدرت دارد؛ اینقدر هم ناتوان نیست که هیچ کاری نتواند بکند. نوعی تخیلات و، نمیدانم، چیزهایی از این شکل میتواند در واقع به آدمها قدرتهایی بدهد. بعضیها، مثلاً بعضی از علما، مرتاضها را در واقع اینطور میدانند: بهنوعی ارتباط دارند؛ اصلاً انگار نیروی شیطانی در آنها هست؛ کارهای عجیب و غریبی هم ممکن است بکنند. اکثراً هم اینطور است که به دلیل ریاضتهای جسمانی قدرتهای روحی پیدا کردهاند و کرامتهایی از آنها ظهور میکند.
رقابت در ظهور کرامت
پیچیدگیها اینجاست. اینکه من به سادگی میگویم نتیجههای عجیب و غریب نگیرید، برای این است که اگر واقعاً قبول کنید در ظهور و کرامت و اینجور حرفها رقیبی اینجا وجود دارد، مسئله خیلی حادتر میشود؛ آدم باید با احتیاط رفتار کند.
اگر جایی اصلاً مرکزی شیطانی باشد و به شما بگویند آنجا کراماتی ظاهر میشود، بروید آنجا را ببینید، بعد ممکن است فکر کنید که واقعاً خبرهایی هست و چیزی هست. یعنی آدم اینجور جاها را اصلاً باید با کمی احتیاط برود؛ چون شاید واقعاً رفتید و چیز عجیب و غریبی دیدید و بعد هم گمراه شدید؛ فکر کردید که بله، کسانی که اینجا را بنیان گذاشتهاند، حتماً به جایی الهی وصلاند. پیچیدگیای که ایشان میگوید همین است: اینکه این شیطان تا چه حد قدرت دارد و مرزهایش در کجا قرار دارد.
مرحوم بحرالعلوم، که حالا حرفش شد، در کتاب معروف سیر و سلوکش قطعهای دارد که میگوید اگر کسی را دیدید که روی آب چند کار ناهنجار و به نظر سخت میکند — روی آب راه میرود یا چه کار میکند — اصلاً فکر نکنید که لزوماً آدم صالحی است. اینها با ریاضت به دست میآید. از جاهایی به بعدش ممکن است نشانهٔ صلاحیت باشد؛ اما پیچیدگیاش اینجاست که شاید آدمی بتواند تشخیص بدهد که این مثلاً فعل شیطانی است یا در اثر ریاضتهای جسمانی و این حرفهاست.
به هر حال، نکتهای که میخواستم بگویم این است که تجربههای دینی را نباید خیلی تعمیم داد و به این معنا گرفت که اگر من این دعا را در فلانجا کردم، یا فلان دعای مربوط به فلان فرقه را خواندم و این اتفاق برایم افتاد، اینها نشانههایی از این است که آن فرقه و همهٔ چیزهایی که پیرامونش بوده، درست است. عرضم این بود که آدمهایی که با قوای شناختیشان آیات الهی را نمیبینند، راه راست را نمیبینند و به نتیجه، یعنی به ایمان، نمیرسند، اینجور چیزها برایشان خیلی متداول است.
وارونگی اهمیت عقاید فرعی
دلیل اینکه اصرار داشتم در پاسخ به سؤالی که از من شد این را بگویم، این است که فکر میکنم الان در فضای ایرانی این چیزها یکدفعه خیلی گل کرده و همهاش حرف از کرامت و اینجور چیزهاست؛ و اینها به هر حال تا حدی میتواند اتفاقاً گمراهکننده هم باشد. تجربههای دینی بهطور کلی میتوانند خوب باشند؛ ولی میدانید، دقیقاً اینجور نتیجهگیریها نوعی حالت دور ممتنع دارد.
یکی از نشانههای آدم گمراه معمولاً این است — یک بار خیلی وقت پیش این را گفتم — که نوعی پدیدهٔ «اینورژن» وجود دارد. در مسائل ایمانی میتوانید تشخیص بدهید که آدمهایی که دچار اینورژناند، بهوضوح آدمهای گمراهیاند.
منظورم از اینورژن، وارونگی است. مهمترین عقاید کداماند؟ خب، واضح است: مهمترین عقیده توحید است، بعد مثلاً معاد، بعد نبوت؛ بعد همینطور پایین میآید تا ریز میشود به عقاید این فرقه؛ مثل این عقیده که حضرت علی جانشین پیغمبر بوده، امامها چند تا بودهاند، امام آخر کیست؛ و همینطور ریزتر میشود. دقیقاً آدمهایی که مرض دارند، به آن آخریها بیشتر از اولیها اهمیت میدهند. یعنی پای صحبت طرف که مینشینی، میبینی ۹۹ درصد حرفهایش دربارهٔ مسائل خاص فرقهٔ خودش است؛ یک کلمه حرف توحید را نمیزند؛ یک کلمه از قرآن چیزی نمیآورد؛ یک سری احادیث مشکوک و کرامتهایی که همین دیروز و پریروز اتفاق افتادهاند.
