هدف دوره آشنایی با یهودیت و انعکاس آن در قرآن است و او میگوید میخواهد مثل یک آدم یهودی بحث کند و اشکال بعضی استدلالها را بعداً بگوید. این جلسه به جای ادامهٔ اصول اعتقادی با تاریخ قوم یهود پیش میرود، از مرگ موسی تا داوران، پادشاهان و اسارت بابلی. بعد به عهد و رسالت قوم یهود برمیگردد و استدلال یهودیها دربارهٔ تحریفنشدن تورات، خاتمیت و منشأ یهودی ادیان دیگر را شرح میدهد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
هدف این دوره بیشتر از آن است که صرفاً با یهودیت آشنا شویم؛ میخواهیم به آن انعکاسی که یهودیت و تاریخ بنیاسرائیل در قرآن دارد و به نوع برخورد قرآن با مسائل مربوط به دین یهود و بهطور کلی اهل کتاب نزدیک شویم. تلاش من این است که تا حد ممکن جایی را مختصر نکنم که به محتوای یهودیت لطمه بزند؛ برای همین امروز بخشهایی را خلاصه میگویم، چون فکر میکنم اینها خیلی به آن بخش از محتوا — یعنی انعکاسی که دین یهود در قرآن پیدا کرده — ارتباط ندارد. بنابراین داریم سعی میکنیم با یهودیت آشنا شویم، با این تأکید که بخشهایی که به نوعی در قرآن مورد بحث قرار گرفتهاند — چه تاریخ و چه مباحث عقیدتی — برای ما محورند.
یادآوری هدف دوره یهودیت
نکتهٔ مهم این است که الان در جلساتی هستیم که قرار است یهودیت را تا جای ممکن بیان کنم که احساس یهودیبودن را درک کنید: یک یهودی دنیا را چگونه میبیند، دین خودش را چگونه میبیند و برای خودش چه رسالتی قائل است. بنابراین من بدون اینکه اسم خاصی برای خودم گذاشته باشم، سعی میکنم مثل یک آدم یهودی بحث کنم. علت اینکه این تذکرها را میدهم این است که خودم میدانم حرفهایی که میزنم اشکالهایی دارد و برنامهام این است که وقتی به یک جایی رسیدم بگویم اشکال بعضی از این استدلالها کجا بوده. کاری که دارم میکنم این است که صورت مسئله را بخواهم خیلی خوب بفهمم: ببینم یهودیها دقیقاً چه میگویند و ادعاهایشان چیست. حالا ممکن است بعضی از ادعاهایی که من اینجا میکنم را با توجه به نوع اعتقادهای خود شما — مثلاً مسلمانها و چیزهایی که در قرآن آمده — کمی تقویت کنم؛ همهٔ حرفهایی که من اینجا میزنم لزوماً حرفهایی نیست که یهودیها یک جای دیگر زده باشند. به هر حال اگر ایرادهایی نزدیک به آن ایرادهایی که فکر میکنم در این حرفها هست بگیرید، آن وقت من چون متعهدم که دفاع کنم، باید از چیزی که فکر میکنم درست نیست دفاع کنم.
فکر میکنم جلسهٔ قبل لحظههایی اینگونه پیش آمد و نهایتاً سعی کردم چیزی علیه حرفهایی که خودم زده بودم نگویم. به هر حال توصیهام این است که برنامهام نیست که بگویم سؤال نکنید، ولی سؤالها را بیشتر در جهت این بپرسید که حرفها را خوب بفهمید و ادعاها را خوب متوجه شوید، نه اینکه فرض کنید بیایید ایرادی بگیرید. و هرچقدر هم بیشتر اصرار کنید و سؤال بپرسید، ممکن است بعد به عواید خودتان هم لطمههایی بخورد که دیگر نشود جمعش کرد.
من بهطور طبیعی باید بحثهای جلسهٔ قبل — یعنی اصول اعتقادی یهودیت — را ادامه میدادم؛ ولی کاری که میخواهم بکنم این است که جلسه را با تاریخ قوم یهود پیش ببرم و تاریخ را تا یک جاهایی بگویم، به خاطر اینکه فکر میکنم دیگر جایی جای مناسبی پیدا نمیکنم که برگردم و این مسائل تاریخی را بگویم. ولی این مسائل تاریخی مهماند؛ هم برای یهودیها — پنج فصل اول تورات تاریخ یهود را تا یک جایی گزارش میکند — و هم از این جهت برای ما مهم است که بخشی از این مطالبی که امروز میگویم به نوعی در قرآن منعکس شده و دانستن بعضی از آنها برای فهمیدن اشارههایی که در قرآن به قسمتهایی از تاریخ بنیاسرائیل میشود شاید لازم باشد.
موسی و ورود به ارض مقدس
از همانجایی شروع میکنم که جلسهٔ قبل از نظر تاریخی ایستادیم: بعد از آن واقعهٔ عهد و وارد نشدن یهودیها به سرزمین مقدس، چهل سال آوارگی در بیابان و نهایتاً بازگشت به سمت کنعان و همان ارض مقدس؛ این اتفاقات در زمان حیات موسی افتاده است. احتمالاً — یادم نیست فکر کنم به این موضوع اشاره کردم — در زمان حیات حضرت موسی، بالاخره بنیاسرائیل وارد سرزمین مقدس نمیشوند. در تورات روی این مطلب تأکید میشود که خداوند بهعنوان یک مجازات — دلیلی هم در تورات نقل میشود: اینکه در یک لحظهای خداوند آنطوری که باید رعایت نشد — حضرت موسی را ممنوع میکند که وارد ارض مقدس شود. آخرین لحظههای زندگی حضرت موسی این است که خداوند از او میخواهد بالای یک کوهی برود و سرزمین را از بالای آن کوه به حضرت موسی نشان میدهد و بعد هم حضرت موسی از دنیا میرود.
این قطعه فکر میکنم در فصل پنجم، فصل تثنیه است که مرگ موسی را روایت میکند: «آنگاه موسی از دشتهای موآب به قلهٔ پیشگاه در کوه نبو که در مقابل اریحا است و خداوند تمامی سرزمین موعود را به او نشان داد. خداوند به موسی گفت: این از سرزمینی است که من به ابراهیم و اسحاق و یعقوب وعده دادم که به فرزندانشان بدهم. اکنون به تو اجازه دادم آن را ببینید، ولی پایت را در آنجا نخواهی گذاشت. به هر حال موسی به دستور خداوند، چنان که خداوند گفته بود، در سرزمین موآب درگذشت. خداوند او را در درهای نزدیک بیتفغور در سرزمین موآب دفن نمود؛ ولی تا به امروز هیچکس مکان دفن او را نمیداند.»
این قطعهٔ مرگ موسی قطعهای است که روی آن زیاد بحث شده است. یهودیها بهشدت اصرار دارند که تورات را خود موسی نوشته است؛ این قطعهٔ آخر را معمولاً میگویند چگونه حضرت موسی نوشته است؟ — که کجا مرد و کجا دفن شد و این حرفها. حالا این را میشود به نوعی اعجاز حواله کرد: کس دیگری این قطعهٔ آخر را — حضرت موسی هم که از طرف خودش نمینوشته — از طرف خداوند نوشته و بنابراین میشود اینجوری توجیهش کرد. به هر حال این بحثی است که با یهودیها میکنند، جدای از مسائل دیگر تورات.
همانطور که گفتم میل دارم که فصلهای تورات را کمی با آن آشنا شویم. پنج فصل اول را امیدوارم بخوانید؛ به هر حال خوب است خواندنش. از این به بعدش هم که بیشتر جنبهٔ تاریخی دارد، خواندنش ضرری ندارد. اگر حوصله کردید، در ادامهٔ این قسمتهای تاریخی واقعاً متنهای جالبی در تورات هست؛ مخصوصاً قسمت مزامیر و غزلغزلهای سلیمان که به دلایل ادبی قطعههای معروفی است. بعد از حضرت موسی، میخواهم خیلی مختصر بگویم تحولاتی که در تاریخ بنیاسرائیل پیش آمده چیست، تا به چند نقطهٔ خاص برسم که به آنها اشاره کنم.
یوشع و تقسیم اراضی
حالا همهٔ تاریخ را هم نمیخواهم بگویم؛ از تورات هم قطعههایی انتخاب کردهام که خواندنش بد نیست؛ قطعههایی که شاید به دلایل تاریخی مهم هم نباشند، ولی به دلایلی فکر میکنم قسمتهای جالبی هستند. بعد از حضرت موسی، یوشع — که ما به او یوشع بن نون میگوییم — جانشین حضرت موسی شد و آن بخشی از تاریخ مقدس یهود که مربوط به ورود به سرزمین مقدس است در زمان یوشع انجام شد. تحولاتی که در زمان یوشع بوده این است: قوم بنیاسرائیل را از رود اردن عبور داد، وارد سرزمین کنعان شدند، به هر حال با ساکنان آن منطقه جنگیدند و پیروز شدند. نهایتاً در زمان یوشع سرزمین مقدس بین اسباط بنیاسرائیل تقسیم میشود: این ۱۲ سبط بنیاسرائیل بهطور مشخص سرزمینهایی را اشغال میکنند و از همدیگر جدا زندگی میکنند؛ بینشان هم از نظر ارثبردن زمین قوانینی هست و این جدایی در داخل سرزمین مقدس و به فرمان خداوند ایجاد شده است. شما به این موضوع جدا شدن اسباط در قرآن آنجایی که حرف از جوشیدن چشمهها در سنگ است اشارهای میبینید؛ هرچند مربوط به زمان حضور در سرزمین مقدس نیست، ولی اشاره به اینکه به هر حال اسباطی وجود دارند — این اسباط ۱۲گانه که مشربشان از همدیگر جدا شده — به نوعی تأیید میکند که این اتفاقهایی که بلافاصله بعد از حضرت موسی در زمان یوشع افتاده را باید به فرمان خداوند بدانیم.
یک قسمتهایی از چیزهایی که در تورات نقل شده این است که قبل از اینکه اینها وارد سرزمین مقدس شوند و این تقسیم اراضی انجام شود، یوشع از طرف خداوند دستور میگیرد که همهٔ مردان بنیاسرائیل مختون شوند؛ برای اینکه — اینطوری که در تورات نقل میشود — در آن چهل سالی که در بیابان بودند این رسم انجام نشده بود و لازم بود که این کار انجام شود؛ و همهٔ مردان بنیاسرائیل که همراه یوشع بودند این کار را انجام دادند.
بعد از تقسیم اراضی، یک قسمتی در کتاب یوشع — ششمین کتاب تورات، عهد عتیق — هست: در زمان یوشع کسی از مال حرام استفاده میکند. میگوید: «اما بنیاسرائیل مرتکب گناه شدند. گرچه خداوند دستور فرموده بود که چیزی را از شهر غنیمت نبرند، ولی آنها از این دستور سرپیچی کردند. یک نفر که پسر کی و نوهٔ کی است از اموالی که حرام شده بود برای خود به غنیمت گرفت و خداوند به خاطر این عمل بر تمام قوم اسرائیل غضبناک شد.»
من این قطعه را از این جهت میخوانم که از نظر محتوا فکر میکنم جالب است: نوع سختگیری خداوند نسبت به قوم بنیاسرائیل را نشان میدهد — یک نفر رفته یک مال حرامی را برداشته و خداوند بر تمام قوم بنیاسرائیل غضبناک شده و مجازات میشوند؛ یوشع پیامی برایشان میآورد، این مسئله گزارش داده میشود و باز یک مشکلاتی برای قوم بنیاسرائیل پیش میآید، برای اینکه یک نفر اینجا مرتکب گناه شده است. من این را در تأیید آن حرفهایی دارم میزنم که خداوند نسبت به قوم بنیاسرائیل موضع بهشدت تربیتکردن را دارد و حتی در چنین مواردی میبینید که اینجوری روایت میشود که در زمان یک نفر نسبت به کل قوم بنیاسرائیل به نوعی خشمگین میشود.
