او ادامهٔ جلسهٔ قبل را میگوید که یهودیت دینی وابسته به تاریخ است، و میخواهد آن گفتهها را با اسناد و مدارک از تورات و قرآن تقویت کند. جلسه از عهد ابراهیم و وعدهٔ ارض مقدس میگذرد، به معنای برگزیدهبودن قوم بنیاسرائیل و توصیف ظهور خداوند در برابر آنان میرسد، سپس به ادعای تحریف تورات و عهد ابدی میپردازد. او در بخشهایی تصریح میکند که فعلاً در موضع دفاع است و از طرف یهودیان حرف میزند.
عهد ابراهیم و وعدهٔ سرزمین
به گفتهٔ او میشود مسلمان بود و از تاریخ اسلام بیخبر ماند، ولی یهودیت وابسته به تاریخ است، چون ایمان یهودی ایمان به کشف الهی در تاریخ، بهویژه پای کوه سینا، است. خداوند عهد ابراهیم را آنجا با بنیاسرائیل تجدید کرد: قوم خداوند باشند، بت نپرستند و به شریعت عمل کنند، و سرزمینی مقدس از آنِ ایشان باشد. او میگوید این به معنای نبودن اعتقادات عقلانی دربارهٔ توحید و نبوت نیست؛ یهودیت پیش از همهٔ ادیان کلام و فقه ساخته است.
او میگوید این عهد در قرآن هم نقل میشود، و سپس از سفر پیدایش، باب ۱۷، میخواند: خداوند نام ابرام را به ابراهیم تغییر میدهد و عهد خود را تا ابد با نسل او برقرار میکند. ابراهیم پس از وعدهٔ تولد اسحاق میگوید همان اسماعیل را منظور بدار، ولی خداوند میفرماید ساره پسری خواهد زایید و عهد را با اسحاق استوار میکند؛ اسماعیل را هم برکت میدهد و ۱۲ امیر از او برمیخیزد. به گفتهٔ او این دلایل متنی یهودیان است که عهد به اسحاق رسید.
تمرد در آستانهٔ ارض مقدس
او میگوید در تورات نه یک بار، بلکه ۱۰۰ بار از سرزمینی سخن میرود که بنیاسرائیل قرار است به آن برسند، و واضحترین اشارهٔ قرآن به آن آیهٔ سورهٔ مائده است که موسی میگوید به سرزمین مقدسی که خداوند برای شما مقرر داشته درآیید. هم قرآن و هم تورات نقل میکنند که بنیاسرائیل نخستین بار که به آنجا رسیدند تمرد کردند: گفتند آنجا قومی جبار است و تا آنان خارج نشوند وارد نمیشوند.
بنا بر تورات از هر یک از اسباط دوازدهگانه یک نفر برای بررسی کنعان رفت، ده نفرشان گفتند آنجا غولهایی هستند و دو نفر مردم را ترغیب کردند؛ یکی از آن دو یوشع بن نون بود. مردم تحت تأثیر آن ده نفر قرار گرفتند. او تأکید میکند که «کتب الله لکم» در قرآن به همان کسانی برمیگردد که آن زمان آنجا بودند، نه به همهٔ فرزندان ابراهیم که جاهای دیگر پراکندهاند. به دلیل این تمرد چهل سال در بیابان سرگردان ماندند.
موسی نزد فرعون و قوم برگزیده
او میگوید طبق قرآن هدف موسی دعوت مصریان به یکتاپرستی نبود؛ به نظر میرسد هدف اصلی رسالتش نجات بنیاسرائیل از بردگی بود. شاهدش سورهٔ طه است و سفر خروج، باب چهارم، که خداوند اسرائیل را فرزند ارشد خود میخواند و میگوید بگذار بیایند و عبادت کنند، وگرنه پسر ارشد تو را میکشم. بعداً فرزندان ارشد مصریان کشته میشوند.
به گفتهٔ او خداوند قومی را انتخاب کرده و به عبادت خود اختصاص داده است؛ در تورات آمده «شما برای من مملکت کهنه و امت مقدس خواهید بود». او میخواهد این شک و شبهه برطرف شود که چنین ماجرایی در تاریخ اتفاق افتاده است، و میگوید قرآن هم مسئلهٔ انتخاب یک قوم خاص را به نوعی تأیید میکند.
معنای برگزیدهبودن
او به پرسش از ملاک و معنای برگزیدهبودن قوم بنیاسرائیل پاسخ میدهد که این همان پرسشهایی است که وقتی کسی به پیامبری برگزیده میشود پیش میآید. او فکر میکند قوم بنیاسرائیل در میان بقیهٔ اقوام مثل پیامبری هستند که ارتباط مستقیم با خداوند داشتند و از آنان خواسته میشد الگوی یک زندگی اجتماعی باشند. به نظر او اگر کسی بپرسد چرا انتخاب شدند، راهی نمیماند جز پذیرفتن اینکه صلاحیت و نوعی برتری داشتند، همانطور که پیامبر بیدلیل انتخاب نمیشود؛ آنان نسل ابراهیماند و معنویت او را به ارث بردهاند.