ببینید، آدمی که ایمان داشته باشد — میگویم اصلاً آدمی که ایمان میآورد — به نظر من خیلی زود میفهمد که خیلی چیزها فرعیاند. اصل ماجرا همان حالت اسلام و ایمان و توحید و این چیزهاست؛ کل این انبیا آمدند و رفتند که همین را به بشر یاد بدهند. این فرقه چیست؟ اصلاً این بحثها، مثلاً اینکه حضرت علی جانشین پیغمبر بوده — بله، این حرف درستی است — حالا تو به آن اعتقاد داشته باشی یا نداشته باشی؛ وقتی توحید را نمیفهمی، به خدا ایمان نداری و آن را درست نکردهای، چه فرقی میکند که حالا فهمیدی حضرت علی جانشین پیغمبر بود یا نبود؟ امامها هفت تا باشند یا ۱۲ تا؛ تو اصلاً به اسلام رسیدی؟ اگر رسیدی، هدایت شدی؛ اگر نه، هیچ. تو اصلاً برو اسم امامها را، ۱۲ تا را، و فهرست ۱۲۴ هزار پیغمبر را حفظ کن؛ به هیچ دردی نمیخورد.
پکیج ایمان و امام زمان
یعنی اینورژن، یعنی نشانهٔ آدمهایی که مؤمن نیستند، دقیقاً این است که این سلسلهمراتب را نمیفهمند: اینکه اصل کدام است، تا کجایش خیلی ضروری است و کجاهایش فرعیتر میشود. ایمانشان بهنوعی یک پکیج است، همانطور که مثلاً پدرشان به آنها گفته؛ یک پکیج که کلش را باید قبول کرد. حالا اگر اینطور، یعنی پکیجی، نگاه کنید، دقیقاً آن آخری است که مهم است؛ چون اگر مطمئن شوی که امام زمان هست، کل پکیج ثابت شده است؛ خدا هم ثابت شده است. یعنی اگر مثلاً بروی جمکران و آنجا اتفاقهایی برایت بیفتد که بهنوعی به امام زمان ایمان پیدا کنی، کل ماجرا حل میشود. دیگر چرا اول به خدا ایمان بیاوری و بعد ببینی پیغمبر چیست؟ از آن طرف نیا، از این طرف برو. بهنوعی منطقی هم هست. پکیجش اینطوری است: تهاش را اثبات کن تا کلش ثابت شود.
آن منابعی که در تلویزیون صدا و سیما میآیند و حرف میزنند، چند تایشان موضوعشان توحید است؟ تقریباً هیچ. غیر از آقای جوادی آملی که به هر حال گاهی در قرآن تفسیر میکند و دارد حرف توحید و این چیزهای اصلی را میزند، بقیهٔ منابع اکثراً هم آدمهای بیسوادند؛ چون متوجه هستید که سخنرانهای صدا و سیما سال به سال همینطور سطح سوادشان پایین آمده است؛ از آدمهایی که قبلاً میآمدند، همینطور رسیدهاند به این روضهخوانها. الان کاملاً آدمهای نوحهخوان و روضهخوان میآیند و سخنرانی میکنند، نه اینکه روضه بخوانند.
انصاریان و محوریت قرآن
قرار است ما مثلاً ارشاد شویم؛ جوانهای ما را این آدمهایی ارشاد کنند که هیچ نمیدانند! یک نفر را — دارم از سخنرانیهای تلویزیون حرف میزنم — استثنا کنم: آقای انصاریان واقعاً خیلی خوب حرف میزند؛ ۹۰ درصد حرفهایش هم از قرآن است، و واقعاً هم آدمی است که به نظر من قرآن را خیلی خوب میفهمد و ارتباط حسیاش با قرآن خیلی خوب است. من معمولاً از او خوشم میآید؛ اینطور است که کمتر وارد این حواشی و اینها میشود، ولی بقیه همه دارند در حواشی صحبت میکنند.
خلاصه این حرفها را گفتم که به این موضوع اشاره کنم. آنچه شما هم گفتید را فراموش نکنید: در ظهور کرامات، خداوند اینجا رقبایی هم دارد که خطرناکاند.
