او میگوید احساس جزئیات داشتنِ شریعت یهود شاید از نامأنوس بودن آن میآید، و از کتاب «ارابه خدایان» میگوید. میگوید نمیشود بحثی دربارهٔ یهودیت کرد و سراغ شریعت و آیینهای یهودی نرفت، و آخرین جلسه را برای آیینها میگذارد. در میانه دربارهٔ شیوهٔ برخورد با ایرادهای متون دینی صحبت میکند، از جمله وقتی از طرف یهودیها جواب میدهد، و بعد سراغ شریعت میرود.
جزئیات شریعت و «ارابه خدایان»
او میگوید احساس اینکه شریعت یهود جزئیات زیادی دارد شاید از آن است که این توضیحات برای شنوندگان نامأنوس است. شریعت اصولاً جزئیات دارد: در رسالهٔ فقهی هم فصلهای لباس احرام و کفن مسلمانها پر از جزئیات است، و اگر دینی هیچ جزئیاتی نداشته باشد نمیتوانید ضبطش کنید. او تأیید میکند که ساخت تابوت عهد در تورات جزئیات خیلی زیادی دارد و همهچیز سانتبهسانت طراحی شده.
در همینجا از اریک فون دنیکن و کتاب «ارابه خدایان» میگوید که تلاش میکند نشان دهد موجودات فضایی به زمین آمدهاند؛ دقیقاً یادش نیست، ولی جزئیات ساخت تابوت عهد یکی از استدلالهای او است. او میگوید خودش در دبیرستان کتاب را تا جاهایی جذاب یافته، ولی کتاب هر چیز عجیب تاریخ را با موجودات فضایی توضیح میدهد تا آدم آخرش با عصبانیت کتاب را کنار بگذارد. به گفتهٔ او تئوری عجیبوغریب دامی است که با آن چیزهای عجیب را میشود توجیه کرد و بعد آن را برتری تئوری دانست، مثل کسانی که همهچیز را با وجود خدا توجیه میکنند.
او میگوید احساسش این است که نمیشود دربارهٔ یهودیت بحث کرد و سراغ شریعت و آیینهای یهودی نرفت، و یاد گرفتن شریعت یهودی برای غیریهودیها هم فایده دارد؛ با شوخی اضافه میکند که اگر یهودی شدید که فبها.
ایراد گرفتن از متون و برچسبزنی
او میگوید ایرادهایی که در جلسهٔ اول دربارهٔ تورات و مخصوصاً تلمود مطرح شد، همانهایی است که در بحثهای ضدیهودی معمولاً نقل میشود. به شنوندهٔ دیندار میگوید اگر به جای تلمود سراغ بحارالانوار برود چیزهای عجیبوغریبی پیدا میکند؛ مخالفین اسلام هم همین کار را میکنند. یادش است در یک برنامهٔ رادیویی ضدانقلاب، فکر میکند از حلیةالمتقین، دربارهٔ فواید پیاز علامه مجلسی را مسخره کردند.
سپس وضعیت وهابیها نسبت به شیعه را مثال میزند: آنها شیعیان را مشرک میدانند و به آنها اعتقاداتی نسبت میدهند. او میگوید در سفر مکه و مدینه تعجب کرد که بعضی از اهل سنت فکر میکنند شیعیان قرآن قبول ندارند، و میگوید بعضی از علمای معتبر شیعه هم ادعای تحریف قرآن کردهاند. اگر برای وهابیت توضیح بدهد که توسل شرک نیست، چون حتی سنیها هم درخواست از زنده را شرک نمیدانند و اختلاف فقط این است که مرده مؤثر است یا نه، به گفتهٔ او نهتنها خوشحال نمیشوند، بلکه میگویند اعتقاد شما این نیست که میگویید.
نکتهٔ مهم، به نظر او، این است که طرف آدمی نرمال با حسن نیت باشد؛ شیعیان سالهاست توضیح میدهند که به آن چیزها اعتقاد ندارند و آنها حاضر نیستند قبول کنند.
پاسخ یهودیها به ایرادهای تلمود
او میگوید اگر از طرف یهودیها پاسخ بدهد، میگویند یهودیها غیریهودیها را حیوان نمیدانند؛ درست است که در جایی از کتابشان جملهای هست، ولی دربارهٔ معنای آن هم بحث است. اکثر نکات تلمود را یهودیها چنین جواب میدهند که در ترجمهها اشتباه شده و واژه در عبری معنای دیگری دارد، و اینکه یهودیها الان به این چیزها معتقد نیستند. در همین نقش اعتراف میکند که خیلیهایشان قبول دارند عباراتی در تلمود هست و ممکن است نقل شود که روحانی ارتدوکسی در اسرائیل ده سال پیش گفته عربها حیواناند؛ ولی به گفتهٔ او همانجا هزار بار آمده که انسانها، چه یهودی چه غیریهودی، را دوست داشته باشید، و جایی هم کسی جملهای اضافه یا کم کرده است. او میگوید در هر گروهی آدمهای عجیب پیدا میشود، و اگر جواب ایرادها این است که ما به آنها معتقد نیستیم، باید خوشحال شوید؛ نمیخواهد بگوید همهٔ ایرادهای جلسهٔ اول اینشکلی است، ولی اکثر آنها را یهودیها اینگونه پاسخ میدهند.
به گفتهٔ او همین چیزها در همهٔ ادیان با متون باستانی دیده میشود: اصلاحطلبهای یهودی میگویند متن تحریف شده یا معنایش این نیست، و روحانیون سنتی تحریف را بهراحتی نمیگویند ولی «شما نمیفهمید» را میگویند. او خودش بعضی از این عبارتها را به عبری دیده و میگوید بعید است بحثهایشان کاملاً غلط باشد. اینکه کسی برای کوبیدن طرف مقابل یک جمله را از متن جدا کند، همان کاری است که وهابیها با شیعه میکنند؛ و درست نمیداند که وقتی طرف میگوید به این معتقد نیستم، باز بگوییم در کتاب شما چیزی پیدا کردم. البته قبول دارد که اگر ادعا این باشد که آن کتابها عین کلام خدا هستند، مشکل ایجاد میشود؛ ولی یهودی اصلاحطلب نمیخواهد تلمود را کلمهبهکلمه بپذیرد.
او میگوید یهودیها دربارهٔ خودشان شأن قوم برگزیده قائلاند و فکر میکند ما هم طبق قرآن چنین شأنی برای آنها در یک مقطع تاریخی قائل هستیم. به نظر او کاری که با یهودیها میکنند مسلمانها با مسیحیها و مسیحیها با مسلمانها هم میکنند. در همین بحث، در نقش مدافع، میگوید چون اکثریت با ارتدوکسهاست سعی میکند نظر اکثریت یهود را رعایت کند و از مواضع آنها کوتاه نیاید، مگر اینکه اوضاع خیلی بد شود. سپس از زبان یهودیان میگوید که آنها علاقهای به ترویج دین ندارند و مثل مسیحیها میسیونر نمیفرستند؛ یهودیت یک قوم است و بهراحتی نمیشود یهودی شد، و یهودیها خود را الگوی بشریت میدانند: به تقریر او خداوند به آنها شریعت و راهنماییهای اخلاقی داده و قرار است قوم نمونهای باشند. به گفتهٔ او وقتی نقد میشوند از عقیدهٔ خود دفاع میکنند، ولی نه آنقدر که مسیحیها و مسلمانها.
گتو، اصلاحطلبی و همزیستی
بر اساس کتاب آنترمن، ریفورمیستها وقتی پیش آمدند که اروپا مدرن شد و دورهٔ آزادسازی رسید؛ یهودیها پیش از آن در گتو زندگی میکردند و مسیحیها از آنها متنفر بودند، و او میگوید مسلمانها هیچوقت به آن اندازه تنفر ابراز نمیکردند. او میگوید به نظر میآید دشمنی مسیحیها با یهودیها و مسلمانها به دشمنی یهودیها با مسلمانها تبدیل شده و این کار انگلیس و آمریکا بوده است، هرچند نمیخواهد بگوید جنگ دینی است.
وقتی یهودیها از گتوها بیرون آمدند و با فضای روشنگری قاطی شدند، نمیتوانستند مثل گذشته شنبه را نگه دارند؛ ریفورمیستها هم از معقول کردن یهودیت و هم از سختی زندگی در دنیای مدرن درآمدند. او میگوید جدا بودن را خود یهودیها هم میخواستند، ولی در گتوها با آنها بدرفتاری میشد.
پرسشی مطرح میشود دربارهٔ اینکه حضور یهودیها در جوامع مسیحی چه تأثیری داشت که بیشتر اخراجشان میکردند و چرا بیرون از جامعه نمیماندند؛ او میگوید اتفاقهای بدی میافتاد و گاهی کار به قتل عام و اخراج میرسید، ولی یهودیها از نظر اقتصادی قوی بودند و در اسپانیای اسلامی دوران طلایی داشتند. او این را برای این میگوید که مثلاً اگر مارکسیستها میگویند اهل خشونت نیستیم، نباید یک جمله از مارکس پیدا کرد؛ آدم نرمال باید خوشحال شود که اشتباه کردهاند و حالا عاقل شدهاند.
او میگوید آیهای که میگوید مسیحیها به شما نزدیکترند توصیهای برای ارتباط نداشتن با یهود و نصارا نیست و بهراحتی نمیشود آن را تعمیم داد؛ و به نظر او دشمنی مسیحیها و یهودیها بود، هست و خواهد بود. دربارهٔ عبارتهایی مثل اینکه گناه را در شهر دیگری بکنید میگوید یهودیها خود را الگوی جامعهٔ بشری میدانند و به آبروی جمعی حساساند، و فکر میکند همین برخورد معقول است. مسلمانها هم نسبت به مسیحیت دچار سوءتفاهماند.
در نقش مدافع: پیامبران و عهد
در پاسخ به ایراد دربارهٔ شأن پیامبر، او میگوید وهابیها شأن قائل شدنهای شیعه را ممکن است مشرکانه بدانند، و یهودیها هم ممکن است بگویند مشکل از شماست که زیادی شأنشان را قائل میشوید. اعلام میکند کمکم در جلد نقشش فرو میرود و ممکن است حرفهای نادرست بزند؛ این به معنای درستی حرفهایش نیست. در همین نقش میگوید در تورات پیامبران را مثل آدم معمولی حساب کردند و همهچیز را خدا دیدند، ولی آنها همیشه در شأنشان آدمهای برجستهای هستند؛ تنها موجود مقدس خداست و برای پیامبران عصمت قائل نیستند. یهودیها نمیگویند پیامبران افراد برجستهای نبودند؛ میگویند معصوم نیستند و خطا میکنند. او میگوید دیدگاهشان شبیه دیدگاه اهل سنت و وهابیها است.
او میگوید از طرف یهودیها صحبت میکند و در این نقش رسماً میگوید «شما به دلیل اعتقاداتتان مشرکید»، و از این تقابل استفاده میکند تا از حمله دست بردارید. سپس میگوید یهودیها در کتابهای کلامی خود به عهد استناد میکنند: عهد مرکز اعتقادات یهودی است و دو دین ابراهیمی دیگر هم آن را تأیید میکنند، و این در کلام یهود استدلالی موجه و یقینآور است؛ طبق آن، اگر به خدای ابراهیمی معتقدی نباید شکی داشته باشی که آن اتفاقها برای قوم یهود افتاده. او این را تأیید مهمی برای خود یهودیها میداند.
او ماجرای خزرها را هم نقل میکند: میگویند یهودیهای اروپا از قومی کنار دریای خزر هستند که پادشاهشان یهودی شد، و یهودیها از این حرف خوششان نمیآید. میگویند پادشاه علمای سه دین را دعوت کرد و استدلال یهودی غالب شد: اگر آن دو دین هم یهود را راست میدانند، پیروی از یهودیت قطعاً پیروی از دین خداست.
حفظ تورات و قرآن
او از استدلال کسی میگوید که دو جلسه قبل اصرار داشت که تورات حفظ نشد چون فرهنگ پیشرفته نبود و قرآن حفظ شد چون فرهنگ بشر پیشرفته بود. او میگوید از مصر نوشتههای خیلی بیشتری دارید تا از عربستان آن زمان، و اگر این ملاک مهم بود قرآن را در یونان نازل میکردند؛ این حرف برایش ثقیل است. دربارهٔ اشکال برعکس، که امکان حفظ قرآن به خاطر بدوی بودن اعراب بوده، با طعنه میگوید: قوم نوح که از اعراب بیعقلتر بودند، چرا همان وقت قرآن نازل نشد؟
او آیهٔ سورهٔ انبیاء را میخواند که میگویند خوابهای آشفته یا شاعر است، و میگوید کسی که شش-هفت دلیل میآورد اصلی را نمیگوید؛ از طرف مقابل تئوری مشخص میخواهد. میگوید این استدلال خاص را رد میکند، چون تاریخ قرآن نشان میدهد روی پوست آهو و چوب مینوشتند تا بعداً در زمان عثمان جمع شد.
شریعت از نگاه یک کودک یهودی
او میگوید کتاب آنترمن ترتیبی برای بیان شریعت دارد: احکام مربوط به سن، بعد روزانه و هفتگی و سالانه. کتابی دیگر، «چرا یهودی هستم»، را معرفی میکند که نویسنده در آن کودکیاش را توصیف میکند؛ نماز صبح پدر با شال و چیز چرمی، و آیین شکرگزاری قبل و بعد از غذا برایش مثل قاشق و چنگال جزو غذا خوردن بود.
او میگوید یهودیها شیر و گوشت را قاطی نمیکنند و در هر خانه دستکم دو سری ظرف دارند؛ فرق گوشت کاشر با حلال ما زیاد است، چون خون را با عملیات خارج میکنند. کتاب میگوید نویسنده از جایی متوجه شد دیگران تراموا سوار میشوند و آنها نه، و روشن کردن شمع روز شنبه به نظرش به اندازهٔ منفجر کردن خورشید غیرممکن بود.
او میگوید کتاب حس حضور دائم خدا را توصیف میکند و نویسنده آن را برای نوهاش نوشته تا یهودی بماند. با شوخی میگوید در جلسهٔ اول تبلیغ شد که یهودی شدن خیلی سخت است و او راههای سادهاش را هم میتواند نشان دهد.
نماز، شبات و پایان جلسه
به گفتهٔ او یهودیها سه وعده نماز میخوانند، مثل شیعه، و یکی از دلایل نسبت دادن شیعه به یهودی همین است. نمازشان رو به اورشلیم و ایستاده است و رکوع و سجود ندارد، و در هر نماز دعای بازگشت به ارض مقدس میخوانند. هر خانهٔ یهودی بخشی را به یاد خرابی معبد خراب نگه میدارد؛ او فکر میکند یهودیها داغ دارند ولی احساس انتقامگیری ندارند، و شاید بتواند بگوید اورشلیم در زندگی یهودیها از مکه در زندگی مسلمانها نقش بیشتری دارد.
او میگوید فکر نمیکند معادل وضو برای نماز داشته باشند، هرچند مطمئن نیست. دربارهٔ شبات از کتاب میخواند که روز شنبه چراغ و ماشین و پختوپز ممنوع است و آیین دست شستن از دنیاست؛ شمعها جمعهشب روشن میشود، قیدوش بر شراب خوانده میشود و با دیدن سه ستاره شبات تمام میشود. هلاخا سیونه مقولهٔ کار ممنوع دارد و ربیها ممنوعیت آتش را به الکتریسیته تعمیم دادند؛ او میگوید فقه خودمان را هم زیاد بلد نیست.
او میگوید برای ما جمعه تعطیلی است و میخوابیم، ولی به نظر میآید از قرآن درمیآید که جمعه باید به شکلی خاص باشد، مثلاً با نماز جمعه. دربارهٔ اینکه شیعیان میگویند در غیبت امام نماز جمعه واجب نیست، تصورش این است که باید میگفتند حالا که امام نیست مثلاً چهار برابر عبادت کنیم. در پایان خاطرهای از ریاضیدان ارتدوکس کانادایی میگوید که همهچیز برایش مسئلهٔ شنبه بود.
→ متنِ کاملِ این جلسه