او میگوید ممکن است کسی فضیلتدادن را فقط به معجزات و پیامبران ببیند، ولی به نظر او این نوعی نادیدهگرفتن حکمت خداست. میگوید نمیخواهد وارد بحثهای معاصر شود، اما همین امروز هم فضیلتهای این قوم آشکار است و اگر تعصب نداشته باشید نوعی باهوشبودن را در آنان میبینید. او تأکید میکند نمیخواهد روی مسائل قومی خیلی تأکید کند.
او فکر میکند زبانهای عبری و عربی زبانهای مقدسیاند، چون خداوند آیات خود را به آنها نازل کرده، و زبان ابراهیم زبانی پاک بود که جداشدن او از قومش امکان ادامهاش را در نسلش داد. عبری را از «عبور» میداند؛ میگوید اگر این درست باشد، منتسب به ابراهیم است.
یکی از حاضران میگوید قرآن بر امتحانها تأکید دارد و «فضل» به معنای استعداد بالقوه است. او پاسخ میدهد سختگیری خداوند به بنیاسرائیل به معنای لجوجبودن آنان نیست، چون رابطهٔ خدا با پیامبر و اطرافیان او هم همینگونه است و رابطهٔ خدا با اقوام دیگر را در قرآن چندان نمیبینیم. دربارهٔ فضل میگوید حتی اگر بالقوه باشد، به هر حال برتری است.
تجلی خداوند بر بنیاسرائیل
او تأکید میکند اتفاقی که برای بنیاسرائیل افتاد یگانه است و قوم یهود هم بر همین تأکید دارند؛ خداوند با هیچ قوم دیگری چنین مناسباتی برقرار نکرد. در قرآن وقتی از خداوند آیاتی میخواهند که همهچیز آشکار شود، پاسخ این است که آنگاه دیگر آخر کار است؛ ظهور خداوند نشانهٔ عذاب است.
او میگوید کمی خود را جای بنیاسرائیل بگذارید و ببینید آنان چه دیدند: شکافتهشدن دریا، و فرعون که جلوی چشم آنان در آب غرق میشود. معجزات مسیح، مثل مرده زنده کردن، به گفتهٔ او آن حالت عظمت را ندارد. سپس از سفر خروج میخواند که خداوند آنان را در روز با ستونی از ابر و در شب با ستونی از آتش هدایت میکرد، و دربارهٔ «من و سلوی» میخواند که خداوند از آسمان نان میفرستد و بلدرچین میآید.
او میگوید این همراهی خداوند با عذاب هم همراه بود و تورات در نقل نافرمانیهای آنان کم نمیگذارد؛ بارها به موسی میگفتند ای کاش ما را از مصر بیرون نمیآوردید. سپس بخشی از آمدن به پای کوه سینا را میخواند: خداوند میگوید اگر مطیع باشید «شما قوم خاص من خواهید بود»، و قوم یکصدا میگویند «هرچه خداوند از ما خواسته است، انجام میدهیم». او این صحنه را تجسم میکند: رعد و برق، ابر غلیظ، صدای شیپور، کوهی که از دود پوشیده شد.
حافظهٔ نسلی و پیوند دین با قوم
او میگوید لازم نیست ایدههای یونگ را با جزئیات بدانید، ولی میشود پذیرفت که وقتی قومی بهطور دستهجمعی در چنین ماجراهای عظیمی شرکت میکنند، انعکاسی که در روحیهٔ آنان پیدا میکند به نوعی در نسلشان هم منعکس میشود؛ در روانکاوی هم عدهای معتقدند تجربیات تاریخی منتقل میشود. با این فرض شاید عجیب نباشد که یهودیان وقایع تورات را به این راحتی باور میکنند. او میگوید «تصور شخصی من این است» که این وقایع نوعی «ایمیج» در روان نسل بنیاسرائیل گذاشته است.
به نظر او پیوند دین یهود با قومیت یهود نهتنها دور از ذهن نیست، بلکه قابل دفاع است: قومیت آنان یعنی فرزندان یک پیامبر، و اگر قبول داشته باشیم که ویژگیهای معنوی در نسل پیامبران حفظ میشود، عجیب نیست که خداوند قومی را نمایندهٔ خود انتخاب کرده باشد. او میگوید اسلام اعتقادی است که هر کس به آن ایمان میآورد، ولی دین بنیاسرائیل به قومی با استعدادهای ویژه اختصاص یافته است.