من همیشه حرفم این است — نمیدانم منظورتان از «روحی» چیست — که آدمی که به جسم خودش فشار میآورد، نوعی تواناییهایی پیدا میکند؛ تواناییهایی روحی، یعنی کمی حالت معنوی. نه، اینطور نیست که همهٔ آدمهایی که از نظر معنویت خیلی بالا هستند، اهل کرامت و اینها باشند. خداوند ممکن است به یک نفر بدهد؛ همهٔ انبیا که معجزههای حضرت عیسی را نمیکردند. آدمهایی که از نظر معنوی سطحشان بالاست، مهم نیست کرامت دارند یا ندارند؛ ولی با چیزهای شیطانی که برخورد میکنند، حق و باطل را میشناسند. دیگر لازم نیست آن طرف کاری بکند یا نکند؛ طرف را که میبینند، میفهمند که این آدم الان به کجا وصل است. اینها خودشان به جایی وصلاند و میدانند چه کسانی به آنجا وصلاند؛ اینها که آنجا وصل نیستند، تکلیفشان معلوم است. خلاصه کار به اینجا میکشد که الان ما زیاد با این چیزها مواجهایم.
میخواهم تذکری هم دربارهٔ این آیه بدهم که میگوید: «يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعْبُدُوا۟ رَبَّكُمُ ٱلَّذِى خَلَقَكُمْ وَٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» (بقره · ۲۱: اى مردم، پروردگارتان را كه شما، و كسانى را كه پيش از شما بودهاند آفريده است، پرستش كنيد؛ باشد كه به تقوا گراييد). حرفم این است که گوشدادن به یک شریعت، یعنی به اوامر و نواهی و چیزهای اخلاقی، یعنی به آنچه سخن خداست، معنایش میشود عبادتکردن.
تسلیم و رضایت در مرگ
این تسلیم هم تشریعی است و هم تکوینی. مثلاً آدمی که مسلم است، اگر کم و کاستیای در خلقت خودش، در جامعهٔ خودش و در محیطش میبیند، هیچ اعتراضی ندارد: به هر حال خدا مرا در این دوران، با این وضعیت جسمانی و روانی و با این استعدادهای کم و زیاد خلق کرده است؛ من کاملاً راضیام. او در برابر هر اتفاقی که در زندگیاش میافتد تسلیم است و نسبت به همهچیز حالت رضایت و حالت تسلیم دارد. این معنای مسلمبودن است. مهم است که وقتی دارید میمیرید به این حالت رسیده باشید؛ چون اصلش این است که وقتی میآیند شما را ببرند، باید راضی باشید؛ دست و پا نزنید.
راه رسیدن به این چیست؟ اینکه عبادت کنید، بندگی کنید و حرف خدا را گوش بدهید. ببینید، مشکلی که هست این است: من الان دارم از این شریعت پیروی میکنم، ولی اصلاً هیچ احساسی نسبت به کسی که دارم از او پیروی میکنم ندارم. چیزی که میخواهم بگویم این است:
آدمی که پدرش به او گفته این شریعت خداست و تو از آن پیروی کن، اگر چنین آدمی از پدر خودش و از آنچه در جامعهٔ خودش هست، در جزئیاتی تقلید کند — مثلاً یهودیها، که شریعتشان هم خیلی سنگین است: طرف یهودیِ سنتی شده و تمام اجزای شریعت را هم دارد رعایت میکند — به هیچ چیز هم نمیرسد؛ نه به تقوا میرسد، نه به ایمان، نه به هیچ چیز. چرا؟ برای اینکه ببینید، میگوید: «يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعْبُدُوا۟ رَبَّكُمُ ٱلَّذِى خَلَقَكُمْ وَٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» (بقره · ۲۱). اگر من از کسی که مرا خلق کرده اطاعت کنم، یعنی بهطور اجمالی نسبت به خداوند این شناخت را داشته باشم که پروردگاری دارم و کسی مرا خلق کرده، در برابر اینکه خدا مرا خلق کرده، از او اطاعت میکنم.
حالا فرض کنید اصلاً به این نرسیده باشم، هیچ شناختی نداشته باشم از اینکه خدا کیست و چیست، و همینطور از مجموعهای از دستورالعملها که به من دادهاند اطاعت کنم؛ در حالی که اینجا حرف از این است که پروردگار خودتان را باید عبادت کنید. بنابراین — فکر کنم حداقلش اینطور گفته شده — لااقل باید احساسی از مخلوقبودن خودم داشته باشم: دارم خالق خودم را عبادت میکنم؛ خالق خودم را، نه آن کسی را که پدرم گفته است. چیزی باید اینجا وجود داشته باشد؛ پایهٔ حداقلی از شناخت باید وجود داشته باشد، و این هم طبیعی است.
نباید انتظار داشته باشید آدمی که هیچ شناختی ندارد، همینطور مجموعهای از دستورالعملها را به او بدهید و آنها را مثل ماشین اجرا کند؛ چنین آدمهایی رباتاند. اصلاً یک ربات هم اگر بیاید و به شریعت عمل کند، به چیزی میرسد؟
معنای حکم هنگام عمل
نمیخواهم تکرار کنم؛ ولی اگر یادتان باشد، من جایی — فکر کنم در بحث «نور» که داشتیم — خیلی بر این تأکید کردم که وقتی حکمی را عمل میکنید، اینکه از معنای این حکم چه میفهمید، مهم است.
فرض کنید کسی حجابش را رعایت میکند؛ اینکه از رعایت حجاب چه میفهمد، یعنی کاری که دارد انجام میدهد، در واقع به درکی مربوط میشود که از حجاب دارد. ممکن است کسی حجاب را رعایت کند برای اینکه پدرش از او خواسته؛ این دارد حرف پدرش را گوش میکند؛ کاری که دارد انجام میدهد این است. یکی دارد حجاب را رعایت میکند برای اینکه مورد تعرض قرار نگیرد. یکی درک خیلی عمیقتری از حجاب دارد.
میزان درکی که شما از یک حکم دارید مهم است. در واقع آنچه آن موقع میگفتم این است که معنایی که شما از حکم برداشت میکنید و میفهمید، همان چیزی است که دارید عمل میکنید. به آن معنایی که در ذهنتان هست عمل میکنید، نه به صرفِ ظواهر. هزار نفر ممکن است به احکامی عمل کنند و تأثیرهای متفاوتی رویشان بگذارد، بسته به اینکه درکشان از حکم چه عمقی دارد و به چه دلیلی این کار را انجام میدهند: مثلاً از ترس پلیس این کار را میکنند، یا از ترس پدرشان، یا به دلیل چیزهای خیلی متفاوت. به هر حال اینجا میخواهم توجهتان را به ادامهای جلب کنم که این واژهٔ «عبادت» دارد.
مثل اینکه دارد به شما میگوید حسی که باید نسبت به خداوند داشته باشید، یعنی حس مناسب، چیست؛ آنچه عبادتش میکنید و از آن اطاعت میکنید، حسش چیست: صرفاً خالق جهان است، یا نه، نوعی ارتباط خصوصی میان خودتان و او میبینید؟ بدون اینکه بخواهم وارد جزئیات شوم، فقط میخواهم توجهتان را به توصیفی جلب کنم که بعد از واژهٔ «عبادت» آمده است: چه کسی را عبادت میکنید؟ و اینطور تقوا به دست میآید: «يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعْبُدُوا۟ رَبَّكُمُ ٱلَّذِى خَلَقَكُمْ وَٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» (بقره · ۲۱)؛ «ٱلَّذِى جَعَلَ لَكُمُ ٱلْأَرْضَ فِرَٰشًۭا وَٱلسَّمَآءَ بِنَآءًۭ وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءًۭ فَأَخْرَجَ بِهِۦ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ رِزْقًۭا لَّكُمْ ۖ فَلَا تَجْعَلُوا۟ لِلَّهِ أَندَادًۭا وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ» (بقره · ۲۲: همان [خدايى] كه زمين را براى شما فرشى [گسترده]، و آسمان را بنايى [افراشته] قرار داد؛ و از آسمان آبى فرود آورد؛ و بدان از ميوهها رزقى براى شما بيرون آورد؛ پس براى خدا همتايانى قرار ندهيد، در حالى كه خود مىدانيد).
تصور یهود از خدا در عبادت
به نظر من این آیه دارد میگوید اگر شما خدای ابراهیم را، یعنی مثلاً خدای اجداد قوم خودتان را، عبادت کنید — آنطور که بعضی از یهودیها رسماً، موقع عبادت، چنین تصوری از خدا دارند — این به نتیجه نمیرسد.
هرچقدر این توصیف عمومیتر شده باشد، و هم احساس خصوصی داشته باشند و خدا را رب خودشان و خالق خودشان بدانند، و هم به احساسی برسند از اینکه رب من همان است که باران میفرستد، همان است که زمین را خلق کرده است، و هرچقدر این احساس قویتر باشد و امیدشان هم به این موجود بیشتر باشد، به اینکه به تقوا برسند نزدیکترند. وگرنه ممکن است زحمتشان هدر برود؛ کامل که نه، ولی به هر حال. میخواهم توجهتان را جلب کنم که کمی دقت کنید.
این توصیف قشنگ و مهمی از آن چیزی است که باید عبادت شود. آیهٔ بعدی میگوید: «وَإِن كُنتُمْ فِى رَيْبٍۢ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا۟ بِسُورَةٍۢ مِّن مِّثْلِهِۦ وَٱدْعُوا۟ شُهَدَآءَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ» (بقره · ۲۳: و اگر در آنچه بر بنده خود نازل كردهايم شك داريد، پس -اگر راست مىگوييد- سورهاى مانند آن بياوريد؛ و گواهان خود را -غير خدا- فرا خوانيد).
این آیه از آن آیههای معروفِ به اصطلاح «تحدی» است؛ میگویند معجزهٔ قرآن همین است که مردم را دعوت میکند که اگر میتوانید، مثلاً سورهای مشابهش بیاورید.
در این بحث، نکتهٔ اول این است که برمیگردیم به همان آیهٔ اول سوره؛ سوره با این آیه شروع شد: «ذَٰلِكَ ٱلْكِتَٰبُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًۭى لِّلْمُتَّقِينَ» (بقره · ۲: اين است كتابى كه در [حقانيت] آن هيچ ترديدى نيست؛ [و] مايه هدايت تقواپيشگان است). مثل اینکه بعد از «متقین» پرانتزی باز شد که متقین چه کسانیاند و چگونه میشود تقوا پیدا کرد.
حالا برگشتیم به آن «لَا رَیْبَ فِیهِ»؛ یعنی این آیه عیناً مثل ادامهٔ آن آیه است. این آیه میتوانست بعد از آن آیه بیاید و بگوید: «ذَٰلِكَ ٱلْكِتَٰبُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًۭى لِّلْمُتَّقِينَ» (بقره · ۲)، «وَإِن كُنتُمْ فِى رَيْبٍۢ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا۟ بِسُورَةٍۢ مِّن مِّثْلِهِۦ وَٱدْعُوا۟ شُهَدَآءَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ» (بقره · ۲۳). این ادامه هم این است که اگر ریب دارید، بروید سورهای مشابهش درست کنید و بیاورید.
واژهٔ «ریب» هم آنجا معنایش معلوم میشود: ریب به این معنا که شکی در، مثلاً، الهیبودنش و این چیزها باشد؛ نه اینکه در معانیاش شکی باشد. چون در این آیه زمینهٔ آن آیه معلوم است: «وَإِن كُنتُمْ فِى رَيْبٍۢ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا۟ بِسُورَةٍۢ مِّن مِّثْلِهِۦ وَٱدْعُوا۟ شُهَدَآءَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ» (بقره · ۲۳)؛ مثل اینکه در حقیقتِ این چیزی که نازل شده شک دارید. این «عبد» هم تکرار همان واژهٔ «عبد» در بالاست.
مثل اینکه این بهنوعی ادامهٔ آن آیات هم هست که شما چگونه میتوانید به تقوا برسید؟ باید عبادت کنید؛ و نمونهاش خود پیغمبر ماست. نمیگوید «عَلَىٰ رَسُولِنَا»؛ نمیگوید «عَلَىٰ» و اسم او را نمیبرد؛ میگوید «عَلَىٰ عَبْدِنَا» نازل کردیم. پیغمبر هم از همین راهی که اینجا پیش پای شما گذاشته شده، یعنی از راه عبودیت، به اینجا رسیده که قرآن بر او نازل شده است.
تحدی قرآن و قضاوت
این بهنوعی تأکید بر اهمیت عبادت هم هست که حرف از نازلشدن بر «عبد» میزند. اما اینکه معنای این تحدی چیست، متکلمان حرفهای مختلفی زدهاند و چیزهایی گفتهاند. چیزی که مشهور است و فکر میکنم درست است، این است که واقعاً امکان اینکه بشری بتواند سورهای مشابه قرآن بیاورد، وجود ندارد.
پرسشی را که قبلاً جواب دادهام، فقط بهعنوان یادآوری اشاره میکنم؛ چون امیدی ندارم که آدمها همهٔ این چیزها را گوش کرده باشند، و اگر هم گوش کرده باشند، یادشان باشد. یک بار این سؤال شد که حالا قاضی کیست؟ اگر کسی سورهای بیاورد و ادعا کند که این به خوبیِ مثلاً سورهای از قرآن است، چه کسی قرار است قضاوت کند؟ مسلمانها میگویند نیست، آنها میگویند هست. جواب این است که به هر حال قضاوت چیزی است که در طول زمان انجام میشود. مثلاً الان میگویند ابوالعلاء معری چیزی در رقابت با قرآن نوشته است.
ممکن است ابوالعلاء معری در زمان خودش از ادبیات زمان خودش استفاده کرده و چیز قشنگی درست کرده باشد؛ ولی الان اگر آن را جلوی قرآن بگذارید، شرمآور است؛ هم از نظر محتوا و هم از نظر سبک نگارش، در برابر خوبی قرآن. ممکن است بگویید در همان لحظه اختلافهایی پدید بیاید، معلوم نشود و بحثها به نتیجه نرسد. ولی حرف قرآن این است که کسی نمیتواند چنین کاری بکند: بیاورید تا معلوم شود؛ سورهای تعیین کنید و بگویید من میخواهم سورهای شبیه این بیاورم؛ حالا میخواهد سورهٔ کوچکی هم باشد. نمیتوانید این کار را بکنید؛ یعنی بعد از آنکه آوردید، این سباستین و عدهای از آدمهایی که صادقانه برخورد میکنند، قانع میشوند که این به خوبیِ آن سوره نیست.
این چیز دیگری است، مبارزهطلبانه. قضاوت اینها قرار نیست با مسلمانها باشد؛ با کس دیگری است: آدمی منصف و بیطرف، در طول زمان. فکر میکنم نکتهٔ مهم این است که شما الان متون ادبی خیلی خوبِ مثلاً قرنهای قبلِ ما را با قرآن مقایسه کنید: این متون چقدر پر از چیزهایی است که مثلاً از تفسیر طبری وارد کردهاند؛ چقدر پر از خرافات و اوهام قدیمیاند؛ چیزهایی که شما در قرآن مشابهش را نمیبینید. مثلاً تورات در مقابل قرآن کاملاً این حالت را دارد: همهٔ داستانهایی که در قرآن هست، در تورات هم هست، و اینها در قرآن جلوهٔ خیلی معقولی دارند؛ ولی آنجا به اصطلاح عالمی چیز وجود دارد: تضمینات بیخود وجود دارد، اغراقهای عجیب و غریب وجود دارد، از چیزهای باورنکردنی که اصلاً معقول نیست.
آیات بهشت و مثل بعوضه
بعد این تهدید آمده است که «اگر لم تفعلوا»؛ تهدید به اینکه — اولین جایی است که به هر حال دارند تهدید میشوند — جهنمی هست. بعد این آیه میآید که «بشر الذین آمنوا و عملوا الصالحات ان لهم جنات تجری من تحت الانهار»، الی آخر.
و بعد این آیه میآید: «۞ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَسْتَحْىِۦٓ أَن يَضْرِبَ مَثَلًۭا مَّا بَعُوضَةًۭ فَمَا فَوْقَهَا ۚ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ ٱلْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ ۖ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فَيَقُولُونَ مَاذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلًۭا ۘ يُضِلُّ بِهِۦ كَثِيرًۭا وَيَهْدِى بِهِۦ كَثِيرًۭا ۚ وَمَا يُضِلُّ بِهِۦٓ إِلَّا ٱلْفَٰسِقِينَ» (بقره · ۲۶: خداى را از اينكه به پشهاى -يا فروتر [يا فراتر] از آن- مَثَل زند، شرم نيايد. پس كسانى كه ايمان آوردهاند مىدانند كه آن [مَثَل] از جانب پروردگارشان بجاست؛ ولى كسانى كه به كفر گراييدهاند مىگويند: «خدا از اين مَثَل چه قصد داشته است؟» [خدا] بسيارى را با آن گمراه، و بسيارى را با آن راهنمايى مىكند؛ و[لى] جز نافرمانان را با آن گمراه نمىكند). میخواهم کمی دربارهٔ این بحثی که مانده صحبت کنم: این چه مسئلهای است که اینجا آورده شده و این حرف را میزند؟
چرا یکدفعه این آیه آمده است: «۞ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَسْتَحْىِۦٓ أَن يَضْرِبَ مَثَلًۭا مَّا بَعُوضَةًۭ فَمَا فَوْقَهَا ۚ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ ٱلْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ ۖ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فَيَقُولُونَ مَاذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلًۭا ۘ يُضِلُّ بِهِۦ كَثِيرًۭا وَيَهْدِى بِهِۦ كَثِيرًۭا ۚ وَمَا يُضِلُّ بِهِۦٓ إِلَّا ٱلْفَٰسِقِينَ» (بقره · ۲۶)؟ مناسبتش با آیاتی که قبل و بعدش هست چیست؟ یک کار ساده این است که بگویم چون قبلاً دو مثل آمده، منظور همان است؛ منظور همین دو تمثیل است که دربارهٔ «الذین فی قلوبهم مرض» آمده، و از اول که خواندیم تا اینجا، تمثیلهایی که داشتیم همینها بوده است. بنابراین لابد این آیه به داخل آن پرانتز برگشته و دارد میگوید خداوند هر جور مثلی میتواند بزند. خیلیها این حرف را زدهاند. به نظرم حرف خیلی مناسبی نیست.
البته، بله، در مقابل آنچه داریم دربارهاش حرف میزنیم، تمثیل همیشه بهنوعی نازلکردن است: یک چیز معنوی را محسوس میکنید؛ بنابراین ممکن است بگویید در ذات تمثیل نوعی حالت پشهوار وجود دارد. یعنی حالا اینکه اینجا و آنجا قرار است حرف از شعله روشنکردن باشد و اینکه خدا آن را خاموش میکند و اینها، میتوانید بهنوعی بگویید اینها حرفهایی است که سطحش نسبت به واقعیتی که داریم دربارهاش حرف میزنیم، پایینتر است؛ برای اینکه یک چیزِ به اصطلاح معقول را به سطح محسوس میآورید؛ بنابراین همیشه در جهت نازلکردن راه میروید.
اما این استدلال که بگویم تمثیل آنجا پشه و مگس و اینها نداشت، چندان استدلالی نیست؛ خب، یک مثل در قرآن هست که در آن مگس آمده است. بنابراین اینطور به آن نگاه نکنید که ناظر به آن تمثیلهاست. ولی من عدم مناسبتش را میبینم: موضوع بهنوعی تمام شده و واقعاً اینجا چیز زیادی ندارد که به آن برگردیم. منظورم آن تفسیر است.
تمثیل جنت و دو مقدمه
به نظر من واضح است، و شما هم بگویید که برای شما هم واضح است، که منظور همین آیهٔ قبلش است و داستان آدم که بعدش قرار بود بیاید؛ هر دوی آنها در واقع تمثیل بهشت است: «جنات» به جای بهشت آمده است. اولاً قرآن دستکم دو بار، وقتی از بهشت با این توصیف حرف میزند که «جنات تجری من تحت الانهار»، صراحتاً میگوید «مثل الجنه التی وعد المتقون، جنات تجری من تحت الانهار». بنابراین این مَثَل است؛ قرآن صراحتاً میگوید این مَثَل است؛ پس دنبال واژهٔ «مثل» نگردید که هفت آیه قبل آمده است. این تشبیه بهشت به جنت جزو تمثیلهای قرآن است.
و دقیقاً پس از آن آیه، این آیهای که از آن حرف میزنیم، شروع مقدمهٔ دوم است. یعنی ماجرای «ذالک الکتاب لا ریب فی هدی للمتقین»، و اینکه متقین چه کسانیاند و چگونه میشود متقی شد و اینکه آن ریب چگونه میتواند برطرف شود، بحث شد، با همان تهدید به جهنم برای کسانی که ریبشان را برطرف نمیکنند؛ و این آیه در واقع شروع مقدمهٔ دوم است که داستان آفرینش است.
از همین حالا دارد میگوید «ان الله لا»، و اینکه این تمثیلی است که آوردهایم: مثلاً فرشتهها حرف میزنند و — نمیدانم — میگویند چرا اینطور است؛ بعد اینها را میفرستند. فرض کنیم حرف از این است که اینها برهنه شدند و بعد — نمیدانم — آنطور شد و هبوط کردند. اگر بحثهای مرا گوش کرده باشید، این در واقع حالت تمثیلی دارد: به یک معنا ظاهرکردنِ حقیقتی است که در واقع پیش از به دنیا آمدن انسان اتفاق میافتد. نکته هم این است که این تمثیل در آیهٔ قبلش هم آمده است؛ بنابراین این آیه در واقع مَثَل است: «۞ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَسْتَحْىِۦٓ أَن يَضْرِبَ مَثَلًۭا مَّا بَعُوضَةًۭ فَمَا فَوْقَهَا ۚ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ ٱلْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ ۖ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فَيَقُولُونَ مَاذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلًۭا ۘ يُضِلُّ بِهِۦ كَثِيرًۭا وَيَهْدِى بِهِۦ كَثِيرًۭا ۚ وَمَا يُضِلُّ بِهِۦٓ إِلَّا ٱلْفَٰسِقِينَ» (بقره · ۲۶).
فقط میخواهم به این قشنگی اشاره کنم: آن آیهٔ «و بشری الذین آمنوا» بهنوعی خیلی به قبل و بعدش پیوسته است و ممکن است به نظرتان نتیجهٔ منطقیِ بعد از تهدید به عذاب باشد؛ و بهنوعی هم، به دلیل اینکه از بهشت صحبت میکند، خیلی خوب به مقدمهٔ دوم وصل میشود؛ عین لولا عمل میکند.
اتصال دو مقدمه سوره
یعنی آن آیهٔ «بشری الذین آمنوا» الان یا انتهای آن یکی مقدمه است که حرف بهشت را زده، یا اول این مقدمه است که قرار است از سکونت انسان در بهشت و نحوهٔ برگشتنش به بهشت حرف بزند. دقیقاً این آیه، که حالت تمثیلی هم دارد، و آیهٔ بعدی هم که به آن میچسبد، وسط این دو مقدمه قرار گرفته است؛ بهنوعی این دو را به هم وصل میکند، بدون اینکه هیچ دستاندازی احساس کنید: از آن مقدمه به این مقدمه میآیید. برای همین هم بهنوعی خیلی معلوم نیست که کجا وارد مقدمهٔ دوم شد.
ممکن است کسی فکر کند که خب، این آیه به آیهٔ قبلش خیلی خوب چسبیده است: حرف از رفتن به جهنم است و یکدفعه حرف از بهشت؛ معمولاً بحث در قرآن اینطور است که حرف از جهنم است و بعدش حرف بهشت، یا اگر حرف بهشت است، بعدش حرف جهنم. بعد، چون حالت تمثیلی دارد، آیهٔ بعدی هم بهنوعی به این مربوط میشود. ولی احساس من این است که از «ان الله لا یستحی» مقدمهٔ دوم است و آن آیه هم بهنوعی واسطهٔ این دو مقدمه است. به همین دلیل هم نمیخواهم از «۞ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَسْتَحْىِۦٓ أَن يَضْرِبَ مَثَلًۭا مَّا بَعُوضَةًۭ فَمَا فَوْقَهَا ۚ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ ٱلْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ ۖ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ فَيَقُولُونَ مَاذَآ أَرَادَ ٱللَّهُ بِهَٰذَا مَثَلًۭا ۘ يُضِلُّ بِهِۦ كَثِيرًۭا وَيَهْدِى بِهِۦ كَثِيرًۭا ۚ وَمَا يُضِلُّ بِهِۦٓ إِلَّا ٱلْفَٰسِقِينَ» (بقره · ۲۶) به بعد را، که داستان آفرینش است، بحث کنم؛ فعلاً خیلی ضرورت ندارد دربارهاش صحبت کنم.
نکتهٔ اصلی این مقدمه در واقع آشناشدن با این است: «فَتَرَى ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ يُسَٰرِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَىٰٓ أَن تُصِيبَنَا دَآئِرَةٌۭ ۚ فَعَسَى ٱللَّهُ أَن يَأْتِىَ بِٱلْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍۢ مِّنْ عِندِهِۦ فَيُصْبِحُوا۟ عَلَىٰ مَآ أَسَرُّوا۟ فِىٓ أَنفُسِهِمْ نَٰدِمِينَ» (مائده · ۵۲: مىبينى كسانى كه در دلهايشان بيمارى است، در [دوستى] با آنان شتاب مىورزند. مىگويند: «مىترسيم به ما حادثه ناگوارى برسد.» اميد است خدا از جانب خود فتح [منظور] يا امر ديگرى را پيش آورد، تا [در نتيجه آنان] از آنچه در دل خود نهفته داشتهاند پشيمان گردند). الان در واقع دو سری صحبت دارم.
فقه و شریعت جزء مهم دین
این دو قسمتِ این مقدمه را گفتم؛ هر دو مقدمه قرار است در آخر شما را به این نتیجه برسانند که شریعت چیز واجبی است. اگر باز هم به نتیجه نرسیدید، دیگر خودتان میدانید.
من مدام تأکید میکنم: نسبت به اوضاع و احوال سیاسی و اجتماعیمان خیلی احساس خلل دارم. اگر این اوضاع آنطور که به نظر میرسد پیش برود، فکر میکنم خیلیها — کسانی که روشنفکر دینیاند، و کسانی که اصلاً دینی نیستند — از همین حالا به اصطلاح چنگالهایشان را تیز کردهاند برای حمله به کل فقه و شریعت و همهٔ چیزهایی که این سالها در واقع با مسائل سیاسی هم قاطی شده است. من شخصاً خیلی نگرانم. به نظرم در خیلی از مردم هم آمادگیای پدید آمده است که اصلاً مسائل فقه و شریعت و اینها را کلاً نفی کنند. من به شدت مخالفم.
از اول تأکید میکنم که همین چیزی که ما به آن فقه میگوییم، یعنی شریعت، جزء بسیار مهمی از دین است؛ اصلاً دین بدون شریعت و این حرفها به نظر من معنا ندارد. به هر حال دوران خطرناکی است.