هدف دوره آشنایی با یهودیت و انعکاس آن در قرآن است و او میگوید میخواهد مثل یک آدم یهودی بحث کند و اشکال بعضی استدلالها را بعداً بگوید. این جلسه به جای ادامهٔ اصول اعتقادی با تاریخ قوم یهود پیش میرود، از مرگ موسی تا داوران، پادشاهان و اسارت بابلی. بعد به عهد و رسالت قوم یهود برمیگردد و استدلال یهودیها دربارهٔ تحریفنشدن تورات، خاتمیت و منشأ یهودی ادیان دیگر را شرح میدهد.
هدف و شیوهٔ بحث
هدف دوره بیشتر از آشنایی با یهودیت است: میخواهند به انعکاسی که یهودیت و تاریخ بنیاسرائیل در قرآن دارد نزدیک شوند. او میگوید میخواهد احساس یهودیبودن را منتقل کند، یعنی اینکه یک یهودی دنیا و دین خودش را چگونه میبیند و برای خودش چه رسالتی قائل است، و سعی میکند مثل یک آدم یهودی بحث کند. خودش میداند حرفهایی که میزند اشکالهایی دارد و میخواهد بعداً بگوید اشکال بعضی از استدلالها کجا بوده. او تأکید میکند که ممکن است بعضی ادعاها را با توجه به اعتقادهای مسلمانها و آنچه در قرآن آمده کمی تقویت کند و همهٔ حرفهایش لزوماً همان نیست که یهودیها گفتهاند. میگوید سؤالها را برای فهمیدن حرفها و ادعاها بپرسند، نه برای ایراد گرفتن.
بهطور طبیعی باید اصول اعتقادی یهودیت را ادامه میداد، ولی جلسه را با تاریخ قوم یهود پیش میبرد، چون جای مناسب دیگری برای گفتن این مسائل تاریخی پیدا نمیکند. این تاریخ برای یهودیها مهم است، چون پنج فصل اول تورات تاریخ یهود را تا یک جایی گزارش میکند، و برای ما هم مهم است، چون بخشی از آن در قرآن منعکس شده و برای فهمیدن اشارههای قرآن شاید لازم باشد.
موسی و یوشع
به روایت تورات، خداوند به عنوان مجازات حضرت موسی را ممنوع میکند که وارد ارض مقدس شود؛ سرزمین را از بالای کوه به او نشان میدهد و موسی از دنیا میرود. چون یهودیها اصرار دارند که تورات را خود موسی نوشته، دربارهٔ همین قطعهٔ مرگ موسی بحث شده است. میشود آن را به نوعی اعجاز حواله کرد، یعنی کس دیگری این قطعهٔ آخر را از طرف خداوند نوشته.
یوشع جانشین موسی شد و قوم را از رود اردن عبور داد، وارد سرزمین کنعان شدند، جنگیدند و پیروز شدند و سرزمین مقدس بین اسباط بنیاسرائیل تقسیم شد. او در قرآن، جایی که حرف از جوشیدن چشمهها در سنگ است، اشارهای به جدا شدن اسباط میبیند، هرچند به گفتهٔ او این مربوط به زمان حضور در سرزمین مقدس نیست، و آن را تأییدی میداند که این اتفاقها به فرمان خداوند بوده. پیش از ورود، یوشع از طرف خداوند دستور گرفت که همهٔ مردان مختون شوند، چون در آن چهل سال این رسم انجام نشده بود.
در کتاب یوشع نقل میشود که یک نفر از مال حرام برای خود برداشت و خداوند بر تمام قوم غضبناک شد. او این قطعه را برای نشان دادن سختگیری خداوند نسبت به بنیاسرائیل میخواند. قطعهٔ دیگر تجدید عهد در شکیم است که یوشع قوم را متعهد به قوانین کرد و سخنان را در کتاب قانون خدا نوشت؛ به نظر او این نشان میدهد اهتمام به جمعآوری تورات از زمان موسی و بعد در زمان یوشع وجود داشته است.
داوران، مجازات و تابوت عهد
به گمان او حدود بیست سال بعد از مرگ موسی، پس از هرجومرج و گرایش به بتپرستی در قوم، دورهٔ داوران شروع شد. این دوازده داور افراد مقدسیاند؛ در تورات به اسم پیامبر از آنها یاد نمیشود، ولی او مطمئن است که ادامهدهندهٔ راه حضرت موسی هستند. دوره حدود ۳۵۰ سال یا کمی بیشتر طول کشیده و در آن رهبری دینی و سیاسی کاملاً یکی است: داوران هم مرجع دینی هستند و هم رهبر قوم و فرماندهٔ جنگ.