او تصریح میکند نمیگوید همهٔ بنیاسرائیل خوباند؛ میگوید استعدادهای معنوی ویژهای دارند، و میشود آدمی بسیار مستعد بود و بسیار بد شد.
یکی از حاضران میگوید نسلهای آنان در مواجهه با آن تجربهها داغان بوده است. او پاسخ میدهد همه رفتار ناجور نداشتند، مثل هارون و یوشع، و آنان بیایمان نشدند. میگوید اگر ما هم بودیم احتمالاً همین حرفها را میزدیم؛ اگر چهل سال معجزه و غذای الهی عادی شود، ویژگی بشر این است که آن را عادی بگیرد.
تحریف تورات و حفظ وحی
او میگوید فعلاً در موضع دفاع است و اگر نکات منفی به ذهنش بیاید نمیگوید. دربارهٔ این ادعا که تورات تحریف شده میگوید به نظرش مسلمانان به طرز عجیبی فوراً چنین میگویند، در حالی که به احادیثی که تحریفشده میدانند رجوع میکنند. اگر درصدی تحریف شده باشد، آیا باید کلاً کنار گذاشت؟ پس احادیث را هم نباید خواند.
از آلعمران میخواند که اهل کتاب یکسان نیستند و گروهی آیات الهی را در دل شب میخوانند، و میپرسد این آیات چیست؛ دستکم این آیه دربارهٔ کتاب موجود در زمان پیامبر سخن میگوید. میگوید تقریباً بهطور قطع میدانیم تورات فعلی بسیار قدیمی است و کشف تومارهای بحرالمیت حدود سال ۱۹۴۷ این را تثبیت کرد.
او میگوید علمای مسلمان نباید به گفتن «تحریف شده» بسنده کنند؛ همانطور که علما برای احادیث عمر میگذارند تا درست را از غلط بفهمند، طبیعی است که با متون مقدس دیگر هم چنین کنند. او واجببودن این را نمیگوید و تأکید میکند نمیخواهد بگوید تورات کلمهبهکلمه نوشتهٔ موسی است. یکی از حاضران میگوید برای احادیث روش تشخیص هست؛ او پاسخ میدهد روشهای بینالمللی آکادمیک هست.
به گفتهٔ او یهودیان معتقدند خداوند عیناً به موسی وحی کرده و تورات حفظ شده؛ استدلالشان این است که چطور ممکن است خدا وحی کند و بعد آن در طول تاریخ از بین برود. همین استدلال را مسلمانان دربارهٔ حفظ قرآن میآورند. او میگوید از استدلالی عقلی صحبت میکند و مکانیسمش برایش مهم نیست؛ هرچه دربارهٔ قرآن بگویید، دربارهٔ تورات مشابهش را میگوید. و میگوید «من یهودی نیستم».
ابدیبودن عهد و شریعت
او میگوید یهودیان شک ندارند که در سینا عهدی بسته شد و نمیتوانند بپذیرند که نقض شده باشد. او تصریح میکند که در این بخش «بهعنوان یک یهودی خیلی رفرمیست» حرف میزند: فرض کنید خداوند با اقوام دیگر هم عهد بسته باشد؛ چرا عهد با بنیاسرائیل باطل شده است؟ در همین نقش میگوید یهودیان در طول تاریخ هر خفتی را پذیرفتند تا شریعت را رعایت کنند.
اگر یهودیان بپذیرند که مسیح و پیامبر اسلام هم پیامبرند، باز میپرسند چرا دین یهود دیگر دین نیست و یهودیان باید مسلمان شوند. به گفتهٔ یهودیان شریعت موقت نبوده؛ او میگوید «توپ در زمین شماست» و از مسلمانان میپرسد اگر ۳۰ سال پیش نمیشد دین را فیکس کرد، شریعت ۱۴۰۰ سال پیش چطور فیکس شد.
یکی از حاضران میپرسد عهد همان ده فرمان بوده یا شریعت. او پاسخ میدهد ده فرمان اساس عهد است و جزئیات شریعت، مثل ساختن خیمه و تابوت عهد و عید فصح، پیش از سینا و پس از آن گفته شد. میگوید برایش دشوار است که فیالبداهه بهعنوان یهودی پاسخ دهد. یکی از حاضران میگوید عهد اصلاً نقض نشده و او میگوید میخواست به همین نتیجه برسد.
او میگوید فعلاً ثبات شریعت طبیعیتر از تغییر آن است؛ نمیخواهد بگوید استدلالی پشتش هست و با شوخی میگوید شاید بعداً که روحی که در او حلول کرده خارج شود، خودش این حرفها را نزند. در پایان کتاب «یهودیت، بررسی تاریخی» را معرفی میکند و میگوید این دو جلسه را از نظر ترتیب مطالب تقریباً مشابه آن پیش برده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه