او جلسه را با تکمیل حرف جلسهٔ قبل دربارهٔ روز جمعه در اسلام آغاز میکند و بعد دربارهٔ عقاید یهودیها در مورد شأن تورات و دربارهٔ عرفان یهودی حرف میزند. سپس به برنامهٔ توضیح شریعت یهودی برمیگردد و ده فرمان و احکام دیگر کتاب تثنیه را میخواند. هر جا به شباهتها و تفاوتهای این احکام با اسلام اشاره میکند.
جمعه در اسلام، تکمیل جلسهٔ قبل
او میگوید جلسهٔ قبل گفته بود در شرع اسلام هم جمعه روز خاصی است و چون ممکن است بد فهمیده شده باشد، آن را تکمیل میکند. به گفتهٔ او همهٔ علما توافق دارند که دستکم در صدر اسلام شرکت در نماز جمعه واجب بوده؛ شیعیان بعدها در زمان غیبت وجوب آن را قبول ندارند. او نمیخواهد نظر فقهی بدهد؛ حرفش این است که با فرض اینکه نماز جمعه واجب نیست، خاص بودن روز جمعه، که در قرآن هم به آن اشاره میشود، نباید ترک شود، و دلایل صرفنظر از وجوب نماز جمعه کافی نیست که جمعه هویت خودش را از دست بدهد.
به گفتهٔ او روز جمعه برای شیعیانی که میشناسد ویژگی دینی ندارد، ولی سنیها آن را روز خاصی میدانند و مثلاً به غسل جمعه مقیدند. به او گفتهاند علت انکار وجوب نماز جمعه تاریخی بوده، چون حکومتهای باطل بودند و در مراسم آن سب امیرالمؤمنین هم بوده؛ او میگوید طبیعی است شیعیان فاصله گرفته باشند، ولی این نباید به نشستن و کارتون نگاه کردن برسد. چنین انحرافی در ایام دینی یهودی هم هست، چون اصلاحگراهای مدرنشان برای مسافرت، تلویزیون یا فوتبال از آنها استفاده میکنند.
سورهٔ جمعه به تورات اشاره دارد: آیه میگوید وقتی برای نماز جمعه صدا زدند به ذکر خدا بشتابید و بیع را واگذارید، و بعد از نماز در زمین پراکنده شوید؛ آیهٔ آخر مسلمانهایی را مواخذه میکند که با دیدن تجارت یا سرگرمی پیامبر را ایستاده رها کردند. به گفتهٔ او از این فضا برمیآید که از صبح جمعه تا نماز جمعه خوب است حال و هوای عبادی داشت، و در روایات هم برای این وقت دستورات عبادی بسیار هست، مثل نظافت و لباس خوب.
چرا شنیدن دربارهٔ یهودیت سختتر است
او میگوید گوشدادن دربارهٔ یهودیت از مسیحیت سختتر شده و دلیلش را نمیداند، ولی فکر میکند دلیل عمده این است که کانفلیکت بیشتری میان عقاید یهودیها و مسلمانها هست. یهودیها کتاب دارند و ما باید بگوییم کتاب آنها تحریف شده و آنها بگویند کتاب شما جعلی است، در حالی که مسیحیت شریعت ندارد و فضای ذهنیاش با مسلمانها فرق دارد.
یکی از حاضران گفته بود اختلاف شنبه، یکشنبه و جمعه شاید به دلیل اشتباه و جتلگ پیش آمده باشد. او میگوید جوابی که اول داد این بود که یهودیها در مدینه شنبه را روز تعطیل خودشان میگرفتند و مسیحیها جای دیگری یکشنبه را؛ جواب قانعکنندهتری که بعد به ذهنش رسید این است که قرآن خودش از شنبه و جمعه حرف میزند، پس اصلاً اشتباهی نشده.
به گفتهٔ او جزئیات احکام یهود که با اسلام اختلاف دارد خودش نوعی کانفلیکت است و این سؤال را پیش میآورد که اصل کدام است. یهودیها اعتقاد دارند فقط یک شریعت هست و بقیه ورژنهای تغییریافتهٔ آناند؛ نمونهٔ دیگر اینکه شتر در شرع یهود حرام است ولی به پیامبر دستور «فصل لربک وانحر» داده میشود. شاید به همین دلیل خودش با مسیحیت راحتتر بود، چون اینجا مدام مجبور است عقاید اسلامی را هم زیر سؤال ببرد تا از طرف یهودیها چیزی بگوید.
شأن تورات نزد اندیشمندان یهودی
او میگوید فلاسفه، حکما، متکلمان و عرفای یهودی دربارهٔ شأن تورات حرفهای جالبی زدهاند که معادلش را میان مسیحیها ندارید، چون دینشان کتابمرکز نیست. به نقل از مدخل تورات در یک دایرةالمعارف یهودی، نخستین عقیدهٔ ثبتشده از یکی از پیروان کابالا این است که نزول وحی و تورات به نوعی هدف جهان است و برای تکمیل خلقت ضرورت دارد؛ مشابه چنین ایدههایی دربارهٔ ضرورت نبوت و کتاب و شریعت در کلام اسلامی هم هست.
منظور یهودیها از تورات اول از همه پنج فصل اول است و به معنای تعلیم میآید؛ واژهٔ شریعت در زبان آنها هلاخاست، ولی وقتی میگویند تورات منظور آموزههای عملی است. ایدهٔ فلسفی و عرفانی این است که بدون تورات بشر و جهان به سرمنزل مقصود نمیرسد، و این سرمنزل عشق بین انسان و خداست.
ژوزف آلبو، که به گمان او تلفظ درستش یوسف است، از پیروان ابنمیمون بود که او یکی از مهمترین متفکران تاریخ یهودیت میداند. آلبو شریعت و قواعد اخلاقی را با قوانین طبیعی مقایسه میکند: همانطور که خداوند برای جهان تکوین قانون وضع کرده، برای انسانهای مختار هم قانون وضع کرده، و تورات از نظر وجودی شأن بالاتری حتی از قوانین طبیعی دارد. او میگوید هدفش از این حرفها شاید روشن باشد: وقتی ضرورت چنین کتابی اینگونه بیان میشود، چگونه میشود گفت تحریف شده.
از افراد دیگری که جانشینان ابنمیموناند ایدهٔ ازلی بودن تورات نقل میشود، که به گفتهٔ او لزوماً جزو دین یهودی نیست: خداوند تورات را خلق کرده و تورات در ذهن یهودیها معادل طرحی است که خداوند برای خلقت جهان دارد. زبان عبری، با مسامحه، زبان خداست و عرفان یهودی کاملاً مبتنی بر رمز و راز زبان عبری و واژگان است؛ او این را یکی از دلایل تفاوتش با عرفان مسیحی یا اسلامی میداند.
عرفان یهودی، کرامات و گُلم
او کتابی را معرفی میکند که به گمان او «جریانهای بزرگ عرفان یهودی» نام دارد و خیلی محققانه است. به گفتهٔ او عرفان مسیحی بیشتر مسیحمحور است، ولی عرفان یهودی به دلیل تأثیر ظهور تورات تأکید فوقالعادهای بر الفاظ و زبان دارد که در بقیهٔ عرفانها نمیبینید.
در همه انواع عرفان ادعای کرامت هست: طیالارض در عرفان اسلامی، تجزیه نشدن جسد قدیسین و پدیدهٔ استیگماتا در مسیحیت. در عرفان یهودی معروفترین کرامت خلق گُلم است، گونهای انسان مصنوعی؛ او میگوید طیالارض هم کم از گُلم ندارد و فقط به آن عادت کردهاند. او دقیق یادش نیست، ولی فکر میکند در احوالات عبدالرحمن جامی آمده که خودش یا یکی از شاگردانش در دوران اتصال به اسم صمد، یعنی بینیازی از هر چیز، دیگر به آب و غذا نیاز نداشت.
او میگوید دربارهٔ یهودیها از این چیزها نشنیدهاید چون آنها خیلی در خودشاناند و اهل تبلیغ نیستند، در حالی که مسیحیها این پدیدهها را شاهد حقانیت خودشان میگیرند؛ دربارهٔ عرفای بزرگ یهودی تقریباً همه ادعا میکنند که میتوانستند گُلم بسازند. در حاشیه به فیلمی صامت از دورهٔ اکسپرسیونیسم آلمان اشاره میکند که به گمان او اسمش گُلم است و میگوید گُلم آن فیلم بیشتر شبیه کینگکونگ و گودزیلاست و معادل چیزی نیست که یهودیها در ذهن دارند.