او از باب دوم کتاب داوران عبارتی میخواند که فرشتهٔ خداوند در آن میگوید چون قوم اطاعت نکردند، اقوام سرزمین موعود را بیرون نمیکند و آنها مثل خار به پهلوی ایشان خواهند بود. به گفتهٔ او این پیشبینی در تاریخ بنیاسرائیل تکرار میشود و تاریخشان بین بتپرستی و توحید نوسان دارد: پادشاههایی گوساله و بعل میپرستند، پیامبرانی با انذار و بشارت میآیند و دوباره به توحید و تورات برمیگردند.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ مجازاتها میگوید این کاملاً با متن قرآن سازگار است: ظهور بنیاسرائیل به نوعی نقطهٔ عطف در دخالتهای مستقیم خداوند در زمین است. او نمیخواهد بگوید اصولاً هیچ اتفاقی از اینگونه دیگر نیفتاده، ولی اقوامی که در قرآن گزارش میشوند و مجازات میشدند اصولاً ماقبل موسیاند و آخرین قومی که گزارش میشود قوم شعیب بوده است؛ بعد از آن حوادث زمینیترند، یعنی بنیاسرائیل به دستور خدا بعضی اقوام را از بین بردند و وقتی خداوند میخواهد آنها را مجازات کند، اقوامی را بر آنها مسلط میکند.
سموئیل در انتهای داوران است و دورهٔ داوران را به دورهٔ پادشاهان وصل میکند. فلسطینیها بنیاسرائیل را شکست میدهند و تابوت عهد را اسیر میکنند؛ این تابوت نشانهٔ عهد آنها با خداوند بود و از دست رفتنش آنها را دچار تردید میکند. او میگوید کسی جای تابوت را نمیداند؛ ادعای یهودیها این است که زیر معبد است و دارند میگردند، و بعید نمیداند چیزهایی آنجا باشد.
پادشاهی و جدایی دین از سیاست
بنیاسرائیل از سموئیل پادشاه خواستند که آنها را در جنگ هدایت کند. او میگوید این همان جایی است که سورهٔ بقره به آن اشاره میکند و در قرآن نسبت به این درخواست اکراهی دیده میشود. در روایت تورات، پسران سموئیل طمعکار بودند و رشوه میگرفتند، رهبران پادشاهی خواستند و سموئیل ناراحت شد و پیش خداوند رفت.
پادشاه در قرآن طالوت است و در تورات شائول، و سموئیل او را تدهین میکند. او به عنوان ادعای یهودیها میآورد که مسیح یعنی مسحشده و تدهینشده، و هویت مسیح از نظر آنها در ادامهٔ راه پادشاهانه است: کسی که عظمت دوران داوود را زنده کند. چون این اتفاق نیفتاده، به نظر یهودیها آن کسی که ادعای مسیحبودن کرد مسیح نبوده و مسیح هنوز ظهور نکرده است.
او به اختلاف روایت قرآن و تورات اشاره میکند: در قرآن طالوت تابوت عهد را برمیگرداند، در تورات تابوت برمیگردد و بعداً پادشاه تعیین میشود. طالوت در تورات تا آخر آدم خوبی نمیماند؛ داوود جالوت را میکشد، شائول با داوود درگیر میشود و نهایتاً همهٔ قوم بنیاسرائیل زیر حکومت داوود قرار میگیرند.
به گفتهٔ او همین پادشاهخواستن قوم باعث شد بخش دینی حکومت از بخش سیاسی جدا شود. منظورش این نیست که حکومت دینی نباشد، بلکه این است که از این دوره پیامبران رهبری سیاسی ندارند. دربارهٔ اینکه این تفکیک چطور شروع میشود و چه دلالتی دارد، میگوید پشیمان شده که بیشتر دربارهٔ آن بگوید، چون سندیت ندارد و نمیتوان با استدلال گفت خواست خدا چنین مدلی از حکومت دینی بوده. به نظر میرسد طبق قرآن خداوند با میل نمیپذیرد که رهبر سیاسی غیر از پیامبر باشد؛ آنها پادشاه خواستند و خواست بنیاسرائیل اجابت شد، و پیامبران همچنان حضور دارند.
داوود و سلیمان تا بازگشت از بابل
پادشاهی داوود باشکوهترین دورهٔ تاریخ بنیاسرائیل است؛ بیشترین گسترش در زمان داوود و سلیمان است و موسیقی و آواز وارد مراسم دینی میشود. در قرآن داوود پیامبر است ولی در تورات پادشاه. در تورات دیدگاه خیلی مثبتی از نظر اخلاقی نسبت به داوود و سلیمان نیست و حتی به سلیمان نسبت بتپرستی داده میشود، در حالی که قرآن این را نفی میکند و سلیمان را جزو پیامبران بزرگ میشناسد.
در دوران سلیمان معبد اورشلیم ساخته میشود و قبلهٔ بنیاسرائیل میشود. او میگوید در قرآن تأکید شده که این کار با فرمان خدا بوده و کسانی که این قبله را قبول نکردند، جمعیت کوچک سامریها، گمراه شدند. بعد از مرگ سلیمان ده سبط در شمال حکومتی تشکیل میدهند که رسماً بتپرست شد و دو سبط، یهودا و بنیامین، در جنوب حکومت دیگری؛ به گفتهٔ او جدا شدن دو سبط جنوبی انگیزهٔ توحیدی دارد.
آشوریها حدود ۷۲۱ قبل از میلاد پادشاهی شمالی را منقرض کردند و یهودا تا ۵۸۷ قبل از میلاد ادامه داشت که اورشلیم سقوط کرد و بابلیها همهٔ قوم را به بابل بردند. به نقل تورات خداوند کوروش را مأمور کرد که بابل را تسخیر کند و یهودیها را آزاد کند و بودجهٔ بازسازی معبد بدهد. بعضیها ذوالقرنین را کوروش میدانند؛ خودش نمیفهمد انگیزهٔ کوروش چه بوده.
به گمان او مسلمانها هم باید اسارت بابلی را نتیجهٔ گناهان بنیاسرائیل ببینند و بازگشت را نشانهٔ توبه. ادعای یهودیها این است که در دوران بابل از لحاظ معنوی پیشرفت کردند، مثل نوشتار تورات، احکام شرعی و ساخته شدن کنیسه. ابتدای سورهٔ اسراء به دو بار فساد در زمین اشاره میکند؛ به گمان او اکثر مفسران بار اول را اسارت بابلی میدانند، و بندگانی که در آیه بر آنان میشورانند لزوماً بندگانی نیستند که از خدا اطاعت میکردند. مرحلهٔ دوم را سقوط اورشلیم توسط رومیها در سال ۷۰ میلادی تفسیر میکنند، و یهودیهایی که صهیونیست بودند کشتار یهودیها در اروپا را مجازات خداوند میدانند که زیر فشار شدید پاک شدند و توانستند به سرزمین مقدس برگردند، مشابه توبهٔ دوران اسارت بابلی.
عهد، رسالت و تحریفناپذیری تورات
به گفتهٔ او یهودیها ایمان دارند که عهد از ابراهیم تا سینا جاودانه است و بهای عهد استقرار در سرزمین مقدس بوده، که معنایش بیاعتنایی به پاداش اخروی نیست. دیدگاه یهودیها این است که رسالتی از طریق قوم یهود برای کل جهان وجود دارد: همانطور که ابراهیم پیشوا و الگو بوده، قوم یهود هم قرار است الگوی بشریت و الگوی یکتاپرستی باشد، و او به آیهٔ «انی جاعلک للناس اماما» در قرآن اشاره میکند.
او میخواهد با حاضران جدل کند: یکی داوطلب شود بگوید چرا فکر میکند قرآن تحریف نشده، و میگوید سعی میکند نشان دهد همهٔ آن دلایل را یهودیها هم دارند و، اگر بتواند، که دلایلشانی که تورات چرا تحریف نشده قویتر هم هست؛ امیدوار است موفق شود. در همین جدل میپرسد آیا نسخههای قدیمی قرآن را مقابله کردهاند و میگوید دربارهٔ نسخههای منتسب به عثمان شایعه است. یکی از حاضران میگوید حضرت علی و ائمه به جمعآوری قرآن اعتراضی نکردند و این برای شیعیان آرامشبخش است.
استدلال او دربارهٔ تورات این است که همین اعتماد را میتوان دربارهٔ تورات هم داشت: بعد از کشف طومارهای بحرالمیت مطمئنیم متن تورات موجود تا حدود بسیار زیادی با توراتی که در زمان حضرت مسیح بوده تطبیق میکند. بنا به انجیل مسیح در قرائت تورات روز شنبه شرکت میکرد. به گفتهٔ او یهودیها برای پنج فصل اول قداستی قائلاند که لزوماً برای بقیهٔ عهد عتیق قائل نیستند.