قطعهٔ دیگری که در تورات انتخاب کردم، تجدید عهد در شکیم است: «یک بار دیگر یوشع تمام قبایل اسرائیل را با بزرگان و رهبران و قضات و مقامات قوم اسرائیل در شکیم احضار کرد و آنها آمدند در حضور خدا ایستادند. یوشع لب به سخن گشود و گفت: خداوند، خدای اسرائیل میفرماید: در گذشته جد شما تارخ» — و از اینجا شروع میکند به گفتن یک سری چیزهای تاریخی — «یوشع آن روز در شکیم با ایشان پیمان بست و آنها را متعهد به انجام قوانین و مقررات آن نمود.»
«او تمام این سخنان را در کتاب قانون خدا نوشت.» در زمان یوشع — و بخشی از قوانین خداوند؛ اینجا اینجوری روایت میشود — به غیر از آن الواحی که از زمان حضرت موسی مانده بود و در تابوت عهد بود، در زمان یوشع هم بخشی از قوانین و مقررات در انتهای حیات یوشع نوشته میشود. البته توراتی که من از آن اینجا یادداشت کردم ترجمهاش کمی با این فرق دارد و طبعاً یک چیزی دارد؛ تأکیدش روی این بیشتر است که چیزی که نوشته شده عیناً تورات بوده است. من این قطعه را انتخاب کردم برای اینکه علاوه بر تحولات سیاسی زمان یوشع — که نهایتاً بنیاسرائیل به سرزمین موعود رسیدند — یک سری چیزهای اینشکلی هم در فصل ششم کتاب یوشع هست که آن ایدههایی را که من دربارهاش صحبت کردم تأیید میکند: اهتمام نسبت به جمعآوری تورات از زمان موسی و بعد در زمان یوشع و دیگران هم وجود داشته است.
دوره داوران و وحدت رهبری
فکر میکنم حدود نزدیک ۲۰ سال بعد از مرگ حضرت موسی این اتفاقهایی که در زمان یوشع افتاد و یوشع از دنیا رفت، دورهٔ داوران شروع شد. اتفاقی که بعد از یوشع افتاد این بود که در قوم بنیاسرائیل مقداری هرجومرج و گرایشهایی به بتپرستی ایجاد شد؛ تا اینکه دورهای شروع شد که خیلی هم طول نکشید، این فاصلهای که در تاریخ بنیاسرائیل به آن میگویند دورهٔ داوران. این ۱۲ داور هستند که اینها افراد مقدسیاند؛ به اسم پیامبر مثلاً در تورات از آنها یاد نمیشود، ولی مطمئناً کسانی هستند که به نوعی ادامهدهندهٔ راه حضرت موسی به معنای واقعی کلمهاند.
در این دوران داوران، اولاً آن مسائل سیاسی ادامه پیدا کرد. این دورهٔ تاریخی نزدیک ۳۵۰ سال طول کشیده — شاید هم بیشتر از ۳۵۰ سال، برای اینکه شروع دورهٔ پادشاهان نزدیک ۴۰۰ سال بعد از حضرت موسی است — و این دوره نزدیک به ۳۵۰، کمی بیشتر از ۳۵۰ سال طول میکشد. این ۱۲ داور به نوعی وظیفهٔ پیامبری و رهبری را بین بنیاسرائیل دارند. چیزی که مهم است این است که از زمان حضرت موسی تا پایان دورهٔ داوران، رهبری دینی و سیاسی با همدیگر کاملاً یکی است: این داورها هم بهنوعی مرجع دینی هستند و هم رهبر قوم از نظر سیاسی؛ و در جنگها همراه بنیاسرائیل هستند، به نوعی فرماندهٔ جنگ هماند. در این دوره فتوحات بنیاسرائیل هم ادامه پیدا میکند و با کنعانیها میجنگند. برای اینکه ترغیبتان کنم بخوانید، یک قطعه باز از اینجا میخوانم.
در باب دوم کتاب داوران — که کتاب نسبتاً مفصلی است — این عبارتها آمده است: «روزی فرشتهٔ خداوند از جلجال به بوکیم آمده و به قوم اسرائیل گفت: من شما را از مصر به سرزمینی که وعدهٔ آن را به اجدادتان دادم آوردم. و گفتم که هرگز عهدی را که با شما بستم نخواهم شکست؛ به شرط آنکه شما نیز با اقوامی که در سرزمین موعود هستند همپیمان نشوید و قربانگاههای آنها را خراب کنید. ولی شما اطاعت نکردید؛ پس من نیز این قومها را از سرزمین شما بیرون نمیکنم و آنها چون خار به پهلوی شما فرو خواهند رفت و خدایان ایشان چون تله شما را گرفتار خواهند کرد.» این مانند وحی است؛ در واقع کلام خداست. من این را دارم میخوانم برای اینکه احساستان تقویت شود که فقط در پای کوه سینا نیست که نوعی ارتباط با قوم بنیاسرائیل برقرار شد؛ ارتباط با قوم بنیاسرائیل بنا به ادعای تورات توسط فرشتگان همچنان ادامه دارد.
این ابتدای تاریخ استقرار قوم بنیاسرائیل در سرزمین موعود است و این پیشبینی که اینجا بیان شده در طول تاریخ بنیاسرائیل تکرار میشود. بنیاسرائیل به دلیل وجود این اقوام بتپرست در همسایگی خودشان — که هیچوقت منقرض نشدند — و آن گرایشهای بتپرستی که شما هم در قرآن به آن با اشارهٔ خیلی سریع و تأکید زیاد برمیخورید — پرستیدن گوساله در چهل روز غیبت موسی — تمام تاریخ بنیاسرائیل به این جریان آلوده است: هر مدتی یک بار این بتهای جذاب اقوام بتپرستی که در آن اطراف زندگی میکنند و مدام تهاجم فرهنگی میکنند، میان بنیاسرائیل؛ کمکم به آنها علاقهمند میشوند، چیزهایی مشابه آن میسازند و کاملاً بتپرست میشوند. تاریخ بنیاسرائیل واقعاً از این لحظهٔ اول تا آخرش — تا جایی که حداقل من الان میگویم، یعنی تا تبدیل شدن و اسارت بابلیشان — در نوسان بین این دو است: بین بتپرستی و توحید.
نظم کیفر و پاداش در تاریخ
یعنی بهطور مداوم شما توراتی را که میخوانید، هر مدتی یک بار در یک دورانی، گرایشهای بتپرستانه بهشدت توسط پادشاههایی که میانشان هستند تقویت میشود: اصلاً بهطور رسمی گوساله میپرستند، مجسمه میسازند؛ بعلپرستی — بعل، خدای مهم آن منطقهٔ کنعان — که بنیاسرائیل بهطور مداوم به پرستشش آلوده میشوند. بعد پیامبرانی با انذار و بشارت میآیند؛ هر مدتی یک بار پادشاه خوبی میآید و آنها را منقرض میکند. کلاً سلطنت بنیاسرائیل بین بتپرستی و یکتاپرستی نوسان میکند؛ آن هم نه به معنای خفیاش، به معنای کاملاً جلیاش: در خیابان و همهجا مجسمهٔ بت و این چیزها باشد، تا اینکه دوباره به توحید و تورات برگردند. این همان چیزی است که از همین ابتدای باب دوم داورات گفته میشود — که فرشتهٔ خداوند میگوید به دلیل مشکلاتی که شما دارید، این اقوام را از این سرزمین بیرون نمیکنم و اینها مثل خار در پهلوی شما هستند — و این چیزی است که شما از این به بعد در تورات میبینید که بهطور مداوم تکرار میشود.
در این دوران، مجازاتها و آن کارهای خداوند که این مجازاتها را بهطور مداوم در پی داشته، پرسیده شد که چه جنبهای پیدا کردهاند. این سؤال خوبی است؛ اصولاً من قبلاً هم به این اشاره کردم و الان هم که میپرسید روی آن تأکید میکنم که کاملاً با متن قرآن سازگار است: ظهور قوم بنیاسرائیل به نوعی یک نقطهٔ عطف در دخالتهای مستقیم خداوند در کرهٔ زمین است. یعنی شما در قرآن مثلاً میبینید که همهٔ اقوامی که مجازات میشدند، پیامبرانی میآمدند، دعوتشان میکردند، نمیپذیرفتند و نابود میشدند؛ اینها قبل از این زماناند. آخرین قومی که در قرآن گزارش میشود که یک چنین دلایلی سرش آمد، قوم شعیب بوده است. من نمیخواهم بگویم اصولاً هیچ اتفاقی از اینگونه دیگر نیفتاده، ولی اقوامی که در قرآن گزارش میشوند اصولاً ماقبل موسیاند و بعد از آن، حوادث زمینیترند: بنیاسرائیل بهعنوان قومی که جنگآور هم هستند، از طرف خداوند بعضی از اقوام را از بین بردند و متقابلاً وقتی تاریخشان پیش میرود و خداوند میخواهد آنها را مجازات کند، اقوامی را بر آنها مسلط میکند. همان نظم در جهان به وجود میآید که همین الان هم ما میبینیم؛ شما در قرآن هم اینگونه میخوانید که مثلاً بنیاسرائیل مجازات شدند و خدا میگوید ما بندگانی را فرستادیم که خیلی قدرتمند بودند و آنها را سرکوب کردند، به عنوان اینکه دارد مجازاتشان میکند. کاری که با بنیاسرائیل در آن بیابانها میشد هنوز مثلاً مجازاتهایی از جنس این بود که آتش بیاید یا مار از زمین بیرون بیاید و آنها را نیش بزند؛ و بهطور مداوم در طول تاریخ به نظر میآید که اینها دارد محو میشود. ولی مجازات به معنای واقعی کلمه با دخالت اقوام دیگر وجود داشت: هم بنیاسرائیل این کار را به دستور خدا میکردند، از آنور هم به عنوان مجازات خودشان اینطور اتفاق نمیافتاد.
در این دورهٔ داوران — همهٔ شما در مورد اسم سامسون و دلیله شنیدهاید — میتوانید ماجرای سامسون و دلیله را در بابهای سیزدهم به بعد بخوانید؛ اینها واقعاً داستان است دیگر، داستانهایی که چیزهای عجیبوغریب زیادی در آن نوشته نشده است.
در انتهای ماجرای داوران، یک شخصیت مهم در تاریخ بنیاسرائیل داریم که اسمش سموئیل است. این پیامبر در قرآن هم به او اشاره میشود که پیامبر بوده و دورهٔ داوران را به دورهٔ پادشاهان وصل میکند. یک اتفاق مهمی میافتد: باز به دلیل تخلفاتی که بنیاسرائیل انجام دادند، اقوام فلسطینی در جنگ بنیاسرائیل را شکست میدهند و شکست مهلکی هم بنیاسرائیل میخورند که نتیجهاش این است که در جنگ، تابوت عهد را — که بهعنوان شیء مقدس با خودشان حمل میکردند — از دست میدهند؛ یعنی فلسطینیها تابوت عهد را اسیر میکنند و آن تابوت عهد برای بنیاسرائیل نشانهٔ آن عهدی است دیگر که با خداوند بسته بودند و بود و نبودش برایشان خیلی مهم است. بنیاسرائیل یاد گرفته بودند که به مسائل دنیا اینگونه نگاه کنند که هر اتفاقی که میافتد — به هر حال اعتقادشان خوب باشد یا بد — از طرف خداوند است؛ بنابراین اینکه تابوت عهد به یک طریقی از دستشان رفته، آنها را دچار تردید میکند که شاید خداوند عهد خودش را دارد برمیدارد و هرجوری که هست باید بروند این تابوت عهد را پس بگیرند.
ساخت معبد از روی تورات
کسی جای آن را نمیداند؛ اصلاً تمام دنیا دنبال تابوت عهداند: مسیحیها دنبال جام مقدساند، یهودیها و مسیحیها هر دو دنبال تابوت عهداند؛ مسلمانها زیاد نمیگردند — من اصلاً نمیدانم. به هر حال این تابوت عهد وجود داشته و به معنای واقعی کلمه مقدس بوده و در قرآن هم میبینید که به آن اشاره میشود: تورات را در آن حمل میکردند و ویژگیهای خاصی — ویژگیهای معجزهآسا — از همین تابوت عهد داشته است.
شما تعجب نکنید؛ کلاً سبک کتاب عهد عتیق اینجوری است که خیلی جاها جزئیات زیادی دارد، مخصوصاً در گفتن حدودهای جغرافیایی و در گفتن اصل و نسب آدمها: مثلاً اسمها را میگوید، پدرشان کی بوده، گاهی اوقات تا دو-سه پشت قبلشان را هم اطلاع میدهد؛ یا آن فصل تورات که کتاب اعداد است، پر از اینجور جزئیات است؛ به اضافهٔ جزئیات زیاد در مورد احکام. یک جاهایش خیلی عجیب است مسئلهٔ فرمان ساختن تابوت عهد: که چقدر دقیق — تا سانتیمتر — که اصلاً با چه، کجا باشد، چه ابعادی داشته باشد و چگونه ساخته شود؛ این دقیقاً در تورات آمده است. بنابراین ساختنش از روی تورات ممکن است؛ ممکن است آن خاصیتها را پیدا نکند، ولی دستور ساختش در تورات هست.
حالا ادعای یهودیها این است که فکر میکنند تابوت عهد در همان منطقهای است که معبد آنجاست و تمام زیرش را تقریباً خالی کردهاند؛ ادعایشان این است که دارند میگردند — دنبال آن و خیلی چیزهای دیگر که از دوران قدیم مانده است. چون این مسجد و مسجدالاقصا و قبهالصخره در آن مکان ساخته شدهاند؛ در مکان ویرانهای که از معبد یهودیها باقی مانده بود؛ بنابراین ادعایشان این است که تمام گنجینهها و چیزهای دینیشان همینجاست. و واقعاً هم بعید نیست که چیزهایی آنجا باشد؛ حتی گاهگاهی شایعاتی پخش میشود که چیزهایی پیدا میکنند ولی به دلایلی علنی نمیکنند — حالا که چه هست، نمیدانم.
در پاسخ به این پرسش که گفتید تابوت را یک جایی خیلی مخصوص نگه میداشتند: اینها موقع جنگ میبردند؛ این عادتشان بود. اینکه همراهی خداوند با آنها در جنگ این بود که تابوت را با خودشان میبردند و خداوند هم با آنها به جنگ میآمد؛ و شکست خوردن در حالی که تابوت عهد همراهشان بود برایشان خیلی فاجعهبار بود و از دست رفتن تابوت که دیگر اصلاً هیچچیز نبود: تقریباً شیء مشابهی در تاریخ، مثل تابوت مقدس، شاید نداشتیم که اینقدر برای یک قوم نشانهٔ ایمان دینیشان باشد.
پادشاهی و جدایی دین از سیاست
اینجاست — و علت اینکه این قسمت را تأکید میکنم همین است — که بنیاسرائیل درخواست میکنند که پادشاه داشته باشند: آدمی باشد که آنها را در جنگ هدایت کند. داوران و پیامبران آن ویژگی را — ویژگیِ مثلاً یک پادشاه که آنها را در مقابل دشمنان خوب هدایت کند — شاید از نظر بنیاسرائیل نداشتند. اینجا همان جایی است که در سورهٔ بقره به آن اشاره میشود: آمدند به سموئیل، به پیامبر خودشان، گفتند برای ما یک پادشاهی قرار بده که ما به جنگ برویم. و شما در قرآن میبینید که اکراهی وجود دارد نسبت به درخواستی که میکنند و به آنها گفته میشود که آیا اگر پادشاه برایشان تعیین شود واقعاً میجنگید؟ اینها قول میدهند که میجنگند و این حرفها. در بابهای کتاب سموئیل هم روایت اینگونه است: در باب چهارم فلسطینیها صندوق عهد را میگیرند، باب پنجم صندوق عهد در فلسطین است و باب ششم صندوق عهد را به اسرائیل برمیگردانند.
«مردم پادشاه میخواستند. وقتی سموئیل پیر شد، پسران خود را به عنوان داور بر اسرائیل گمارد. نام پسر اول او یوئیل و پسر دوم ابیا بود. ایشان در بئرشبع به مسند داوری نشستند، اما آنها مثل پدر خود رفتار نمیکردند، بلکه طمعکار بودند و از مردم رشوه میگرفتند و عدالت را رعایت نمیکردند. بالاخره رهبران اسرائیل در رامه جمع شدند تا موضوع را با سموئیل در میان بگذارند. آنها به او گفتند: تو پیر شدهای و پسرانت نیز مانند تو رفتار نمیکنند؛ پس برای ما پادشاهی تعیین کن تا بر ما حکومت کند و ما هم مانند سایر قومها پادشاهی داشته باشیم. سموئیل از درخواست آنها بسیار ناراحت شد و برای کسب تکلیف به حضور خداوند رفت.» هرچند روایت اینها با هم فرق دارد در اینکه چرا آمدند پیش سموئیل، حداقلشان مشترک است که سموئیل بهراحتی نمیپذیرد: سموئیل ناراحت میشود، میرود از خدا و خداوند در پاسخ سموئیل فرمود: «طبق درخواست آنها عمل کن» — اینجا بیشتر ناراحتی به خود پیامبر نسبت داده شده است.
به هر حال این یک سنت جدید در تاریخ بنیاسرائیل است: بعد از دوران حضرت موسی و یوشع و داوران — که تا آخرش به سموئیل ختم میشود — از این به بعد پادشاه دارند. پادشاهشان در قرآن اولینبار با عنوان طالوت آمده و در تورات شائول؛ این اختلاف تلفظ است — الان فکر میکنم S-A-U-L مینویسند و بعضیها شائول میخوانند. طالوت کسی است که به عنوان پادشاه تعیین میشود و در ابتدای پادشاهی خودش هم درستکاره است و هم در نبردها پیروز میشود. سموئیل شائول را تدهین میکند — شنیدهاید که پادشاهان را تدهین میکردند؛ یعنی در یک مراسمی روغنمالی میکردند. روغنمالی چیزی است که در دوران قدیم خیلی رواج داشت.
چه چیز مهمی اینجا از ادعاهای یهودیها وجود دارد؟ مسئلهٔ نام مسیح و اینکه اختلاف بین یهودیها با مسیحیها و مسلمانها سر چیست: که آیا مسیح ظهور کرده یا نه؟ استدلال یکی از استدلالهای یهودیها این است که اصلاً مسیح یعنی چه؟ مسیح یعنی کسی که مسح شده، تدهین شده؛ این لفظ یعنی این. بنابراین هویت مسیح از نظر یهودیها در ادامهٔ راه پادشاهانه است: کسی است که قرار است بیاید و عزت و عظمت دوران داوود را برای قوم بنیاسرائیل زنده کند. حرف یهودیها این است: آیا مسیح تدهین شد؟ آیا مسیح پادشاه شد؟ آیا مسیح عظمت دوران داوود را دوباره به بنیاسرائیل بخشید؟ جواب این سؤال منفی است؛ بنابراین این کسی که ادعای مسیحبودن کرد مسیح نبوده، چون عظمت دوران داوود تجدید نشده است؛ بنابراین مسیح هنوز ظهور نکرده است. این نشانه هم این است که شما اینجا میبینید شائول برای پادشاهی تدهین میشود.
به این نکته که روایت تاریخی قرآن اینگونه نیست — یعنی در قرآن طالوت کسی است که تابوت عهد را برمیگرداند، ولی اینجا روایت تورات اینشکلی است که تابوت عهد برمیگردد و بعداً پادشاه تعیین میشود — این از اختلافهای چیزهایی است که در قرآن و تورات هست. برخلاف آن چیزی که شما تصور میکنید، طالوت در تورات خیلی آدم خوبی نیست؛ یعنی تا آخرش آدم خوبی نمیماند: در ابتدا پادشاه خوبی است ولی بعد کمکم پادشاه بدی میشود. و همانطور که در قرآن نقل شده، داوود همزمان با طالوت ظهور میکند و همان جنگ اولی که به عبارت قرآنی با جالوت انجام میشود، اصلاً جالوت را داوود میکشد. داوود مثل قهرمان جنگی — مثلاً یک جوان قهرمان قوم بنیاسرائیل — است که کمکم شهرتی پیدا میکند و به همین دلایل، در روایت تورات، شائول با داوود درگیر میشود و شرح این درگیریها در همین کتاب اول سموئیل است؛ تا اینکه به نوعی شائول از سلطنت خلع میشود. یک زمانی وجود دارد که یکی از پسران طالوت در شمال حکومت و سلطنت دارد، داوود در جنوب حکومت تشکیل میدهد و نهایتاً داوود پیروز میشود و کل قوم بنیاسرائیل زیر حکومت داوود قرار میگیرند.
به این پرسش که الان همین اتفاقی که ارض مقدس را میگیرد — این هم جزو ارض مقدس است؛ شما انتظار نداشتید در ارض مقدس جنگ بشود؟ — و اینکه چه کسی ارض را تقسیم میکند: خداوند. ببینید، یک خط کشیدند: از این به بعد پادشاهان وجود دارند و پیامبران. دین از سیاست جدا شد و دقیقاً همین پادشاهخواستنِ قوم بنیاسرائیل بود که باعث شد بخش دینی حکومت از بخش سیاسی حکومت جدا شود؛ و این اتفاق دقیقاً در زمان طالوت افتاد. بنابراین طالوت بهنوعی سکولار است.
اختلاف بر سر ظهور مسیح
منظور از جدایی دین از سیاست این است که بخش سیاسی آدمهایش دیگر با بخش دینی یکی نیست؛ و اینجوری نیست که حکومت دینی نباشد — یعنی اینطور نیست که قرار نباشد تورات عمل بشود و قرار نباشد حکومت به احکام دین عمل کند — ولی از این دوره به بعد پیامبران دیگر رهبری سیاسی بنیاسرائیل را ندارند؛ و این بهنوعی مشخص است که چرا با بیمیلی پذیرفته شده؛ انگار دنیا از آخرت جدا شده است. شما در تاریخ بنیاسرائیل نگاه کنید — الان یک لیستی از پادشاهان بنیاسرائیل دارم که همه را با تاریخشان کنار هم نوشته — ما دو سری پادشاه داریم، دو تا حکومت داریم و یک سری پیامبر داریم که میانشان نوشته شده. این در واقع همان جدایی پیامبری از پادشاهی است؛ جدایی دین از سیاست که میگویم معنایش این نیست که حکومت دینی نباشد — حکومت قرار بوده دینی باشد — ولی بهطور مداوم حکومتها بین بتپرستی و یکتاپرستی نوسان میکنند؛ و بتپرستی هم بهنوعی دین دیگر است؛ دین مثلاً ماشبهکار.
به این پرسش که این تفکیک چطور شروع میشود و اصلاً به چه دلالتی میکند — سؤالهای خوبی است: من واقعاً یک چیزهایی اینجا یادداشت کرده بودم که یک ذره از این بحث را اگر وقت شد بگویم، ولی حقیقتش پشیمان شدم؛ فکر میکنم الان لااقل وقتش نیست و دارم سعی میکنم هرچه میشود کمتر بگویم و فقط به یک قسمتهایی از تاریخ اشاره کنم. علت اینکه پشیمان شدم این است که سندیت ندارد؛ نمیتوانیم از راه استدلال دربیاوریم که بگوییم این چیزهایی که اینجا میگوییم مثلاً خواست خدا اینجوری بوده — یک مدل مثلاً حکومت دینی. به نظر میرسد که همانطور که قرآن نقل میکند، اصلاً خداوند نسبت به اینکه پادشاه داشته باشند — به غیر از پیامبر، رهبر سیاسی دیگری داشته باشند — این را با میل نمیپذیرد و اصلاً خداوند این را ایجاد نمیکند؛ آنها میخواهند و حکومت به نوعی سیاست از دین جدا میشود؛ اینشکلی نیست که خواست خداوند این باشد. در قرآن اینگونه نقل میشود که اینها پادشاه میخواهند برای جنگ و شرایطی وجود دارد که اینگونه بیان میشود — اگر پادشاهی برایتان تعیین شود، به جنگ خواهید رفت یا نه؟ — و نکتهٔ مهم این است که خداوند این کار را نمیکند و این خواست بنیاسرائیل است که اجابت میشود؛ نه یک برنامهٔ از پیش تعیینشده که بگوییم خداوند یک دوران مثلاً دینیِ داوران دارد و یک دوران بعداً پادشاهی ایجاد کرده. مثل اینکه شما یک قومی هستند که حالا دوست دارند جنگ را در قالب مثلاً یک حکومت پادشاهی بکنند — این چیز مهمی هم که نیست، چون کاملاً اینشکلی است که پیامبران هم حضور دارند و میتوانند وقایعی را که دارد اتفاق میافتد کنترل کنند. مخصوصاً شما روابط سموئیل با شائول را — حالا در تورات هم که نگاه میکنید اینشکلی است — به نوعی مرجعیت همچنان دست سموئیل است، ولی شائول یک آدم جنگآوری است که خوب میداند چگونه باید بجنگد. بالاخره نکته این است که آنها پادشاه خواستند؛ نه اینکه خداوند برایشان پادشاهی تعیین کرده باشد.
این باشکوهترین دورهٔ تاریخ بنیاسرائیل است: پادشاهی داوود. داوود تمام بنیاسرائیل را مطیع خودش میکند، همهٔ اقوام از او اطاعت میکنند و سرزمین بنیاسرائیل وسعت زیادی پیدا میکند؛ از آن کنعان، مرزهای کنعان — آن سرزمین مقدس بزرگ — به آن مرزها نزدیک میشوند. بیشترین گسترش خود را در زمان داوود و سلیمان دارد و این دوران، دوران عظمت و شکوه قوم بنیاسرائیل است که داوود به آنها حکومت میکند. یک ویژگی دینی این دوران هم این است که داوود — همانطور که همهٔ شما میدانید و در قرآن هم به آن اشاره شده و در تورات هم روی آن تأکید میشود — اهل موسیقی و آواز بوده؛ و این دورانی است که موسیقی و آواز وارد مراسم دینی بنیاسرائیل میشود. یکی از مهمترین فصلهای کتابهای تورات، کتاب مزامیر داوود است: دعاهای آهنگینی که از داوود به ارث رسیده است. در قرآن به زبور داوود اشاره میشود و در قرآن به صراحت اشاره میشود که کوهها با داوود آواز میخواندهاند که اینها خلاف آن چیزی نیست که ما اعتقاد داریم.
به این پرسش که قرآن که این پادشاهان را از پیامبران جدا میکند — در قرآن داوود پیامبر است، ولی در تورات داوود پادشاه است: معنایش هم این نیست که داوود با خداوند ارتباط ندارد. در تورات مسئلهٔ ارتباط با خداوند یک مقداری حالت عمومیت دارد؛ یعنی مثلاً در تورات به صراحت این حرف زده میشود که خداوند با داوود حرف میزند، ولی من نمیتوانم پیدا کنم که کجا هست. به هر حال در تورات جایی که خداوند مستقیماً با داوود حرف بزند و چیزی از او بخواهد که «برو این کار را بکن، آن کار را بکن» هست؛ ولی داوود را ما در تاریخ بنیاسرائیل به عنوان پادشاه میشناسیم، نه به عنوان پیامبر. ولی طالوت اینطور نیست؛ این جدایی پادشاهی از پیامبری را لااقل در زمان طالوت — آنجایی که شروع میشود — بهوضوح میبینیم. و به این پرسش که طالوت بعد از داوود است؟ طالوت اولین پادشاه است؛ طالوت آن کسی است که اولین پادشاه است و پیامبر نیست، فقط پادشاه است.
و بعداً — اینطور که در تورات نقل میشود — اصلاً پادشاه بدی میشود؛ یعنی قصد جان داوود را میکند، داوود با او درگیر میشود. و چیزی که در قرآن هست و در تورات به این شکل نقل نمیشود این است که داوود خودش پیامبر است؛ پیامبر بزرگی هم هست، هم داوود و هم سلیمان. در تورات به هیچ وجه از نظر اخلاقی نسبت به داوود و سلیمان دیدگاه خیلی مثبتی وجود ندارد؛ با وجود اینکه اینها پادشاهان بزرگ و مقتدریاند و آرزوی بنیاسرائیل رسیدن به همان دوران شکوه داوود و سلیمان است، ولی حتی به سلیمان نسبت بتپرستی در تورات داده میشود: یعنی بعد از اینکه با شاهزادهخانمهای اطراف خودش — که بتپرست هستند — ازدواج میکند، این نقل میشود که برای رضایت خاطر آنها بتکده میسازد، مثلاً بت میسازد و بتپرستی را انگار مباح میکند که اینها قطعاً با اعتقادات مسلمانها سازگار نیست؛ و «ما کفر سلیمان» — اینکه در قرآن نفی میشود که این ادعاهایی که در مورد سلیمان وجود دارد درست باشد — کاملاً تأکید شده و قرآن سلیمان را جزو پیامبران بزرگ بنیاسرائیل میشناسد.
سلیمان، معبد و اتحاد اسباط
این دوران، دوران انتقال است. بنیاسرائیل به پیروی از عبادتگاههایی که یکی از سنتهای پیامبران بنیاسرائیل — از ابراهیم شروع شده و همینطور ادامه پیدا کرده — ساختن معبد و مذبح و پرستشگاه برای خداوند و جایی که قربانی بکنند، جایی که عبادت بکنند و نوعی حالت قبله برایشان داشته باشد. در دوران سلیمان این معبد بزرگ اورشلیم ساخته میشود و قبلهٔ بنیاسرائیل میشود. تا اینجای کار — یعنی تا زمان سلیمان — ۱۲ سبط بنیاسرائیل با همدیگر متحدند و همه به نوعی مطیع این پیامبران و پادشاهان هستند؛ ولی بعداً یک بخشهایی از قوم یعقوب حتی نسبت به این قبلهای که ساخته شده مشکل دارند و به آن قبلههای قبل از سلیمان اعتقاد پیدا میکنند. اینها سامریها هستند که جمعیت خیلی کوچیکیاند، ولی به هر حال این تفرقه حتی در مورد این زمانی از تاریخ بنیاسرائیل — که در آن تفرقه وجود نداشت — به وجود آمده است: یعنی سلیمان را بعضیها نه به عنوان یک پادشاه خوب و نه پیامبر قبول ندارند و قبلهاش را هم قبول ندارند. اینجا باز در قرآن بهشدت تأکید بر این هست که این کار را سلیمان با فرمان خدا انجام داده؛ این قبله — قبلهای که در اورشلیم بوده — مورد تأیید خداوند و مورد تأیید قرآن است؛ بنابراین آن آدمهایی که این قبله را قبول نکردند، این جمعیت کوچک سامریها هستند که گمراه شدند.
تا زمان سلیمان که بنیاسرائیل به اوج قدرت میرسد، بعد از مرگ سلیمان یک دوران جدید در تاریخ بنیاسرائیل ایجاد میشود که هرجومرج میشود و این اسباط با همدیگر از همدیگر جدا میشوند: ۱۰ سبط یک حکومت در قسمت شمالی تشکیل میدهند و دو سبط — یهودا و بنیامین — در قسمت جنوبی یک حکومت دیگر؛ که اساس اختلافشان هم این است که آن حکومت شمالی رسماً بتپرست شد. یعنی یک شخصیتی هست به اسم یربعام که پادشاه آن اسباط شده و رسماً هم بتپرستی را رواج داده؛ باز مجسمهٔ گاو ساخته و در میدان شهر نصب کرده و از این کارها؛ و طبیعی است — چیزی که میخواهم بگویم همین است — که این جدا شدن دو سبط جنوبی انگیزههای توحیدی دارد؛ زیرا این اختلاف، اختلافی عقیدتی است و دو سبط جنوبی هستند که سعی میکنند یکتاپرستی و دستورات تورات را حفظ بکنند. حالا از این به بعد تاریخ بنیاسرائیل و تاریخ قوم یهود همین است: در کنار هم قرار گرفتن، رقابت و گاهی جنگیدن این دو تا پادشاهی — پادشاهی شمالی که اسمش اسرائیل است و پادشاهی جنوبی که اسمش یهودا است. و خیلی عجیب است که این سرزمین جدید را اسمش را اسرائیل گذاشتند؛ باید یهودیه میگذاشتند: یعنی آن اسمی را برای آن سرزمین انتخاب کردند که در آن دورانی این اسم به این سرزمین اطلاق شد که بتپرست شده بودند؛ یک اشتباه فنی است، باید اسمش را عوض کنند و یهودیه بکنند.
انشعاب یهودا و نام یهودی
این چیزی که نشان دادم، تاریخ بنیاسرائیل به دو پادشاهی است؛ اینها اسامی پادشاهها و تاریخ ظهورشان است که از ۹۳۱ قبل از میلاد — طبق این چیزی که اینجا هست و این تاریخها خیلی دقیق نیستند — سلیمان میمیرد و شما دو پادشاهی کنار همدیگر دارید. اینگونه هم نیست که یهودا همیشه پادشاه خوبی باشد؛ هر دو از همدیگر جدا شدند، ولی در طول تاریخ اینها شروع کردند باز نوسان کردن. اولین پیامبر بزرگی که در تورات خیلی با تکریم از او یاد میشود الیاس است — که ما به او میگوییم الیاس؛ این پیامبر در پادشاهی اسرائیل ظهور میکند و سعی میکند آنجا را اصلاح کند که تا حدودی موفق میشود، ولی نهایتاً به جایی نمیرسد که کاملاً موفق شود و آنها را از آن حالت دربیاورد. ولی به هر حال شما تاریخ تورات را که بخوانید، بهطور مداوم میبینید که این کتاب این عرصه را خیلی مختصر توصیف کرده؛ جوری که چون این قسمتش برای فهمیدن قرآن اهمیت ندارد، آن کتاب افسان، «یهودیت، بررسی تاریخی»، فکر میکنم در دو فصل این قسمت طولانی تاریخ بنیاسرائیل را خیلی مختصر خلاصه کرده که کدام پادشاهان آمدند و رفتند، کی بتپرست شد، کی دوباره یکتاپرست شد و کدام پیامبرهایی بودند که آمدند و دعوت کردند. خیلی این هرجومرجی که ایجاد میشود و شما بهطور مداوم هم میبینید که اینها قوی میشوند، ضعیف میشوند و همیشه در مقابل اقوامی که کنارشان زندگی میکنند، تحت نفوذ آنها هستند و دچار خطر میشوند و گاهی پیروز میشوند. حکومت اسرائیل که در شمال قرار دارد و ظاهراً پرجمعیتتر است — چون ۱۰ سبط بنیاسرائیل آنجا هستند — بهطور مداوم در اواخر دوران پادشاهیشان در منگنهٔ بین قدرت آشوریها و مصریها بودند؛ گاهی مثلاً با اینها متحد میشدند برای اینکه جلوی آنها را بگیرند. نهایتاً آشوریها اسرائیل را منقرض کردند و سرزمین شمالی کنعان را آشور متصرف شد؛ مثلاً این اتفاق طبق این گزارشی که اینجا هست ۷۲۱ قبل از میلاد افتاده — یعنی نزدیک به ۲۰۰ سال آن حکومت اسرائیل دوام کرده. حکومت یهودا همچنان ادامه پیدا میکند تا — باز طبق این چیزی که اینجا روایت میکند — ۵۸۷ قبل از میلاد که سقوط اورشلیم است؛ اورشلیم در یهودا است. نکتهٔ اساسی این است که آن دو سبط بنیاسرائیل که متدینتر و یکتاپرست بودند، اورشلیم در آن ناحیه است؛ یهودا هم میگویند و یهودیه از اسم یهودا میآید که یکی از برادران یوسف بود. به هر حال ۵۸۷ قبل از میلاد — که این نسبتاً تاریخ دقیقی است؛ یعنی نزدیک ۱۵۰ سال بعد از سقوط اسرائیل — حکومت یهودا هم توسط بابلیها از بین میرود. بابلیها فقط حکومت بنیاسرائیل را از بین نمیبرند، بلکه همهٔ قوم بنیاسرائیل را اسیر میکنند و با خودشان میبرند بابل.
این اتفاق خیلی جالبی در تاریخ است و از یک جهاتی مهمترین دورهٔ تاریخ بنیاسرائیل است که — در واقع بنیاسرائیل و یهود که به آوارگی شهرت دارند — این آوارگی اولشان است: سرزمینشان را از دست میدهند، از سرزمین خودشان آواره میشوند و میروند سالها در بابل زندگی میکنند؛ تا اینکه چه اتفاقی میافتد؟ تا اینکه بنا به نقل تورات، خداوند کوروش را مأمور میکند که برود و آنها را از دست بابلیها نجات بدهد؛ کوروش به بابل حمله میکند، بابل را تسخیر میکند و این یهودیها را آزاد میکند؛ به آنها امکانی میدهد که به سرزمین خودشان برگردند و حتی به آنها بودجه میدهد که معبدشان بازسازی بکنند. اینکه کوروش واقعاً شاید به همین دلیل — که بعضیها ذوالقرنین را در قرآن اشاره به کوروش میدانند — تورات صراحت از کوروش به عنوان بندهٔ خاص خدا اسم میبرد و اینکه انگار مأموریتی برای خداوند انجام میدهد؛ من کار به این ندارم که حالا آن بخش تورات چه میگوید. کاری که کوروش میکند به معنای واقعی کلمه کار عجیبی است و خودم نمیفهمم؛ تصورم این است که کوروش پیامبر باشد یا تحت فرمان خداوند این کار را انجام میدهد، ولی خیلی هم نمیفهمم این کاری که کوروش میکند چیست: چون میرود بابل را تسخیر میکند و این یهودیها را آزاد میکند. این کمی عجیبوغریب است؛ با چه انگیزهای دارد کوروش برای اینکه یک چنین کاری بکند؟
برای همین است که یهودیها — اگر این تاریخ چهل-پنجاه سال اخیر را که اسرائیل تشکیل شده و اینجا انقلاب شده و یک درگیریهایی پیش آمده ببینید — همیشه نسبت به ایرانیها بینهایت خوشبین بودند و احترام زیادی قائل میشدند؛ برای اینکه به نوعی به این منطقه به عنوان منطقهای که مربوط به حکومت کوروش بوده نگاه میکردند. و برای بنیاسرائیل این پایان اسارت بابلی خیلی، خیلی از نظر تاریخی دوران مهمی است: که مجدداً از دیدگاه دینی خودشان توبه کردند و خداوند توبه اینها را پذیرفته و مجدداً آنها را به سرزمین مقدس برگرداند.
ادعاها دربارهٔ غیریهود
ولی اینکه کوروش — که یهودی نیست — بخواهد آن معبد برایش مقدس باشد و اینکه به آنها کمک کند و حتی اینکه معبد را بسازند؛ حالا ممکن است این روایت تاریخی خیلی روایت دقیقی نباشد، به هر حال یک کمی ماجرای عجیبی است. و از لحاظ دینی فکر میکنم مسلمانها هم باید این گرایش را داشته باشند که این ماجرا را همینجوری ببینند: که این اسارت بابلی نتیجهٔ گناهان بنیاسرائیل است که سرزمین موعود ازشان گرفته شد و بازگشتشان به سرزمین موعود هم مجدداً نشاندهنده این است که آنها به یک حدی از پاکی رسیدند و توبه کردند و خداوند کسی را مأمور کرده که آنها را به سرزمین خودشان برگرداند.
و علت اینکه گفتم سورهٔ اسراء را به عنوان سورهٔ بعدی در موردش بحث کنیم و علت اینکه دارم اینها را یک کمی مفصلتر میگویم این است که ابتدای سورهٔ اسراء اشاره به این دارد — در کتاب اینجور نوشته شده — که شما دو بار در زمین فساد میکنید و بعد شرط داده شده که اولین بار و دومین بار چه اتفاقهایی برایتان میافتد. بار اول میگوید که یک عده — «عباداً لنا اولی بأس شدید»؛ بندگانی از بندگان ما که خیلی قدرتمندند — را بر شما میشورانیم؛ آنها میآیند و خانههای شما را تسخیر میکنند؛ «ثم رددنا لکم الکرت» — این اتفاقی که بعد از این دوره است، اکثراً فکر میکنم مفسرین اتفاق نظر دارند که این اولین بار مربوط به اسارت بابلی است. ولی معنایش این نیست که آنها آدمهای خوبی بودند: «بندگان ما که اولی بأس شدید» لزوماً فکر نمیکنم معنایش این باشد که اینها آدمهایی بودند که بندهٔ خدا بودند به معنایی که اطاعت میکردند از خدا. و درست است که گفتید در تورات از کوروش با کرامت و خیلی کریم یاد میشود.
حالا آن دیدگاهها را که — به آن اشاره شد که اصلاً غیریهودی را حیوان میدانند — من که نگفتم؛ این را کس دیگر بود گفت. به هیچ وجه اینطور نیست؛ یهودیها غیریهودی را نه حیوان میدانند و نه اینچیز؛ اینشکلی نیست که دیگران اینجوری نگاه بکنند. حالا اگر وقت بشود، همین جلسه در مورد آن هم یک سری ادعا حرف میزنم.
به هر حال این مرحلهٔ مهمی از تاریخ یهود است؛ و اگر ما قبول کنیم که در همین رفتن و برگشتنشان نوعی مجازات الهی و دوباره-آوردنِ خداوند است که به سرزمین مقدس خودشان برمیگردند — ادعاهای یهودیها و ادعاهایی که در تورات هست این است که در دوران اسارت بابلی از لحاظ معنوی یهودیها پیشرفت کردند: اکثر ریشهٔ نوشتار تورات، احکام شرعی و حتی ساخته شدن کنیسه — کنیسه از زمانی که رفتند به اسارت بابلی ساخته شد؛ برای اینکه دیگر مستقل نبودند و یک خانههایی، اتاقهایی و جاهایی را برای بالای سر خودشان ساختند که هنوز هم بین ایشان این ساخت کلیسا باقی مانده است. قبلاً اینگونه بود که میآمدند اورشلیم و همهٔ کارها را در آن معبد اصلی انجام میدادند؛ ولی بعداً که معبد را از دست دادند، رفتند آنجا و این عادت برایشان ماند و بعداً که دوباره برگشتند، آن سنتهای قبلی خودشان را احیا کردند؛ ولی مجدداً که دفعهٔ دوم در سراسر دنیا پراکنده شدند، میبینید که هنوز آن رسمهایی که از بابل باقی مانده، به عنوان رسمهای دینی قوم یهود همچنان پابرجاست.
آن دومین مرحله چیست؟ به نظر میآید که — با متن قرآن و وقایع تاریخی — اینگونه تفسیر میشود که مرحلهٔ دوم، سقوط اورشلیم توسط رومیهاست؛ بعد از ۷۰ سال بعد از میلاد مسیح، که کلاً معبد را ویران میکنند و قوم بنیاسرائیل را هم دیگر بهطور کل اسیر نمیگیرند که به یک جای خاص ببرند و کسی را آزاد کنند. بنیاسرائیل از ۷۰ میلادی به بعد آوارهاند: دست سرزمینی ندارند و در سراسر دنیا به عنوان اقلیت مذهبی در کشورهای دیگر زندگی کردند؛ تا ۱۹۴۸ که کمکم برگشتند. این دفعه خودِ بنیاسرائیل — خود یهودیهایی که آنهایی که صهیونیست بودند و این تمایل به بازگشت به فلسطین را از پنجاه-شصت سال قبل به صورت یک ایدئولوژی درآورده بودند — دقیقاً این موضوع کشتار یهودیها در اروپا را مشابه میدانند با مسئلهٔ توبهشان در دوران اسارت بابلی: یعنی جنگ جهانی دوم را مثل یک دورانی میدانند که خداوند این مجازاتهایی را در واقع برایشان کرده؛ اینها تحت فشار شدیدی قرار گرفتند، بهنوعی پاک شدند و حالا از لحاظ دینی مثلاً دوباره توانستند برگردند به سرزمین مقدس. این دیدگاه دینیشان است نسبت به اینکه این اتفاقی که افتاده چرا اتفاق افتاده و شباهت دارد به مسئلهٔ بازگشتشان از اسارت بابلی.
پاداش اینجهانی و اخروی
این — فکر میکنم در قرآن دیگر بعد از این اشارهای که به بنیاسرائیل در این دو واقعه هست — از لحاظ تاریخی اشارهٔ خاصی نیست؛ به یک نکات خاصی از دوران داوود و دوران سلیمان اشاره میشود و فکر میکنم دیگر خیلی از جزئیات تاریخ بنیاسرائیل را دنبال نمیکنم؛ اگر چیزی لازم شد، بعداً به آن اشاره میکنم. برویم سراغ آن بحثهایی که جلسهٔ قبل کردیم؛ من میخواهم بعد از این، بحثها را ادامه بدهم. سعی کردم در جلسهٔ قبل آن اصول ایمان یهودی را کمی برایتان باز بدهم؛ نکات اصلی که فکر میکنم روی آنها تأکید کردم یکی این بود که با این موضوع آشنا شوید که این واقعهٔ ظهور خداوند در پای کوه طور — یا حالا طور سینا — و مقابلهٔ قوم یهود، یک واقعهٔ خاص تاریخی است و مشابهی در تاریخ ندارد؛ و بنیاسرائیل و قوم یهود هم بهشدت روی این مسئله تأکید دارند. من دیگر نمیخواهم برگردم به این مسئله. سعی کردم با خواندن تورات آن احساسی را که وجود دارد منتقل کنم: اینکه خداوند ظاهر شده، به نوعی عهدی را به معنای واقعی کلمه بسته و این یگانگی و اینکه سالهای سال بنیاسرائیل اینگونه با معیت خداوند اینور و آنور رفتند — این کاری که خداوند با هیچ قومی به این شکل انجام نداد؛ اینطور بهطور روزانه معجزه دیدن، غذای آسمانی خوردن — اینها همهاش ویژگیهای خاصی است که برای قوم بنیاسرائیل هست و اعتقادشان به از این جهت یک اعتقاد تاریخی است: ایمان دارند به اینکه یک چنین وقایعی را پشت سر گذاشتهاند؛ ایمان دارند به اینکه این عهد از ابتدا که با ابراهیم بسته شد و در کوه سینا با قوم بنیاسرائیل عهدشان منتقل شد، این عهد جاودانه است — حالا اگر نگوییم ازلی، که به یک معنای ازلی هم هست، حداقل جاودانه است. یعنی خداوند هرگز از این عهد برنمیگردد و ما بهای عهد هم — همانطور که در تورات میشود — همان بهدستآوردنها و استقرار در سرزمین مقدس بوده است.
و معنایش این نیست که قوم بنیاسرائیل مثلاً دنبال پاداش اخروی و اینها نیستند؛ ولی یک چیز ملموسی در آن عهد بود در قبال اطاعت قوم بنیاسرائیل: هر کسی آدم خوبی باشد، مثلاً به بهشت میرود و هر کسی آدم بدی باشد، به جهنم میرود؛ لازم نیست که جزو بنیاسرائیل باشد یا نباشد؛ ولی رعایت کردن این عهد و شریعت خاصی که خداوند برای قوم بنیاسرائیل فرستاده، یک پاداش دنیوی هم برایشان داشته است — همان استقرار در سرزمین مقدس.
جمعآوری تورات و قرآن
اینکه چرا یک چنین عهدی با قوم بنیاسرائیل بسته شده — یهودیها اصولاً این را اینشکلی میبینند؛ نمیخواهم روی این مسئله تأکید بکنم که نمیدانم فضیلتی داشتن و از این حرفها که اصلاً خداوند چرا با قوم یهود، با یک قوم برگزیدهای، عهد بسته است. دیدگاه یهودیها این است که یک رسالتی از طریق قوم یهود برای کل جهان وجود دارد: در واقع یهود همانطوری که حضرت ابراهیم پیشوا و الگو برای بشریت بوده، قوم یهود هم قرار است که الگو برای بشریت باشد. شما در قرآن هم اشاره به این موضوع را میبینید که وقتی ابراهیم انتخاب میشود و خداوند میگوید که «انی جاعلک للناس اماما» — من تو را الگوی همهٔ مردم قرار میدهم — حضرت ابراهیم از ذریهٔ خودش میپرسد و جواب این است که درست است، میگویم «لا ینال عهدی الظالمین»، ولی معنایش این است که ذریهٔ خوبت این حالت پیشوایی و الگو بودن را پیدا میکند. بنابراین این هم اشارهای به اینکه قرار است قوم بنیاسرائیل قوم نمونهای باشند؛ به اصطلاح یک قوم مقدسی باشند در بین همهٔ این اقوام و موجوداتی که دارند زندگی میکنند در کرهٔ زمین و همه بهنوعی بتپرست هستند؛ قرار است اینها الگوی یکتاپرستی باشند. و تا حدودی به هر حال در طول تاریخ یک نشانههایی از یکتاپرستی را ظاهر کردند — حالا هرچند که گاهی گمراه شدند، ولی به هر حال این شریعت خودشان را حفظ کردند و یکتاپرست ماندند.
این نکتههایی بود که در موردش صحبت کردم. من میخواهم برگردم به مسئلهٔ همان مهم اعتقاد یهودیها به تحریفنشدن تورات و اینکه بنا به همین اعتقاد خودشان، معتقد نیستند به اینکه هیچکدام از ادیانی که بعد از دین یهود آمدند و ظهور کردند، ادیان واقعی از طرف خداوند باشند. جلسهٔ قبلی یک کمی در مورد این موضوع بحث شد و یک مقایسهای کردیم — حالا سؤالهایی که شما کردید، یک مقدار در مورد اینکه تورات چقدر معتبر هست یا نیست صحبت کردیم. میخواهم یک مقدار بیشتر روی این تأکید بکنم، چون فکر میکنم در اعتقادات یهودیها نوعی حالت محوری دارد و خیلی از اعتقادات خودشان را از اینجا میگیرند. من میخواهم سعی کنم اینگونه در واقع با شما جدل بکنم که شما یک نفرتان داوطلب بشود بگوید چرا فکر میکند که قرآن تحریف نشده، و من سعی میکنم به شما نشان بدهم که همهٔ آن دلایل را یهودیها هم دارند؛ و اگر بتوانم سعی میکنم نشان بدهم که دلایلشانی که تورات چرا تحریف نشده، قویتر هم هست. سعی خودم را میکنم؛ امیدوارم موفق بشوم.
چرا شما معتقدید که قرآن کتاب تحریفشدهای نیست؟ رفتید تحقیقات تاریخی کردید؟ مثلاً نسخههای قدیمی قرآن را مقابله کردید و از این کارها؟ کدامتان میدانید قدیمیترین نسخهٔ قرآن مال چند سال قبله؟ کجا پیدا شده است؟ نسخههای منتسب به عثمان چند تا برگه است؟ آن هم منتسب است که کسی حالا اثبات نکرده؛ سه قرن بعد از پیامبر. چند نفر در مورد تاریخ جمعآوری قرآن اطلاعات دارند اصلاً که قرآن چگونه جمعآوری شده؟ میدانید یک چیزی وجود دارد: اینکه در زمان عثمان — همهٔ شما احتمالاً این را شنیدهاید — جمعآوری شده. شما که اعتقادات شیعه دارید، به عثمان که خیلی اعتماد ندارید.
یکی از حاضران: بله، شیعه این است که قرآن در زمان پیامبر دقیقاً با همین ترتیب جمعآوری شده.
ولی در واقعیت این است که — به آن نسخهٔ نوشتاری که ایشان اشاره میکند — یک شایعههایی هست که دو نسخه از زمان عثمان واقعاً باقی مانده است؛ ولی شایعه است؛ منظورم این است که چقدر مورد تأیید آکادمیک قرار گرفته باشد. یعنی چه؟ یعنی پیدا شده، یکسان است و از آنجا هم گواهیداری از یک جایی در واقع آمده؟ آن که ۱۰۰ سال اینور و آنور است، اصلاً نمیشود تشخیص داد؛ زیاد خوشبین نباشید. به هر حال نسخههای قدیمی از قرآن وجود دارد؛ من نمیخواهم بگویم که نسخهٔ قدیمی از قرآن نیست. ولی با توجه به اینکه همهٔ نسخهها را یکجا در زمان عثمان جمعآوری کردهاند و این کار در زمان عثمان انجام شده — میخواهم فرض کنم نسخهای که از اتاق عثمان بیرون آمده است؛ حالا شما میگویید که باور دارید ۵ نسخه از روی قرآن نوشته شده و اینها نسخههایی بوده که باقی مانده — شما چگونه میفهمید که این نسخهها نسخههایی هستند که تحریف نشدهاند؟
یکی از حاضران: فکر میکنم شیعه به این اعتبار این را میپذیرد که حضرت علی حضور داشته و ائمهٔ بعد از جمعآوری قرآن، اعتراضی به جمعآوری قرآن هیچوقت نداشتند؛ ادعایی در مورد اینکه این قرآن تحریف شده است، نکردند. این یک چیز آرامشبخش برای شیعیان است. برای اهل سنت هم که آرامشبخش است که در زمان عثمان انجام شده؛ آنها هم خود حضرت عثمان را در حد — حالا بزرگان، در حد ائمه — برایش قداست قائلاند؛ بنابراین افرادی که این کار را انجام دادند، افرادی بودند که همهشان جزو صحابهٔ پیامبر بودند و افراد مقدسی بودند. هیچکس ایرادی نگرفته؛ از نظر تاریخی ما اسنادی نداریم. بنابراین بهنوعی اعتقاد داریم به اینکه این متن، متن اصیل است.
ببینید، من فکر میکنم که این نوع نگاه کردن — که به هر حال ما وقتی به یک نسخهای از یک کتابی، آن هم با شرایط خاصی جمعآوری شده، اعتماد میکنیم برای خاطر اینکه آن آدمهایی که این کار را کردند مورد اعتماد ما هستند — همین حرف را در مورد تورات هم من میخواهم بگویم. یعنی شما چگونه ممکن است بتوانید ادعا کنید که تورات تحریف شده، در حالی که ما الان حداقل دیگر در پنجاه-شصت سال اخیر، بعد از کشف طومارهای بحرالمیت، مطمئنیم که تا حدودی بسیار زیادی، متن تورات موجود با توراتی که در زمان حضرت مسیح و حضرت زکریا و حضرت یحیی بوده تطبیق میکند؟ آن طومارهای بحرالمیت مربوط به یهودیانِ قبل و همزمان با حضرت مسیح است؛ اسنیها به اصطلاح هستند که یک گروهیاند که جدا از بقیه زندگی میکنند. چطور ممکن است از حضرت موسی به بعد — که پیامبرانی هم بین بنیاسرائیل بودند — تحریف اتفاق افتاده باشد؟ تا زمان طومارهای بحرالمیت پیامبران حضور دارند و بنابراین همان مقداری که شما اعتماد میکنید به اینکه اگر مثلاً فرض کنید قرآنی در زمان ائمه وجود داشته و اعتراض نکردهاند، باید به تورات هم اعتماد کنید که در زمان پیامبران بوده است. شما در انجیل میبینید، میخوانید — حالا ممکن است البته شما انجیل را هم قبول نداشته باشید — که حضرت مسیح در آن سنتش شرکت میکند: سنت مطالعهٔ تورات در روز شنبه؛ و این قرائت هفتگی تورات جزو سنتهای دائمی یهودیهاست که قطعههایی از تورات را باید در روز شنبه بروند کنیسه بخوانند. الان هم این کار را میکنند؛ معمولاً در طول یک سال یک دوره، یک ختم تورات میگیرند. و مسیح هم در این آیین شرکت میکرده و پیامبران دیگر هم شرکت میکردند؛ و بنابراین چگونه ممکن است شما بگویید که تورات کلاً یک متن تحریفشده است، بهدرد نخور که اصلاً لازم نیست بخوانیمش و این حرفها؟
لا تحرک به لسانک و جمع قرآن
من میخواهم بگویم که مشابه دلایلی که شما برای عدم تحریف قرآن دارید، آنها هم برای عدم تحریف تورات دارند. حالا من دارم یک چیزهایی میگویم و بعداً هم باید در موردش بیشتر بحث کنیم؛ شما سعی کنید این استدلالها را قبول کنید دیگر و اطلاعات بگیرید. در مورد آن تحدی متواتری که در مورد قرآن کریم و حقانیتش میگویند — یهودیها هم چنین چیزی میگویند؟ نه، به این شکل؛ برای اینکه در متن تورات تحدی انجام نشده و یهودیها هم یک چنین ادعایی در مورد تورات نمیکنند؛ هرچند شأن تورات را همانجوری که شما شأن قرآن را یک چیز خیلی بالایی میدانید، بالا میدانند. حالا من یک کمی در مورد آن مباحث کلامی مربوط به تورات چند تا نکته میخواهم بگویم؛ ولی تحدی به این معنایی که در قرآن هست، در تورات نیست. در تورات هم به هر حال یک اشارههایی هست؛ به جمعآوری تورات و این حرفها. در قرآن هم به نوعی — ببینید، بگذارید اینجوری بگویم: آیهای که شما الان به آن اشاره میکنید، آیهای که به پیغمبر میگوید که در زمان وحی تکرار نکن — «ان علینا جمعه و قرآنه» — این معنایش این نیست که ما در تاریخ حفظش میکنیم که تحریف نشود. معنایش این است که — یک جای دیگر میگوید: «فَتَعَٰلَى ٱللَّهُ ٱلْمَلِكُ ٱلْحَقُّ ۗ وَلَا تَعْجَلْ بِٱلْقُرْءَانِ مِن قَبْلِ أَن يُقْضَىٰٓ إِلَيْكَ وَحْيُهُۥ ۖ وَقُل رَّبِّ زِدْنِى عِلْمًۭا» — پس بلندمرتبه است خدا، فرمانروای بر حق، و در خواندنِ قرآن، پیش از آنکه وحی آن بر تو پایان یابد، شتاب مکن، و بگو: «پروردگارا، بر دانشم بیفزای»؛ اینکه ما یک کاری میکنیم که این را فراموش نکنی. یعنی پیغمبر ظاهراً نگران این بوده که وقتی آیات خوانده میشوند، اینها را یادش نرود و وقتی دارد به مردم میگوید، اشتباه بکند. این آیات ظاهراً مربوط به این ماجرا هستند. این «جمعه و قرآنه» فکر میکنم یک کمی احتیاج به بحث دارد که مربوط به جمع قرآن باشد یا مربوط به همین آیاتی که آن لحظه دارد نازل میشود.
شما دارید میگویید که این آیات به معنای جمع کل قرآناند؛ فکر نمیکنم خیلی مفسرین زیادی با شما موافق باشند که این را به معنای جمعآوری کل قرآن بگیرند. یعنی چه؟ من به یک کسی که بگویم «لا تحرک به لسانک» یعنی الان چیزی نکن — مثلاً در قراءتش عجله نکن — و «ان علینا جمعه و قرآنه» یعنی اینکه ما بعداً مثلاً در زمان عثمان این را جمعش میکنیم؛ این چه ربطی به این دارد؟ فکر میکنم مربوط به همان آیاتی است که آن لحظه دارد نازل میشود؛ که تو در این عجله را نکن، برای خاطر اینکه مثلاً ما بهنوعی این را جمعآوری میکنیم. حالا من یک کمی بعید میدانم که بشود اینجوری تعبیر کرد و از این — به فرض — من هم منکر نیستم که در قرآن اشارههایی به حفاظت از قرآن شده باشد.
یهودیها هم چنین ادعاهایی دارند؛ یعنی تورات نمیتواند تحریف شده باشد به دلیل اینکه مثلاً خداوند از تورات دارد محافظت میکند. شما — من الان بگویم یک آیهٔ مشخص در تورات بیاورم که عیناً یک چنین حرفی زده شده باشد، شاید نتوانم؛ ولی اینکه خداوند احکام را بر سر نگه داشته — همین که الان من خواندم از سموئیل، که باز اینها را روی سنگ درج کرده، یک بخشهایی از تورات را — و اینکه خداوند میخواهد که تورات را حفظ بکند و دارد این را در واقع نگهداری میکند؛ و طبعاً نباید معتقد باشیم — من دقیقاً استدلالهای کلامی آوردم: اصولاً چگونه میشود که خداوند سخن بگوید و سخنش مثلاً نابود بشود و از سخن خودش حفاظت نکند؟ به نظر میآید که مشکل دارد. به هر حال یهودیها دلایل متنی دارند: اگر در تورات نباشد، در روایاتشان که با صراحت فراوان این مسئله هست — اینکه تورات کلمه به کلمه مثلاً عین همان چیزی است که از طرف خداوند آمده. و بنابراین هم دلایل متنی دارند و هم دلایل تاریخی دارند؛ همانطور که شما مثلاً اعتماد میکنید — حالا به خلفا یا به ائمه — برای خاطر اینکه متنی که به وجود آمده، متن صحیح و سالم بوده، آنها هم به شدت بیشتری میتوانند این استدلال را بکنند؛ برای اینکه تورات در زمانی جمع شده که بعدش بنا به اعتقاد خود شما پیامبران زیادی ظهور کردند که با متن مشابه تورات سروکار داشتند. و دلایل عقلی هم که برای عدم تحریف قرآن وجود دارد، عیناً برای تورات هم قابل تکرار است: همین حرفهایی که متکلمین مسلمان دربارهٔ قرآن میزنند، آنها هم دربارهٔ تورات میزنند — اینکه اصلاً چطور ممکن است که مثلاً کلام خدا تحریف بشود و این حرفها. همان مشکلاتی که از نظر مسلمانها وجود دارد، از نظر آنها هم وجود دارد: اصلاً خداوند چرا شریعت و تورات را مثلاً نازل کرده، بعد بگذارد از بین برود؟ فقط مسئله این است که مسلمانها شاید فکر کنند که اینجا مسئلهٔ خاتمیت مطرح است؛ که موضع یهودیها این است که تورات هم به یک معنایی خاتمدهندهٔ یک چیزی است.
نسخههای کهن تورات
یعنی من میخواهم بگویم این ادعاها به طور مشابه آنجا هم وجود دارد: یهودیان به نوعی به خاتمیت خودشان معتقد هستند؛ مثلاً قرار نیست مسیحی ظهور بکند و تورات تغییر بکند؛ تورات خاتمدهندهٔ نزول شریعت است دیگر و این عهد، یک عهد جاودانه است. بنابراین باز بیمعنی میشود که شما بخواهید مثلاً استدلال را بیاورید سمت خاتمیت و اینجور حرفها.
یکی از حاضران: موضوع این اعجاز عددی که مثلاً محققین داشتهاند، میتواند برای آن هم یک اعجاز عددی باشد؟
اعجاز عددی؟ اصلاً از این حرفها که یهودیها انقدر زدهاند که حالا میخواهید — اگر دوست دارید، هرچه دوست دارید من برایتان میآورم. این مسائل مربوط به عرفان یهودی است، که اصولاً خیلی وابسته است به زبان عبری؛ و مثلاً ما شاید در طرح تحصیلی یهودیها یک نهضتهایی مثل «فروشی» و اینها هست که خیلی در اقلیتاند؛ ولی در عرفان یهودی اصولاً کلام و واژگان و حروف نقش خیلی خاصی دارند — چون عبری زبان مقدس است — و بسیار در مورد حروف تورات و این متن مقدس خودشان حرف دارند. من حالا اعجاز عددی به آن معنایی که شما در ذهنتان است — شاید از نظر شمارش و اینها — نسخههایی از این بحثها را در مورد کتاب مقدس دیدهام؛ که برای یهودیها، حقیقتش، زیاد ندیدهام؛ ولی اصلاً میشود پیدایش کرد.
بعد از آن، در مورد بقیهٔ تاریخ بنیاسرائیل: تاریخ بنیاسرائیل ثبت شده؛ ولی اصولاً آن حالت قداستی که پنج فصل اول را دارد، لزوماً برای بقیهٔ عهد عتیق قائل نیستند که بخواهند بگویند کلمات مقدسی هستند و این حرفها؛ ولی در مورد پنج فصل اول، همان احساسی که شما نسبت به قرآن دارید وجود دارد. و به پرسش که چقدر از تورات را اینها داشتهاند: خیلی؛ خیلی زیاد؛ فکر میکنم پنج فصل اول را کامل دارند — مطمئن نیستم، ولی فکر میکنم همهاش را دارند. فرقش با عهد عتیق این است که یک چند تا فصل آنجا هست که در عهد عتیق آن کتابهای آپوکریفا — آنهایی که مورد تأیید علمای یهود قرار نگرفتهاند — وجود دارد؛ مثلاً یکی-دو تا آنجا پیدا شده. ولی فکر میکنم متن تورات — این پنج فصل اول — انطباق خیلی خوبی با چیزی که آنجا پیدا شده داشته باشد. میشود این را من دقیقاً نگاه کنم؟ یادم نیست که درصدش را. به هر حال این از ردههای قدیمی که از تورات پیدا شده، تقریباً ما را مطمئن میکند که متن تا حدودی زیادی دستنخورده است؛ دستنخورده از زمانی که — مثلاً یک قرن قبل از مسیح به اینور، یک سری اسناد و مدارک داریم که برای شما باید کفایت کند؛ چون پیامبرانی مثل زکریا و یحیی و مسیح در آن دوره ظهور کردند و به نظر نمیآید که گفته باشند که این تورات، توراتِ چیزی نیست؛ حداقل روایت انجیل این است که در توراتخوانی هم شرکت کردن.
در مورد این بحثها — فکر کنم در نیمهٔ اول جلسهٔ اول گفتم — یهودیها علاقهای به بحث در مورد متن تورات از نظر تاریخی ندارند؛ یعنی به ایرادهایی که گرفته میشود که این متن از نظر جمعآوری و اینها مشکلاتی دارد. من تا حدودی فکر میکنم مسلمانها واقعاً متنهای آکادمیکی دیدهاند که در آن ادعا میکنند؛ ولی به هیچوجه علاقهای به بررسی — به اصطلاح انتقادی — متن قرآن ندارند؛ همانطوری که مثلاً در مورد بقیهٔ کتابها عمل میشود، خیلی استقبال نمیکنند به هر حال. نمونهاش هم همین یک کتابی است که اخیراً نوشته شد و طرف از ترس با اسم مستعار منتشر کرد که مبادا مسلمانها بر علیهش یک اقدامی بکنند؛ و ادعا کرده بود که بعضی از ریشههای کلمات قرآن مثلاً آرامی هستند و از این حرفها.
بگذارید در مورد خاتمیت هم یک کمی بحث کنیم. این سؤال را باز — چرا فکر میکنند که دین خاتمه؟ — مسلمانها چگونه جواب میدهند؟ اولاً دلایل متنی برایش داریم: یعنی مثلاً در قرآن رسماً نوشته شده که پیغمبر خاتمالانبیاست. از طرف دیگر دلایل نقلی — به اصطلاح از نظر ادعای خود پیغمبر و امامهای شیعه — همه ادعای این را دارند که آن دینی هستند که در واقع پیامِ نبوت با ظهور پیامبر اسلام به انتها رسیده است؛ به این معنا. یهودیها ادعای خاتمیت ندارند؛ برای اینکه منتظر ظهور مسیح هستند که در واقع یک پیامبر بسیار بزرگ جدیدی است. مسیحیها دنبال ظهور مسیح هستند به عنوان تکرار حیات مسیح در کرهٔ زمین؛ ولی مسیح برای یهودیها یک پیامبر جدیدی است که متولد میشود از نسل داوود و پیامبری میکند و پادشاهی میکند. ولی در واقع نکتهای که برای یهودیها هست، این است که از یک جهاتی ادعای خاتمیت دارند؛ آن هم ختمِ شریعت است: به این معنا که قرار نیست کسی شریعت جدیدی بیاورد، و آن احساسی که یهودیها نسبت به تورات و شریعت خودشان دارند این است که یک چیز پرفکت و کاملی است و اصلاً برایشان معنیدار نیست که کسی بیاید ادعای این را بکند که مثلاً به این چیز خدشهای وارد کند.
شریعت نوح و ده فرمان
شما یک روایت معروفی را همهٔ شما شنیدهاید که مثلاً «حلالِ محمد حلالٌ الی یوم القیامة و حرامُه»؛ همین احساس بهنوعی در آنجا هم هست: خداوند شریعتی را به وجود آورده و این تا روز قیامت به نوعی پایدار است. بنابراین نوعی خاتمیت را به آن معتقد هستند؛ و در مورد ظهور مسیح و اینها هم که گفتم.
یکی از حاضران: خاتمیت در چه شریعتی میگویند که قبل از آن؟ خدا کار را یک دفعه انجام میدهد و ختم میشود؛ یعنی چه؟ خاتمیت یعنی یک کاری باید حتماً در طول تاریخ چند بار باشد. پس اینطور نبوده که بهطور مقدماتی از نوح شروع شده باشد؟
یهود معتقد هستند که شریعت مختصری در زمان حضرت نوح بوده، ولی بعداً کاملش در زمان حضرت موسی داده شد.
یکی از حاضران: شما مسلمانها مجتهد دارید. همهٔ آنها هم مجتهدند؟
همهٔ آنها هم مجتهدند خودشان. همان جلسهٔ اول هم گفتم: کلی بحثهای این فقهِ خیلی خیلی وسیع را دارند — به اصطلاح هلاخا به آن میگویند — و خیلی بحثهای پیچیده و ظریف شرعی دارند، خیلی زیاد؛ و اجتهاد هم که یک چیز بدیهی است: به هر حال اصلاً فقه مگر میشود بدون اجتهاد؟ مسئلهٔ جدید پیدا میشود و باید به نوعی جوابش را از متون استخراج کرد.
یکی از حاضران: شریعتهایی که قبل از زمان ظهور حضرت نوح بوده، آنها با اینها یکسان بوده یا نه؟
آنها کلیاتش بیشتر اخلاقی بود؛ یکسان به آن معنایی که شما میخواهید بگویید، نبودند. ولی شریعت با جزئیات زیاد نبوده که بخواهیم دربارهاش حرف بزنیم که یکسان بوده یا نبوده؛ اصلاً شریعت — زیرا آنچه در مورد حضرت نوح ادعا میشود، بیشتر مقررات اخلاقی است تا شریعت به آن معنایی که یهودیها میپذیرند و قبول دارند؛ و آنچه میپذیرند این است که هفت قانون به حضرت نوح داده شده؛ مثلاً خون، خون حیوانات را نباید خورد — خون را نباید خورد. این نوعی محرماتِ شریعت نوح است؛ خیلی بحث برنمیدارد.
یکی از حاضران: مثل ده فرمان چطور است؟
ده تا فرمان است؛ ولی شریعت که فقط ده فرمان نیست — در طی سالها این شریعت برای خودش بسط پیدا کرده است. در مورد حضرت نوح یک چیز مختصری است، مثل ده فرمان.
در مورد بقیهٔ ادیان: یهودیها معتقدند خدا به غیر آنها شریعت نمیدهد و شریعت، شریعت خودشان است. قوم یهود اولاً دنیا را در حال گذار میبیند؛ گذار به سمت ظهور مسیح. بنابراین اینکه الان در این دوران گذار چه دارد میگذرد — آن چیزی که مهم است این است که قوم یهود به عنوان الگو به وظایف خودش عمل کند؛ که جهان نجات پیدا کند با ظهور مسیح و دنیا به سرمنزل مقصود خودش برسد. بنابراین این حرف خیلی چیز عجیبی نیست که در این دوران گذار، شریعت مال قوم یهود است. در عین حال — همانطوری که یهودیها حالا به هر حال تا حدودی تأکید دارند روی این مسئله — قوم یهود به شریعت عمل میکند، به قوانین اخلاقی عمل میکند، درست زندگی میکند و با اقوام دیگر هم تعامل دارد؛ بنابراین آنها میتوانند یاد بگیرند. و یهودیها معتقد هستند که این اتفاق در طول تاریخ افتاده است: یعنی منشأ خیلی از برکاتی که در دنیا وجود دارد، همین قوم بنیاسرائیل بوده — رفتار اخلاقی و مثلاً ایدههای یکتاپرستی از طریق قوم بنیاسرائیل در دنیا پخش شده است. مثلاً قوم بنیاسرائیل به مسیحیت و اسلام — ببخشید؛ بعضی از علمای یهود به مسیحیت و اسلام اینجوری نگاه میکنند: ادیانی که درست است که ادیان الهی و به معنای واقعی کلمه نیستند، ولی تحت تأثیر تعالیم قوم یهود به وجود آمدند و باعث یکتاپرست شدن به هر حال اکثریت قاطع مردم دنیا شدند. یعنی اینها آثار ظهور قوم یهود در دنیاست؛ درست است که به آن سرمنزل نرسیدیم — چون مثلاً مسیح ظهور نکرده — ولی همین که قوم یهود دارد عمل میکند، مثلاً یهودیها خیلی زیاد در واقع روی این تأکید میکنند که شریعت، اخلاق، فقه، احکام، عقاید، کلام، فلسفه — همهٔ این چیزهایی که در ادیان دیگر میبینید — اینها منشأ یهودی دارند. یعنی مثلاً فرض کنید شریعت مسیحی، اخلاق یهودی است با یک تغییراتی مثلاً در آن: این شنبه شده یکشنبه؛ مسلمانها کردهاند جمعه. نمیدانم، آنها نماز را اینجوری میخواندند، حالا مثلاً مسلمانها آنجوری دارند میخوانند؛ آن قبلهشان آنور بود، این قبلهشان اینور. اینها اقتباسهایی است که مردم دنیا بدون دخالت خداوند از شریعت و عقاید یهود کردهاند. بنابراین یهود موفق شده: خودش را شریعت را رعایت کرده، یکتاپرستی را تا حدودی رعایت کرده و این در دنیا پخش شده؛ قوم دیگرِ یکتاپرست نبوده است.
اخلاق یهودی و میراث تمدنی
و تعجب نکنید از اینکه شریعت اختصاص دارد به آنها؛ برای اینکه شما — مثل این است که در یک جمعی به یک آدمی بگویید که تو الگو باش، تو کار بد نکن. این خودش تأثیر میگذارد و جمع تحت تأثیر آن آدم قرار میگیرد. قوم یهود یک چنین نقشی در تاریخ جهان دارد: به عنوان یک قوم خاص که تحت تعالیم خاص قرار گرفته، معجزاتی را دیده، ایمان آورده و شریعت به او داده شده، و در نتیجه یک چنین فضایی را در دنیا موفق شده که ایجاد کند. بعضی از علمای یهود — نه همهٔ آنها — کل ماجرای ادیان ابراهیمی که ادعا میشود را منشأ یهودی برایش قائلاند و از خودشان میدانند؛ ولی تحریفشده: خودشان نسخهٔ اصلیاند و حالا شما میگویید آنهایی تحریف شدهاند، در حالی که ادیان شما تحریف شدهاند و هیچ تلاشی هم برای تبلیغ اینها نمیکنند. یعنی دین یهود اصولاً وظیفهای در قبال هدایت دیگران به او ندادهاند؛ مهم پاک بودن و مقدس بودن خودشان است. و بقیهٔ هم حالا در کنار قرار گرفتن: از یکجاپرستی خوششان آمده، کمکم بتها را گذاشتن کنار. مثلاً این رسم ختنه کردن — مسلمانها هم الان دارند این کار را میکنند. شما شریعت یهود را ببینید و مسلمانها و مسیحیها را هم دیگر جمع بزنید: خلاصه همهٔ این شریعت پخش شده است؛ یک سریشان آنها را میکنند، یک سری اینها را. حالا شنبه و یکشنبه و جمعه — این خیلی هم با هم فرق ندارد.
یکی از حاضران: البته این میانگینش؛ این نشاندهندهٔ انحراف است: آنها وسطاند؛ یک کمی آنها بردند آنور شد جمعه، یک کمی اینها آوردند اینور شد یکشنبه؛ اصلش همان شنبه است.
یک استدلال خیلی خوب و دقیقی است. بگذارید حالا که بحث به اینجا رسید، این را تأکید کنم؛ چون من دارم سعی میکنم به یک جایی برسم که شما احساس یهودیها را نسبت به دین خودشان بفهمید — این احساس در یهودیها خیلی موج میزند: میگویند منشأ همه چیز در جهان هستند؛ از نظر اصلاح و معرفت و فقه و کلام و فلسفه و همه چیز به دین آنها برمیگردد — مثل مال ما به قرآن. چیزهای خوبی که در دنیا اتفاق افتاده، منشأش دینداری قوم یهود بوده. اینکه اصلاً شما ببینید به قواعد اخلاقی یهود که نگاه میکنید — شما یک کتابی مثلاً کتاب مقدس، کتابهای معاصرشان — ببینید وقتی در مسائل اخلاقی مینویسند چگونه برخورد میکنند: تقریباً یک کتاب اخلاقی یهودی را بخوانید، هیچ فرقی با تعالیم اخلاقی که به شما داده شده ندارد. «همسایهٔ خودتو دوست داشته باش» — همهٔ این احکامی که مسیحیها و یهودیها و مسلمونا در مورد اخلاق میگویند، منشأ یهودی دارد؛ شما در متون قدیم یهود همهٔ این چیزها را میبینید: که مثلاً فرض کن غریبنوازی، مهماننوازی.
من یک جلسهٔ دیگر در مورد این مسائل میخواهم بحث بکنم. این تاریخ را که واقعاً میشود گفت سرهمبندی کردم؛ برای اینکه خیلی جزئیات دارد و کتاب عهد عتیق بخش عمدهاش همین بیان تاریخ است — از زمان مثلاً یوشع تا اسارت بابلی و اتفاقهایی که در اسارت بابلی افتاده؛ اینها با جزئیات زیاد اینجا نوشته شده و من خیلی لزومی نمیبینم وارد جزئیات بشوم؛ به یک نکاتی اشاره کردم که به قرآن ربط داشته باشد. ولی کاری که میخواهم ادامه بدهم، بحث کردن در مورد شریعت و احکام یهود است و حداقل یکی-دو جلسه میخواهم وقت بگذارم که اینها را با فضای زندگی — یک کمی عجیب — یهودی آشنا شوید. من قبلاً هم این را گفتم، بازم تکرار میکنم: آن ویژگیای که مسیحیت دارد — که همهاش معطوف به شناخت مثلاً شخصیت مسیح است و شدیداً جنبهٔ اخلاقی دارد — یهودیت هم حالا جنبههای اخلاقی دارد، ولی تأکید بیشتر یهودیت روی جنبههای تاریخی و شریعت و احکام است. اینکه خیلی انتظار نداشته باشید این جلساتِ بحثها شبیه بحثهای مسیحیت بشود: تقریباً دو تا قطب مخالف همدیگر هستند؛ این جاهایی که مسیحیها خیلی تأکید میکنند، در یهودیت یک کمی تأکید کمتری دارد و جاهایی مثل شریعت و مسائل تاریخی — که مسیحیها اصولاً خیلی به تاریخ قبل از مسیح و بعد از مسیح علاقهمند نیستند و واقعاً آن دورهٔ زندگانی مسیح برایشان جالب است — آنها را نه به عنوان وقایع تاریخی، بیشتر به عنوان مثلاً یک واقعهٔ اخلاقی روحانی میبینند که در دنیا اتفاق افتاده است. فکر میکنم بحث در مورد احکام بیشتر از یک جلسه طول بکشد؛ در مورد مسائل اخلاق یهودی و اینها یک بحثهایی میکنم و وارد احکام میشوم. امیدوارم زیاد طول نکشد و آن هم مثلاً دو-سه جلسهٔ دیگر این بحثها را بتوانیم جمع کنیم.