پرسش از درون یا از بیرون دین
او به برنامه برمیگردد: قرار بود دو سه جلسه پشت سر هم دربارهٔ شریعت یهودی توضیح بدهد و حالا بهتر میداند هر جلسه یک بحث عقیدتی مطرح شود و بعد شریعت، تا خستهکننده نباشد؛ امروز بخشی از تثنیه را میخواند که با ده فرمان شروع میشود. اگر کسی بپرسد این ادعاها از کجا آمده، میگوید اول باید بداند از چه موضعی میپرسد: عرفای اسلامی دربارهٔ طیالارض و عرفای یهودی دربارهٔ گُلم میگویند آن کار را میکنند.
او میگوید کسی که دین را منشأ الهی بداند جور دیگری میپرسد تا کسی که از بیرون دین میپرسد، و خودش بهعنوان آدم متدین نمیتواند فرض کند دین ساختگی است. جواب دروندینی یهودیها دربارهٔ روز شنبه این است که جهان در شش روز خلق شد و خداوند در روز هفتم استراحت کرد؛ تعبیر دیگرشان آن را به وقایع خروج برمیگرداند و تثنیه به همین اشاره میکند.
به گفتهٔ او جواب دربارهٔ منشأ گُلم به این برمیگردد که اینها واقعیت دارد یا تخیل. ربط گُلم با اعتقادات شباهت به خداست و رسیدن به سطحی از خداگونگی؛ شاید یهودیها بلندپروازترند و میخواهند خالقیت خداوند را در خودشان تجلی دهند و مسلمانها متواضعترند. او به طنز اضافه میکند که کسانی که از بیرون دین نگاه میکنند شاید بگویند راهها در کشورهای مسلمان ناامن بوده و نتیجهاش طیالارض شد.
یکی از حاضران پرسید آلبو که شریعت را با قوانین طبیعت مقایسه میکند متذکر نیست که ممکن است چیزی فراتر از قوانین طبیعت، مثل معجزه، در شریعت هم باشد. او میگوید آلبو آدمی قرون وسطایی است و یهودیها شریعت را تغییرپذیر نمیبینند: ازلی بودن شریعت و تورات در عقاید یهودی بسیار اساسیتر از جایگاه شریعت در اسلام است. مسلمانها میدانند شریعتهای دیگری پیش از این آمده، ولی دربارهٔ قرآن چنین ادعایی دارند.
ده فرمان در تثنیه
او باب پنجم تثنیه را میخواند که ده فرمان را میگوید و در آن شنبه با خروج ارتباط داده شده، نه با ششروزهٔ خلقت. ده فرمان این است: خدایی جز او نباشد، که آن را معادل «لا اله الا الله» میداند؛ بت درست نکن؛ از نام او سوءاستفاده نکن؛ روز سبت را مقدس بدار و در آن هیچ کاری نکن، نه خودت و نه غلام و کنیزت. او میگوید در قرآن خلاف روایت تورات آمده که قوم خواستند بیایند به کوه، مردند و دوباره زنده شدند.
بعد احترام پدر و مادر با وعدهٔ عمر طولانی میآید، و او میگوید مشابهش در تعلیمات اسلامی هم هست؛ سپس قتل، زنا، دزدی، دروغ و طمع. به گفتهٔ او اینها مهمترین تعالیم یهودیاند و به غیر از شنبه محور همهٔ ادیان به حساب میآیند. انگیزهٔ پنهانش از خواندن مفصل ده فرمان این است که قرار است دربارهٔ سورهٔ اسراء صحبت کنند که شهرت دارد معادل ده فرمان در آن هست.
او میگوید شرع یهود شاید به خشکی و رعایت ظواهر شهرت دارد، ولی اساس دین یهود عشق به خداوند است؛ ده فرمان بلافاصله با این دنبال میشود که با تمام جان و دل خدا را دوست بدارید، و مسیحیها بانی این شعار نیستند. قطعه میگوید قوانین را به فرزندانتان بیاموزید و بر سر در منازل بنویسید، و او میگوید دعایی که بر در خانههای یهودی نصب میکنند و چیزهایی که هنگام عبادت به پیشانی و بازویشان میبندند از همین قطعه آمده و منشأ توراتی دارد.
الواح، معبد و قربانی
در باب دهم تثنیه خداوند ده فرمان را دوباره روی دو لوح سنگی مینویسد، پس از آنکه موسی دید مردم گوسالهپرست شدهاند و الواح را شکست. در گفتوگو گفته شد که قرآن حرف از انداختن الواح دارد، نه شکستن؛ او قبول دارد که لفظ شکستن در قرآن نیامده، ولی در تورات دو بار الواح داده میشود و در قرآن دو بار ذکر نمیشود.
سرفصل «انتظار خدا از قوم اسرائیل» اطاعت و دوست داشتن خدا را میخواهد و صریحاً میگوید خداوند قوم اسرائیل را انتخاب کرده تا بالاتر از هر ملت دیگری باشند. او میگوید قرآن هم قبول دارد این قوم بهخاطر رسالت خاصی به نوعی برگزیده بود، و از «فضلناکم علی العالمین» به برتریهایی اشاره دارد؛ موافق است که لحن تورات با قرآن تفاوت دارد.
در باب دوازدهم دستور داده میشود بتخانهها نابود شود و قربانی فقط در محلی باشد که خودش آن را عبادتگاه انتخاب میکند. به گفتهٔ او شریعت یهود به این عبادتگاه مرکزیت فوقالعادهای میدهد و بدون آن بخشی از شریعت قابل اجرا نیست، مثل اعیادشان و قربانی کردن؛ اگر مسجدالحرام را ببندند فقط حج تعطیل میشود، ولی در یهودیت احکام سالانهٔ بسیاری بسته به وجود آن معبدند.
قربانی سوختنی یکی از مهمترین و متداولترین عبادتهای یهودی است و این احکام به دلیل نبودن معبد تعطیلاند. او میگوید برای اینکه فکر نکنید اینها احکام درآوردی است، قربانی در قرآن هم هست: در حج و در داستان هابیل و قابیل. در پاسخ به پرسشی میگوید در قرآن حرفی از سوزاندن قربانی نیست و این تأیید نمیکند که سوزاندن جزو مراسم الهی بوده.
حلال و حرام، عشریه و احکام دیگر
باب چهاردهم میگوید هنگام عزاداری نباید مثل بتپرستان خود را زخمی کرد، و بعد حیوانات حلال و حرام را میشمارد: هر حیوانی که سم شکافته دارد و نشخوار میکند خوردنی است، شتر و خرگوش و خوک حرامند، از حیوانات آبزی فقط آنهایی که بال و فلس دارند، و عقاب، جغد، کلاغ و شترمرغ را نباید خورد. او میگوید این سند نشان میدهد در اطراف شترمرغ زندگی میکردند و آن را دیده بودند.
او میگوید شایعهای هست که احکام حلال و حرام اسلام از همینجا گرفته شده، و در قرآن جز گوشت خوک و مردار و خون تحریم نشده است. به گفتهٔ او علامه طباطبایی در المیزان صراحتاً میگوید چنین چیزی در قرآن نیامده، روایت معتبری هم نیست و اینها احکام تورات است که وارد اسلام شده. برایش مهم است که واقعاً تحریم شده یا نه، چون تحریم عواقبی دارد، مثلاً دربارهٔ داروهایی که از حیوانات و گیاهان ساخته میشود؛ و یادش نمیآید در قرآن نوشته باشد چرا حلال میکنید چیزی را که خداوند حرام کرده.
دربارهٔ عشریه، یکدهم محصول را باید در عبادتگاه در حضور خدا خورد و لاویها، که روحانیاند و ملک ندارند، سهمی میبرند. در پایان هر هفت سال باید قرضها بخشیده و غلام عبرانی آزاد شود، و او بعید میداند یهودیها به این شکل صریح عمل کنند؛ غلام حلقهبهگوش از حکم سوراخکردن گوش غلامی میآید که نمیخواهد برود. در باب نوزدهم هم سه شهر پناهگاه برای کسی تعیین میشود که تصادفاً کسی را کشته.
او مشابه این را در اسلام چهار ماه حرام میداند و میگوید اینها از زمان ابراهیم و اسماعیل مانده؛ خیلی از چیزهایی که میان عرب بود، مثل کعبه و حج، منشأ الهی داشت ولی صورتهای عجیبی درآمده بود که بخش عمدهاش حذف شد. حج را دوگانهٔ جهاد و تمرینی از صلح مطلق میداند: در احرام نباید از خود در برابر پشه دفاع کرد، و مسلمانها قرار است ذوالفنون باشند. در پایان میگوید آشنایی با شریعت یهود روی خودش تأثیر مثبت گذاشته، چون نوعی آشناییزدایی ایجاد میکند: وقتی نماز میخواند به یاد میآورد که آنان به گونهٔ دیگری نماز میخوانند.
→ متنِ کاملِ این جلسه