او میگوید در تورات تحدی نیست. دربارهٔ آیهٔ «ان علینا جمعه و قرآنه» به نظرش معنایش حفظ قرآن در تاریخ نیست و ظاهراً به عجلهٔ پیامبر در زمان وحی مربوط است، ولی منکر نیست که در قرآن اشارههایی به حفاظت شده باشد. یهودیها هم ادعا دارند خداوند از تورات محافظت میکند. او میگوید شاید نتواند آیهٔ مشخصی در تورات بیاورد که عیناً چنین حرفی زده باشد، ولی به نظر او یهودیها در روایاتشان با صراحت فراوان چنین چیزی دارند و دلایل تاریخی و عقلی مشابه هم دارند: چگونه ممکن است خداوند سخن بگوید و از سخن خودش حفاظت نکند.
خاتمیت و شریعت نوح
او میگوید مسلمانها دلایل متنی دارند، مثل اینکه در قرآن پیغمبر خاتمالانبیا نوشته شده. یهودیها ادعای خاتمیت به معنای ختم نبوت ندارند، چون منتظر ظهور مسیحاند که پیامبر بسیار بزرگ جدیدی از نسل داوود است. ولی از یک جهت ادعای خاتمیت دارند، ختم شریعت: قرار نیست کسی شریعت جدیدی بیاورد و شریعت خودشان را چیز کامل و پرفکتی میدانند.
در پاسخ به پرسشها میگوید یهود معتقدند شریعت مختصری در زمان نوح بوده و کاملش در زمان موسی داده شد. آنچه دربارهٔ نوح ادعا میشود بیشتر مقررات اخلاقی است؛ هفت قانون به نوح داده شده، مثل نخوردن خون. ده فرمان هم تمام شریعت نیست و در طی سالها شریعت بسط پیدا کرده است.
او میگوید یهودیها فقه خیلی وسیعی دارند که هلاخا نام دارد و همهٔ آنها مجتهدند، چون فقه بدون اجتهاد نمیشود. دربارهٔ اعجاز عددی ابتدا میگوید از اینگونه حرفها یهودیها زیاد زدهاند و هرچه بخواهند میآورد؛ این بحثها به عرفان یهودی مربوط است که در آن حروف و واژگان نقش خاصی دارند. بعد میگوید اعجاز عددی به آن معنا را نسخههایی از آن دربارهٔ کتاب مقدس دیده، ولی برای یهودیها زیاد ندیده است.
منشأ یهودی ادیان دیگر در نگاه یهودیها
یهودیها معتقدند خدا به غیر آنها شریعت نمیدهد و دنیا در حال گذار به سمت ظهور مسیح است؛ مهم این است که قوم یهود به عنوان الگو به وظایف خودش عمل کند. معتقدند منشأ خیلی از برکات دنیا همین قوم است: بعضی از علمای یهود مسیحیت و اسلام را ادیانی میدانند که الهی به معنای واقعی نیستند ولی تحت تأثیر تعالیم قوم یهود به وجود آمدند و اکثریت مردم دنیا را یکتاپرست کردند. از نظر آنها مثلاً شنبه شده یکشنبه و مسلمانها جمعه کردهاند.
بعضی از علمای یهود، نه همه، ادیان ابراهیمی را از خودشان میدانند ولی تحریفشده، و میگویند دین یهود وظیفهای در قبال هدایت دیگران ندارد؛ مهم پاک بودن و مقدس بودن خودشان است. یکی از حاضران میگوید اصل همان شنبه است. او میگوید این احساس در یهودیها موج میزند که منشأ همه چیز در جهاناند، از اخلاق تا فقه و کلام و فلسفه؛ و در همین نقش به شنوندگان میگوید یک کتاب اخلاقی یهودی با تعالیم اخلاقی که به شما داده شده فرقی ندارد، مثل «همسایهٔ خودتو دوست داشته باش».
او میگوید تاریخ را سرهمبندی کرده و فقط به نکاتی اشاره کرده که به قرآن ربط داشت. ادامهٔ کار بحث دربارهٔ شریعت و احکام یهود است، حداقل یکی دو جلسه برای آشنایی با فضای زندگی یهودی. یهودیت بر خلاف مسیحیت که همهاش معطوف به شناخت شخصیت مسیح است، تأکید بیشتری روی تاریخ و شریعت و احکام دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه