او ادامهٔ جلسهٔ قبل را میگوید که یهودیت دینی وابسته به تاریخ است، و میخواهد آن گفتهها را با اسناد و مدارک از تورات و قرآن تقویت کند. جلسه از عهد ابراهیم و وعدهٔ ارض مقدس میگذرد، به معنای برگزیدهبودن قوم بنیاسرائیل و توصیف ظهور خداوند در برابر آنان میرسد، سپس به ادعای تحریف تورات و عهد ابدی میپردازد. او در بخشهایی تصریح میکند که فعلاً در موضع دفاع است و از طرف یهودیان حرف میزند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
یهودیت دینی وابسته به تاریخ است. در جلسهٔ قبل، پس از بخش نخست صحبتهایم که یک سری حرفها بر علیه دین یهود و یهودیت بود، از جایی که بهطور جدی دربارهٔ یهودیت سخن گفتن را آغاز کردم، کوشیدم دستکم به این نکته نزدیک شوم که وقتی میگوییم یهودیت دینی وابسته به تاریخ است، معنایش چیست. در آن جلسه چندان ارجاع ندادم و فقط گفتم که مثلاً در تورات چنین است و در قرآن چنان؛ اکنون میخواهم بعضی از آن گفتهها را با اسناد و مدارک کمی تقویت کنم.
مثلاً میتوانید مسلمان باشید و از تاریخ اسلام اطلاعی نداشته باشید، یا مسیحی باشید و چندان ندانید که تاریخ مسیحیت چه بوده است؛ ولی یهودیت وابسته به تاریخ است، زیرا — چنانکه در جلسهٔ قبل کوشیدم توصیف کنم — یهودیت ایمان و اعتقاد به این است که خداوند در لحظات مشخصی از تاریخ، مثل اینکه پرده از روی خود برداشته و ظاهر شده است؛ آن هم نه لزوماً در برابر انسانهایی که مثلاً عارف باشند و مقامات معنوی داشته باشند، بلکه در برابر آدمهای عادی. تا جایی ممکن، این مشاهدهای که انجام شده، مشاهده در حد محسوسات نیست.
ایمان یهودی ایمان به این کشف الهی در تاریخ است، بهویژه در پای کوه سینا، بهاضافهٔ اعتقاد به اینکه همهٔ این ظهور خداوند برای پیمانبستن با قوم بنیاسرائیل بوده است: خداوند عهدی را که با ابراهیم بسته بود، در پای کوه سینا با بنیاسرائیل تجدید کرد. این عهد عبارت از این است که این قوم، قوم خداوند باشند؛ به شریعتی که خداوند میگوید عمل کنند و انگار کارگزار خداوند در زمین باشند، بت نپرستند و قوانین اخلاقی و الهی را که به آنان گفته میشود رعایت کنند. در برابرش هم، همانطور که خداوند با حضرت ابراهیم عهد کرده بود، سرزمینی مقدس — همین محدودهای که مثلاً کنعان قدیم است و ما امروز فلسطین میگوییم — از آنِ بنیاسرائیل باشد.
بنابراین این اعتقاد، اعتقاد به یک واقعهٔ تاریخی است، و برای همین است که اصولاً دین یهود را نمیتوانید از تاریخش جدا کنید. البته معنای این حرف این نیست که یهودیت اعتقادات عقلانی دربارهٔ توحید و نبوت و مانند آن ندارد.
یهودیت پیش از همهٔ ادیان به نوعی کلام تولید کرده است — کلام به معنای دفاع عقلی از بعضی معتقدات خودش — و فقه درست کرده است، و همین چیزهایی که در سایر ادیان میبینید آنجا هم هست. منتها جنبهٔ تاریخیِ ایمان یهودی جنبهٔ خاصی است که در آن اهمیت بسیار زیادی دارد.
نکتهٔ دیگری که در جلسهٔ قبل گفتم این بود که تاریخ واقعی یهودیت، یعنی تاریخ عهدی که یهودیها هنوز هم بر آن پافشاری میکنند و اساساً با همان عهد زندگی میکنند، از زمان ابراهیم آغاز میشود.
دفعهٔ قبل همچنین کوشیدم بگویم که تکتک این چیزهایی را که آنان معتقدند، به نوعی در قرآن هم میبینید که به آن اشاره میشود؛ یا مستقیماً و با صراحت، یا ممکن است تلمیحاً اشارهای شده باشد.
خداوند با ابراهیم عهد کرد، و در قرآن میبینید که این عهد نقل میشود: خداوند ابراهیم را پس از آزمایشهایی برگزید و گفت «إِنِّی جَاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِمَامًا»، و در همانجا وقتی ابراهیم میگوید «وَمِن ذُرِّیَّتِی»، میفرماید «لَا یَنَالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ».
اینجا عهدی میان خدا و ابراهیم هست و به نوعی تلمیحاً گفته میشود که این عهد در ذریهٔ تو هم ادامه پیدا میکند، به جز کسانی که مثلاً گناهکارند؛ این عهد برای آنان نیست.
میخواهم عبارتهایی را که دربارهٔ عهد میان خدا و ابراهیم آمده از روی تورات بخوانم. در سفر پیدایش، باب ۱۷، آیهٔ اول، خداوند به ابرام — آبرام — فرمود. اسم ابراهیم در آغاز آبرام است و خداوند بعداً اسم او را به ابراهیم تغییر میدهد: آبرام به معنای «پدر سرساز» و ابراهیم به معنای «پدر قومها». پس این شباهت اسمی وجود دارد، ولی به هر حال اسم واقعی او ابراهیم نبوده و این اسمی است که خداوند برایش برگزیده است.
در تورات تا جاهایی اسم ابراهیم به همین صورت آبرام نقل میشود. خداوند به آبرام فرمود: «ولایت خانه پدری و خویشاوندان خود را رها کن و به سرزمینی که من تو را بدانجا هدایت خواهم نمود برو. من تو را پدر امت بزرگ میگردانم تا برکت میدهم و نامت را بزرگ میسازم و تو مایه برکت خواهی بود. آنانی که به تو خوبی کنند برکت میدهم و آنانی را که به تو بدی نمایند لعنت میکنم. همه مردم دنیا از تو برکت خواهند یافت.»
عهد ابراهیم و زبان عبری
این قطعه را میخوانم چون دقیقاً همان نکتهای را نشان میدهد که در جلسهٔ قبل گفتم: ابراهیم به دستور خداوند به نوعی خود را از قوم خودش جدا کرد؛ نه در قوم خودش تبلیغ کرد و نه جای دیگر، بلکه رفت و نسلی از خود باقی گذاشت.
کوشیدم تأکید کنم که زبان عبری به نوعی به همین جداشدن ابراهیم برمیگردد، و به اینکه زبانی خالص و حقیقتنماست که خداوند بعداً با آن سخن میگوید. بگذارید قطعههایی را که به عهد خداوند با ابراهیم مربوط است و در باب ۱۷ آمده بخوانم.
مثلاً در یک قسمت، پس از آنکه خداوند وعدهٔ تولد اسحاق را به ابراهیم میدهد، میگوید: «ابراهیم به خاک افتاد و خدا بدو گفت: من با تو عهد میبندم که قومهای بسیار از تو به وجود آورم. از این پس نام تو ابرام نخواهد بود بلکه ابراهیم، زیرا من تو را پدر قومهای بسیار میسازم. نسل تو را زیاد میکنم و از آنها ملتها و پادشاهان به وجود میآورم. من عهد خود را تا ابد با تو و بعد از تو با فرزندانت، نسلاً در نسل برقرار میکنم. من خدای تو هستم و خدای فرزندانت نیز خواهم بود. تمامی سرزمین کنعان را که اکنون در آن غریب هستی تا ابد به تو و به نسل تو خواهم بخشید و خدای ایشان خواهم بود.» همین باب از آیهٔ ۱۹ به بعد چنین است:
ولی خدا فرمود: «مطمئن باش خود ساره برای تو پسری خواهد زایید.» بگذارید از آیهٔ ۱۸ بخوانم. اینجا وعدهٔ تولد اسحاق داده شده است؛ ساره نزدیک ۹۰ سال دارد و بنابراین خود ابراهیم ۱۰۰ ساله است. ابراهیم سجده کرد و خندید و در دل خود گفت: «آیا برای مرد ۱۰۰ ساله پسری متولد شود و ساره در ۹۰ سالگی بزاید؟»
پس به خدا عرض کرد: «خداوندا، همان اسماعیل را منظور بدار»؛ یعنی عهد در میان نسل اسماعیل برقرار شود. ولی خداوند فرمود: مطمئن باش خود ساره برای تو پسری خواهد زایید و تو نام او را اسحاق، یعنی خنده، خواهی گذاشت. این نام برمیگردد به اینکه حضرت ساره وقتی بشارت داده شد خندید — که در قرآن هم ذکر شده است — و به همین دلیل اسم فرزند را مثلاً «خنده» گذاشت.
«من عهد خود را با او و نسل وی تا ابد برقرار خواهم ساخت. اما در مورد اسماعیل نیز تقاضای تو را اجابت نمودم و او را برکت خواهم داد و نسل او را چندان زیاد خواهم کرد که قوم بزرگی از او به وجود آید. ۱۲ امیر از میان فرزندان او برخواهند خواست.»
قابل توجه شیعیان! چون به هر حال اهل سنت باید بگویند که این ۱۲ امیر چه کسانیاند، ولی شیعیان فوراً جواب دارند؛ ۱۲ را که میشنوند، میگویند پیشبینیای در تورات هست. به هر حال این عبارت جالبی در تورات دربارهٔ نسل اسماعیل است.
دربارهٔ اینکه تعبیر «امیر» به کار رفته، اینجا بحث چندانی نداریم؛ این متن بارها ترجمه شده و دربارهٔ اینکه معنای اصلی این کلمه چه بوده میشود مناقشه کرد. «۱۲ امیر از میان فرزندان او برخواهند خواست، اما عهد خود را با اسحاق که ساره او را سال دیگر در همین موقع برای تو خواهد زایید استوار میکنم.»
اینها دلایل متنی یهودیان است بر اینکه عهد خداوند با ابراهیم به اسحاق رسید؛ و همانطور که تاریخ هم نشان میدهد و قرآن هم تأیید میکند، پیامبری در نسل اسحاق قرار گرفت: حضرت اسحاق، یعقوب، فرزندان یعقوب و سپس بنیاسرائیل، که در واقع فرزندان یعقوباند.
نسل یعقوب همان کسانیاند که خداوند بعداً حضرت موسی را برای نجاتشان به مصر میفرستد، و الی آخر. اینها قسمتهایی از تورات بود که دربارهٔ این عهد، که از ابراهیم آغاز میشود، با صراحت سخن میگویند و تأکید میکنند که با وجود وعدههایی که خداوند دربارهٔ اسماعیل داده، عهدی که با ابراهیم بسته بود به اسحاق منتقل شد.
دربارهٔ این موضوع که سرزمینی مقدس قرار است به بنیاسرائیل برسد، در تورات نه یک بار، بلکه ۱۰۰ بار این را میشنوید که سرزمینی هست، سرزمین شیر و عسل و مانند آن، و آنان قرار است به آن برسند.
دفعهٔ قبل به این اشاره کردم و اکنون میخواهم آیهای را بخوانم که به صراحت به همین موضوع اشاره میکند. کوشیدم استدلال کنم که این ارض مقدس، که قرار است آنان به آن برسند و در تورات آمده که به فرزندان اسحاق تعلق دارد، در قرآن هم به نوعی به آن اشاره شده است. این آیهٔ سورهٔ مائده واضحترین اشارهای است که در قرآن به این موضوع میشود.
میگوید «یا قوم ادخلوا الارض المقدسه». آیهٔ قبلش را نمیخوانم و از همینجا شروع میکنم: حضرت موسی و قومش به جایی رسیدند و حضرت موسی قوم را خطاب کرد که وارد ارض مقدس شوید.
المائدة · ۲۱ يَٰقَوْمِ ٱدْخُلُوا۟ ٱلْأَرْضَ ٱلْمُقَدَّسَةَ ٱلَّتِى كَتَبَ ٱللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا۟ عَلَىٰٓ أَدْبَارِكُمْ فَتَنقَلِبُوا۟ خَٰسِرِينَ «اى قوم من، به سرزمين مقدسى كه خداوند براى شما مقرر داشته است درآييد، و به عقب بازنگرديد كه زيانكار خواهيد شد.» وارد سرزمین مقدسی شوید که خداوند آن را برای شما نوشته است. «کتب الله» در قرآن مثلاً به معنای واجبکردن است، یعنی چیزی تعیین شده است؛ یعنی این ارض مقدس به شما اختصاص داده شده است. «ولا ترتدوا علی ادبارکم فتنقلبوا خاسرین».
تمرد در آستانه ارض مقدس
اینجا همان جایی است که هم به روایت قرآن و هم به روایت تورات، نخستین باری که قوم بنیاسرائیل پس از عهدی که پای کوه سینا — یا کوه طور — بسته شد به این ارض مقدس رسیدند، تمرد کردند و سخن موسی را گوش نکردند.
در هر دو جا بهطور مشابه نقل میشود که بنیاسرائیل — در جملهٔ معروفی که احتمالاً شنیدهاید و در قرآن نقل میشود — گفتند اینجا قومی جبار هستند و ما وارد آن نمیشویم تا آنان خارج شوند؛ به حضرت موسی گفتند تو و پروردگارت بروید و بجنگید، و وقتی آنان خارج شدند، ما بعداً وارد آن ارض مقدس میشویم. در هر دو روایت هم دو نفر بودند که مردم را ترغیب کردند وارد شوند.
در تورات عیناً همین آمده است، با ذکر نام: یکی از آن دو نفر یوشع بن نون بود که بعداً جانشین حضرت موسی میشود. تورات چنین نقل میکند که از هر یک از اسباط دوازدهگانهٔ بنیاسرائیل یک نفر به نمایندگی، برای بررسی اوضاع کنعان، وارد سرزمین کنعان شد و سپس گزارشی با خود آوردند.
امروز هم در جنگ همین کار را میکنند: پیش از جنگ نیروهای اطلاعات عملیات جلو میروند تا ببینند اوضاع طرف مقابل چگونه است و چگونه میشود حمله کرد. ده نفر از دوازده نفری که برگشتند همان حرفها را زدند: اینجا غولهایی هستند که خیلی قدرتمندند و ما نمیتوانیم با آنان بجنگیم.
دو نفر بودند که مردم را به ورود ترغیب کردند، ولی مردم تحت تأثیر آن ده نفر قرار گرفتند و وارد این ماجرا نشدند. این دقیقاً در هر دو جا، تورات و قرآن، نقل میشود. تأکید من بر این است که در قرآن این عبارت «ارض مقدس» و «کتب الله لکم» را میبینید و این «لکم» به همان کسانی برمیگردد که آن زمان آنجا هستند، نه به همهٔ فرزندان حضرت ابراهیم که در جاهای دیگر دنیا هم پراکندهاند.
همانطور که در تورات میبینید، خداوند به حضرت ابراهیم جز اسماعیل و اسحاق باز هم فرزندانی داد، و فکر میکنم اصولاً قرار نیست آنان وارد آن سرزمین شوند.
همین بنیاسرائیلاند که خداوند آنان را از مصر بیرون میآورد و میخواهد به آن ارض مقدس برساند. بعد، همانطور که در هر دو کتاب آمده، به دلیل تمردی که میکنند چهل سال در بیابانها سرگردان میمانند، تا اینکه پس از درگذشت حضرت موسی، در زمان یوشع، دوباره حمله میکنند و آن سرزمین را میگیرند.
اینها اسناد و مدارک تورات و قرآن دربارهٔ مسئلهٔ عهد است و اینکه رسیدن به ارض مقدس در این عهد هست. در تورات این ماجراها خیلی مفصل و با تأکید زیاد نقل میشود و در قرآن هم در چند سوره اشارههایی به این مسئله هست.
بعد هم باز در هر دو کتاب، بهطور مشابه و با تفاوتهایی جزئی، نقل میشود که چطور شد بنیاسرائیل به مصر منتقل شدند، در آنجا به بردگی گرفته شدند، و ماجرای اینکه فرزندان ذکور را میکشتند و دختران را زنده نگه میداشتند.
اتفاقاً در قرآن تأکید بر این مسئله بیشتر از تورات است. در این جلسه میخواهم کمی تورات برایتان بخوانم، چون فکر میکنم خوب است یکی از نتایج این جلسات این باشد که دستکم همین پنج فصل اول تورات را بخوانیم؛ همان قسمتی که اسم تورات در واقع متعلق به آن است.
بقیهٔ کتاب مقدس عهد عتیق ادامهٔ تاریخ بنیاسرائیل است و کسی هم ادعا ندارد که مثلاً به دست موسی نوشته و آورده شده است. ولی این پنج فصل اول، که بخش مهم عهد عتیق است و از نظر موضوع اشتراکات زیادی با قرآن دارد، بد نیست که مطالعه کنیم.
دفعهٔ قبل نکتهای گفتم که دربارهٔ آن در کلاس پرسش و پاسخی هم پیش آمد. اکنون میخواهم آیهای برایتان بخوانم: آنطور که قرآن نقل میکند، حضرت موسی فرستادهٔ خداوند است که پیش فرعون میرود، و هدف حضرت موسی، آنطور که در قرآن نقل میشود، این نیست که مثل یک پیامبر، مصریان را مثلاً به یکتاپرستی دعوت کند.
پیش فرعون میرود و سخن این است که او را تهدید کند تا بنیاسرائیل را ببرد. یعنی به نظر میرسد هدف اصلی رسالت موسی این بود که بنیاسرائیل را از بردگی نجات دهد و با خود ببرد؛ ماجرایی که بعداً اتفاق میافتد.
چند بار به این موضوع، یعنی به وحیای که به حضرت موسی میشود و به رسالتش، اشاره میشود. مثلاً یک موردش، که اولین جایی بود که نگاه کردم و خیلی صراحتاً ذکر شده، سورهٔ طه است، آیهٔ ۴۳ تا ۴۷: «اذهبوا الی فرعون انه طغی»؛ به سوی فرعون بروید که طغیان کرده است.
موسی و هارون نزد فرعون
«فقولا له قولا لینا»؛ با او با کلامی نرم صحبت کن. «لعله یتذکر او یخشی»؛ باشد که مثلاً متذکر شود و بترسد.
طه · ۴۵ قَالَا رَبَّنَآ إِنَّنَا نَخَافُ أَن يَفْرُطَ عَلَيْنَآ أَوْ أَن يَطْغَىٰ آن دو گفتند: «پروردگارا، ما مىترسيم كه [او] آسيبى به ما برساند يا آنكه سركشى كند.» موسی و هارون گفتند که میترسیم دربارهٔ ما افراط کند و طغیان کند. «قال لا تخافا»؛ گفت نترسید. «اننی معکما اسمع و اری»؛ من با شما هستم، میشنوم و میبینم. «فاتیان فقولا»؛ پیش او بروید و بگویید «انا رسول ربک»؛ ما دو فرستادهٔ پروردگار تو هستیم، «ف ارسل معنا»، و در ادامه: ما به تحقیق با نشانهای از سوی پروردگارتان آمدهایم.
«و السلام علی من اتبع الهدی»؛ سلام بر کسی که از هدایت پیروی کند. پیامی که اینجا نقل میشود از همان آغاز است؛ نه اینکه این حرف بعداً پیش بیاید، بلکه از اول میگوید پیش فرعون بروید و بگویید بنیاسرائیل را رها کن تا مثلاً از بردگی نجات پیدا کنند. در سفر خروج، باب چهارم، هم باز همین مسئله با صراحت آمده است؛ باب چهارم، آیهٔ ۲۱: خداوند به او فرمود: «وقتی به مصر رسیدی نزد فرعون برو و معجزاتی که به تو نشان دادم در حضور او ظاهر کن. ولی من قلب فرعون را سخت میسازم تا بنی اسرائیل را رها نکند. به او بگو که خداوند میفرماید اسرائیل پسر ارشد من است، بنابراین به تو دستور میدهم بگذاری او از مصر خارج شود و مرا عبادت کند. اگر سرپیچی کنی پسر ارشد تو را خواهم کشت.»
بعداً هم همین اتفاق میافتد: فرعون سرپیچی میکند و فرزندان ارشد مصریان کشته میشوند. یکی از آیات نهگانهای که برای مصریان ظاهر شد و سرانجام به خروج بنیاسرائیل از آنجا انجامید، همین آخرینش بود: از بین رفتن نخستزادگانشان، یعنی فرزندان ارشدشان.
خداوند در این آیه از تورات، بنیاسرائیل، یعنی قوم اسرائیل، را فرزند ارشد خود خطاب میکند و میگوید: «بگذار بیایند و مرا عبادت کنند». خداوند قومی را انتخاب کرده و آنان را به عبادت خودش اختصاص داده است.
اینها چیزهایی است که در تورات به صراحت بر آن تأکید میشود. فکر میکنم همین کافی است تا نشان دهم چه اندازه میان ادعاهای تورات دربارهٔ قوم بنیاسرائیل و آنچه در قرآن آمده شباهت وجود دارد. میخواهم این شک و شبههتان برطرف شود که به هر حال چنین ماجرایی در تاریخ اتفاق افتاده است: خداوند ابراهیم را انتخاب کرده و از ابراهیم نسلی به وجود آورده است؛ این نسل به نوعی قومی برگزیدهاند که انگار خداوند آنان را برای منظوری خاص انتخاب کرده و با آنان عهدی بسته است.
به همان عبارتی که در تورات نقل میشود، آنان را به عبادت خودش اختصاص داده است. مثلاً این عبارت در تورات هست: «شما برای من مملکت کهنه و امت مقدس خواهید بود.» این عبارتی است که خداوند خطاب به بنیاسرائیل میگوید؛ یا: «مقدس باشید زیرا من یهوه خدای شما قدوس هستم.» از بنیاسرائیل خواسته میشود که نوعی قداست داشته باشند: به بتپرستی آلوده نشوند؛ به آلودگیهایی که همهٔ اقوام زمین، از نظر اخلاقی و اعتقادی، به آن آلودهاند آلوده نباشند؛ خودشان را پاک نگه دارند و همهچیز زندگی خود را فقط به عبادت اختصاص دهند.
خداوند پس از آنکه این قوم را از راههایی میبرد و از دست فرعونیان نجات میدهد، با آنان عهدی میبندد که در برابر آن، پاداشی هم، یعنی همان ارض مقدس، قرار است به آنان داده شود. این کل ماجرا از نظر اعتقاد یهودیان است، و اینجا قرآن هم به نوعی تأییدش میکند: مسئلهٔ انتخاب یک قوم خاص از طرف خداوند.
بگذارید به این پرسش پاسخ دهم که ممکن است کسی بپرسد: اصلاً ملاک این برگزیدهبودن قوم بنیاسرائیل چیست و معنایش چیست؟ آنان خیلی بر این تأکید میکنند.
آیا از این به نوعی برتری قوم بنیاسرائیل بر بقیهٔ اقوام نتیجه میشود یا نه؟ و اصلاً چه معنایی دارد که خداوند قومی را همینطور از میان بقیهٔ اقوام انتخاب کند؟
ببینید، این عین همان پرسشهایی است که وقتی درون یک قوم یک نفر به پیامبری برگزیده میشود، کسی میتواند بپرسد؛ دیگران هم همین پرسشها را میپرسیدند که مثلاً چطور شد خدا تو را انتخاب کرد؟
یا مثلاً در همین قوم بنیاسرائیل، وقتی خداوند طالوت را به پادشاهی برگزید، همین پرسشها پیش آمد: چرا این انتخاب شد؟ چرا آن یکی انتخاب نشد؟
قوم برگزیده بهمثابه پیامبر اقوام
اینکه خداوند قومی را در کرهٔ زمین بهعنوان قوم خاص خودش برگزیده است، فکر میکنم شبیه همین است که در یک قوم پیامبری انتخاب میشود تا نوعی واسطه میان خداوند و بقیه باشد.
یعنی قوم بنیاسرائیل در میان بقیهٔ اقوام مثل پیامبری هستند که ارتباط مستقیمی با خداوند داشتند؛ پیامهایی به آنان داده میشد و از آنان خواسته میشد که الگوی یک زندگی اجتماعی در کرهٔ زمین باشند. در عین حال که خودشان را به نحوی جدا از بقیهٔ اقوام نگه میداشتند — یعنی یکی از رسالتهایشان این بود که در فضایی بسته زندگی کنند — بهطور مداوم با بقیهٔ اقوام تعامل داشتند؛ بنابراین اقوام دیگر آنان را میدیدند و میتوانستند از نوع زندگیشان الگو بردارند، و الی آخر.
حالا اگر کسی بپرسد چرا قوم بنیاسرائیل انتخاب شد، فکر میکنم نه برای یهودیان، نه برای مسلمانان و نه برای هیچ کس دیگری راهی باقی نمیماند جز اینکه بپذیرد این قوم صلاحیتها و نوعی برتریهایی نسبت به سایر اقوام داشته که انتخاب شده است.
همانطور که وقتی پیامبری انتخاب میشود انتظار دارید از نظر معنوی شرایط خاصی داشته باشد که از میان همهٔ این آدمها برگزیده شده است؛ خداوند بدون ملاک و بدون دلیلی معقول کسی را به پیامبری انتخاب نمیکند.
به همان ترتیب، اگر قومی از میان همهٔ اقوام انتخاب شدهاند تا به نوعی برای خداوند پیامبری کنند و الگو و پیشوای بقیهٔ اقوام باشند، بهطور طبیعی باید پاسخ دهید که این قوم خاصیتهایی داشت که برای این کار مناسب بود.
همانطور که پیامبران قطعاً ویژگیهایی دارند که به پیامبری مبعوث میشوند. فکر میکنم همهتان این را جزو بدیهیات فرض کنید. قبلاً خیلی بر این تأکید کردم که به هر حال وقتی آنان نسل ابراهیماند، نوعی معنویت و استعدادهای معنوی را از ابراهیم به ارث بردهاند.
بنابراین واضح است که از همین اطلاعاتی که دربارهٔ این قوم داریم — که بنیاسرائیل چه کسانی بودند و چگونه انتخاب شدند — باید در ذهنتان همین باشد که آنان ویژگیهای معنوی خاص و استعدادهایی دارند که از سایر اقوام متمایزند.
آنان در واقع ذریهٔ ابراهیماند. ابراهیم شخصیت دینی بسیار بزرگی است که خداوند انتخابش کرده، و ویژگیهایش به نوعی در نسلش وجود دارد. این اولاً با آیاتی از قرآن تأیید میشود که مثلاً میگوید خداوند به شما بر بقیهٔ اقوام نوعی برتری داده است.
منتها ممکن است کسی این آیه را چنین تعبیر کند که فضیلتی که به بنیاسرائیل داده شده همین است که معجزات زیادی دیدند و پیامبران زیادی در میانشان مبعوث شد. ولی بپذیرید که به هر حال آنان چیزی بودند که این فضیلتها به آنان داده شد و آن اتفاقها برایشان افتاد.
اگر مثلاً مثل تصوری که بعضی از عوام دارند بگویید بنیاسرائیل قومی لجوج و بد بودند، چه توجیهی میتوانید بیاورید که خداوند از میان همهٔ انسانهایی که در کرهٔ زمین بودند سراغ کسانی رفت که مثلاً از همه بدتر بودند؟ اولاً آنان نسل ابراهیماند؛ چطور ممکن است آدمهای بدی باشند؟ و بعد، این همه پیامبر در میانشان ظهور میکند.
بنابراین بخشی از آنان آدمهایی بسیار بسیار والا بودهاند. اگر فضیلتدادن خداوند را فقط به این معنا بگیرید که چون در میان قوم بنیاسرائیل پیامبر مبعوث میشد، خداوند میگوید «فضلناکم علیالعالمین»، به نظر من این نوعی نادیدهگرفتن حکمت خداست.
به جای اینکه بگویید هیچ دلیل خاصی وجود نداشت و آنان آدمهای بدی بودند ولی خدا مدام برایشان پیامبر میفرستاد، فکر میکنم طبیعی این است که از حکمت خداوند نتیجه بگیرید که این قوم ویژگیهای معنوی خاصی داشتند که برگزیده شدند و آن فضیلتها هم به آنان داده شد.
یعنی زمینهای برای یک سری فضایل داشتند که این اتفاق برایشان افتاد. فکر میکنم ذریهٔ ابراهیمبودن هم باید این زمینهٔ ذهنی را برای آدم فراهم کند که آنان استعدادهای ویژهای داشتند: برای حمل شریعت، برای مقدسبودن و اینکه «مملکت کهنه» باشند، یعنی کاهنانی در میانشان باشد و پیامبران زیادی بیایند.
پس برگزیدهبودن قوم بنیاسرائیل به نوعی به ویژگیهای خاصی اشاره دارد. نمیخواهم وارد بحثهای معاصر شوم؛ ممکن است بعضی از شما به دلیل اعتقادات بهاصطلاح متعصبانهای که به شما تلقین شده، از این حرفهای معاصر خوشتان نیاید؛ ولی همین امروز هم فضیلتهای قوم بنیاسرائیل در دنیا آشکار است.
بروید در دانشگاهها و محیطهای آکادمیک نگاه کنید و ببینید چند درصد مردم دنیا یهودیاند و چند درصد دانشمندان دنیا یهودیاند.
فضیلتهای تاریخی بنیاسرائیل
و همینطور الی آخر: اگر دنبال سرمایه بروند، بهترین سرمایهدارها هستند؛ کار رسانهای هم که میکنند. به هر حال اگر تعصب نداشته باشید، نوعی باهوشبودن و نوعی فضیلت را واقعاً در قوم بنیاسرائیل میبینید.
روی این مسائل قومی نمیخواهم خیلی تأکید کنم؛ شاید آمادگی پذیرش این چیزها را نداشته باشید، انشاءالله بعد از چند جلسه آمادگی پیدا میکنید. میکوشم حرفهایی را که جلسهٔ قبل بهصورت توصیفی گفتم، به تورات و قرآن مستند کنم.
نه، واقعاً نمیخواهم خیلی روی آن نکته تأکید کنم، ولی از اینجا کوشیدم نتیجه بگیرم که اتفاق خاصی افتاده است. وقتی پرسیده میشود «عبری» یعنی چه، میگویند عبری از واژهٔ «هیبرو» است — ما به آن عبری میگوییم — و عبری از واژهٔ «عبور» میآید؛ یعنی زبان آدمهایی که همراه ابراهیم و قومش از اینجا عبور کردند و وارد کنعان شدند.
یعنی این واژهٔ عبری در واقع منتسب به ابراهیم و ماجرای عبورش از رود اردن و ساکنشدنش است. اولاً من به دلایل عقلی فکر میکنم که زبان عبری و زبان عربی، که سرآمد این زبان عبری است، زبانهای مقدسی هستند.
به همین دلیل که خداوند آیات خودش را به این زبانها نازل کرده است — و واضح است که اصولاً این نکته را به نوعی قبول داریم — و بعد هم از لحاظ عقلی باید به نوعی قبول کنید که این زبانها تا حدودی زبانهای تصفیهشدهای هستند؛ یعنی، در مقایسه با بقیه، گنجایش تکلم خداوند را دارند.
خداوند به هر زبانی سخن نمیگوید، چون ممکن است پر از واژگان و دستور زبان منحرف باشد. کوشیدم توضیح دهم که از نظر دینی زبان مقدس چه معنایی دارد؛ انگار چنین زبانی در دنیا وجود دارد. خب، از آدمی مثل ابراهیم چه انتظاری دارید؟ اینکه زبانش با همین منطبق باشد.
یعنی ابراهیم آدمی نیست که اعوجاجی در روحش باشد و بنابراین از واژههایی استفاده کند که معنا ندارند؛ بنابراین زبان ابراهیم به نوعی زبانی پاک است. حالا در هر جا و میان هر قومی که بوده، کمکم زبان را برای خودش تصفیه کرده است، و جداشدن از قوم خودش هم این امکان را به او داده که این زبان تصفیهشدهای که به آن تکلم میکند در نسلش ادامه پیدا کند.
اینها همه شواهد بهاصطلاح عقلی و دینیاند؛ بهاضافهٔ اینکه از نظر زبانشناسی بگوییم که عبری، اگر واقعاً درست باشد که از واژهٔ عبور است، پس منتسب به ابراهیم است. این نکته را میشود از نظر تاریخی تحقیق کرد که آیا عبری واقعاً مثلاً در جای دیگری از دنیا تکلم میشد یا واقعاً زبان همین قوم بود. اگر زبان این قوم زبان عبری است، این خیلی تناسب دارد با اینکه بگوییم خداوند به زبان عبری سخن میگوید.
یکی از حاضران: دربارهٔ نگاه قرآن به بنیاسرائیل، این آیهای که گفتید، «فضلناهم علی العالمین»، یک آیه است؛ در مقابل، فکر میکنم قرآن در خیلی جاها بر امتحانها و آزمایشهایی که پیش آمده تأکید میکند و این آیهها بسیار زیادند. بعد، این مسئلهٔ «فضلدادن» در جاهای دیگری از قرآن هم هست که به معنای یک امکان است، یعنی امکان بالقوهای که آدم میتواند داشته باشد، یعنی همین استعداد. از لحاظ فرهنگی هم ما «فضلدادن» را داریم و آنجا هم معنایش همین است.
میخواهید بگویید استعداد دارد. اولاً دربارهٔ قسمت اول پرسشتان، چون قبلاً بحث کردهام، الان دیگر مفصل بحث نمیکنم؛ ولی اشاره کردم که اصولاً اشتباه است که اینطور نگاه کنید. نمونهٔ مشابهش رابطهٔ خداوند با پیامبر است: وقتی در قرآن نگاه میکنید، همهاش دارد به پیامبر سختگیری میکند و میگوید مثلاً اینجا داشتی پایت را کج میگذاشتی، آنجا داشتی این کار را میکردی.
معنای این آن نیست که پیامبر ما پیامبری سطح پایین است. اگر رابطهٔ خداوند را با هر پیامبری میدیدید و شاهدش بودید، رابطهای سختگیرانه بود و خداوند کوچکترین تحملی ندارد که کسی مثلاً نافرمانی کند.
رابطهٔ خداوند با اقوام دیگر جز بنیاسرائیل را در قرآن چندان نمیدیدیم. بنابراین سختگیریهایی که نسبت به بنیاسرائیل هست و مجازاتهایی که میشوند، به این معنا نیست که بنیاسرائیل خیلی لجوج بودند؛ رابطهٔ خدا با همهٔ اقوام همینطور است. مثلاً در قرآن دربارهٔ اطرافیان پیامبر هم همین چیزها را میبینید.
آنجا هم همهجا بهشدت حالت عتاب هست که مثلاً در جنگ چنین کردید، آنجا چنان کردید. خداوند تحمل نقص و تمرد و این چیزها را ندارد؛ یعنی وقتی در مقام ربوبیت ظاهر میشود و میخواهد شما را به کمال برساند، سختگیری میکند.
دربارهٔ بنیاسرائیل، با توجه به معجزات فراوانی که دیده بودند، سختگیریها مضاعف بوده است. به هر حال فقط در صورتی میتوانید از آن آیات معنایی مثلاً منفی دربارهٔ بنیاسرائیل استفاده کنید که جای دیگری در قرآن نشان دهید خدا با قوم دیگری خیلی مهربان بوده، آنان مثلاً خیلی خوب بودهاند و رابطه هم خیلی خوب بوده است. فکر میکنم خداوند اصلاً با اقوام دیگر چنین رابطهای نداشته که بخواهید چنین استدلالی کنید.
مهربانی خدا با بنیاسرائیل
دربارهٔ نکتهٔ دومی هم که گفتید، یعنی معنای «فضل»: حالا اگر میخواهید فضل را استعداد بگیرید که ممکن است تحقق پیدا کند یا نکند، به هر حال فضل و فضیلت به معنای برتری است.
حالا اگر میخواهید بگویید این برتریها بالقوهاند و بالفعل نیستند، این خیلی مهم است. ولی چیزی که میخواستم بگویم این است که به هر حال اینجا برتریهایی برای بنیاسرائیل وجود دارد؛ مثل اینکه میگوییم استعدادهای خاص، که شاید بعضیهایشان به آن برسند. به هر حال آنان ویژگیهایی دارند؛ «فضلناکم علی العالمین»: نسبت به همهٔ جهانیان، بنیاسرائیل فضیلتهایی دارند.
دیگر تقریباً ثابت شد که به هر حال بنیاسرائیل قوم برگزیدهٔ خداوندند و قرار هم هست در ازای عهدی که با آنان بسته شده، در ارض مقدس ساکن شوند و ادامه دهند. میخواهم ارجاعاتم به تورات را کمی ادامه دهم و بکوشم بر نکتهای که آخر جلسهٔ قبل به آن رسیدیم تأکید کنم.
تأکید من این بود و هست که اتفاقی که برای بنیاسرائیل در تاریخ افتاده، اتفاقی یگانه است؛ قوم یهود هم بر همین تأکید دارند. خداوند با هیچ قوم دیگری این نوع مناسباتی را که با قوم بنیاسرائیل برقرار کرد برقرار نکرده است.
یعنی این حالت انکشاف خداوند و ظاهرشدنش در برابر یک قوم اصولاً سابقه نداشته، بعداً هم اتفاق نیفتاده، و اصلاً ادعایش هم وجود ندارد.
مثلاً در قرآن بهوضوح میبینید که وقتی از خداوند آیاتی میخواهند که همهچیز آشکار شود — مثلاً فرض کنید خداوند سوار بر ابر به زمین بیاید — معمولاً پاسخ این است که وقتی این اتفاق بیفتد دیگر آخر کار است؛ یعنی قوم قرار است عذاب شوند.
ظهور خداوند نشانهٔ عذاب است؛ یعنی آدمها باید از چنین اتفاقی بترسند. همیشه در قرآن هم میبینید که در لحظهٔ پایانی، آن آیات عظیمی که نازل میشوند به عذاب منجر میشوند. اینطور نیست که خداوند ظاهر شود و بعد زندگی قوم هم ادامه پیدا کند.
به هر حال این یک اتفاق تاریخی خاص است. میخواهم فضای زندگی بنیاسرائیل را، از زمانی که موسی سراغشان میآید تا زمانی که عهد میبندند و بعد به ارض مقدس میرسند، با خواندن قسمتهایی از تورات — که مشابه بعضیهایش عیناً در قرآن هم هست — برایتان ترسیم کنم.
این اتفاقی که برای قوم بنیاسرائیل افتاد تا چه حد خاص بود: چنین معجزاتی دیدند، در برابر خدایی قرار گرفتند که میخواهد خودش را آشکار کند، و سالها در مسیرهایی با خداوند حرکت کردند. خداوند به آنان غذا میدهد، به آنان میگوید از این راه بروید، میگوید حالا این کار را بکنید.
واقعاً معنایش این است که خداوند قومی را برگزیده و به آنان میگوید در کرهٔ زمین به این سمت بروید، حالا به این سرزمین حمله کنید، اگر آب میخواهید بیایید، این آب؛ یعنی به نوعی متولی همهٔ کارهای بنیاسرائیل است.
میخواهم این حالت بهاصطلاح انکشافی را که در معجزاتی که بنیاسرائیل دیدند هست، با خواندن قصههایی از خود تورات برایتان ترسیم کنم؛ یعنی توصیفی که خود بنیاسرائیل از این ماجراها دارند. البته به اعتقاد بنیاسرائیل، این چیزهایی که در تورات هست عیناً به همین شکل به دست حضرت موسی نوشته شده است.
احتمالاً اطلاع دارید که پیش از اینکه خروج اتفاق بیفتد، در خود مصر بهطور مداوم آیات الهی ظاهر میشد تا فرعون و مصریان قانع شوند و تحت فشار قرار گیرند که بنیاسرائیل را رها کنند. این آیات نهگانهای است که در قرآن هم به بعضیهایشان اشاره شده و آخرینش همان مرگ نخستزادگان است که منشأ عید فصح است؛ عیدی که هنوز هم باقی مانده است.
نمیخواهم از روی تورات بخوانم؛ خودتان مطالعه کنید. از زمان خروج، مسئلهٔ شکافتهشدن دریا را همهتان در قرآن دیدهاید. چیزی که میخواهم با اشاره به متن ایجاد کنم این است که کمی خودتان را جای بنیاسرائیل بگذارید و ببینید آنان چه دیدند.
مثلاً فرض کنید دریا جلوی چشمشان شکافته شود و از آن عبور کنند؛ از معبری رد شوند که در دو طرفش آب است. معجزات مسیح را مثلاً نگاه کنید: مرده زنده کردن، که معجزهٔ خیلی بزرگی است.
معجزات خروج و دریای سرخ
ولی آن حالت عظمتی را که در نشانهها و معجزات بنیاسرائیل هست آنجا نمیبینید. ممکن است بگویید مرده زنده کردن سختتر از شکافتن دریای سرخ است.
ولی عبورکردن از میان دو دیوار مثلاً ۱۰۰ متریِ آب و به آن سو رسیدن، و بعد اینکه قوم فرعون بیایند و فرعونی که مثلاً عظیمترین حکومت دنیا را دارد جلوی چشم این مردم در این آب غرق شود؛ اینجا دیگر چیزی وجود دارد.
یعنی مردم بنیاسرائیل چیزهایی میبینند که شاید هیچکس به این شکل مشاهده نکرده است، و برای همین است که تأثیر خیلی عمیقی بر آنان میگذارد. مثلاً در همین قسمت خروج، یکی از چیزهایی که در قرآن با این صراحت به آن اشاره نمیشود، مسئلهٔ راهنماییشدن به وسیلهٔ ابر است؛ در سفر خروج، باب سیزدهم، از آیهٔ ۱۷ و ۱۸ به بعد، عنوانی هست: «ابر و آتش».
میگوید: «با اینکه نزدیکترین راه رسیدن به کنعان عبور از سرزمین فلسطینها بود، خدا قوم اسرائیل را از این مسیر نبرد، بلکه آنها را از طریق صحرایی که در حاشیه دریای سرخ بود هدایت نمود. زیرا میدانست که قوم با وجود اینکه مسلح بودند ممکن است وقتی ببینند که مجبورند برای رسیدن به کنعان بجنگند، دلسرد شده و به مصر بازگردند. موسی در این سفر استخوانهای یوسف را همراه خودش آورد.» پس قوم اسرائیل در این سفر بودند و «خداوند ایشان را در روز به وسیله ستونی از ابر و در شب به وسیله ستونی از آتش هدایت میکرد. از این جهت هم در روز میتوانستند سفر کنند و هم در شب. ستونهای ابر و آتش لحظهای از برابر آنها دور نمیشد.»
۴۰ سال وضعیت بنیاسرائیل این بوده است. جای دیگری — که الان پیش از آمدن نگاه کردم و پیدایش نکردم — توصیف میکند که شبها این ابر میآمد و روی خیمهٔ عبادتگاهی که به دستور خداوند ساخته بودند میماند؛ مثلاً حالتی درخشان پیدا میکرد و مثل آتش نورانی میشد؛ و روزها راه میافتاد و در جهتی میرفت و بنیاسرائیل هم به دنبالش در بیابانها میرفتند.
۴۰ سال سرگردانی بنیاسرائیل در بیابان به چنین شکلی بود: با راهنمایی ابری که گاهی هم به چیزی آتشین تبدیل میشد. یا مسئلهٔ «من و سلوی» را در نظر بگیرید که باز در قرآن به آن اشاره شده است؛ در آیات سورهٔ بقره هم این را میبینید: نانِ «من» و بلدرچین.
بگذارید این قسمتها را بخوانم؛ بد نیست. کمی طولانی است و شاید از بعضی جاهایش بگذرم. قوم بنیاسرائیل از ایلیم کوچ کردند و به صحرای سین، که در فلانجا بود، رسیدند. خلاصه جایی بود که بنیاسرائیل آمدند و گفتند: آیا اینطور از گرسنگی نمیمیریم؟ چیزی نداریم بخوریم.
خداوند به موسی فرمود: «حال از آسمان برای ایشان نان میفرستم. هرکس بخواهد میتواند بیرون برود و هر روز نان خود را برای همان روز جمع کند. با این وسیله آنها را آزمایش میکنم تا ببینم آیا از دستوراتم پیروی میکنند یا نه. به قوم اسرائیل بگو که روزهای جمعه نان به اندازهی دو روز جمع کنند و آن را آماده نمایند.»
یعنی شنبه دیگر نباید نان جمع کنند؛ از همینجا مقررات شنبه برای بنیاسرائیل وجود دارد. و این اتفاق میافتد که به هر حال از طرف خداوند به آنان گوشت داده میشود و صبحها نان.
بنیاسرائیل مدتها اینگونه بودند. واقعاً قومی را تجسم کنید که پس از دیدن آن معجزات عظیم و رهاشدن از دست فرعون، با آن وضع در بیابانها پیش میروند و غذایشان هم اینگونه است؛ نوعی حالت سرویس هم دارد: هر کس برای خودش میرود؛ صبحها چیزهایی روی زمین ظاهر میشود، آنها را جمع میکنند و میآیند و نان را میخورند. نوعی نان مخصوص است؛ اینکه چه بوده و چگونه ظاهر میشده، توصیفهایی در تورات هست، ولی به هر حال موضوع این است که از روی زمین برای خودشان نان جمع میکنند.
دربارهٔ بلدرچین هم آمده است: «همان روز تعداد زیادی بلدرچین آمدند و سراسر اردوگاه بنیاسرائیل را پوشاندند و در سحرگاه در اطراف اردوگاه شبنم به زمین نشست. صبح وقتی شبنم ناپدید شد، دانههای ریزی روی زمین باقی ماند که شبیه دانههای برف بود. وقتی قوم بنیاسرائیل آنها را دیدند، از همدیگر پرسیدند: این چیست؟ موسی به آنها گفت: این نانی است که خداوند به شما داده تا بخورید.»
صبحها میروند و این دانههایی را که روی زمین است و نمیدانند چیست جمع میکنند؛ چیزی مثل نان است و آن را میخورند. عصرها هم بلدرچینها خودشان میآیند تا آنان مثلاً شکارشان کنند. بعداً، مثلاً همینجا هم، وقتی زیاد نان جمع میکنند یا بلدرچین زیاد میگیرند، عذابهایی نازل میشود.
کلاً اتفاقهایی از این دست در طول سفر مرتب میافتد. در قرآن هم به این «من و سلوی» اشاره شده است.
همراهی خدا و عذابهای تورات
ببینید، هر وقت از انکشاف و ظهور خداوند حرف میزنیم، یعنی اینجا به هر حال ارتباط خاصی میان خدا و این قوم برقرار شده است.
آنان به نوعی حالت همراهی با خدا را داشتند: خدا را در کنار خودشان ببینند، هر لحظه پیامی برسد، کارهایی بکنند، و اگر اشتباه کنند، بلافاصله ممکن است عذابهایی برسد. تورات در نقل انواع و اقسام عذابهایی که آنان دچارش شدند و نافرمانیهایی که کردند، به هیچ وجه کم نمیگذارد.
یعنی خود تورات را هم که بخوانید، صادقانه همانگونه که در قرآن دربارهٔ بنیاسرائیل نقل میشود، همین چیزهایی که در قرآن هست آنجا هم هست؛ و بعضی چیزها آنجا هست که در قرآن نیامده است، که چه میکردند و چه میگفتند.
اصلاً — نمیدانم — یک بار بشمارید و ببینید چند بار پس از همهٔ این ماجراها عدهای پیش حضرت موسی میآیند و میگویند مثلاً گرسنهایم، آب نداریم؛ مشکلاتی پیش میآید و حرفهایشان این است که ای کاش ما را از مصر بیرون نمیآوردید؛ ما را به این بیابانها آوردید.
انگار منتی هم بر سر حضرت موسی میگذارند که ما در مصر داشتیم زندگی میکردیم؛ دستکم برده بودیم ولی غذا داشتیم که بخوریم.
مثلاً میگویند الان غذا نداریم؛ فلان چیز را داشتیم و الان نداریم. اینگونه دیالوگها مدام در خود تورات تکرار میشود. و سرانجام، جایی که خیلی دوست دارم مفصلتر برایتان بخوانم — دفعهٔ قبل به آن اشاره کردم، ولی قسمت اصلیاش را پیدا نکردم — همین قسمت رسیدن آنان به پای کوه سیناست. خیلی طولانی نیست، ولی باز همهاش را نمیخوانم.
قسمتهایی را میخوانم. جایی است که پس از سه ماه از مصر به بیابان سینا میرسند و در برابر کوه سینا اردو میزنند. موسی برای ملاقات با خدا به بالای کوه رفت و خداوند به حضرت موسی چیزهایی گفت که برو اینها را به بنیاسرائیل بگو:
«دستورات من را به بنیاسرائیل بده. به ایشان بگو شما دیدید که من با مصریها چه کردم و چطور مانند عقابی که بچههایش را روی بالهای خود میگیرد، شما را برداشته و پیش خود آوردم. حال اگر مطیع من باشید و عهد مرا نگه دارید، از میان همهی اقوام، شما قوم خاص من خواهید بود. هرچند سراسر جهان مال من است، اما شما برای من ملتی مقدس خواهید بود و چون کاهنان مرا خدمت خواهید کرد.»
این همان عبارتی است که با ترجمهٔ دیگری برایتان خواندم. موسی میآید؛ همهی قوم یکصدا جواب دادند: «هرچه خداوند از ما خواسته است، انجام میدهیم.» موسی پاسخ قوم را به خداوند عرض کرد.
خداوند به موسی فرمود: «من در ابر غلیظی نزد تو میآیم تا هنگامی که با تو گفتگو میکنم، قوم به گوش خود صدای مرا بشنوند و از این پس گفتار تو را باور کنند.» موسی پاسخ قوم را به خداوند عرض کرد و خداوند به او فرمود: «حال پایین برو و امروز و فردا آنها را برای ملاقات با من آماده کن.»
آنان قومیاند که به ملاقات خداوند میروند؛ اصلاً آنجا وعدهٔ ملاقات است. از مصر راه افتادند، سه ماه راه رفتند و به جایی رسیدند که خداوند از قبل به موسی گفته بود آنان را به اینجا بیاور، چون قرار است اینجا مراسمی برگزار شود: مراسم ملاقات قوم بنیاسرائیل با خداوند.
«به ایشان بگو که لباسهای خود را بشویند، چون من میخواهم پسفردا در برابر چشمان قوم بنیاسرائیل بر کوه سینا نازل شوم. حدودی دور تا دور کوه تعیین کن که قوم از آن جلوتر نیایند و به ایشان بگو که از کوه بالا نروند و حتی به آن نزدیک هم نشوند. هر که از این حدود پا فراتر بگذارد، کشته خواهد شد. او باید سنگسار گردد یا با تیر کشته شود، بدون اینکه کسی به او دست بزند. این قانون شامل حیوانات نیز میشود. پس به کوه نزدیک نشوید تا آنکه صدای شیپور برخیزد. آنگاه میتوانید به دامنهی کوه بروید.» صدای شیپور، به هر حال، از کوه سینا میآید.
«موسی از کوه فرود آمد و بنیاسرائیل را تقدیس نمود و آنها لباسهای خود را شستند. موسی به ایشان فرمود: دو روز بعد خداوند خود را بر شما ظاهر خواهد کرد. پس خود را برای ملاقات با او آماده کنید. در این دو روز با زنان خود نزدیکی ننمایید.
صبح روز سوم هنگام طلوع آفتاب صدای هولناکی رعد و برق شنیده شد و ابر غلیظی روی کوه پدید آمد. سپس صدای بسیار بلندی چون صدای شیپور برخاست. تمام قوم از ترس لرزیدند. آنگاه موسی آنها را برای ملاقات با خدا از اردوگاه بیرون برد. همه در پای کوه ایستادند. تمام کوه سینا از دود پوشیده شد.»
این صحنه را کمی تجسم کنید: کوهی مثلاً بزرگ که همهاش از دود پوشیده شده است، «زیرا خداوند در آتش بر آن نزول کرد». در قرآن حرف از این است که «رفعنا فوقهم الطور». حالا معنای این چیست؟
تجلی بر کوه سینا
مثلاً کوه بالا رفت؟ یا همین دودی که از آن بالا رفته، در قرآن بهطور استعاری اینگونه بیان میشود که کوه بالای سرشان افراشته شد؟ یا صحنهٔ مشابهی که موسی، وقتی از خداوند دیدارش را میخواست، دچارش میشود.
میگوید «و لکن الی الجبل». اینکه خداوند بر کوه تجلی میکند و کوه متلاشی میشود؛ صحنههای مشابه این در قرآن هست. البته این عبارتها شاید عیناً عبارت قرآن نباشد.
«تمام کوه سینا از دود پوشیده شد زیرا خداوند در آتش بر آن نازل کرد. از کوه دود برخاست و مانند دود کوره در هوا بالا رفت و تمام کوه لرزید. صدای شیپور هر لحظه بلندتر میشود.» واقعاً خوب شد که آنان نمردند و چنین لحظههایی را مثلاً تاب آوردند.
«آنگاه موسی با خدا سخن گفت و خدا هم با صدای نظیر صدای رعد به او جواب داد. وقتی خداوند بر قله کوه نزول کرد، موسی را فراخواند و موسی نیز به قله کوه بالا رفت.» بقیهاش را کار ندارم؛ میخواستم آن صحنههای مربوط به کوه طور را برایتان بخوانم.
بعد، دوباره پس از اینکه راه میافتند، همان ماجرای راهنماییشدن به وسیلهٔ ابر و آتش در روز و شب است و جنگهایی که میکنند؛ مثلاً در جنگی حتی یک کشته هم نمیدهند؛ حالتی که خداوند همراهشان است. به هر حال در این ماجراها وضعیت خاصی میان قوم بنیاسرائیل و خداوند پیش آمده که پیش و پس از آن سابقهٔ تاریخی ندارد.
میخواهم شما را به این نکته برسانم که اینجا رابطهٔ خاصی میان خداوند و قوم بنیاسرائیل هست. هیچوقت خداوند به این شکل قومی را برای ملاقات نبرده و نکوشیده است که برایشان ظاهر شود؛ این اتفاقات سابقه ندارد و مدعی دیگری ندارد.
فقط همین ماجراها مورد تأیید همهٔ ادیان پس از حضرت موسی هم هست. پیش از اینکه کمی جلوتر بروم، میخواهم دستکم صحبت کوتاهی دربارهٔ اثری بکنم که چنین وقایعی همراه خود دارد. لازم نیست ایدههای کسانی مثل Jung را با جزئیاتش خیلی بدانید.
فکر میکنم به هر حال میتوانید این را بپذیرید که وقتی قومی بهطور دستهجمعی در چنین ماجراهای عظیمی شرکت میکنند، انعکاسی که این ماجراها در روحیهٔ این آدمها پیدا میکند، انگار به نوعی در نسلشان هم منعکس میشود. مثلاً امروز در روانکاوی به هر حال عدهای هستند که معتقدند تجربیات تاریخی در نسلها منتقل میشود.
و مثلاً فرض کنید انسانها ناخودآگاه جمعی دارند، به این معنا که وقایع تاریخیای را که نسل بشر از سر گذرانده، به نوعی هنوز در درونشان دارند؛ انعکاسهایی از آن دارند.
اگر بپذیرید که وقایع مهم تاریخی به قومی که آن واقعه را از سر گذراندهاند نوعی هویت میدهد که در روانشان برای خود جا باز میکند و منتقل میشود، باید به هر حال حدس بزنید که قومی که چنین تجربههای هولناکی را از سر گذرانده، ویژگیهای روانی خاصی هم پیدا میکند. حالا میتوانید بگویید که این ویژگیهای روانی خاص در اثر ژنتیک و ارث و مانند آن منتقل نشده است.
به هر حال وقتی قومی در چنین وقایعی شرکت کردهاند، تأثیر این وقایع را نسلاندرنسل در رفتار این آدمها میبینید. چیزی که میخواهم بگویم این است که قوم یهود انگار هنوز هم تحت تأثیر این ماجراها هستند.
اگر کمی به این اعتقاد داشته باشید که چنین وقایع هولناکی که برای اجداد پیش آمده در نسلها بهطور ژنتیک منتقل میشود، شاید برایتان عجیب نباشد که چرا قوم یهود وقایع تاریخیای را که نقل میشود به این راحتی باور میکنند.
این وقایع ممکن است برای آدمی که همینطوری بشنود خیلی باورپذیر نباشد؛ کسی بیاید و بگوید اجداد شما فلانجا بودند، چه کردند و خداوند چطور این کار را کرد. چیزی که میخواهم بگویم این است که میتوانید بپذیرید که انگار در روان قوم یهود جایگاهی هست برای حجم این چیزهایی که در تورات نوشته شده؛ به قول آن اصطلاح دینی که در قرون وسطی، شاید هم خیلی پیشتر، وجود داشته و میگفتند در روان انسان «ایمیج آف گاد» وجود دارد. یونگ هم، با اینکه اعتقادات دینی چندانی ندارد، بهطور تجربی این را تأیید میکند که بله، نوعی «ایمیج آف گاد» در روان انسان ثبت شده است.
تصور شخصی من این است که وقایع این سالهایی که بنیاسرائیل به این ترتیب گذراندند، انگار نوعی «ایمیج» در روان نسل بنیاسرائیل، یعنی بازماندگان بنیاسرائیل، دارد؛ برای همین است که انگار هنوز به نوعی نسبت به این مسائل تاریخی متعهدند.
این را میگویم چون ممکن است در مرحلهٔ اول عجیب به نظر برسد که از دینی حرف میزنیم که بهشدت وابسته به پذیرش این است که یک واقعهٔ تاریخی اتفاق افتاده است.
حافظه نسلی وقایع
و به نظر میآید که نمیتواند از نظر اعتقادی دین خیلی محکمی باشد، چون وقایع تاریخیِ چند هزار سال پیش ممکن است واقعاً برای ما خیلی روشن نباشد و چیزهایی که نقل میشود بهاصطلاح سندیت چندانی نداشته باشد.
ولی اگر بپذیرید که به هر حال این وقایع به نوعی جای خودشان را در نسلهای این قوم هم باز کردهاند، آنوقت شاید این توجیه خوبی باشد برای اینکه چرا این آدمها پس از هزاران سال همچنان نسبت به همهٔ جزئیات این وقایع متعهدند و باوری قطعی دارند که این اتفاقها افتاده است.
از نظر سایر ادیان هم، چون بقیهٔ ادیان تأیید میکنند که این اتفاقها افتاده، این قسمتهای تاریخ مورد تأیید همهٔ ادیان قرار گرفته است. باز میخواهم همینجا از این مسئله استفادهای بکنم. ببینید، میخواهم بگویم اینکه دین یهود با قومیت یهود پیوند خورده، نهتنها چیز عجیب و دور از ذهنی نیست، بلکه به نوعی خیلی هم قابل دفاع است.
قومیتی که این آدمها به آن وابستهاند این است که فرزندان یک پیامبرند. اگر قبول داشته باشید — و من بعداً این را زیاد فرض میکنم — که ویژگیهای معنوی در نسل پیامبران همچنان حفظ میشود، یعنی نسل پیامبران خاصیتهایی، نوعی معنویت و استعدادهایی دارند که بقیهٔ قومها ندارند، آنوقت اصلاً عجیب نیست که ببینید خداوند قومی را بهعنوان نمایندهٔ خودش در کرهٔ زمین انتخاب کرده است.
یعنی بعضیها تصورشان این است که این چه جور دینی است که به یک قوم اختصاص دارد؟ خب، این قوم، قومی با استعدادهای ویژه است که این استعدادها نسلاندرنسل همینطور در میانشان گسترش پیدا میکند.
اگر خداوند میخواهد کاهنانی در کرهٔ زمین داشته باشد، این خیلی طبیعی است. همانطور که میبینید پیامبران از نسل همدیگر ظهور میکنند، اینکه قومی خاص از نظر نژادی وجود داشته باشد که از جای خاصی تشعشع میگرفتند و برگزیده شوند تا دین خداوند را حمل کنند، نهتنها چیز عجیبی نیست، بلکه به نظر میرسد خیلی هم طبیعی باشد.
بنابراین پدیدآمدن قومی خاص با دینی خاص در کرهٔ زمین به نظر من خیلی دور از ذهن نیست؛ و به هر حال اینها همه نشانهٔ این است که قوم بنیاسرائیل به نوعی ویژگیهای خاص معنوی دارند و برای کار خاصی هم که خداوند میخواسته انتخاب شدهاند.
مثلاً دربارهٔ اسلام نمیتوانید ادعا کنید که اسلام امروز دینی است که مثلاً در فرزندان فلان پیامبر ظهور کرده یا آنان به این دین معتقدند. اسلام اعتقادی است که هر کسی میآید و به آن ایمان میآورد؛ ممکن است اجدادش آدمهای بدی باشند یا آدمهای خوبی، و استعدادهای معنوی داشته باشد یا نداشته باشد.
ولی بنیاسرائیل این ویژگی را ندارند. آن دین به قومی اختصاص داده شده که استعدادهای ویژهای دارند و اجدادشان تحولات تاریخی عظیمی را تجربه کردهاند؛ بنابراین باز آمادگیهای خاصی پیدا کردهاند تا وظیفهٔ خاصی را در کرهٔ زمین برای خداوند انجام دهند.
نه، منظورم این نیست که چون از نسل ابراهیم بودهاند، در نتیجه مثلاً فضیلتهایی دارند. واقعاً نمیفهمم شما چگونه میفهمید که چرا پیامبران همه در نسل ابراهیماند؟ چرا اینطور است؟ چون ویژگیهایی دارند دیگر.
نمیدانم شما چگونه نگاه میکنید؛ من چیزی میگویم که بر اساس اعتقاد خود ما خیلی واضح است؛ ما اینگونه نگاه میکنیم. در قرآن هم صراحتاً همین آمده است که به هر حال ذریهٔ ابراهیم به نوعی برگزیده شدهاند؛ خداوند در قرآن مثلاً میگوید که کتاب و نبوت را در ذریهٔ ابراهیم قرار داد.
همهٔ پیامبران بنیاسرائیل نسل ابراهیماند دیگر؛ حتی در این سو، پیامبر ما هم به ابراهیم میرسد. و چگونه توجیه میکنید که بعضی احکام شرعی خاص دربارهٔ نسل پیامبر وجود دارد؟ مثلاً دربارهٔ سیدها چیزهایی وجود دارد، احکامی شرعی؛ ویژگیای دارند دیگر. شاید به یک معنا صرفِ فامیلبودن نباشد.
مگر من گفتم همهٔ بنیاسرائیل خوباند؟ نمیگویم بنیاسرائیل همهشان خوباند؛ میگویم استعدادهای معنوی بسیار ویژهای دارند. اینکه ممکن است در میانشان آدمهای خیلی بد یا آدمهای خوب ظهور کنند، ربطی به این ندارد؛ ولی استعدادهای ویژهای دارند. میتوانید آدم خیلی مستعدی باشید ولی آدم خیلی بدی بشوید؛ مثلاً فکرتان خیلی خوب کار کند و به نوعی باهوش باشید، ولی این ربطی به خوبی و بدی ندارد.
به هر حال حرف من این است که در بنیاسرائیل ویژگیهایی وجود داشته و دارد، چون آنان از نسل پیامبراناند و علاوه بر اینکه از نسل ابراهیماند، تجربههای معنوی خاصی را در طول تاریخ از سر گذراندهاند.
پیامبران پیاپی برای یک قوم
ببینید، هیچ قومی در دنیا پیدا نمیکنید که هزار سال مورد مراقبت خداوند بوده باشد. یعنی فقط همان تقریباً ۴۰ سال نیست؛ بعدش هم خدا همینطور برایشان پیامبر میفرستاده است. دستشان از نظر پیامبر پر است، هر جای روستاهایشان را که نگاه کنید؛ از این ۱۲۴ هزار پیامبر، فکر کنم ۱۲۳ هزار و ۹۰۰ و خردهایاش از آنِ قوم بنیاسرائیل بوده است.
یعنی این پیامبران همه در جریانی که آنجا پدید آمد ظهور میکردند، و اینها به هر حال نشاندهندهٔ ویژگیهایی است. حالا میخواهید بگویید ژنتیک، یا میخواهید بگویید به دلیل فضایی که خداوند با این معجزات عظیمی که آنان دیدند در این قوم به وجود آورد و از نظر تربیتی نسلاندرنسل ادامه پیدا کرد.
مثل اینکه آن قوم با خداوند مواجه شدند و ۴۰ سال در بیابان همراه خداوند همینطور این سو و آن سو رفتند و از غذایی که خداوند به آنان میداد خوردند؛ نتیجهاش این شد که چند نسلشان همانجا حضور داشتند، و در نسلهای بعد هم این ایمانی که پیدا کرده بودند و تأثیری که از این مشاهدات گرفته بودند، از لحاظ تربیتی — لازم نیست بگویید ژنتیک — در نسلشان ادامه پیدا کرد.
به هر حال وقایع تاریخی به دلایل محیطی تا مدتها تأثیر خود را میگذارند. وقتی واقعهای جایی اتفاق میافتد — مثلاً فرض کنید زلزلهای جایی میآید، چه میدانم، اتفاق خیلی بدی میافتد — میبینید که چند نسل بعد آدمها افسردهاند.
در زندگیتان چیز خاصی بر جا میگذارد؛ فضای محیطی که این اتفاق بد در آن افتاده ممکن است نوعی حالت افسردگی پیدا کند.
حرف من این است که ژنتیک، که به نظر میآید قطعاً انتقالهایی دارد، را هم اگر نخواهید بگویید، چون ممکن است از نظر علمی خیلی مورد تأیید همه نباشد، همین که آنان این وقایع ایمانی عظیم را تجربه کردهاند، طبیعی است که در نسلهای آیندهشان ادامه پیدا کند.
یکی از حاضران: ولی احساس میکنم اگر قرار بوده آنان چنین تجربههای بزرگی داشته باشند، نسلهایشان نباید اینطور باشد؛ یعنی نسلهایشان در مواجهه با تجربههایی که داشتند خیلی داغان بوده است.
اولاً همهٔ آنان که این رفتارهای ناجور را ندارند. بعضیهایشان، مثلاً در همان زمان موسی، هارون هست، یوشع هست، که به حالتهای معنوی خیلی عمیقی هم رسیدند. ولی اینکه عدهای از آنان همیشه حالت بهاصطلاح برگشتن به نفسانیات و مانند آن را داشتند، بله، اینطور بوده است. ولی نمیبینید که آنان بیایمان شده باشند؛ به موسی نمیگویند که مثلاً فرض کن این چیزهایی که دیدید اصلاً نبوده و خدایی وجود ندارد. چیزهایی برایشان بدیهی شده بود.
یعنی کمی اینطور فکر کنید: همین خود شما. من واقعاً همیشه تصورم این است که اگر ما هم بودیم، بیشتر احتمال میدهم که همین جمعیتی بودیم که همین حرفها را میزدیم. بیایید به خدا بگویید گرسنهایم و به شما نان بدهد؛ کمکم روی آدم زیاد میشود.
یک روز هم میگوید مثلاً بروید اینجا بجنگید، و آدم میگوید حالا خودت برو بجنگ؛ من الان خستهام و مثلاً حوصله ندارم. وقتی خداوند خیلی قدرتنمایی میکند و به شما غذا میدهد، خودتان اینطور فکر کنید. یعنی الان برایتان خیلی دور از ذهن است که مثلاً خداوند بیاید چیزی از شما بخواهد و شما بگویید نه، حوصله ندارم.
ولی اگر ۴۰ سال بهطور مداوم چنین باشد، ویژگی بشر این است دیگر؛ یعنی معجزات هم برایش عادی میشود و غذای الهی خوردن هم به نوعی برایش طبیعی میشود.
بعد هم ممکن است حرفهایی بزند که از نظر خود بنیاسرائیل در آن لحظه چیز خیلی بزرگی نیست، ولی آدم که از دور نگاه میکند، میگوید عجب آدمهای ناجوری بودند! این همه در این فضا آمدند، خدا به آنان میگوید مثلاً بروید اینجا حمله کنید، و آنان میگویند نه، ما نمیرویم؛ شما بروید و اینها را بیرون کنید، بعد ما میآییم. فکر میکنم ما هم تا حدی، اگر در چنین فضایی قرار میگرفتیم و چنین تجربههایی میکردیم، کمکم از همین حرفها میزدیم.
احتمالاً مثلاً دسر میخواستیم! چیزی که در قرآن هست و در تورات نیست این است که آمدند و به حضرت ابراهیم گفتند از این غذاهای نبات خسته شدیم؛ عدس میخواهیم، پیاز میخواهیم، سیر؛ مثلاً چیزهایی از آن دست که قبلاً در مصر میخوردند، آنها را میخواهند. حالا اینها را میخوانم و قبول دارم که این حرفها خیلی فاجعهآمیز است، ولی اینکه اگر ما بودیم اصلاً اینطور نمیگفتیم، به نظر من نه.
فکر میکنم همین الان هم اگر خداوند شما را بردارد و به سفری ببرد، حتی ۴۰ روز، آخرش ممکن است چنین حرفهایی بزنید: خسته شدیم، تا کی؟ فراموش نکنید که آنان ۴۰ سال آوارگی در بیابان را تحمل کردند.
چهل سال بیابان
یعنی تمرد کردند؛ دفعهٔ اول نرفتند وارد ارض مقدس شوند و ۴۰ سال در بیابانها این سو و آن سو رفتند. موسی آنان را برد و آنان آمدند — حالا ممکن است کمی مبالغه باشد — ولی ۴۰ سال همراه موسی در بیابان حرکت کردند و به نوعی پذیرفتند که این مثلاً نتیجهٔ گناهی است که کردهاند. من خیلی امیدوار نیستم که شما و ما کار بهتری انجام دهیم.
بگذریم؛ به هر حال اصلاً نمیخواهم بگویم بنیاسرائیل همهشان بهاصطلاح در حد پیامبران بودند؛ ولی حرف من این است که استعدادهای ویژهای داشتند که انتخاب شدند، و وقتی این تجربیات را هم از سر گذراندند، این استعدادها به نوعی در وجودشان به فعلیتهایی هم رسید. نتیجهاش همین وقایع است که میبینید ۱۰ سال بهطور مداوم در میانشان پیامبران بزرگ ظاهر میشوند.
حالا من فعلاً به هر حال در موضع دفاع هستم و اگر نکات منفی به ذهنم بیاید نمیگویم. باز بگذارید به نکتهای اشاره کنم: دربارهٔ تورات، دستکم دربارهٔ ۵ فصل اولش، این ادعا وجود دارد که مثلاً تحریف شده است. مسیحیان عهد عتیق را هم، همانطور که میبینید، در کنار عهد جدید بهعنوان کتاب مقدس چاپ میکنند؛ یعنی کتاب مقدس مسیحیان با تورات، با عهد عتیق، شروع میشود و با عهد جدید ختم میشود. بنابراین مسیحیان مدافع ایناند که به هر حال عهد قدیم، کتاب مقدس یهودیان، کتاب مقدس است.
فکر میکنم مسلمانها به طرز عجیبی، وقتی از تورات و انجیل حرف میزنید، فوراً میگویند این تحریف شده است. میدانیم که نهتنها سنتی در اسلام وجود ندارد که مسلمانها تورات و انجیل را بخوانند، بلکه اگر الان در خانهٔ یک مسلمان کتاب مقدس پیدا شود، همه جوری نگاهش میکنند که مثلاً تو را چه شده است.
یعنی اصلاً برای کتاب تورات و انجیل موجود، به این معنا، قداستی قائل نیستیم، و حرف مسلمانها این است که این تحریف شده، بنابراین اصلاً نباید به آن رجوع کنیم. پرانتزی باز کنم: مسلمانها به کتابهای حدیثی که میدانند تحریف شده است بهطور مداوم رجوع میکنند و نمیگویند تحریف شده است.
ببینید، وقتی میگوییم این کتاب تحریف شده است — در قرآن هم مثلاً حرف از این است که این تحریفات وجود دارد — فرض کنید درصدی از آن تحریف شده باشد؛ آیا معنایش این است که دیگر اصلاً هیچچیزش را نخوانیم و کلاً کنارش بگذاریم، چون جاهایی از آن تحریف شده است؟ اگر اینطور است، پس اصلاً نباید احادیث را بخوانیم.
در همهٔ کتابهای حدیث ما مطمئناً حدیثهای جعلی و بدنقلشده، مثلاً با عبارتهای تغییریافته، وجود دارد و کسی هم منکر این نیست. هیچ مسلمانی نیست که بیاید و مثلاً کتاب حدیثی را بیاورد و بگوید هرچه در این نوشته درست است. به هر حال دربارهٔ احادیث اختلاف نظر وجود دارد. من اصلاً مناسبت چندانی میان تحریفشدهبودن و کنارگذاشتهشدن نمیبینم.
قرآنی که میخوانید مدام از تورات و انجیل تعریف میکند؛ حرف از این است که در تورات هدایت و نور برای بنیاسرائیل بود. حالا ممکن است کسی بگوید بله، منظور قرآن آن تورات اصلیِ تحریفنشده است که هدایت و نور بود، و این تورات دیگر در حدی تحریف شده که نوری ندارد.
بگذارید آیهای از خود قرآن برایتان بخوانم، در سورهٔ آلعمران، آیهٔ ۱۱۲ و ۱۱۳. اخیراً دربارهٔ آن چیزها بحث کردیم؛ یادم نیست که دربارهٔ این آیه اشاره و تأکیدی کردم یا نه. میگوید: ال عمران · ۱۱۳ ۞ لَيْسُوا۟ سَوَآءًۭ ۗ مِّنْ أَهْلِ ٱلْكِتَٰبِ أُمَّةٌۭ قَآئِمَةٌۭ يَتْلُونَ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ ءَانَآءَ ٱلَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ «[ولى همه آنان] يكسان نيستند. از ميان اهل كتاب، گروهى درستكردارند كه آيات الهى را در دل شب مىخوانند و سر به سجده مىنهند.» میگوید این اهل کتاب با هم مساوی نیستند.
از اهل کتاب جمعی هستند «قائمة»، که شبها بلند میشوند و میایستند؛ «یتلون آیات الله آناء اللیل». منظور از این «آیات الله» چیست؟ یعنی اهل کتاب شب بلند میشوند و چه میخوانند؟ قرآن میخوانند؟ یا همان کتاب خودشان را که آیاتالله است؟ میپرسم مسلمان این آیه را چگونه میخواند؟ این آیه به چه اشاره میکند؟
چه را دارد تأیید میکند؟ اینکه آنان تورات و انجیل خودشان را میخوانند دیگر؛ آیات الهی را که در کتابهایشان هست «آناء اللیل» میخوانند، در حالی که ایستادهاند، «و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یسارعون فی الخیرات». البته یک خط را جا انداختم و جلوتر رفتم:
«قائمة یتلون آیات الله آناء اللیل و هم یسجدون»، در حالی که سجده میکنند؛ «یؤمنون بالله و الیوم الآخر و یأمرون بالمعروف» و الی آخر. دستکم این یک آیه به صراحت دربارهٔ کتاب موجود در زمان پیامبر، که در دست آنان است، سخن میگوید.
نسخههای تورات و تومارهای بحرالمیت
دربارهٔ این نسخهٔ توراتی که الان داریم، تقریباً بهطور قطع میدانیم — شاید تا ۶۰، ۷۰ سال پیش نمیشد این حرف را بهطور قطع زد — که آنچه بهعنوان تورات در دست ماست خیلی خیلی قدیمی است؛ حدود سال ۱۹۴۷، نزدیک به تأسیس حکومت اسرائیل، کشف تومارهای بحرالمیت تقریباً این را تثبیت کرد. یکی از مشکلات تورات این بود که نسخهٔ قدیمی از آن نداشتیم.
حتی فکر میکنم پیش از تومارهای بحرالمیت، قدیمیترین نسخههای قرآن از قدیمیترین نسخههای تورات قدیمیتر بودند؛ در حالی که تورات مثلاً مربوط به ۱۰ سال پیش از قرآن است، نسخههای نوشتهشدهای از آن در دست نبود. فکر کنم قدیمیترینش ۱۰ سال پیش بود، ولی چیزهایی که به دست آمد نزدیک به ۲۰ سال قدمت دارد، و بخشهایی که مربوط به تورات است خیلی خیلی منطبق بر همین چیزی است که در دست ماست.
میخواهم بگویم نمیتوانید ادعا کنید که مثلاً در دست یهودیان عربستان، که در قرآن به آن اشاره میشود، چیز دیگری بوده است. تورات خیلی خیلی پیش از این حرفها بهعنوان یک متن تثبیت شده بود و همان چیزی است که در دست اعراب هم بوده است، و الی آخر.
الان خیلی واجب نیست که به این پرسش جواب بدهم، چون دارید میگویید شاید بشود کار مسلمانها را به نوعی توجیه کرد. شاید بشود. ولی حرف من این است، اگر بخواهم جوابی بدهم: میدانید اگر کسی بیاید و همین حرف را دربارهٔ احادیث به شما بزند، چه جوابی میدهید؟ اینکه آنچه لازم است در قرآن هست؛ چرا بروم احادیثی را بخوانم که نمیدانم راست است یا دروغ؟ آن نوری که لازم بوده در قرآن آمده است دیگر.
واقعاً میخواهم ببینم: شما به خدا اعتقاد داشته باشید و کتابی باشد که فکر کنید کلام خدا در آن است؛ چیزی بخوانید که آیاتالله در آن است، «و هم یسجدون». اگر حتی یک درصد احتمال بدهید که جایی برگهای پاره هست که از ۱۰ صفحهاش ۸ صفحهاش وحی الهی است که پیش از قرآن نازل شده، نباید کنجکاوی داشته باشید که بروید بخوانید و ببینید در آن چه نوشته است؟ نمیخواهم بگویم واجب است؛ نمیگویم واجب است که مسلمانها بخوانند؛ اگر واجب بود، پیامبرمان به مسلمانها میگفت که بروند تورات بخوانند.
حتی دربارهٔ عوام مردم، که نمیتوانند تشخیص دهند مثلاً چه اصل است و چه تحریف شده است، حرفی ندارم. ولی علما — این حرف را در جلسات مسیحیت هم میزدم و الان هم دارم تکرار میکنم — نباید احساس وظیفه کنند که تحریفشدههایش را بیرون بکشند و همان کاری را که با احادیث میکنند با تورات و انجیل هم بکنند، بهعنوان کتابهایی که منشأ مقدس دارند؟
در قرآن به منشأ مقدس آنها بهشدت تأکید میشود، و حرف از همین متن موجود هم هست. در قرآن گفته میشود که بخشی از آن تورات و کتابهای مقدس را اصلاً پنهان کردند و نشان نمیدهند؛ چنین آیهای هست؛ یا اینکه در کلماتش تغییراتی پدید آوردند. این حرفها هست.
نمیخواهم بگویم الان تورات و انجیلی داریم که عیناً همانطور است که مثلاً یهودیان معتقدند، یعنی اینکه تورات کلمهبهکلمه نوشتهٔ موسی است.
ولی اگر منشأ الهی دارد — همانطور که احادیث ما مثلاً منشأ نبوی دارند و میدانیم عالمی تحریف در آنها اتفاق افتاده، ولی علما میروند و عمرشان را میگذارند تا بفهمند کدام درست است و کدام غلط — فکر میکنم طبیعی است که علما این کار را با متون مقدس دیگر هم بکنند. الان نمیدانم که از طرف مسلمانها جواب دادم یا نه، ولی به هر حال این پرسش خیلی ارتباطی به حرفهایی که میزنم نداشت.
فقط میخواستم بگویم که در قرآن اشاره شده است که در همین چیزی که در دست ماست آیات خدا وجود دارد؛ بنابراین اینطور نیست که بگویید چیزی بوده و همهاش را دور ریختهاند و چیزهای دیگری جایش گذاشتهاند. این همه شباهت میان تورات و قرآن هست، از نظر داستانها و مفاهیم و حتی — باور کنید — جملههایی که به نظر میآید ترجمه است.
بگذارید این جملهها را برایتان بخوانم؛ حالا از شباهتش بگذریم. جملههایی میبینید که من میتوانم آیهای در قرآن نشان دهم که تقریباً ترجمهٔ آن است؛ یعنی خداوند آن موقع این حرف را زده و به مسلمانها هم مثلاً همین حرف را زده است.
این شباهتها خودش نشاندهندهٔ چیزی است. حالا درست است، مثلاً داستان آفرینش را در تورات میخوانید و آنجا گفته مار آمد؛ در تورات مار سراغ حوا میآید و گولش میزند و بعد حوا به حضرت آدم میگوید از آن شجرهٔ ممنوعه بخورد.
در قرآن اینطور نیست. ولی تقریباً میشود گفت تورات با همان ماجرایی شروع میشود که قرآن هم با آن شروع میشود: با داستان آفرینش. البته در قرآن باید مثلاً دو صفحه ورق بزنید تا به آن برسید.
آغاز متن تورات
در تورات مثلاً همان صفحهٔ اول است؛ فکر کنم لازم نیست ورق بزنید.
اولین چیزی که در تورات نوشته این است — بله — مقدمهٔ کوتاهی دارد که جزو خود متن نیست؛ و مثلاً «خدا فرمود انسان را شبیه خود بسازیم»، آیهٔ ۲۶.
۲۵ آیه، مثلاً به اندازهٔ یکونیم صفحه، پیش از آن دربارهٔ خلقت جهان است و بعد همان داستان آفرینش را دربارهٔ آدم و حوا و مانند آن میگوید. خب، اصلاً نمیدانم این حدیث چقدر درست است یا نه، ولی برای اثبات تحریفشدهبودن تورات حدیث میخوانید؛ خب بله، حدیث هم حدیثهای تحریفشده دارد.
یکی از حاضران: ولی حدیثی وجود دارد که میگوید یکی از اصحاب توراتی داشت که به آن اعتقاد داشتند؛ شکی در آن نبوده یا مثلاً تحریفش کم بوده، ولی بعد از جانب پیامبر نهی میشود که اینها را بخوانند. گویا این حدیث را در چند جا، در جاهایی که مربوط است، آوردهاند. حالا نمیخواهم بحثی را باز کنم. اما مسئلهٔ دیگر این است که برای احادیث ما روشی برای تشخیص صحیح از سقیم وجود دارد، ولی دربارهٔ تورات، خودشان اصلاً چنین روشی را فقط از لحاظ تاریخی میتوانند جستوجو کنند. ممکن است بگویید یهودیان خیلی اهل این کارها نیستند. بحث تحریف را نمیکنم، ولی چنین بررسی خاصی وجود ندارد.
الان برای صحت و سقم همهٔ متون روش بینالمللی آکادمیک وجود دارد. یعنی منظورتان این است که روش بینالمللی یعنی متنی بدهید و به شما بگوید اصل است یا نیست؟ نه اینکه محتوایش چرت و پرت است یا نه؛ دربارهٔ محتوا که نمیخواهیم بحث کنیم.
میخواهیم دربارهٔ همین تورات بگوییم کجاهایش چنین است؛ مثلاً باید این همه نسخههایش را بیاوریم و بگوییم این قسمتهایش نبوده و اضافه شده، فلان کتاب در چه تاریخی نوشته شده است. به هر حال با روشهای بینالمللی میشود دربارهٔ جاهای این تورات گفت که از نظر زبانشناسی آیا ممکن است این عبارتها مثلاً مربوط به ۳۰ سال پیش باشد یا نه. خب اینها روش است دیگر. بگذارید برای اینکه بحث ادامه پیدا نکند، این را بگویم.
شما میگویید روش وجود ندارد و برای احادیث وجود دارد؛ من هم میگویم همان روشهایی که برای احادیث وجود دارد، و مشابهش را، مسلمانها میتوانند دربارهٔ تورات و انجیل هم به کار ببرند.
بگویند این تکههایش صلاحیت تاریخی ندارد و آن قسمتش دارد، و الی آخر؛ بهاضافهٔ هزار روش مدرن هم که ممکن است به کار بگیرند. به هر حال وقتی میگویید کتابی تحریف شده و چیزهایی در آن کم و زیاد شده، همینطوری که نمیگویید؛ دلایلی برای خودتان دارید. میتوانید این کار را بکنید و بکوشید نشان دهید چه قسمتهاییاش اصلاً به دلیل نیاز دارد.
یکی از حاضران: دلایل ما دلایل مدرن نیست؛ دلایلی است که تقریباً از طریق آنچه خودمان مذهب میدانیم، یعنی از دین خودمان، داریم؛ یعنی به دلایلی که مثلاً مدرن باشد نیاز نداریم، اگرچه آن دلایل هم هست. من چنین چیزی شنیدهام که دلایل تقریباً قطعی ندارند.
ولی من، فکر میکنم، بهعنوان کسی درون دین اسلام اولاً میدانم که نسخهٔ اصل تورات، تورات اصلی، وجود دارد؛ بنابراین حالا میتوانیم بکوشیم ببینیم کجاهایش منطبق است و کجاهایش نیست.
دربارهٔ همهٔ کتابهای تاریخی هم این بحثها بهطور مشابه وجود دارد دیگر. ولی به هر حال این نکتهٔ خیلی مهمی نیست؛ حرف من فقط این بود که مسلمانها، دستکم علمای مسلمان، نباید به صرف اینکه بگویند آن کتاب تحریف شده است اکتفا کنند.
چون به نظر میآید که شأن این کتاب در قرآن به هر حال شأن بالایی است. آن حدیثی هم که گفتید، حالا راست باشد یا دروغ، اینطور توجیه میشود که قرار نیست مردم مثلاً تورات بخوانند؛ یعنی — فکر میکنم — قرار نیست سنت این باشد که مثلاً مردم بنشینند و تورات بخوانند؛ ولی از آن استفاده کردهاند.
مفسران از تورات خیلی استفاده کردهاند، البته نه بهصورت خیلی سیستماتیک و خوب. چیزی که میخواهم بگویم این است که به هر حال همهٔ ما به چیزی معتقدیم.
ادعای وحیانی بودن تورات
دقیقاً همانطور که مسلمانها دربارهٔ قرآن معتقدند که خداوند وحی کرده و مثلاً از طریق جبرئیل کلامی به پیامبر رسیده است، دربارهٔ تورات هم — حالا دربارهٔ انجیل نه — دقیقاً همین ادعا از سوی یهودیان وجود دارد: اینکه خداوند عیناً کلامی را به حضرت موسی وحی میکرده و حضرت موسی هم خودش اهتمام داشته که این کلام را بهاصطلاح ثبت کند.
دربارهٔ بخشی از تورات ادعایی وجود دارد که باز دربارهٔ هیچ کتاب مقدس دیگری وجود ندارد: مسئلهٔ الواح؛ اینکه حضرت موسی الواحی سنگی از کوه طور با خود میآورد که مثلاً ده فرمان روی آنها نوشته شده بود.
باز میخواهم از اعتقادات اسلامی خود شما استفاده کنم: اگر فکر کنید خداوند در زمان حضرت موسی وحی میکرده ولی قصد جمعآوری و ثبتش مثلاً وجود نداشته، فکر میکنم همین کافی است که توجه کنید که در تورات صراحتاً گفته میشود الواح را خداوند نوشت و مکتوب به موسی داد؛ نه اینکه وحی کند و موسی بنویسد.
خداوند این ده فرمان را بر سنگ نوشت و این الواح را به حضرت موسی داد تا با خود برای قومش بیاورد. بنابراین اینطور نیست که وحیی موقتی باشد که خدا حرفهایی میزند و تمام؛ قرار است اینها ثبت شود.
باز در تورات میبینید که مراسمی هست که قرار است در آن تورات بهطور منظم برای مردم خوانده شود تا مردم این چیزها را بشنوند. جاهایی در تورات اشاره میشود که مثلاً هفت سال که گذشت، چنین مراسمی برگزار کنید و دوباره آن شریعت، یعنی تعلیمات تورات، را بخوانید تا مردم بشنوند، و الی آخر.
بنابراین اولاً اعتقاد مشترک مسلمانان و یهودیان این است که خداوند به موسی وحی میکرده است. اعتقاد مشترک دیگر این است که برخلاف وحیی که به پیامبر میشد، خداوند مستقیماً خودش با حضرت موسی صحبت میکرده، بدون واسطهای مثل جبرئیل؛ بنابراین وحیی خیلی قدرتمند بوده است.
و اعتقاد غیرمشترک میان مسلمانان و یهودیان این است که یهودیان قبول نمیکنند که این وحی در طول تاریخ تحریف شده باشد، و مسلمانان به نوعی، شاید بهطور افراطی، از تحریف کتاب تورات حرف میزنند.
یکی از استدلالهایی که الان نمونهاش را در بحثهای درونگروهی و دینی میبینید این است که چطور ممکن است کسی اصلاً اعتقاد پیدا کند که خداوند مثلاً با موسی سخن میگفته و به او وحی میکرده و این وحی در طول تاریخ محافظت نشده و از بین رفته است.
چه دلیلی دارید که قرآن تحریف نشده است؟ میگویید خداوند کتاب خودش را حفظ کرده است دیگر. دلایلتان خیلی دلایلی تاریخی و بهاصطلاح قابل ارائه در محیط آکادمیک نیست.
خلاصه، همان حرفی را که دربارهٔ تورات میزنید و میگویید ۲۰ سال پیش، دربارهٔ قدیمیترین نسخهٔ قرآن هم بگویید: مثلاً ۱۲۰۰ سال پیش. خب چه دلیلی دارید که قرآن مثلاً عیناً ثبت شده است؟ البته از نظر آکادمیک میشود استدلال کرد که چون نسخههای مختلفش با هم تطبیق میکنند، متنش متقن است.
این هم همانطور است که مثلاً دربارهٔ بعضی متون یونانی. دربارهٔ تورات هم اگر ۱۰ نسخهٔ قدیمی بیارتباط با هم پیدا کنم که مشابه هم نوشته شده باشند، مهم نیست که دقیقاً به ۳۰ سال پیش نرسد. لازم نیست الواح را در تابوت عهد پیدا کنم تا معلوم شود آنجا دقیقاً چه نوشته شده است.
به هر حال از نظر آکادمیک، نوشتههای هومر یا هر کسی را که میخواهید بررسی کنید، چیزی که خیلی مهم است این است که نسخههای مختلفی که در جاهای مختلف پیدا شده به نوعی با هم هماهنگ باشند. این مشکل برای همهٔ متنهای قدیمی هست. دربارهٔ قرآن هم ما مقدار زیادی به چیزی اعتماد داریم دیگر.
اعتماد به اینکه خداوند کلام خودش را حفظ کرده است. استدلالی که معمولاً آورده میشود مثلاً همین آیهٔ قرآن است: «انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون»؛ که به نوعی دلیلی درونگروهی است بر اینکه قرآن حفظ شده است. عیناً همین حرفها را یهودیان هم دقیقاً میتوانند بزنند و میزنند.
چطور ممکن است خداوند کلامی را وحی کرده و از موسی خواسته باشد آن را ثبت کند و بعد در طول تاریخ مثلاً از آن محافظت نکرده باشد؟ الان در بعضی از این بحثهای درونگروهی حرف از این است که چون مثلاً مردم ایران حکومت اسلامی تشکیل دادهاند، امام زمان باید بیاید و تذکر بدهد که اینجا اشتباه بوده است.
چطور ممکن است خدا وحی کرده و به یهودیان شریعت نازل کرده باشد و بعد در طول تاریخ همینطور تحریف شده و اصلاً کلاً از بین رفته باشد، آب شده و در زمین فرو رفته باشد؟ این برای یهودیان قابل قبول نیست که خداوند یک بار در طول تاریخ خودش مثلاً با بشر تکلم کرده باشد و بعد به همین راحتی بپذیریم که این کلاً از بین رفت و آب شد.
به همین دلیل یهودیان اصولاً معتقدند که آنچه در تورات هست کلمهبهکلمه باید حفظ شده باشد؛ یعنی استدلالی عقلی دارند: اگر بپذیرید که وحی در کار بوده، آنوقت باید بپذیرید که این وحی حفظ شده است؛ همانطور که مثلاً مسلمانان دربارهٔ قرآن چنین اعتقادی دارند.
یکی از حاضران: خب، کاملترش در قرآن آمده است دیگر.
خدا که هر بار تغییر نمیکند.
یکی از حاضران: این هم یک موضوع است؛ ولی شریعت موسی که شریعت ما نیست.
به هر حال وحیی در زمان حضرت موسی وجود داشته، و از همهٔ قرائن به نظر میرسد که این وحی اینطور نبوده که چیزی شفاهی گفته شود و تمام شود.
مثلاً دربارهٔ وحیی که به پیامبر میشد نگاه کنید: میگوییم مسلمانان خیلی اهتمام داشتند که قرآن حفظ شود؛ آن را حفظ میکردند و تعداد زیادی حافظ قرآن داشتند، و حتی روایات نسبتاً محکمی وجود دارد که در زمان خود پیامبر قرآن نوشته میشد؛ روی پوست آهو و هرچه پیدا میکردند مینوشتند.
میخواهم بگویم چنین اهتمامی را دربارهٔ تورات هم میبینید، و در قرآن هم به هر حال به این اهتمام اشارهای شده است. این الواح ده فرمان را قرنها در تابوت عهد نگهداری میکردند.
یعنی بخشی از این فرامین — فرامین مقدس خداوند که در همان طور سینا، در کوه طور، نازل شده بود — در این حد برایشان محترم بود: الواحی بودند که نه روی پوست آهو، بلکه روی سنگ نوشته شده بودند.
حالا خداوند نوشته بود یا حضرت موسی، مهم نیست. آنها را در این حد نگهداری میکردند که در جایی، در قدسالاقداس که هیچکس حق نداشت داخلش برود، این الواح را در تابوت عهد گذاشته بودند و ناموس قوم بنیاسرائیل بود؛ کسی نباید به این تابوت دست بزند.
یک بار ماجرایی تاریخی اتفاق افتاد و این تابوت از دست بنیاسرائیل رفت؛ فلسطینیها در جنگ آن را به غنیمت گرفتند. اصلاً دورهای در تاریخ بنیاسرائیل هست که تابوت عهد نیست.
از پا نمینشستند تا اینکه سرانجام رفتند و این تابوت عهد را برگرداندند؛ یعنی همان ماجرای انتخاب طالوت به پادشاهی و مانند آن، که در قرآن هم نقل میشود که تابوت عهد را برمیگردانند.
به هر حال به نظر میرسد این وحیی که به حضرت موسی میشود هدایت و نور است و قرار هم هست حفظ شود؛ یعنی بر حفظشدنش اهتمام وجود دارد. پذیرفتن اینکه بهطور کلی از بین رفته، یا حتی از نظر یهودیان پذیرفتن اینکه یک کلمهاش جابهجا شده، به نوعی مخالف اصل ایمان به وحیانیبودن تورات است.
میخواهید بگویید تا زمان انجیل حفظ شده و بعدش دیگر حفظ نشده، یا نه؟
یکی از حاضران: نه، اصلاً؛ میگویم اینکه بعداً اهتمام نبوده را مثلاً میشود اینطور توجیه کرد.
من کار ندارم که ما اهتمام داریم یا نه؛ اصلاً حرف این است که چطور ممکن است؟ حرف یهودیان این است: چطور ممکن است خداوند تکلم کرده باشد — بنا به اعتقاد مشترک همهٔ ادیان، خداوند بیش از یک بار مستقیماً با بشر تکلم نکرده است — و همهٔ آن کلام خدا اصلاً نابود شده باشد؟ احتمالاً مشابه همانگونه که از کوه طور بلند شد، از کلام خداوند اصلاً چیزی باقی نمانده باشد؟
یک راهش این است که کسی بگوید این چیزی بوده که در یک دوران تاریخی خداوند حرف زده و همانجا بنیاسرائیل اینها را شنیدند و حالا عمل کردند یا نکردند؛ ولی چون قرار بوده ادیان بعدی بیایند که دین بهاصطلاح خاتم باشند، خیلی مهم نبوده که اینها حفظ شود یا حفظ نشود. کسی میتواند اینگونه نگاه کند که چون ادیان بعدی در کار بودند، حفظشدن یا نشدنش خیلی مهم نبوده است.
باز فکر میکنم این توجیه خیلی قدرتمندی نیست، چون بر این اساس تورات پیش از نزول قرآن از بین رفته و تحریف شده و کلاً دیگر قابل استفاده نیست، در حالی که تاریخ مصرف تورات به نوعی پس از نزول قرآن تمام شد.
ولی پیش از انجیل، در دورانی که خود بنیاسرائیل هستند، چطور خداوند اجازه داده که کلامش بهکلی تحریف شود؟ این قابل توجه کسانی است که خیلی به دخالت خداوند در تاریخ اعتقاد دارند.
من از استدلالی عقلی صحبت میکنم که مسلمانان دربارهٔ حفظ قرآن میآورند. مکانیسمش برای من مهم نیست.
شما میگویید قرآن چون وحی الهی است و خداوند آن را وحی کرده و نازل کرده، خودش هم حفظش میکند؛ یهودیان همین حرف را دربارهٔ تورات هم میزنند: خداوند تورات را نازل کرده و خودش هم حفظش میکند.
هرچه دربارهٔ قرآن بگویید، من دربارهٔ تورات هم مشابهش را میگویم.
یعنی همین وجود وحی در میان یهودیان باعث شد که از این نظر رشد کنند. کسی از زبانشناسی میگفت که یهودیان، از نظر زبانشناسی، به هر حال قومی هستند که بنای این کارها را گذاشتند.
حالا به نظر من، فکر میکنم کل حرفتان این است که شواهد تاریخی مثلاً نشان نمیدهد که تورات حفظ شده باشد. نمیدانم؛ من استدلالی عقلی دارم و میگویم مسلمانان از آن استدلال عقلی استفاده میکنند و یهودیان هم از همین استدلال عقلی استفاده میکنند: اینکه وحی نمیتواند از بین برود؛ نمیشود خداوند وحی کند و بعد بگذارد همینطور نابود شود و برود؛ بنابراین تورات حفظ شد. یهودیان مشابه شما مسلمانان استدلال میکنند؛ مکانیزمها اصلاً مهم نیست.
دربارهٔ مکانیزمهایی که حالا مسلمانان میگویند، من واقعاً از این حرف تعجب میکنم که فکر کنید اعراب ۱۴۰۰ سال پیش از نظر تمدن و نوشتار پیشتر بودند؛ به نوعی از نظر نوشتار قویتر از مثلاً یونانیان ۲۰ سال پیش و یهودیان ۲۵۰۰ سال پیش بودند. فکر نمیکنم این مسئله خیلی قابل دفاع باشد.
من اصلاً کاری به این مکانیزمها و جنبههای تاریخیاش ندارم؛ میگویم این استدلال از نظر یهودیان به نوعی کار میکند: اینکه خداوند نمیگذارد وحی از بین برود.
یکی از حاضران: همین چیزی که فرمودید: دست خدا در تاریخ؛ بستگی دارد آن را در حفظکردن چقدر مؤثر بدانید. نظر من هم دقیقاً همین بود: اینکه حفظ از راه عواملی است که باید در تاریخ خودش را نشان دهد، و از این لحاظ ممکن است. نکتهٔ دیگری هم بهعنوان انتقاد این است که نمیدانم چرا از بحث درونگروهی که صحبت میکنید، حرفهایی میزنید که اصلاً حرفهای عجیبوغریبی است و هیچکدام از ما نمیزنیم؛ حرفی که صرفاً عدهای آدم سیاسی، به هر دلیلی، میزنند.
نه، من این را به حالت شوخی گفتم، چون خیلی از آدمهایی که اینجا هستند اخیراً بحثهای مشابهی شنیدهاند؛ ولی مسئلهٔ خیلی جدیای است. اخیراً در گروهی که شاید شما عضوش نباشید، این بحثها شده است؛ مثلاً اینکه دلیل درستبودن چیزی این است که خداوند نمیگذارد، یا اینکه امام زمان به نوعی میآید و به کسی کمک میکند. از این حرفها زده شده و من این را گفتم؛ اصلاً جزو بحث امروز من نبود.
به هر حال حرف من این بود که آن جنبهٔ عقلی و استدلالی که دربارهٔ قرآن وجود دارد، برای یهودیان دربارهٔ تورات هم معتبر است، و از این حرف میزنند که نمیشود خداوند کلامی بگوید و سخنی بگوید و آن از بین برود. در پاسخ به این حرف که از نظر تاریخی امکان حفظ تورات وجود نداشت، نکتهٔ اول این است که باید این را به نوعی از نظر تاریخی بررسی کنید و بگویید که در زمان نزول تورات، وضعیت فرهنگی بدتر از مثلاً ۱۰ و خردهای سال بعدش بود.
این مسئلهای تاریخی است که بهشدت به اسناد و مدارک احتیاج دارد. بهاضافه اینکه باید به این پرسش جواب بدهید که اصلاً چرا خداوند وقتی میداند امکان حفظ آن نیست، حرف میزند؟
خداوند شریعت میآورد و حرف از این است که باید این شریعت را اطاعت کنید؛ هدایت و نور نازل میکند، در حالی که میداند این به نوعی از بین میرود؟
یهودیان این را بهراحتی نمیپذیرند. میگویم «بهراحتی»؛ من یهودی نیستم. حرفم این است که به هر حال به این سادگی نیست که بپذیرید خداوند حرف زده و بعد گذاشته که حرفش از بین برود، مگر اینکه به هر حال دلایلی داشته باشید دیگر.
به هر حال این نکتهٔ خیلی مهمی است که یهودیان تورات را به هر حال میپذیرند و بهراحتی هم قبول نمیکنند که امکان تحریف و مانند آن در آن بوده است؛ بیش از هر چیز شاید به این دلیل که همین استدلال را دارند: این کلام خداست و نمیتواند تحریف شده باشد.
عهد و شریعت در نگاه روشنفکرانه
یکی از مشکلاتی که یهودیان با بحثهای ادیان دیگر دارند این است که یهودیان هیچ شکی ندارند — و شاید برایشان خیلی هم جالب است که ادیانی مثل مسیحیت و اسلام هم در این تشکیک نمیکنند — که میان خداوند و بنیاسرائیل عهدی بسته شد، در کوه طور یا در سینا.
این عهد شرایطی داشت: اینکه بنیاسرائیل از شریعت پیروی کنند و بتپرست نباشند، و در برابرش هم پاداشی برایشان در نظر گرفته شده بود؛ و اینکه قوم خاص خدا باشند و خدا را عبادت کنند؛ این رسالت تاریخی هم بر عهدهٔ قوم بنیاسرائیل گذاشته شده بود. بنیاسرائیل نمیتوانند بپذیرند که این عهد از طرف خداوند نقض شده است.
یعنی نقضشدنش به نوعی برایشان بیمعناست. خداوند قومی را انتخاب کرده، برده، و با آیاتی مثلاً سهمگین که در شرایطی عظیم ارائه شده، آنان را به هر حال به جایی کوچ داده، و بعد هم آنجا، در پای سینا، با غلظت فراوان در برابر رعایت شریعت با آنان عهدی بسته است.
بعد حالا حرف از این بزنیم که خداوند دیگر این عهد را کنار گذاشته است؟ من اینجا بهعنوان یک یهودی خیلی رفرمیست، از طرف یک یهودی روشنفکر، میگویم: بیایید فرض کنید که خداوند پس از حضرت موسی و پیامبران بنیاسرائیل، با اقوام دیگری هم عهدهایی بسته باشد.
بیایید منکر این نشویم که مثلاً حتی مسیح پیامبر خدا بوده یا حضرت رسول پیامبر خدا بوده است. یعنی چه که عهد خدا با بنیاسرائیل باطل شده باشد؟ یعنی من بهعنوان یک یهودی میتوانم حرفم این باشد: خداوند شاید اقوام دیگری را هم به جایی ببرد و با آنان عهدهایی ببندد؛ چرا عهدی که میان خدا و بنیاسرائیل هست شکسته شده است؟
در حالی که بنیاسرائیل ادعایشان این است که بت نمیپرستند و نهایت سعیشان را میکنند که به این شریعت پیچیده، که شما شاید یک روز هم نتوانید تحملش کنید، عمل کنند. به هر حال قوم یهود شریعت را زیر پا نگذاشتند؛ مسیحیان شریعت را دور انداختند؛ شریعت مسلمانان خیلی راحت شد و حالا دارند به آن عمل میکنند.
یهودیان در طول تاریخ همیشه کوشیدند تا جای ممکن شریعت خود را حفظ کنند. با وجود فشارهای عظیمی که در طول تاریخ بر قوم یهود وارد میشد تا بعضی از مقدسات شریعت را رعایت نکنند، هر جور خفت و خواری و جداشدن از جمعیت و زندگی در گتو را پذیرفتند تا این شریعت را، که جزو معاهدهشان با خداست، رعایت کنند.
دفعهٔ قبل به این اشاره کردم که مثلاً مردهها را باید سریع دفن کنند؛ دولت وقت مثلاً دستور میداد که مرده باید سه روز بماند، و آنان خود را به آب و آتش میزدند تا این مرده را حتماً بلافاصله دفن کنند.
یا هرجا در طول تاریخ نگاه کنید، تاریخ یهود تلاشی همهجانبه است برای اینکه این احکام شریعت را حفظ کنند و مردم به احکام شرع عمل کنند؛ و به نظر نمیآید که از آنچه در آن معاهده بوده روی برگردانده باشند. پس چطور ممکن است عهد باطل شده باشد؟
اینکه عهد جدیدی با مسیح و پیروان مسیح بسته شده باشد، خب، یهودیان قبول ندارند؛ ولی فرض کنیم یهودیان این را قبول کنند: پیامبران دیگری آمدند، اقوام دیگری هم برگزیده شدند و قرار شد آنان هم خداوند را طبق شریعت دیگری بپرستند. همهٔ اینها جای سؤال دارد، ولی حالا فکر کنید همهٔ اینها را پذیرفتیم.
اینکه مسیح آمد و شریعت را لغو کرد، و حضرت رسول برای مسلمانان آمد و شریعت دیگری آورد که با شریعت حضرت موسی یکی نیست. بیایید همهٔ اینها را بپذیریم؛ بعد یهودیان میتوانند بگویند: قبول، آنان اقوامی هستند که ادیان خودشان را دارند؛ فرض هم کنیم الهیاند؛ یعنی چه که دین یهود دیگر دین نیست و یهودیان مثلاً باید مسلمان شوند؟
آن عهد، همانطور که در تورات آمده، معاهدهای بود که قرار بود تا ابد حفظ شود، و از طرف بنیاسرائیل هم به نظر میآمد اساسش این است که شریعت مراعات شود؛ و به هر حال دستکم ادعا دارند که سعی خود را کردهاند و میکنند که همیشه به این شریعت پیچیده و دشوار خود عمل کنند.
نتیجهاش این است که برای یهودیان به نوعی معنا ندارد که به آنان بگویید دینتان مثلاً باطل شده است؛ که عهدی که با خداوند بستید، خدا دیگر رفته و با عدهٔ دیگری عهد بسته و با شما هم کاری ندارد.
با همهٔ قرائن و شواهد، اینطور به نظر میآید که عهدی که خداوند با یهود، با بنیاسرائیل، بست، عهدی بود که به نوعی جنبهٔ ابدی داشت؛ و از طرف یهود هم تعهد این بود که بتپرست نباشند، موحد باشند و به شریعت عمل کنند.
یکی از حاضران: مطمئناً یکی از مهمترین حرفهایی که یهودیان میزنند این است که تورات کتاب خداست و نشانههایی از مسیح گفته که هنوز چنین کسی ظاهر نشده است؛ بنابراین اصلاً آن موضوع منتفی است. بیایید فرض کنیم مسیح پیامبر خدا بوده؛ حالا حرف شما چیست؟ اینکه آن عهد برقرار بوده؟ پس پیامبری شریعتی جدید برای بنیاسرائیل آورده است؛ یعنی شریعت موسی موقت بوده دیگر.
یهودیان اصلاً با این مشکل دارند که بگویید شریعت موقت بوده. یعنی چه؟ عهدی بسته شد و حرفم این بود که تا ابد برقرار است. چرا دارم میخندم؟ اینکه خدا شریعتش را عوض کرده، حرف خیلی معقولی نیست.
یهودیان نمیفهمند که چطور ممکن است خدا شریعت دیگری نازل کرده باشد. توپ در زمین شماست: شما در توجیه این مشکل دارید که چطور خدا با قومی عهدی بسته، بعد آمده و با مسیح پیامبر دیگری فرستاده و شریعت را عوض کرده، و بعد آن سوی دنیا هم پیامبری اصلاً برای کسان دیگری فرستاده که شریعتش هم فرق میکند.
یهودیان میگویند ما شریعتی داریم که در آن معاهده بود و به آن عمل میکنیم دیگر؛ خدا بر عهدش هست و ما منتظر خدا هستیم. خدا میتوانست مثل قوطیهای کنسرو برای اینها تاریخ مصرف بزند و بگوید این شریعت شما مثلاً بیش از ۵۰۰ سال نیست.
ولی دستکم وقتی تورات را میخوانند، میبینند که بحث از عهدی ابدی میان خدا و ابراهیم و فرزندان ابراهیم است، و شریعت موسی هم به نظر نمیآید که قابل تغییر باشد.
پس خیلی جالب است که وقتی اینگونه نگاه میکنید، مسلمانان بگویند که حالا شریعت ما ابدی است. یعنی دنیا از زمان حضرت موسی تا پیامبر بیشتر تغییر کرد، یا از زمان پیامبر تا الان، یا از ۵۰ سال پیش تا الان؟
چطور چیزی در دنیا مثلاً تغییر نمیکند و فیکس شده است؟ من این پرسش را از مسلمانان میپرسم — نمیدانم دین شما چیست — ولی به هر حال مسلمانان باید جواب بدهند که اگر ۳۰ سال پیش نمیشد دین را فیکس کرد، ۱۴۰۰ سال پیش چطور شریعت فیکس شد؟
باز توپ در زمین شماست.
یکی از حاضران: عهدی که خدا با بنیاسرائیل بست، آیا واقعاً باید همان شریعت، یعنی این دستوراتی که در تورات هست، را بگیریم، یا میتوانیم آن عهد را مثلاً چارچوبی بگیریم؟
اینکه عهد، عهد ۱۰ فرمان است، هیچ شکی در این نیست. فکر میکنم مسلمانان هم قبول دارند که اساس آن عهد ۱۰ فرمان بوده که بهطور مکتوب هم به نوعی در الواح نوشته شد؛ یعنی ماحصل اتفاقی که در پای کوه طور افتاد این بود که خداوند این فرمانها را به بنیاسرائیل داد. این ۱۰ فرمان جنبههای اخلاقی و شریعتی دارند و اصول شریعتاند؛ مثل اینکه ما در فروع دین میگوییم تعدادی از احکام اساس شریعتاند.
در واقع ۱۰ فرمان — بتپرستی نکنید، به پدر و مادر خود احترام بگذارید، دزدی نکنید، دروغ نگویید و مانند آن — اساس اخلاق و شریعت دین یهود هستند که بعداً بسط داده شدند.
به هر حال یهودیان معتقدند که اساس عهد و معاهدهشان با خداوند، و تعهدی که خودشان دادند، رعایت این فرمانها و جزئیاتی است که بعداً نازل شد. اگر جایگزینی دارید که میخواهید از آن دفاع کنید، خب بگویید. مثلاً نظرتان این است که معاهده چه بوده؟ میخواهید به نوعی بگویید معاهده چیزی بوده که از طرف یهودیان نقض شده و شریعت نبوده؛ خب بگویید دیگر: چه بوده؟
من همینطوری هم کلاً به خودم فشار میآورم که از طرف یهودیان حرف بزنم، و وقتی پرسش و پاسخ میشود، اوضاع بدتر میشود. یعنی از قبل خودم را آماده میکنم که از طرف یهودیان حرف بزنم، ولی وقتی میپرسید، الان باید به نوعی یهودی فکر کنم و جواب بدهم، و این فیالبداهه ممکن است برایم کمی راحت نباشد.
به هر حال شما حرفی میزنید و میگویم الان توپ در زمین شماست: سند و مدرک بیاورید که به چه دلیلی میگویید این معاهده چیزی غیر از شریعت بوده؛ یعنی از جایی چیزی بیاورید دیگر.
یهودیان ادعایی بر اساس تورات دارند. کوشیدم بگویم که تورات را تحریفنشده میدانند و در خود تورات اینطور آمده است؛ در تورات ذکر شده که شریعت چیست و عهد دقیقاً چیست.
بارها در قرآن آمده که در تورات آمده این عهد چیست، و اساسش همین توحید و یکتاپرستی است و اینکه احکام خدا را عمل کنند. مسیحیان میگویند که عهد عوض شده دیگر؛ عهد جدیدی هست؛ یعنی شریعت موسی نقض شده است، و الی آخر.
یهودیان معتقدند این عهد ابدی بوده و جنبهٔ موقت نداشته است. و اینکه میگویم توپ در زمین شماست، یعنی حرفزدن از اینکه خداوند شریعت را عوض کرده و عهد را عوض کرده، به نوعی دشوارتر از این است که بگوییم خداوند با بشر عهدی بسته و آن عهد ابدی است.
به نوعی فکر میکنم — اینکه وقتی گفتید خدا خودش را عوض کرده، خندیدند — میخواهم بگویم که طبیعیتر این است. نمیخواهم بگویم استدلالی پشتش هست. شاید بعداً، وقتی این روحی که در من حلول کرده خارج شود، خودم اصلاً این حرفها را بزنم.
ولی به هر حال میخواهم بگویم که فعلاً ثبات شریعت طبیعیتر از تغییر شریعت است، و یهودیان احساس میکنند که از موضع قدرت صحبت میکنند. اصلاً من گفتم فرض کنید یهودیان بپذیرند که خداوند شریعتهای دیگری هم نازل کرده است؛ در عربستان هم برای قوم عرب، فرزندان اسماعیل، پیامبری آمده و شریعتی آورده است.
چرا عهد خدا با بنیاسرائیل نقض شد؟ حرف من همین است و ایشان هم همین را میگوید. آخر چه کار کردند؟ شریعت را که دارند عمل میکنند. حرف یهودیان این است که شریعتی به ما داده شده، بر اساس آن با خدا عهدی بستیم و نهایت سعیمان را کردیم و میکنیم که شریعت را رعایت کنیم.
ایشان میگویند شاید در عهد چیز دیگری غیر از شریعت بوده، چون اینها مثلاً زیرش زدند؛ و شاید مثلاً آن تکهاش را بهطور سیستماتیک از تورات هم حذف کردند، و در عهد خدا با بنیاسرائیل چیزهای دیگری بوده است. خب، نمیدانم؛ این حرفها را که میشود زد دیگر. من هم میتوانم دربارهٔ اسلام برای خودم چیزهایی بگویم.
باید بکوشم دلایلی بیاورم. مثلاً در اسلام هم همین است: بهائیان دربارهٔ اسلام چه میگویند؟ اینکه این هم دینی بود که ۱۰ سال تاریخ مصرف داشت و الان دین جدیدی آمده است؛ و آن آیاتی هم که در قرآن هست که مثلاً پیامبر خاتمالنبیین است، حالا میتوانند بگویند تحریف شده و دروغ گفتهاند.
یا اینکه، همانطور که بهائیان میگویند، خاتمالنبیین یعنی نگین پیامبران؛ یعنی پیامبر خیلی مهمی است، نه اینکه ختمکننده باشد. خاتم یعنی مثلاً انگشتری؛ مثل نگین انگشتری در میان سایر پیامبران است؛ و بنابراین هیچی دیگر.
یکی از حاضران: در تورات، دقیقاً وقتی میخواهد عهد را تعریف کند، شریعت را هم کنار ۱۰ فرمان آورده یا فقط ۱۰ فرمان را؟
حرف سر کلمهٔ شریعت نیست؛ حرف این است که مثلاً پیرو و خدمتگزار من باشید، بندگان من باشید، به قوانین من عمل کنید. ببینید، اول این را گفتم که یهودیان مطلقاً تورات را، دستکم پنج فصل اولش را، اعتقاد دارند که کلمهبهکلمه نوشتهٔ موسی است.
خب، در تورات وقتی نگاه میکنید، عالمی شریعت هست: خیمه را چطور بسازید، تابوت عهد — جزئیات اینکه تابوت عهد را چطور بسازید، چه در آن بگذارید، آن را کجا ببرید — و مثلاً روزش کی است.
از همان اول که راه میافتند، هنوز به پای کوه سینا نرسیده، اعمال عید فصح به آنان گفته میشود: نان فطیر خوردن، و شنبهها، حتی آن نانی که از طرف خداوند میآید و شنبه نباید جمعش کنند؛ به هر حال مجموعهای از احکام و شرایع هست که در طول راه و پیش از سینا به آنان گفته شده است، و عهد بر اساس این است که این چیزها را رعایت کنند.
حالا خدا را شکر، همانطور که میبینید، شما همین حرفی را میزنید که ایشان دارد میگوید: به غیر از شریعت، به غیر از احکام الهی، به غیر از مسئلهٔ بتپرستی، چیز دیگری در عهد بوده است. خب بگویید چه بوده؟
یکی از حاضران: نه، من میگویم همان ۱۰ فرمان؛ یعنی همان ۱۰ فرمان، که جزئیات زندگی هر آدمی را که ندارد. میگویم شاید فقط ۱۰ فرمان عهد بوده و حالا هم ۱۰ فرمان نقض نشده است؛ خدا در ادامهٔ همان عهد، که دارد مردم را راهنمایی میکند، جزئیات جدیدی ارائه میکند.
نه، این جواب پرسش من نمیشود. شما میگویید عهد ۱۰ فرمان است؛ یهودیان میگویند خب، ما که داریم این عهد را رعایت میکنیم؛ یعنی چه که عهدی که خدا با ما بست نقض شود؟ برای چه نقض شده است؟
یکی از حاضران: من میگویم اصلاً نقض نشده است.
خب، خیلی خوب است؛ یهودی شدید! میخواستم به همین نتیجه برسیم: اصلاً نقض نشده است. خب، باشد، نقض نمیکند. پس الان میشود کسی یهودی باشد و آن عهد هم برقرار باشد؟
کوشیدم دیدی خیلی روشنفکرانه را بگویم: بیایید فرض کنید که ادیان دیگر هم بودهاند و هستند و راست هم میگویند؛ مسیح پیامبر بوده و حضرت رسول، پیامبر اسلام، هم پیامبر بوده؛ ولی عهد موسی، عهد یهودیان با خداوند، برقرار است دیگر. یعنی من الان بهعنوان یک یهودی میگویم: من میتوانم یهودی باشم و ادیان دیگر هم هستند؛ خدا با ما پای کوه سینا عهدی بست.
چرا بگویم نقض شده است؟ با اعراب هم عهد دیگری بسته است؛ باشد.
یکی از حاضران: فرض که خدا همهچیز را به شما داده؛ سرزمین مقدس را داده است.
که میبینید داده، الحمدلله! البته همهاش داده نشده، ولی انشاءالله بهزودی؛ از شر این اوباما که خلاص شویم، شاید برای بقیهاش هم کاری بکنیم.
نه، به هر حال در برابر عهد، خداوند کلاً تعهد میکند که از آنان پشتیبانی کند: شما قوم من باشید و من هم خدای شما خواهم بود. این «خدای شما خواهم بود» یعنی با شما هستم؛ نوعی بهاصطلاح معیت وجود دارد: در جنگها، اگر کسی بخواهد به شما آسیب برساند، از شما دفاع میکنم.
این مسئله به نوعی شبیه همان «الله ولی الذین آمنوا» است: خداوند به هر حال ولایت دارد و مثلاً از مؤمنان، اگر ایمان داشته باشند، حمایت میکند. دربارهٔ یهود هم اینطور است، بهاضافه اینکه بهطور خاص در عهدی که با ابراهیم و با بنیاسرائیل بسته شد، مسئلهٔ سرزمین مقدس هم هست.
این بیانی روشنفکرانه بود از اینکه حتی اگر ادیان دیگر هم باشند، گفتن اینکه آن عهد نقض شده خیلی سخت است؛ اگر میخواهید نقضش کنید، باید کارهایی بکنید. میگویم توپ در زمین شماست.
معرفی کتاب بررسی تاریخی یهودیت
این کتاب خیلی خوبی است. برای اینکه فقط حرف نزنم، کتاب را معرفی میکنم؛ کتابی خیلی معروف و خیلی خوب است: از اینزی دور افسان، «یهودیت، بررسی تاریخی»، انتشارات مؤسسهٔ پژوهشی حکمت و فلسفهٔ ایران. در میان کتابهایی که دربارهٔ یهودیت در بازار هست، این کتاب دقیقاً به این دلیل که بررسی تاریخی هم میکند، شاید به نوعی با چیزهایی که من الان میگویم هماهنگ باشد.
مثلاً تأکید زیادی بر اتفاقهای پای کوه سینا و مانند آن دارد. تقریباً میتوانم بگویم این دو جلسه را از نظر ترتیب مطالب به نوعی مشابه همین کتاب پیش بردم: وارد جزئیات آن احکام و مانند آن نشدم و از این گفتم که یهودیت چگونه شکل میگیرد.