→ بازگشت به یهودیت

جلسهٔ ۱۱ · یهودیت

مقایسه شریعت یهود با فقه و نقد متون دشوار

۱۳,۱۱۸ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او می‌گوید احساس جزئیات داشتنِ شریعت یهود شاید از نامأنوس بودن آن می‌آید، و از کتاب «ارابه خدایان» می‌گوید. می‌گوید نمی‌شود بحثی دربارهٔ یهودیت کرد و سراغ شریعت و آیین‌های یهودی نرفت، و آخرین جلسه را برای آیین‌ها می‌گذارد. در میانه دربارهٔ شیوهٔ برخورد با ایرادهای متون دینی صحبت می‌کند، از جمله وقتی از طرف یهودی‌ها جواب می‌دهد، و بعد سراغ شریعت می‌رود.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

شریعت یهود به هر حال جزئیات زیاد دارد. فکر می‌کنم شاید آن احساس — البته قبول دارم — از آنجا می‌آید که توضیحاتی مثلاً دربارهٔ کاهن‌ها برای شما یک حالت کمی نامأنوس دارد و همین بیشتر این احساس را تقویت می‌کند که این شریعت خیلی جزئیات دارد.

جزئیات شریعت یهود و مقایسه با فقه

این احساس تا حدی از آن است که این توضیحات برای شما نامأنوس است؛ ولی برای کسی که مثلاً یک رسالهٔ مفصل فقهی می‌خواند — نه از این رساله‌هایی که دست مردم عادی است، همان کتاب‌هایی که برای آموزش فقه داخل حوزه‌ها می‌نویسند — بروید فصل‌های مربوط به لباس احرام را بخوانید؛ جزئیات دارد: نخ نباید در آن باشد، فلان‌طور نباید باشد. یا کفن و آیین خاک‌سپاری مسلمان‌ها: کفن اجزای مختلف دارد، نحوهٔ غسل میت با آن عملیاتی که انجام می‌دهند، نحوهٔ گذاشتن مرده در قبر. اگر الان دینی باشد که هیچ جزئیاتی نداشته باشد، نمی‌توانید ضبطش کنید. مسیحی‌ها مثلاً خیلی جزئیات ندارند؛ ممکن است همین احساسی که به شما دست داده به آنها هم دست بدهد. شریعت اصولاً جزئیات دارد؛ شاید نماز برایتان روتین شده و جزئیاتش را نمی‌بینید، ولی نماز هم جزئیات دارد. شریعت جدیدی که دارید می‌خوانید شاید بیش از اندازه جزئیاتش نظرتان را جلب می‌کند؛ در عین حال تأیید می‌کنم که ساخته شدن تابوت عهد یا خیمهٔ عبادت در زمان حضرت موسی، آن‌طور که در تورات نقل شده، جزئیاتش خیلی زیاد است؛ همه‌چیز سانت‌به‌سانت طراحی شده.

اریک فون دنیکن و ارابه خدایان

حالا که این را گفتید، یک کتاب معروف هست: مجموعهٔ «ارابه خدایان» و «طلای خدایان» از آدمی به اسم اریک فون دنیکن. یک کتاب نوشت که خیلی پرفروش بود و بعد طبعاً دو-سه کتاب دیگر نوشت؛ همه تقریباً به اکثر زبان‌ها ترجمه شده، به فارسی هم چاپ شده. یک مدت در ایران ممنوع بود و الان آزاد است؛ فکر می‌کنم کم و کسری هم داشته باشد. او اصولاً آدمی است که سعی کرده به‌طور مستدل نشان بدهد که در زمان گذشته موجودات فضایی به زمین آمده‌اند. سعی کرده دلایل تاریخی بیاورد: بخش‌هایی از کتاب‌های مقدس هندوها را آورده؛ نمی‌دانم «به شهر آسیا» را آورده که توصیفی در آن هست که خیلی شبیه نشستن در هوا و برخاستن یک سفینهٔ فضایی است. یا اشیایی از چندین هزار سال قبل که از نظر تکنولوژی محال است در آن موقع ساخته شده باشند؛ مثلاً پارچه‌های ریزبافتی که امکان ساختنشان با دست، با آن نظم و ترتیب، نیست.

من این را می‌گویم برای اینکه یکی از دلایل آن کتاب همین است: ماجرای تابوت عهد هم همین است. دستورات ساخت را در آن کتاب آورده و دارد سعی می‌کند توضیح بدهد که اینها دستورات ساخت یک وسیله‌ای است که مثلاً انرژی الکتریکی و این‌جور چیزها در آن هست — نه اینکه کسی نتواند به آن نزدیک شود — و در مورد همین جزئیات خیلی تأکید کرده که اینها خیلی مهم‌اند و باید حتماً این‌قدری باشد. دارد سعی می‌کند بگوید اینها دستورات ساختی‌اند که داده شده تا خاصیت‌هایی ایجاد کنند. من خودم دبیرستان که بودم آن کتاب خیلی معروف شده بود؛ آدم اول که می‌خواند تا جاهایی خیلی جذاب است و واقعاً چند دلیل خیلی قانع‌کننده می‌آورد، به‌طوری که آدم مایل می‌شود باورش کند. بلایی که سر کتاب می‌آید این است که شروع می‌کند هر چیز عجیب‌وغریبی که در تاریخ بشر بوده و تا حالا نمی‌دانستند چگونه بوده، با تئوری موجودات فضایی توضیح می‌دهد: اهرام ثلاثه — چطور ممکن است انسان‌ها این را ساخته باشند؟ نمی‌دانم آن نقش‌هایی که در طرف‌های پرو زده می‌شود، نقش‌های خیلی بزرگ؛ استدلالشان این است که اینها اصلاً روی زمین دیده نمی‌شوند، بنابراین فرودگاهی است برای چیزهایی که از آسمان می‌خواهند فرود بیایند و الی آخر. این‌قدر در این کتاب همه‌چیز به موجودات فضایی نسبت داده شده که آدم آخرش با عصبانیت می‌خواهد کتاب را کنار بگذارد. هر نقطهٔ مبهمی در تاریخ بشر که توضیحش سخت است، همه را گفته کار موجودات فضایی است.

موجودات فضایی به‌جای معجزه

مثلاً یک جاهایی معجزه‌ها و آثار وحی را هم همه نسبت می‌دهد به موجودات فضایی که آمده‌اند؛ یعنی هر جایی که حالت معجزه‌آسای آسمانی و زمینی هست، همه‌اش را با موجودات فضایی می‌شود توضیح داد. آن کتاب ادعا می‌کند که تابوت عهد یک دستگاه است که جزئیاتش همان‌جا گفته می‌شود. من یادم نیست دقیقاً چه می‌گوید؛ فقط یادم است که جزئیات ساخت تابوت عهد یکی از استدلال‌هایش است که این یک چیز علمی است. خود این استدلال عجیب است: موجودات فضایی دستگاهی بسازند و بدهند به موسی و به او بگویند این‌گونه کن و آن‌گونه کن؛ آن هم با تمام اتفاق‌هایی که پای کوه سینا افتاد: یعنی آن‌جا هم خودشان بودند و آن دودی که راه افتاد، سفینه‌هایشان بود. به هر حال وقتی شما یک تئوری عجیب‌وغریب بدهید، دامی است که آدم‌ها در آن می‌افتند: با تئوری عجیب‌وغریب، چیزهای عجیب‌وغریب را می‌شود توجیه کرد و بعد این را به عنوان برتری تئوری خودتان می‌گویید. این مثل این است که خیلی‌ها همه چیز را با وجود خدا توجیه می‌کنند: هرچه بهشان بگویید و هر جا چیزی پیش آمده، می‌گویند این کار خدا بوده. اینکه در چه حدی ما می‌توانیم یک تئوری را با چه مقدار دلیل بپذیریم و بعد چگونه از آن استفاده کنیم، کار ساده‌ای نیست. برویم سراغ بحث خودمان.

چیزی را که در جلسه‌های گذشته نرسیدم بگویم، اول این جلسه می‌گویم: بحث‌هایمان را ادامه می‌دهیم و آخرین جلسه را می‌گذارم برای اینکه کمی دربارهٔ آیین‌های یهودی صحبت کنیم.

ضرورت پرداختن به آیین‌های یهودی

احساس من این است که نمی‌شود یک بحثی در مورد یهودیت کرد و رفت سراغ شریعت و آیین‌های یهودی نرفت. بعداً سعی می‌کنم بگویم که یاد گرفتن شریعت یهودی چه فوایدی دارد؛ برای غیریهودی‌ها هم فایده دارد، نه فقط برای یهودی‌ها — یعنی غیر از آن پروژهٔ یهودی‌شدن، اگر نشدید هم برایتان فایده دارد؛ حالا اگر یهودی شدید که فبها.

بگذارید بروم سراغ اشکال‌هایی که در نیمهٔ اول جلسهٔ اول مطرح شد: یک کمی دربارهٔ این نوع برخورد با مسائل دینی و ایدئولوژیک صحبت کنیم. اساسش اگر یادتان باشد این بود که در تورات قسمت‌هایی هست — نمی‌دانم حضرت یعقوب با خدا کشتی گرفته — و یک چیزهایی در تورات هست که معمولاً به عنوان نقطه‌ضعف نقل می‌شود؛ و بیشتر از آن، در مورد تلمود: احکام و شرایط و حرف‌های کمی عجیب‌وغریبی که هر جایی بحث‌های ضدیهودی می‌شود، معمولاً قسمت‌هایی از تلمود را نقل می‌کنند؛ چیزهایی که به نظر می‌رسد غلط بودنش واضح است یا از نظر اخلاقی اشکال دارد.

من یک کمی می‌خواهم دربارهٔ این نوع برخوردها صحبت کنم. به شما به‌عنوان آدم‌های دیندار هم می‌توانم جواب‌های خیلی ساده‌ای بدهم: فکر می‌کنید اگر به جای تلمود بروم سراغ بحارالانوار — که از کتب معروف روایی شیعه است — چیزهایی به همان مقدار عجیب‌وغریب پیدا نکنم؟ همین کار را مخالفین اسلام با کتب حدیث شیعه و سنی هم می‌کنند. یادم است یک بار در برنامه‌ای از این برنامه‌های رادیویی ضد انقلاب — آن اوایل انقلاب — طرف کلاً دربارهٔ مسائل فقهی و اسلام صحبت می‌کرد و همین کار را می‌کرد: رفته بود سراغ علامه مجلسی و از کتاب‌های او چیزهایی درمی‌آورد و می‌گفت و چیزهای خنده‌دار. یادم است فکر می‌کنم از حلیةالمتقین نقل کرد که علامه مجلسی در بخش فواید پیاز گفته یکی از فواید پیاز خوشبو کردن دهان است؛ بعد می‌گفت ببینید دهان علامه مجلسی چه بویی می‌داده که ایشان برای رفع بوی بد دهان از پیاز استفاده می‌کرده. بحارالانوار را هم همین‌طور ورق بزنید، به روایت‌هایی برمی‌خورید که به نظر می‌رسد نامعقول‌اند.

روایات نامعقول و احکام تعبدی

یا در بین احکام شریعت احکامی وجود دارد که مطمئناً برایش توجیه معقولی پیدا نمی‌کنید و تعبدی می‌پذیرید. الان می‌خواهم وضعیتی که وهابی‌ها نسبت به شیعه دارند را نگاه کنیم: ادعای وهابی‌ها نسبت به شیعیان این است که اصولاً شیعیان را متهم می‌کنند به اینکه مشرک‌اند، منافق‌اند، آنچه می‌پرستند شرک حساب می‌شود، به‌نوعی بت‌پرست‌اند به دلیل اینکه از مهر استفاده می‌کنند که حالت بت برایشان دارد، و اصلاً یک گروهی از یهودی‌ها هستند و با یهودی‌ها مرتبط‌اند. مشرک‌اند به اینکه دعاهایی مثل توسل دارند، زیارت، به قبور می‌روند و الی آخر. به شیعیان نسبت می‌دهند که معتقدند جبرئیل وحی را برای حضرت علی آورده بوده — اگر کسی بهتر بلد است بگوید؛ من ممکن است اشتباه کنم. می‌گویند این جزء اعتقادات شیعه است و می‌گویند این رسم که در پایان نماز شیعیان دستشان را سه بار این‌گونه می‌کنند، جلوی اهل سنت که می‌گویند الله‌اکبر، در خانه‌هایشان و محافل خودشان می‌گویند «خان‌الامین»، یعنی پیغمبر خیانت کرد؛ و این را به کسی نسبت می‌دهند که علی را بالاتر از پیغمبر می‌داند.

من واقعاً در همین سفرهایی که به مکه و مدینه رفتم تعجب کردم: بعضی از اهل سنت وقتی دارم قرآن می‌خوانم از من می‌پرسند مال کجایی؟ می‌گویم ایران. چشمشان کمی گرد می‌شود، می‌گویند شیعه است یا سنی؟ می‌گویم شیعه هستم. تعجب می‌کنند که چطور دارم قرآن می‌خوانم. سؤالشان این است که اصلاً شیعه‌اید، شما قرآن را قبول دارید یا ندارید؟ بهشان این‌گونه گفته‌اند که اصلاً اینها قرآن نمی‌خوانند و قبول ندارند؛ حتی اینکه نماز می‌خوانند یا نمی‌خوانند، با شک و بدبینی نگاه می‌کنند که نماز می‌خوانند. این تصورها از کجا پیدا می‌شود؟ واقعاً یک چنین موجوداتی هم هستند؛ مثلاً همین الان در ترکیه کسانی هستند که ادعای تشیع می‌کنند و به خودشان اصطلاحاً علوی می‌گویند — مشهور است که نماز نمی‌خوانند و قرآن را قبول ندارند و الی آخر. آن روایت خان‌الامین هم یک جایی در یک کتاب پوسیدهٔ شیعه در گوشه‌ای آمده است. سنی‌ها هنوز ایراد می‌گیرند و هنوز این بحث داغ است که شیعیان معتقد به تحریف قرآن‌اند؛ نه‌تنها بعضی از علمای کوچک در کتاب‌های پوسیده در زمان‌هایی، بلکه بعضی از علمای معتبر شیعه هم ادعای تحریف قرآن کرده‌اند — یعنی گفته‌اند مثلاً اسم حضرت علی در قرآن بوده و حذف شده. این حرف‌ها هم شیعیان زده‌اند.

اتهامات تحریف و شیوه نقد ادیان

چیزی که می‌خواهم بگویم این است: الان اگر من بروم به وهابیت و سعی کنم توضیح بدهم که بابا، ادعای تحریف قرآن را بله، فلان عالم شیعی در فلان زمان گفته و یک عده‌ای تأیید کرده‌اند، ولی الان علمای شیعه چنین اعتقادی ندارند؛ یا بگویم توسل ما حالت شرک‌آلود ندارد — همان معنایی که از یک آدمی زنده ممکن است درخواست کنید که کاری برایتان انجام دهد؛ این شرک نیست؛ سنی‌ها هم این را شرک نمی‌دانند و فقط اختلاف‌نظرهایی هست که وقتی کسی می‌میرد، دیگر به حساب می‌آید یا نه — و اینکه مورد پرستش نیست. فرض کنید این اعتقاد شیعیان اشتباه باشد که می‌شود از کسی که از دنیا رفته — پیامبران و ائمه و این افرادی که از نظر معنوی خیلی بالا هستند — همچنان درخواست کمک کرد، مثل افرادی که زنده‌اند؛ فرض کنید این غلط باشد؛ ولی درخواستی که می‌کنید شرک حساب نمی‌شود. شاید نتوانید راحت برای اهل سنت توضیح بدهید که ما به چه دلیلی معتقدیم می‌شود همچنان از پیغمبر درخواست کرد — وقتی در قرآن منافقین دعوت می‌شوند که بیایند از پیغمبر درخواست کنند برایشان استغفار بکند؛ بنابراین از زمان حیات پیغمبر این عمل اشکال ندارد و فقط اختلاف این است که آیا مرده اصولاً مؤثر است در دنیا یا نه. آنها معتقدند کسی که مُرد، دفنش می‌کنند و دیگر هیچ اثری از او باقی نیست؛ شیعیان معتقدند انسان‌ها در آن حالت میان مرگ و قیامت — حالت برزخ — بازگشت‌هایی به این دنیا دارند، توجهاتی دارند و کاری ازشان برمی‌آید؛ آنهایی هم که از نظر معنوی بالا هستند ممکن است قدرت معنوی داشته باشند که بتوان ازشان درخواست کرد. این بحث جدای از شرک است؛ ربطی به مرده‌پرستی و این حرف‌ها ندارد.

نکتهٔ من این است: الان اگر این حرف‌ها را به وهابی‌ها و اهل سنت بزنید، خوشحال می‌شوند؟ از اعتقاد درست شیعیان ناراحت می‌شوند و نهایت سعی‌شان را می‌کنند که بگویند نه، اعتقاد شما این نیست که می‌گویید؛ همان است که ما می‌گوییم. ببینید، فرض کنید کسی بیاید و به یک نفر بگوید: آقا تو مشرکی؛ تو معتقدی که از امام، جدا از خدا، چیز می‌خواهی؛ مرده‌پرستی می‌کنی.

دفاع نرمال در برابر برچسب‌زنی

مهری که به او می‌زنید این است که معتقد است پیغمبر خیانت کرده و وحی قرار بوده به حضرت علی برسد. حالا من می‌آیم توضیح می‌دهم که ما کتاب‌های خودمان را می‌آوریم و توضیح می‌دهیم که این حرف‌ها اصلاً نیست: یک فرقه‌ای آنجا یک حرف چرندی زده، یک کتابی ده سال قبل یک چیزی نوشته، یک عالمی از پنجاه سال قبل ادعای تحریف کرده؛ اینها چیزهایی متفرقه بوده و در شیعه جا نیفتاده. الان من فکر می‌کنم در علمای شیعه کسی را نمی‌شناسم که در چند قرن اخیر ادعای تحریف داشته باشد، یا این اعتقادات عجیب‌وغریبی که به شیعه نسبت داده می‌شود را اصولاً نمی‌شناسم؛ حالا ممکن است در بعضی محافل آدم‌های درجه‌دو و عوام یک چیزهایی داشته باشند. به نظرم نکتهٔ مهم این است که طرف آدم نرمالی باشد، حسن نیت داشته باشد و واقعاً عصبانیتش از این باشد که چرا یک عده‌ای گمراه و مشرک شده‌اند. موضوع این است که سال‌های سال است شیعیان دارند سعی می‌کنند برای اهل سنت، مخصوصاً وهابی‌ها، توضیح بدهند که ما به چنین چیزهایی اعتقاد نداریم و آنها حاضر نیستند قبول کنند.

اتهامات علیه یهود و پاسخ آنان

و نکته‌ای که می‌خواهم بگویم این است: الان اگر من از طرف یهودی‌ها به شما جواب بدهم که یهودی‌ها به هیچ وجه آدم‌های غیریهودی را حیوان نمی‌دانند — درست است در یک جایی کتابشان جمله‌ای نوشته شده که البته سر اینکه آن جمله معنایش چیست هم بحث هست — و اکثر آن نکاتی را که آن جلسه دربارهٔ تلمود گفتم، یهودی‌ها این‌گونه جواب می‌دهند که در ترجمه‌ها اشتباه‌هایی شده و برداشت‌های غلط از آن می‌شود؛ خیلی‌هایشان این‌گونه توجیه می‌کنند که آن واژه‌ای که آنجا آمده در عبری معنای دیگری دارد و منظور این نیست. می‌گویند ما معنای دیگری از آن می‌فهمیم؛ شما اصرار دارید که همان معنایی که خودتان می‌گویید درست است و می‌گویید غیریهودی‌ها از نظر ما حیوان‌اند. واقعیت این است که یهودی‌ها الان معتقد به این چیزها نیستند. همان‌طور که در هر گروهی — اهل تسنن هم ممکن است آدم‌های خیلی عجیب‌وغریب پیدا کنید؛ مثلاً شیطان‌پرست‌اند یا در کردستان فرقه‌هایی هستند که ظاهراً جزو اهل سنت‌اند و با شیطان روابط مشکوکی دارند — حالا من می‌توانم بنا به این بگویم اهل سنت شیطان‌پرست‌اند؛ ممکن است الان واقعاً نقل کنند که یک روحانی ارتدوکس مقیم اسرائیل همین ده سال پیش گفته عرب‌ها همه‌شان نجس‌اند و حیوان‌اند. این‌جور آدم‌های عجیب‌وغریب همین الان در ایران هم می‌توانید پیدا کنید. مهم این است که اگر جواب این اشکال‌هایی که به یهودی‌ها می‌گیرید این است که ما به این چیزها معتقد نیستیم، شما باید خوشحال شوید: پس یهودی‌ها به آن چیزهای بدی که فکر می‌کردید معتقد نیستند. ممکن بود اگر شما حمله نمی‌کردید، این جمله‌ها آنها را به سمت چنین اعتقاداتی ببرد؛ حالا حمله‌هایی به آنها شده و چنین اعتقاداتی ندارند. نمونه‌اش رابطهٔ یهودی‌ها با مسیحی‌ها و مسلمان‌ها هم همین‌طور است: واقعاً مسیحی‌ها الان مشرک‌اند؟ یعنی اعتقادشان این است که مسیح و خدا دو تا چیزند و دو تا یا سه تا خدا داریم؟ حالا ممکن است در یک دوره‌ای اعتقاداتی داشته باشند، ولی نمی‌خواهم بگویم تثلیث چیزی است که توجیه و معنای خیلی خوبی دارد؛ ولی واقعاً مسیحی‌ها الان به معنایی که ما می‌فهمیم مشرک نیستند؛ معتقد به یک خدا هستند و حالا معتقد به ظهور خداوند به صورت عیسی مسیح هم هستند — ممکن است اعتقاد عجیبی باشد، ولی الان نسبت دادن شرک به مسیحی‌ها، یا نسبت دادن شرک به هندوها — بروید از هندوها بپرسید، واقعاً به یک خدا معتقدند به عنوان خدایی که جهان را آفریده و اداره می‌کند، یا به چند تا خدا؟ ممکن است رگه‌هایی از شرک در اعتقادات هندوها پیدا کنید — حرف من این است: اگر با این آدم‌ها بحث کردید و دیدید در این موضع هستند که «نه، آن‌گونه که شما فکر می‌کنید ما فکر نمی‌کنیم، ما به توحید معتقدیم»، این باید باعث خوشحالی ما بشود و مسئله را رها کنید که مثلاً در تلمود یا فلان جا ایرادی وجود دارد. من در مجموع نمی‌خواهم بگویم همهٔ آن ایرادهایی که در جلسهٔ اول از یک جا یادداشت کرده بودم و برایتان خواندم این شکلی است؛ ولی اکثر آن ایرادها را یهودی‌ها این‌گونه جواب می‌دهند که آن جمله‌ها آن معنی که شما می‌گویید را ندارد، آن احکام را درست نمی‌فهمند و در متن معنای دیگری دارد؛ و خیلی‌هایشان قبول می‌کنند که عبارت‌هایی در تلمود هست، ولی حالا مثلاً در تورات و تلمود هزار بار آمده که انسان‌ها را دوست داشته باشید، همسایهٔ خودتان را مثل خودتان بدانید — چه یهودی چه غیریهودی — به مردم کمک کنید و الی آخر. حالا یک جایی هم یک آدمی جمله‌ای اضافه کرده یا کم کرده و نوشته که غیریهودی‌ها مثل حیوان‌اند. موضوع این است که الان یهودی‌ها به این اعتقاد دارند یا ندارند، و این‌گونه عمل می‌کنند یا نمی‌کنند. اگر ببینید که می‌گویند اعتقاد نداریم و عمل نمی‌کنیم، به نظر من باید حل بشود.

متون باستانی و معیار عمل امروز

عین همین چیزها را شما در تمام ادیان و عقایدی که جنبهٔ باستانی دارند و متون قدیمی دارند می‌بینید: در متونشان ممکن است دست‌بردهایی شده باشد یا بعضی از آدم‌ها چیزهایی به عقاید اضافه و کم کرده باشند. اصلاح‌طلب‌های یهودی معتقدند متن تحریف شده یا معنایش این نیست؛ روحانیون سنتی حرف از این نمی‌زنند که متن تلمود تحریف شده — به‌راحتی این حرف را نمی‌زنند — ولی «شما نمی‌فهمید» را به‌راحتی می‌گویند. واقعاً هم من بعضی از این عبارت‌ها را عبری‌اش را دیده‌ام که درباره‌شان بحث می‌کنند؛ بعید است بحث‌هایشان کاملاً غلط باشد: اینکه واژه در عبری معنی‌های متعدد دارد و در ترجمه‌ای که شده معنایی به خودش گرفته که معنای دیگری دارد و ما آن را از عبارت عبری می‌فهمیم. آنهایی که ارتدوکس‌اند از متون خودشان دفاع می‌کنند. ببینید، الان در فقه شیعه هم روایت‌های متعارض هست؛ در کتب معتبر شیعه روایاتی هست که رسماً فقها می‌گویند اینها متعارض‌اند و باید بگوییم کدام دسته را قبول کنیم. تحقیقات متنی می‌کنند یا به قرآن مراجعه می‌کنند؛ هر فقیهی نظر خودش را بر اساس مجموعه‌ای از روایات می‌گوید و بعضی روایات را غیرقابل قبول می‌داند. همه شما این را شنیده‌اید که اگر روایتی مخالف قرآن بود، بزنیدش به دیوار. این پدیده در روایات اسلامی هم هست؛ مسیحی‌ها هم همین‌طورند و ممکن است در کتب قدیمی‌شان حرف‌های عجیب‌وغریبی باشد. اینکه آدمی برای خرد کردن یک عقیده‌ای برود در کتاب‌ها بگردد و یک نقطه‌ضعف پیدا کند — البته قبول دارم اگر ادعا این باشد که آن کتاب‌ها عین کلام خدا هستند، مشکل ایجاد می‌شود؛ ولی فرض کنید ما یهودیِ اصلاح‌طلب باشیم و نخواهیم تلمود را کلمه‌به‌کلمه بپذیریم؛ آن‌وقت در سنت شما هم ممکن است آدم‌هایی از دوران روشنگری به بعد حرف‌های عجیبی زده باشند؛ داوینچی هم ممکن است در کتاب‌هایش چنین چیزی نوشته باشد.

متن را از سیاق جدا کردن

یک آدمی که با کسی دشمنی دارد، برود بگردد و جست‌وجو کند و یک جایی چیز عجیب‌وغریبی پیدا کند و آن را از متن جدا کند — نه اولش را و قبلش را ببینید، نه بعدش را — و بیاید این را فقط برای کوبیدن طرف مقابل استفاده کند؛ نمونهٔ واضحش را الان وهابی‌ها دربارهٔ شیعه می‌کنند: یک گروه دیوانه‌ای در ترکیه یک کارهایی می‌کنند، می‌گویند کلاً شیعیان این‌گونه‌اند: شیعیان نماز نمی‌خوانند، قرآن نمی‌خوانند. عوام تمام ادیان و مکاتب دنیا کمی چنین مشکلاتی دارند؛ عوام شیعه همین‌طور که می‌روند زیارت، ضریح را می‌گیرند و می‌گویند تا حاجتمان را ندادید از اینجا نمی‌رویم و هیچ‌کدام کاری هم به خدا ندارند و مستقیماً از امام رضا می‌خواهند؛ عوام اهل سنت هم مثلاً نوع تصورشان دربارهٔ پادشاهشان ممکن است مشرکانه باشد. اینها ملاک نمی‌شود. من می‌خواهم بگویم این رویکرد — که من وقتی با یک عقیده‌ای طرف هستم حالت ایرادگیری داشته باشم و اگر طرف هم گفت من به این معتقد نیستم، کوتاه نیایم و بگویم در کتاب حدیث شما یک چیز پیدا کردم، هشتاد سال قبل فلان‌کس یک جایی حاشیه‌ای نوشته — درست نیست.

نکتهٔ دیگر دربارهٔ شیعیان — که وهابی‌ها معتقدند شیعیان در واقع یهودی‌اند — تقیه است: در فقه شیعه قانونی وجود دارد به اسم تقیه؛ یعنی می‌توانید در یک جایی عقیدهٔ خودتان را ابراز نکنید برای اینکه جانتان حفظ شود. این یک واقعیت هم هست: چون همه می‌دانند شیعیان تقیه دارند، وقتی گیر می‌افتند و ازشان سؤال می‌کنند، همه می‌گویند همین راست است؛ ولی در جمع خودشان یک چیز می‌گویند و این‌جا یک چیز دیگر. دربارهٔ یهودی‌ها هم همین حالت شایع است؛ شایعاتی هم وجود دارد. این را من می‌گویم برای اینکه همان‌طور که این کار را با شیعه می‌کنند، خیلی‌ها با یهودی‌ها هم می‌کنند.

تقیه و شایعات درباره یهود

خودِ تقیه هم بی‌شرط و شروط نیست و خیلی شرط دارد: تقیه در متون و فقه این‌گونه نیست که هر وقت دلت خواست بتوانی چیزی بگویی. نکتهٔ دیگری که می‌خواهم بگویم این است که یهودی‌ها دربارهٔ خودشان شأنی قائل‌اند به‌عنوان قوم برگزیدهٔ خدا؛ فکر می‌کنم ما هم طبق قرآن چنین شأنی برای یهودی‌ها در یک مقطع تاریخی قائل هستیم: قوم برگزیدهٔ خدا بودن، به یک معنا، یعنی مشمول رابطه‌ای خاص با خدا بودن. حالا تعبیرشان از اینکه ما برگزیدهٔ خدا هستیم چیست — اینکه خدا ما را به شکل خاصی دوست دارد یا ندارد — اینها دیگر بحث‌های انحرافی است. این صحبتی که الان مقدمه کردم حالت مقدمه‌ای داشت برای اینکه بگویم: به نظر من کاری که خیلی‌ها با یهودی‌ها می‌کنند، مسلمان‌ها هم با مسیحی‌ها می‌کنند و مسیحی‌ها هم با مسلمان‌ها؛ بروید در اینترنت، مخصوصاً مسیحی‌ها، پر است از جاهایی که از قرآن و روایات و تاریخ اسلام چیزهایی درمی‌آورند و سعی می‌کنند حالت خنده‌دار نشانشان بدهند. خیلی از این‌ها به نظرشان خنده‌دار می‌رسد، چون مخالف تورات است؛ مثلاً مسخره می‌کنند که اینها می‌گویند ابراهیم اسماعیل را قربانی کرد، در حالی که آن‌ها می‌گویند ابراهیم اسحاق را قربانی کرد؛ و لحن طرف این‌قدر تند شده است. می‌گویند اشتباهی از پیغمبر بوده است. این موضوع اسحاق و اسماعیل دست‌کم جزو موارد اختلاف است؛ به نظر من منشأ خیلی از توجیه‌های قرآن دربارهٔ اسلام و حج و مکه و تغییر قبله این است که همهٔ اینها به اسماعیل برمی‌گردد؛ و آن را اشتباهی لفظی یا از سر ندانستن می‌شمارند. من می‌خواهم بگویم: اگر یک یهودیِ خیلی ارتدوکس نباشد — که البته اکثریت‌شان ارتدوکس‌اند — این‌گونه برخورد می‌کنند که اصولاً ما چنین اعتقاداتی نداریم و آن جاهایی که معنای خوبی هم نمی‌دهد، باور نداریم.

برخورد غیرارتدوکس با متون دشوار

چیزهای دیگری داریم که متعارض اینها است: دستور به اخلاق و مهربانی، و ما به همان‌ها عمل می‌کنیم. این هم از کجا آمده نمی‌دانیم. همان برخوردی که شما با یک سری روایات موجود در کتاب‌هایتان می‌کنید: چون جعل حدیث شده و ممکن است اشتباه استنساخ باشد و یک لفظ عوض شده، نمی‌آیید بگویید این روایت این‌گونه آمده پس من باید به آن عمل کنم؛ برای یهودی‌های روشن‌فکر هم همین است. البته من این‌جا سعی می‌کنم چون اکثریت با ارتدوکس‌هاست، نظر اکثریت یهود را رعایت بکنم و خیلی از مواضع ارتدوکس‌ها را کوتاه نیایم — مگر اینکه اوضاع خیلی بد شود و مجبور شوم کمی کوتاه بیایم. مثلاً ارتدوکس‌ها دربارهٔ الفاظ تورات به‌شدت حساس‌اند که الفاظ الهی‌اند؛ ولی ریفورمیست‌هایشان مطلقاً چنین اعتقاداتی ندارند.

بعد از این نکته — اینکه علاقه‌ای به ترویج دین ندارند و مثل مسیحی‌ها میسیونر نمی‌فرستند مردم را یهودی بکنند — ببینید، ترویج دین فرق می‌کند با مسئلهٔ یهودی‌ها: آنها الگوی بشریت‌اند؛ خداوند به آنها شریعت داده و راهنمایی‌های اخلاقی کرده و قرار است قوم نمونه‌ای باشند. همان‌طور که اولیای خدا به‌نوعی الگو برای انسان‌اند و از اخلاق‌شان درس می‌گیرند؛ ولی اینکه آدم‌ها را بیایند یهودی کنند — یهودیت یک قوم است و به‌راحتی نمی‌شود یهودی شد. خارج از قوم وقتی حرف می‌زنند، چرا جواب ندهند؟ احساس نیاز می‌کنند که به نقد جواب بدهند؛ چون ممکن است دین برخی یهودی‌ها سست شود. به هر حال از عقیدهٔ خودشان دفاع می‌کنند وقتی نقد می‌شوند — ولی نه آن‌قدر که مسیحی‌ها و مسلمان‌ها. اصلاً جریان‌های ریفورمیستی که در یهودیت پیش آمده از همین است. از نظر تاریخی جلسهٔ قبل بخش‌هایی از تاریخ یهودیت را گفتم که بقیه‌اش را می‌توانید در این دو کتاب بخوانید. این را قبلاً معرفی کردم و یک کتاب فوق‌العاده خوب است: «باورها و آیین‌های یهودی» مال آنترمن. هر دو کتاب چیزی از بحث‌های مدرن یهودی دارند؛ این یکی کمی بیشتر دارد و تأکیدش روی اختلافاتی که الان وجود دارد بیشتر است؛ منظورم از کتاب دوم همان کتاب آنترمن است.

آنترمن، باورها و جریان ریفورم

این بحث‌ها از این‌جا شروع شد — در همین کتاب آنترمن آمده است — که ماجرای ریفورمیست‌ها وقتی پیش آمد که اروپا مدرن شد: در دوران روشنگری مرحله‌ای پیش آمد که به آن مرحلهٔ آزادسازی می‌گویند. یهودی‌ها آزاد نبودند و در گتو زندگی می‌کردند؛ اصولاً حق نداشتند با مردم مسیحی قاطی شوند. همه‌جا در حاشیه‌ها خانه‌هایی برای خودشان داشتند؛ گتوهایشان دیوار داشت، شهرک یهودی داشتند و آن‌جا زندگی می‌کردند؛ هم خودشان راحت بودند، هم مردم از دست اینها راحت بودند. مسیحی‌ها از یهودی‌ها متنفر بودند؛ واقعاً مسلمان‌ها هیچ‌وقت از یهودی‌ها آن‌قدر که مسیحی‌ها متنفر بودند ابراز تنفر نمی‌کردند. تا رسید به وضعیت فعلی که — کار همان انگلیسی‌ها — آن مسئله به شکل بسیار عمیقی حل شد که خصومت مسیحی‌ها با مسلمان‌ها و یهودی‌ها تبدیل شد به خصومت یهودی‌ها با مسلمان‌ها؛ حالا مسیحی‌ها با هر دو همکاری می‌کنند، به اینها سلاح می‌فروشند و به آن‌ها سلاح می‌فروشند، گاهی طرف آن را می‌گیرند و گاهی نمی‌گیرند؛ طوری که دعوای این دو تمام نشود، و اگر یکی خیلی زورش زیاد شد، می‌زنند. من نمی‌خواهم بگویم این جنگ دینی است، ولی یک سیاست فوق‌العاده بوده: کلاً مشکل مسلمان‌ها و یهودی‌ها را اروپایی‌ها این‌گونه برای خودشان حل کردند؛ هم با شوق و ذوق یهودی‌ها را — مقدار زیادی‌شان را — از اروپا اخراج کردند، هم این مشکل عظیم برای مسلمان‌ها به وجود آمد که فکر می‌کنم یکی از بزرگ‌ترین عوامل عقب‌افتادگی سیاسی و اقتصادی مسلمان‌ها این است که همیشه نگاهشان این است که آن را ما باید دوباره بگیریم؛ کار و زندگی‌شان را گذاشته‌اند و دعوا دارند که اینها چرا آمدند این‌جا مستقر شدند. به نظر می‌آید کار آمریکا و انگلیس بوده است: ایده‌ها از انگلستان شروع شد و کاملاً هم از طرف دولت انگلیس سیاسی بود؛ بعداً هم آمریکایی‌ها ایده را به‌خوبی ادامه دادند و می‌دهند.

حالا این ماجرای آزادسازی که پیش آمد: یهودی‌ها از گتوها بیرون آمدند و با فضای روشنگری قاطی شدند؛ فضای نقد و انتقاد: تورات چرا این‌گونه است و مانند آن. خود یهودی‌ها هم حتی شروع کردند؛ اسپینوزا معروف‌ترین آدمی بود که عقایدی ابراز کرد که مرتد شناخته شد؛ یهودی بود. هم فضای روشنگری بود، هم اینکه قاطی شدن یهودی‌ها با مسیحی‌ها یک چیزهایی را شکست: دیگر یک یهودی نمی‌توانست به آن راحتی که پشت دیوارهای گتو به دین و شریعت خودش عمل می‌کرد، در محیط مسیحی زندگی کند و بخواهد به همهٔ آن چیزهای عجیب‌وغریب عمل کند.

گتو و سازگاری شریعت با جامعه

دیگر نمی‌توانست شنبه را همان‌طور که در خانهٔ خودش در گتو نگه می‌داشت، نگه دارد. همان‌طور که مسلمان‌ها الان — این دانشجوهایی که به آمریکا می‌روند کم‌کم بعضی چیزها برایشان سخت می‌شود و کمی به خودشان آوانس می‌دهند — یهودی‌ها هم آمدند بین مسیحی‌ها و کم‌کم این حالت ایجاد شد، و از دل همین، ریفورمیست‌ها درآمدند؛ این جریان هم جنبهٔ اعتقادی در جهت معقول کردن یهودیت دارد، هم از این آمده که زندگی کردن در دنیای مدرن و شنبه‌ها به تمام جزئیات قانون شنبه عمل کردن کار ساده‌ای نیست؛ بقیهٔ روزها هم خیلی دست کمی از شنبه ندارند. چرا مسیحی‌ها یهودی‌ها را به گتوها فرستادند یا بیرون می‌کردند؟ اخراج کردن شاید لفظ خوبی نیست؛ یهودی‌ها بدشان نمی‌آمد که جدا از مسیحی‌ها زندگی کنند و با هم باشند؛ این حالت بسته بودن محیط یهودی را خود یهودی‌ها هم می‌خواستند. ولی اینکه در گتوها با یهودی‌ها بدرفتاری می‌شد — حکومت‌های مسیحی؛ الان یادم نیست این جمله را کجا خواندم و از کیست، در یکی از این کتاب‌های فارسی است که یکی از متفکران مسیحی گفته با سگ هم این‌گونه رفتار نمی‌کنند که ما با یهودی‌ها رفتار می‌کنیم — این برخورد، برخورد خیلی بد و همراه با بی‌احترامی و محدودیت‌های زیادی بود. مسئله فقط زندگی کردن داخل گتو نبود؛ ولی جدا بودن را فکر می‌کنم همین الان هم ارتدوکس‌های یهودی ترجیح می‌دهند. شما در همین دنیای مدرن هم محله‌های یهودی‌نشین دارید: در کشورهای اروپایی، آمریکا و کانادا یهودی‌ها با هم زندگی می‌کنند؛ برای اینکه یک روزی می‌خواهند چراغ را روشن نکنند و فلان کار را نکنند، دلشان می‌خواهد کلیسا — عبادتگاهی — داشته باشند و بروند آن‌جا عبادت کنند؛ طبیعی است که جدا می‌شوند.

حضور یهودی‌ها در جوامع مسیحی چه تأثیری داشت که سعی کردند بیشتر اخراجشان کنند؟ اگر منظور تأسیس اسرائیل است، الان اروپا تا حدود زیادی از یهودی خالی شده است؛ اینها می‌رفتند مثلاً به قسمت دیگری از شهر یا جای دیگر. ولی در همان زمانی که گتو ایجاد می‌کردند، یهودی‌ها آن‌جا با هم زندگی می‌کردند و محلهٔ یهودی‌نشین داشتند و جامعه هم تحملشان می‌کرد. چرا اینها بیرون از جامعه نمی‌ماندند؟

محله یهودی‌نشین و همزیستی

اتفاق‌های بدی هم می‌افتاد؛ ولی مثلاً مسلمان‌ها را هم تحمل می‌کردند. به هر حال یا مردم شورشی می‌کردند یا حکومت‌ها — غالباً این‌گونه بود که یک دفعه حکومت‌های افراطی مسیحی می‌آمدند سر کار و از این کارها می‌کردند؛ ممکن است کار به قتل عام و اخراج کامل هم برسد. بارها این اتفاق‌ها این‌ور و آن‌ور افتاده است؛ یک روحانی مسیحی ممکن است علیه یهودی‌ها تحریک ایجاد کند و اتفاق‌هایی بیفتد. ولی یک نکته: اینها به‌شدت از نظر اقتصادی همیشه قوی بودند و منافعی برای مردم داشتند؛ عضو جامعه بودند. می‌گویند هرچقدر هم مردم متعصب باشند، یک چیزهای انسانی دارند؛ راحت نیست یک عده را که سال‌های سال با هم زندگی کرده‌اند بزنند و بکشند یا اخراج کنند؛ ولی یک اتفاق‌هایی می‌افتد. اینها به طور تاریخی محل زندگی‌شان همه‌جای اروپا بود؛ قرن‌هاست زندگی می‌کنند و در دوره‌هایی هم دوره‌های شکوفایی و طلایی داشتند و خدمات زیادی انجام دادند: واقعاً یهودی‌ها در اسپانیای اسلامی — که خودشان آن‌جا را دوران طلایی‌شان می‌گویند — خیلی مورد احترام بودند؛ مسلمان‌ها با آنها خوب رفتار می‌کردند و آنها هم در مقابل خدماتی ارائه می‌کردند؛ اوضاع خیلی خوبی داشتند. به هر حال این‌گونه نبوده که یهودی‌ها کسی را تحریم کرده باشند؛ وقتی موجودی در اقلیت است و در خطر است، به هر حال سعی می‌کند خودش را حفظ کند: باج‌هایی بدهد یا خدماتی ارائه کند که موجودیتش حفظ شود. من این را توضیح دادم برای اینکه فکر می‌کنم جای مناسب است: شما هم با دیگران مشابه این برخورد را نکنید؛ مثلاً اگر مارکسیست‌ها می‌گویند ما اهل خشونت نیستیم، نروید یک جمله از مارکس گیر بیاورید که گفته بزنید همه را بکشید؛ حالا آنها می‌گویند معتقد نیستند که مارکس اهل خشونت بوده است؛ خشونت را مثلاً به استالین نسبت می‌دهند. وقتی دیدید که به سمتی خوب دارند می‌روند، فکر می‌کنم یک آدم نرمال باید خوشحال بشود که اینها تا حالا اشتباهاتی می‌کردند و حالا دیگر عاقل شده‌اند و نمی‌خواهند خشونت به خرج بدهند؛ بگذارید خشونت به خرج ندهند.

نزدیکی اهل کتاب در آیه قرآن

نکتهٔ دیگر دربارهٔ نزدیکی با یهودی‌ها و نصرانی‌ها: یک چنین آیه‌ای در قرآن هست. در مورد رابطه برقرار کردن است یا اینکه آنها به شما نزدیک‌ترند. در آل‌عمران دقیقاً همین عبارت هست که «لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَ النَّاسِ»؛ می‌گوید رهبان‌ها و مسیحی‌ها به شما نزدیک‌ترند، برای اینکه چنین‌اند و چنان‌اند. ولی حرف از این نیست که با اینها رابطه برقرار کنید و با آن‌ها نکنید؛ ما برای برقراری ارتباط با اهل کتاب تقریباً یک سری قوانین داریم. همین‌جا بین مسیحی‌ها و یهودی‌ها تبعیض قائل شده است؛ ولی این از آن جهت نیست که ما فکر کنیم مسلمان‌ها به مسیحی‌ها نزدیک‌ترند. فکر می‌کنم همین آیه زیربنای برخورد عوام‌الناس با اینهاست: یهودی‌ها را خیلی بدتر می‌دانند و مثلاً مسیحی‌ها برای مسلمان‌ها قابل‌تحمل‌ترند. اینکه همین باعث شده باشد یک عده‌ای در جامعهٔ ما مسلمان نشوند — نه؛ فکر می‌کنم در طول تاریخ و در همهٔ جغرافیا که نگاه کنید، این‌گونه نیست: در زمان جنگ‌های صلیبی کافرهای حربی مسیحی‌اند؛ مسلمان‌ها با آنها مشکل دارند و با یهودی‌ها مشکلی ندارند؛ در همان اسپانیای اندلس دشمن، مسیحی‌ها هستند و آخرِ جنگ‌ها را هم آن‌ها ترتیب می‌دهند و می‌برند؛ یهودی‌ها با مسلمان‌ها روابطشان خیلی خوب است. اینکه ما الان در دورانی و در جغرافیایی زندگی می‌کنیم که مردم نسبت به مسیحی‌ها شاید ایده‌های بهتری دارند — فکر می‌کنید در ترکیه هم همین‌طور است؟ بستگی دارد؛ جغرافیا را عوض کنید و تاریخ را عوض کنید، رابطهٔ مسلمان‌ها و مسیحی‌ها و یهودی‌ها همیشه نوسان‌هایی داشته است. چیزی که همیشه برقرار بوده، دشمنی مسیحی‌ها و یهودی‌ها بوده است؛ بود، هست و خواهد بود. دربارهٔ آن آیه، گفتم که چنین آیه‌ای هست؛ ولی گفته می‌شود در قرآن دربارهٔ رابطه با یهودی‌ها و مسیحی‌ها توصیه‌هایی هست؛ گفتم که چنین چیزی نیست. اینکه مسیحی‌ها به مسلمان‌ها نزدیک‌ترند و یهودی‌ها نیستند، در قرآن آمده است؛ قرآن دربارهٔ عرب بادیه‌نشین هم می‌گوید منافق‌اند. مسلمان‌ها از این آیه‌ها تعمیم‌هایی داده‌اند؛ اگر آیه‌ای دربارهٔ اعتقادات یهود و نصارا باشد، یک بحث است؛ ولی اگر دربارهٔ اعراب و یهود و نصارا چیزی گفته شده، به‌راحتی نمی‌شود تعمیمش داد. می‌خواهم یک امر بدیهی بگویم: مسیحی‌ها از جهاتی آدم‌های آرام‌تری بوده‌اند و هستند؛ ولی توصیه‌ای برای ارتباط نداشتن با یهود و نصارا وجود ندارد.

تعمیم ناروا درباره یهود و نصارا

در فرهنگ ایرانی اصولاً یهودی‌ها چه جایگاهی دارند؟ هنوز در زبان فارسی «طرف جهود است» را به‌عنوان دشنام به کار می‌برند. زرتشتی‌هایی که من دیدم اصلاً آدم‌های بدی نبودند؛ آدم‌های خوبی هم بودند، آدم‌های صادق و درستی در کارشان بودند؛ من ارتباط شخصی نداشتم، ارتباط کاری داشتم. بگذریم؛ همین یک نکته را می‌خواستم بگویم دربارهٔ اینکه کلاً یهودی‌ها با این‌گونه اشکالات عقلی در متونشان چگونه برخورد می‌کنند و ما چگونه. مقدمه را باید می‌گفتم؛ می‌خواهم ذهنتان را آماده کنم که آن اشکال‌ها چیزهای جدی نبودند. امیدوارم تا حدی روشن شده باشد که آن نوع اشکال گرفتن به متون، یعنی یک جایی چیزی پیدا کردن، چه ایرادی دارد. عبارت‌هایی هست که به نظر نامعقول می‌رسد؛ مثل اینکه اگر می‌خواهید گناه بکنید، بروید در شهر دیگری که شما را نمی‌شناسند گناه بکنید. یا عبارت‌هایی هست که وقتی یک یهودی گناه می‌کند، خداوند خوار و خفیف می‌شود. ببینید نتیجهٔ اینها چیست: وقتی یک قوم احساس می‌کند که خداوند روی آنها حساب کرده و قرار است الگوی جامعهٔ بشری باشند، برایشان فرق می‌کند که کار خطا را در ملأ عام انجام بدهند و همهٔ مردم غیریهودی ببینند، یا در خفا انجام بدهند. اینها احساسشان این است که به‌نوعی قرار است الگو باشند؛ چنین وظیفه‌ای را احساس می‌کنند. بنابراین وقتی می‌خواهند خطایی بکنند، وضعشان مثل آیه‌ای در قرآن است که می‌گوید اگر شما خطایی بکنید، دو برابر عذاب می‌شوید؛ چون نسبتتان با پیامبر است، مردم جور دیگری نگاه می‌کنند و خطایتان باعث کسر شأن پیامبر می‌شود.

حساسیت به آبروی جمعی یهود

یهودی‌ها چنین احساسی نسبت به خودشان دارند؛ بنابراین خیلی حساس‌اند که آبروریزی نشود: اینکه یک یهودی مرتکب گناهی بشود در جامعه و همه بفهمند — مخصوصاً غیریهودی‌ها بفهمند — برایشان همان حالتی را دارد که چند برابر باید عذاب بشوند؛ چنین احساسی بهشان دست می‌دهد. این است که آن توصیه‌ها معنی خیلی روشنی دارد: بروید جایی که شما را نمی‌شناسند؛ به اسم ندانند یهودی هستید و اگر یک کار خلافی می‌خواهید انجام بدهید، به اسم یهودیت تمام نشود. فکر می‌کنم معقول است؛ نه فقط عقیدهٔ نامعقولی نیست، این برخورد هم معقول است. من این را مثال می‌زنم برای اینکه خیلی وقت‌ها شما به افرادی که در یک دین یا ایدئولوژی هستند ایرادی می‌گیرید که اگر فضای ذهنی آنها را بدانید و بدانید اهدافشان چیست، ایراد نیست. خیلی از ایرادهایی که به مسلمان‌ها گرفته می‌شود و مسلمان‌ها به مسیحی‌ها می‌گیرند، همین حالت را واقعاً دارند؛ یهودی‌ها هم همین‌طور. شما باید دقیق بفهمید که عقیده‌شان دربارهٔ خودشان و دربارهٔ خدا چیست، بعد ببینید این احکام معنی‌دار هستند یا نه. مسلمان‌ها نسبت به مسیحیت به‌شدت دچار سوءتفاهم‌اند: اصلاً نمی‌فهمند شأن مسیح برایشان چیست و شأن کتاب مقدس‌شان چیست؛ با همان دیدگاه‌های دینی خودشان به نظرشان می‌آید که اینها چقدر کتابشان مزخرف است و کارهایی که می‌کنند الکی است. به هر حال این هم یک نمونه بود که می‌خواستم جواب بدهم که بعضی از آن اشکال‌ها اصلاً نه متنش مشکلی دارد، نه کسی منکرش است؛ فقط مسئله در فهم ماست که در آن مجموعه عقاید یهودی به آن نگاه نمی‌کنیم.

راجع به شأن پیامبر چه؟ این هم جزو ایرادها بود. شما الان به وهابی‌ها اگر بگویید دربارهٔ پیامبر چه شأنی قائل‌اند، چه می‌گویند؟ این شأن قائل شدن‌های شما را ممکن است مشرکانه بدانند. وهابی‌ها برایتان آیه را می‌خوانند: «قُلْ إِنَّمَآ أَنَا۠ بَشَرٌۭ مِّثْلُكُمْ يُوحَىٰٓ إِلَىَّ أَنَّمَآ إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌۭ وَٰحِدٌۭ فَٱسْتَقِيمُوٓا۟ إِلَيْهِ وَٱسْتَغْفِرُوهُ ۗ وَوَيْلٌۭ لِّلْمُشْرِكِينَ» — بگو: «من، بشری چون شمایم، جز اینکه به من وحی می‌شود که خدای شما خدایی یگانه است. پس مستقیم به سوی او بشتابید و از او آمرزش بخواهید. و وای بر مشرکان.» — پیامبر هم انسانی است که به او وحی می‌شود؛ و شأن قائل شدن بیش از این، محل ایراد می‌شود. من می‌خواهم بگویم آن ایراد را یهودی‌ها ممکن است این‌گونه به شما جواب بدهند که شما مشکل دارید که زیادی شأنشان را قائل می‌شوید. حقایقی در مورد پیامبران گفته شده؛ همان حضرت موسی که پیامبر بزرگشان است، شما کمی از آن سو به ماجرا نگاه کنید. من کم‌کم دارم در جلد نقشم فرو می‌روم؛ البته الان تا حدودی بودم ولی الان از یک جایی دارم اعلام می‌کنم که ممکن است حرف‌های نادرست بزنم. فرق در جلد رفتن این است که ممکن است حرف نادرست بزنم، آن هم خیلی جدی؛ لااقل سعی می‌کنم قیافه‌ام جدی باشد و کسی متوجه نشود مشکل کجاست. این توضیحی که دارم می‌دهم معنایش این نیست که حرف‌هایی که می‌زنم حتماً درست است.

قهرمان‌سازی از رهبران دینی

قبول دارید که گرایش طبیعی مردم قهرمان‌سازی از رهبرانشان است؟ در تورات ساز مخالف این گرایش را زدند، و از جهاتی باید خیلی هم تقدیر کنید: پیامبران را حتی تبدیل به موجودات الهی و فرشته و فلان نکردند؛ سعی کردند تنها قهرمانشان خدا باشد. مگر قرآن همین کار را با پیامبر ما نمی‌کند؟ مگر سعی نمی‌کند هر جا ایرادی پیش می‌آید ذکرش کند، برای اینکه شما دچار آن مشکلی که مسیحی‌ها دچارش شدند نشوید؟ یعنی شما از یک طرف به مسیحی‌ها ایراد می‌گیرید و از یک طرف خلاف همان ایراد را می‌خواهید به یهودی‌ها بگیرید؛ درست تصویر خودتان را روشن کنید. اینکه شأن الهی قائل شدن خوب است یا نه، بحث دیگری است؛ در تورات پیامبران را مثل آدم معمولی حساب کردند و خیلی رویشان مانور ندادند و همه‌چیز را خدا دیدند. تورات حالتش این است که همه‌چیز خداست؛ پیامبران آدم‌هایی هستند که خدا انتخاب می‌کند، همیشه هم در شأنشان آدم‌های برجسته‌ای هستند، ولی دربارهٔ آنها چیزهایی هم گفته شده است. تنها موجود مقدس خداست. تقدس برای پیامبران به آن شکلی که شاید در ذهن شماست قائل نیستند. فکر می‌کنم یهودیان ایراد مشابهی به شما بگیرند که شما مثل مسیحی‌ها زیادی پیامبران را مقدس می‌دانید. برای قوم خودشان هم نمی‌گویند ما قوم بی‌ایرادی هستیم؛ تورات پر از ایراد گرفتن به قوم است. آن اشکالی که ایشان می‌گیرد که در تورات به پیامبران ایراد وارد می‌شود — به خود قوم بنی‌اسرائیل هم در تورات این‌قدر ایراد گرفته شده است. اینکه برای خودشان شأن و نمایندگی و برگزیده بودن قائل‌اند، برای پیامبران هم که برگزیده بودن قائل‌اند. هارون را ببینید: خداوند او را به مقام کاهنی می‌رساند؛ در تورات هارون را به عنوان کاهن می‌شناسند. آن مقداری که شاید هارون و داوود و سلیمان نزد شما تقدس دارد، در تورات نیست. هارون به مقام کاهنی می‌رسد؛ کاهن‌ها هم بعضی‌شان به دستور خدا کشته می‌شوند؛ تخلفاتی می‌کنند. کاهن بودن به این معنا نیست که روحانی‌اند و روحانی شدن معنایش این نیست که طرف مصونیت از خطا پیدا کند. شما یک مفهومی از عصمت برای پیامبران قائلید؛ آنها قائل نیستند — اصلاً در مورد پیامبران عصمت را قائل نیستند. دیدگاه یهودی‌ها نسبت به پیامبران خیلی شبیه دیدگاه اهل سنت و وهابی‌ها — به اصطلاح سلفی‌ها — نسبت به پیامبران است.

عصمت انبیا از نگاه یهود

مثل مدیوم به آنها نگاه می‌کنند: خدا یکی را انتخاب می‌کند؛ ممکن است شما را انتخاب کند. من مثال خیلی بدی می‌زنم: خدا شما را انتخاب کند و یک کاغذ بدهد دستتان ببرید یک جایی بدهید؛ چه اشکالی دارد؟ لازم است شما شأن شئوناتی داشته باشید یا موجود مقدسی باشید؟ کافی است مدیوم خوبی باشید. یهودی‌ها نمی‌گویند پیامبران افراد برجسته‌ای نبودند؛ می‌گویند معصوم نیستند و خطا می‌کنند؛ آن حالت تقدسی را که شما برایشان قائلید ندارند. من دارم از طرف یهودی‌ها صحبت می‌کنم؛ یهودی‌ها منکر نیستند که برای پیامبران آن شأنی که شما قائلید را قائل نیستند، و فکر می‌کنم دفاعشان این است که این‌گونه خوب است: تقدس را به هیچ انسانی نسبت نمی‌دهند و فقط خداوند را مقدس می‌دانند — درست ضد مسیحی‌ها. مسیحی‌ها این برخورد را نکردند و پیامبرشان تبدیل به خدا شد؛ یهودی‌ها به‌شدت جلوی این‌جور انحرافات ایستادند و این جزو شئون توحیدشان است؛ پیامبرشان باید الگو و نمونهٔ اخلاق برای امت باشد. پیامبران بیشتر همان حالت واسطه بین خدا و مردم را در رساندن شریعت دارند؛ در عین حال آدم‌های خوبی هم هستند و نمونه‌های اخلاق‌اند، ولی معصوم نیستند؛ اخلاقی که برایشان قائل‌اند دور از واقعیت نیست. رسماً دارم می‌گویم: شما به دلیل اعتقاداتتان مشرکید؛ نمی‌توانید این چیزها را تحمل کنید و حتماً باید آدم‌ها را به مقام خدایی برسانید. از این تقابل استفاده می‌کنم تا از حمله دست بردارید. این پرسش هم پیش آمد که آیا در تورات خدا پایین آورده شده است. نه؛ خدا را پایین نمی‌آورند. اسرائیل را بعضی‌ها ترجمه می‌کنند «کسی که با خدا جنگید» و فکر می‌کنند با خدا جنگیدن یعنی مقابل خدا ایستاد و جنگید — حالا این اصلاً ترجمهٔ درست اسرائیل نیست؛ لقب اسرائیل را آن‌جا یک یعقوب گرفته و فکر می‌کنند با خدا جنگیده؛ این صرفاً یک تعبیر مذهبی‌شان است. وگرنه در متن تورات اصلاً چنین چیزی نیست. بگذارید این بحث را که طولانی است رها کنیم؛ اگر ادعایی علیه تخفیف مقام خداوند در تورات دارید، بعداً مطرح بکنید.

مقام خداوند و انبیا در تورات

به هر حال پیغمبرِ یهودی‌ها در مقدس بودن و متعالی بودن خدا کوتاه نمی‌آید؛ در مورد پیامبرها ادعای خاصی نیست. حالا دوست دارم حتماً شروع کنم یک کمی دربارهٔ شریعت یهود صحبت کنم — نه فقط اطلاعات عمومی. امیدوارم بعداً قبول کنید که بعضی از جزئیات شریعت را کنجکاو شوید یاد بگیرید؛ فکر می‌کنم به نفعتان است. چند نکته را که در بحث‌های قبل درباره‌شان صحبت کردم می‌خواهم تکمیل کنم و سعی می‌کنم خیلی کوتاه بگویم. یکی دربارهٔ مسئلهٔ عهد: که واقعاً به معنای واقعی کلمه مرکز اعتقادات یهودی است — اینکه در یک تاریخ مشخص خداوند عهد خاصی را با قوم یهود بسته و مسلمان‌ها و مسیحیان هم به این اعتقاد دارند. یهودی‌ها در کتاب‌های کلامی خودشان به این موضوع استناد می‌کنند. خدایی که یهودی‌ها می‌شناسند خدای ادیان ابراهیمی است، با ویژگی‌ها و صفاتی خاص که از نظر صفات با خدای مثلاً ادیان شرقی فرق دارد، و خدایی است که با انسان از طریق وحی و پیامبران ارتباط برقرار می‌کند. دو دین ابراهیمی دیگر هم ابراز وجود کرده‌اند؛ اما نکتهٔ خیلی مهم برای آنها این است که هر دو دین دیگرِ ابراهیمی، عهدی را که خداوند با یهود بسته تأیید می‌کنند؛ و این در کلام یهود استدلالی موجه و یقین‌آور است. بنابراین اگر به خدای ابراهیمی معتقدی، هیچ شکی در اینکه آن اتفاقات برای قوم یهود افتاده نباید داشته باشی. منظورم را می‌فهمید؟ اگر دینی ابراهیمی بود که منکر می‌شد اعتقادات یهودی‌ها در مورد خودشان درست است، فرق می‌کرد؛ یا باید خدای ابراهیمی را کنار بگذارید و موضوع وحی و نبوت را انکار کنید و بودایی شوید، یا — اگر به این خدا معتقدید — هیچ شکی وجود ندارد و هیچ ادعایی وجود ندارد علیه اینکه خداوند قوم یهود را برگزیده و به پای کوه سینا برده و آن اتفاق‌ها افتاده. این تأیید مهمی است برای خود یهودی‌ها که یقین داشته باشند از یک دین واقعی پیروی می‌کنند.

یک ماجرایی هست — الان یادم نیست کدام یک از علمای یهودی این کار را کرده و اسمش یادم نیست؛ در همین کتاب‌ها احتمالاً می‌توانید پیدا کنید — ماجرای معروف تاریخی: اینکه منشأ یهودی‌های اروپا چیست؟ یک قومی که اطراف دریای خزر زندگی می‌کردند، در زمان یکی از پادشاهان خودشان در یک تاریخ مشخص یهودی شدند. خیلی‌ها می‌گویند یهودی‌های اروپایی از این نژادند؛ نژادشان اصلاً نژاد یهودی به معنای واقعی کلمه نیست و اینهایی که در روسیه و لهستان و اروپای شرقی زندگی می‌کنند همه در واقع افراد آن قوم‌اند.

ماجرای خزر و یهودیان اروپا

یهودی‌ها از این حرف خوششان نمی‌آید، برای اینکه دوست دارند بگویند ما یک قوم به معنای واقعی کلمه هستیم؛ اینکه این همه یهودی در دنیا هست که سابقهٔ نژادی مشخصی ندارند — مثل اینکه از یک قوم کافری بوده باشند که یهودی شده‌اند — را خیلی از ارتدوکس‌ها نمی‌پسندند؛ برای همین یک عالم اسناد و مدارک سعی کرده‌اند ارائه کنند که آن قوم خزرها ربط به قوم بنی‌اسرائیل داشته؛ مثلاً یک موقعی یهودی نشده‌اند بلکه یهودیت را از دست داده بودند و دوباره یهودی شدند. دارم این را می‌گویم برای اینکه یک سری حساسیت‌ها را ببینید که سعی شده چگونه بحث شود. می‌گویند ماجرای یهودی شدن این پادشاه این بوده که خواسته دینی را از مسلمان‌ها و یهودی‌ها و مسیحی‌ها بپذیرد؛ علما را دعوت کرده که در حضورش بحث کنند تا ببیند کدامشان راست می‌گویند و یکی از این سه دین ابراهیمی را بپذیرد؛ و می‌گویند استدلال یهودی غالب شد که اگر این دو تا راست بگویند، باز دین ما دین الهی است؛ بنابراین اگر از دین ما پیروی کنید شکی نیست که دارید از دین خدا پیروی می‌کنید؛ درست است؛ پس شما هم اگر شک و شبهه‌ای دارید، اگر از دین یهود پیروی کنید هیچ شکی در اینکه یهود دین خدا هست وجود ندارد؛ مسیحی‌ها و مسلمان‌ها هم به آن معتقدند؛ تاریخ مصرف هم که ندارد. پدیدهٔ وحی در مورد یهودی‌ها برای خودشان خیلی یقینی است که وجود داشته و همه هم دارند تأیید می‌کنند. آیه‌ای در قرآن هست که می‌گوید اکثر مردم سجده می‌کنند؛ یعنی عدهٔ خیلی زیادی خدا را می‌پذیرند و سجده می‌کنند. فکر می‌کنم نوعی دلگرمی دادن به مردم است — نه به این معنا که همه به معنای واقعی سجده می‌کنند؛ در عمل هم خیلی از مردم عبادت می‌کنند. بنابراین برای یهودی‌ها هم همین دلگرمی وجود دارد که هر جور نگاه کنید دینشان دین الهی است.

استدلال الهی بودن دین یهود

حالا استدلال این است: فرض کنید می‌خواهید بین این سه تا یکی را انتخاب کنید و به خدای ابراهیم اعتقاد دارید؛ فقط شک‌تان این است که کدام یکی از این ادیان الهی‌اند و کدامشان دروغ‌اند. این‌جا استدلال این‌گونه کار می‌کند که راست بودن یهودیت قطعی است، به دلیل اینکه خودشان که همه معتقدند، آن دو گروه هم معتقدند که یهودی‌ها راست می‌گویند — یعنی دینشان دین الهی است؛ مسیحی‌ها دو تا امتیاز می‌گیرند و مسلمان‌ها یک امتیاز؛ هر کدام هم خودشان می‌گویند ما راست می‌گوییم. حالا آن پادشاه با این استدلال مطمئن شد که اگر یهودی شود از یک دین الهی پیروی می‌کند؛ احتمالاً بحث‌های فلسفی شلوغ‌پلوغش کردند و چیزی نفهمید، ولی این استدلال را فهمید.

یک نکته‌ای که مانده: دو جلسه قبل یک نفر آمد و خیلی اصرار داشت که سندیت قرآن زیاد است و با تورات قابل مقایسه نیست؛ ایشان هم روی یک بحث خاص تأکید کرد که چطور شده خداوند تورات را حفظ نکرده ولی قرآن را حفظ کرده. بعضی‌ها می‌گویند تورات الهی است، ولی خداوند آن را حفظ نکرده برای اینکه اصلاً امکان حفظ تورات در آن تاریخ وجود نداشته؛ یعنی فرهنگ آن‌قدر پیشرفت نکرده بود که بشود تورات را حفظ کرد؛ ولی قرآن در تاریخی نازل شده که فرهنگ بشر پیشرفت کرده و امکان حفظ قرآن بوده. این استدلال را احتمالاً شنیده‌اید و ایشان هم در آن جلسه چنین استدلالی می‌کرد. من چون دوست ندارم کلاً اشکال بگیرم، این را می‌خواهم بگویم: در این مورد یک کمی حساسیت دارم نسبت به این استدلال که ملاک حفظ نشدن تورات و حفظ شدن قرآن این است که آن موقع نمی‌شد و در زمان قرآن می‌شد چون فرهنگ بشر پیشرفت کرده بود. شما را به خدا، در زمان نزول قرآن، اگر ملاک این بود که خدا می‌خواست از پیشرفت فرهنگ بشر استفاده کند، از این اعراب بادیه‌نشین عربستان کسی وجود داشت؟ چیزی که می‌خواهم بگویم این است: از مصر پنجاه سال قبل چند تا نوشته دستتان هست؟ خیلی. از عربستان هزار و پانصد سال قبل چند تا نوشته دستتان هست؟ به نظر من امکان حفظ یک نوشته در عربستان هزار و چهارصد سال قبل شاید بیشتر نبوده از مصر پنجاه سال قبل.

فرهنگ نوشتاری مصر و عربستان

اگر مسئلهٔ حفظ کتاب و ملاک فرهنگی ملاک مهمی بود — یهودی‌ها بافرهنگ بودند؛ یونانی‌ها ششصد سال قبل از این، اصلاً دوران هلنیسم، این همه فرهنگ پیشرفتهٔ یونان و این همه کتاب نوشتن؛ ارسطو و دیگران هم قبل از اسلام‌اند — اگر این خیلی مهم بود که خداوند نزول قرآن را عقب انداخته باشد برای اینکه فرهنگ بشر پیشرفت کند تا بتواند حفظش کند، وقتی در عربستان نازلش کرده، اگر ۱۰ سال قبل در یونان نازل می‌کرد، ده نسخه‌اش را درجا در آکادمی یونان می‌نوشتند اگر یک عده ایمان می‌آوردند. من یک کمی برایم ثقیل است که بعضی‌ها این حرف را می‌زنند که امکان حفظ تورات در ۳۰ سال قبل نبوده ولی امکان حفظ قرآن بوده چون فرهنگ بشر پیشرفت کرده — و یادشان می‌رود که قرآن در محیطی نازل شده که اتفاقاً از این نظر در حالت حداقلِ مطلق تقریباً قرار داشته.

اشکال برعکس هم زده شد: که امکان حفظ قرآن به خاطر بدوی بودن اعراب بوده. نه؛ استدلال این بود که امکان نوشتن بوده. ببینید، ببخشید، این از آن نوع استدلال‌هاست: لابد چیزهایی بوده که برآیندش این شده است؛ یعنی شما نتیجه را می‌خواهید بگیرید. اگر کسی می‌گوید برتری زمان قرآن این بوده که کاغذ و قلم بیشتر بوده، فکت تاریخی باید بیاورد؛ همین‌طور تخیلی نمی‌شود این حرف را زد. به نظر نمی‌رسد وضع بنی‌اسرائیلِ ۳۰ سال قبل از اعرابِ هزار و چهارصد سال قبل، از نظر حفظ آثار کتبی بدتر باشد؛ اصلاً می‌گویند بهتر است. پس شما هم قبول دارید که مسئله این نبوده که کاغذ و قلم باشند که بتوانند بنویسند؛ مسئله بدوی بودن‌شان بوده است؟ اینکه بدوی نبودند، خیلی حرف جالبی است. ایرادی که من از شما می‌گیرم این است: قوم نوح که از اعراب بی‌عقل‌تر بودند، چرا همان وقت قرآن نازل نشد؟

زمان نزول و شرایط قومی

باید چیزی بگویید که دربارهٔ اعراب صدق می‌کند. این شایدها خیلی جالب است؛ شاید هم این‌گونه بوده. یک آیهٔ قرآن برایتان می‌خوانم که از آن خیلی خوشم می‌آید — دربارهٔ کسی که این‌گونه حرف می‌زند و کلاً می‌خواهد یک چیزی را نتیجه بگیرد و مهم هم نیست برایش که استدلال چیست؛ شما هی می‌گویید شاید این‌گونه نبوده و آن‌گونه بوده، و من نمی‌خواهم به آن نتیجه برسم؛ می‌خواهم بگویم این نتیجه‌گیری شما غلط است. اول اوایل سورهٔ انبیاست؛ آیه می‌گوید: «قَالَ رَبِّى يَعْلَمُ ٱلْقَوْلَ فِى ٱلسَّمَآءِ وَٱلْأَرْضِ ۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْعَلِيمُ» — «پروردگارم هر گفتاری را در آسمان و زمین می‌داند، و اوست شنوای دانا.» — «بَلْ قَالُوا۟ أَضْغَٰثُ أَحْلَٰمٍۭ»؛ پس گفتند این خواب‌های آشفته است. «بَلِ ٱفْتَرَاهُ»؛ «بَلْ هُوَ شَاعِرٌۭ»؛ این هم شاعر است. «فَلْيَأْتِنَا بِآيَةٍ كَمَا»؛ کسی که این‌گونه حرف می‌زند، یا این است یا پیغمبر است یا شاعر است یا خواب دیده یا فلان؛ آدمی که سه تا چیز می‌گوید، به‌نوعی نمی‌خواهد بپذیرد که این الان پیغمبر است. من واقعاً چند بار تا حالا به دوستان گفتم — چون خودم این تجربه را داشتم که یک نفر شش-هفت تا دلیل برای یک چیز می‌آورد: اگر یک نفر صبح سر قرار دیر رسیده و بپرسید چه شد؟ بگوید بله، کمی دیشب حالم خوب نبود، صبح هم نمی‌دانم، داشتم می‌آمدم ماشینم پنچر شد، یک مقدار هم فلان؛ احتمالاً خواب مانده و رویش نمی‌شود بگوید ساعت زنگ زد، خاموشش کردم و خوابیدم. آدمی که دیر آمده، معمولاً سه تا دلیل ندارد؛ یک دلیل مشخص می‌گوید. یکی که شش-هفت تا دلیل می‌آورد، اصلی را نمی‌گوید. من می‌گویم: شما یک تئوری مشخص بدهید. حرفم دربارهٔ آن تئوری است که می‌گوید برتری قرآن نسبت به تورات در این است که در زمان قرآن پیشرفت‌هایی حاصل شده بود و قرآن قابل حفظ بود. ایشان می‌گفت باید امکانِ یک کاری باشد تا بتوانیم به خدا ایراد بگیریم که امکانش بود و تو این کار را نکردی — مثل اینکه بگویم آیا خدا می‌تواند سنگی درست کند که نتواند بلندش کند؟ اصلاً این موجود ممکن نیست؛ خدا نمی‌تواند مربعی مثلث درست کند؛ این اشکال از خدا نیست، اشکال از آن مربعِ مثلث است که اصلاً چنین چیزی وجود ندارد. استدلال ایشان این بود که چون در زمان تورات امکانش وجود نداشته، بنابراین این بحث منتفی است که چطور خدا حرف زده و گذاشته از بین برود. دقت می‌کنید؟

امکان حفظ نوشته در تاریخ

من علیه این استدلال حرف می‌زنم: می‌گویم اصلاً فکت‌های تاریخی شاید حتی به نفع این باشد که زمان ۱۰ سال قبل در مصر امکان نگهداری یک نوشته بیشتر از هزار و چهارصد سال قبل بوده، از لحاظ فنی. آن کسی که این حرف را می‌زند منظورش این بود. شما چیز دیگری می‌گویید. من خودم قبلاً در یکی از سخنرانی‌هایم این حرف را زده‌ام که اگر قرآن یا اصلاً دین اسلام در یونان نازل می‌شد، آنها از نظر فلسفی این‌قدر ایده برای خودشان داشتند که این حرف‌ها به نظرشان جالب نمی‌آمد. به هر حال من این استدلال خاص را در مورد امکان حفظ نوشته‌ها رد می‌کنم. شما یک چیز دیگری گفتید که آن هم به نظر من ایراد دارد: که مشکل در این است که عقل اعراب نمی‌رسیده است. البته این نکته که اعراب کمی فطری‌تر بودند — یعنی خیلی ایدئولوژی خاصی نداشتند و از نظر فرهنگی خیلی بدوی و طبیعی زندگی می‌کردند — نکتهٔ اصلی نیست ولی نکته‌ای است: اعراب نسبت به یونان برای پذیرش قرآن فکر می‌کنم وضعشان بهتر بوده به دلیل همین حالت طبیعی زندگی‌شان؛ یونانی‌ها اگر قرار بود بهشان وحی شود، لابد انتظار داشتند کتابی مثل ارسطو به دستشان برسد. بگذریم؛ دربارهٔ یونان هم فکر می‌کنم توهماتی وجود دارد که یونان دو هزار و پانصد سال قبل چگونه بوده. من این نکته را خواستم اضافه کنم که فکت روشنی نمی‌بینم؛ بلکه برعکس، فکت‌هایی می‌بینم که هزار و چهارصد سال قبل در عربستان اوضاع چندان خوب نبوده برای حفظ قرآن؛ کما اینکه علی‌رغم اهتمامی که داشتند می‌بینید که جمع‌آوری قرآن در همان لحظه انجام نشده. تاریخ قرآن را هم که می‌خوانید، روی پوست آهو می‌نوشتند، روی چوب می‌نوشتند؛ خیلی عقب‌افتاده است این کارها — اینها ۱۰ سال بعد از یونان است، ۱۰ سال بعد از مثلاً افلاطون؛ آنها کتاب نوشتند و اینها در بیابان به زور روی پوست آهو می‌نوشتند — تا بعداً در زمان عثمان که قرآن جمع‌آوری شد و منظمش کردند و تبدیل به نسخه‌های واقعی کتاب شد. باقی چیزهایی را که می‌خواستم بگویم کنار می‌گذارم و بحث شریعت را شروع می‌کنم.

ورود به بحث شریعت

یک سری جزئیات می‌خواهم بگویم و قسمت‌هایی از متن همان کتاب، قسمت احکامش را، می‌خواهم برایتان بخوانم. اول دربارهٔ اینکه این کتاب ترتیبی برای بیان شریعت دارد که از تولد شروع می‌کند: احکام مربوط به کودک و بعداً دوران نوجوانی و جوانی — این یک فصل است — بعد یک فصل دربارهٔ رفتارهای جنسی، ازدواج و پیری دارد؛ دو فصل بر اساس سن آدم‌ها: در موقع تولد چه آیین‌هایی برای کودکی که تازه متولد شده انجام می‌شود — یهودی‌ها آیین‌های خاصی دارند — بعد بالغ شدن، تعلیم دادن و اجرا کردن احکام شریعت و ازدواج تا پیری. بعد دو فصل دربارهٔ دوره‌های زمانی: احکام روزانه، هفتگی — یعنی احکام مربوط به شنبه — و سالانه که اعیاد مختلف دارند و واجباتی که در این اعیاد انجام می‌دهند را گفته؛ این دو فصل مربوط به زمان است که «سال دینی» به آن می‌گویند. فصل‌های هشت و نه این کتاب اسمش زندگی دینی است و ده و یازده، سال دینی؛ عنوان‌های فرعی هم دارند. یک قسمت هم دربارهٔ اماکن دینی یهود دارد. کلاً احکام را تا حد زیادی در همین پنج فصل گفته و در فصل‌های دیگرش هم چیزهایی هست. من از یک جایی شروع می‌کنم دربارهٔ احکام صحبت کردن.

این احکام را به‌شدت در خانواده یاد می‌گیرند؛ چون خانواده‌های یهودی به احکام خودشان عمل می‌کنند، در خانواده یاد می‌گیرند. یک چیزی برایتان بخوانم. این کتاب در اینترنت فکر نمی‌کنم پیدا شود؛ کتابی است به اسم «چرا یهودی هستم». شماها ممکن است پیدا کنید؛ من چون کپی‌رایت را رعایت می‌کنم، اگر پیدا کردید به من هم بگویید. راسل کتابی دارد تحت عنوان «چرا مسیحی نیستم»؛ یک آدم یهودی هم کتابی نوشته به اسم «چرا یهودی هستم» که به‌نوعی معروف است — «ادموند اسلیت»؛ یک اهل سنت هم چنین کتابی نوشته است: «چرا شیعه شدم». از فصل اول این کتاب خوشم آمد، به این دلیل که فکر می‌کنم خیلی صمیمانه احساس خودش را از دوران کودکی‌اش توصیف می‌کند. این سؤالی که شما کردید — چگونه یاد می‌گیرند — سعی می‌کند در فصل اول توضیح بدهد که وقتی بچه بوده، از این چیزهایی که می‌دیده اصلاً احساس نمی‌کرده که به یک شریعت خاصی عمل می‌شود؛ می‌گوید اصلاً زندگی همین است: این کارها را نباید کرد و این کارها را باید کرد.

کودکی و درونی شدن احکام

اولش را خیلی قشنگ نوشته: توصیف اینکه چه چیزهایی در خانه‌شان می‌دیده. مثلاً می‌گوید یک صحنهٔ خیلی نرمال و طبیعی بود که صبح که بیدار می‌شویم، پدر را ببینیم که یک شال سفیدی انداخته که حتماً راه‌راه‌های سیاه دارد، یک چیزی مثل هدبند بسته، یک چیز چرمی به بازوی چپ خودش بسته و دارد دعا می‌خواند. این صحنهٔ اول صبح یک خانهٔ یهودی است؛ عبادت صبحگاهی‌شان را به این شکل انجام می‌دهند. تمام عبادت‌های یهودی همراه با لباس‌های خاص و علائم خاص است، و همراه با چیزهایی مثل غذا خوردن: می‌گوید اصلاً اینکه قبل از غذا و بعد از غذا حتماً باید یک آیین شکرگزاری انجام بدهیم و دعاهایی بخوانیم، برای من به‌عنوان بچه‌ای که داشتم زندگی می‌کردم مثل همان غذا خوردن جزو نیازهای روزمره بود؛ مگر می‌شود آدم بدون اینکه این کارها را بکند غذا بخورد؟ این هم جزو غذا خوردن است — مثل اینکه قاشق و چنگال و بشقاب جزو غذا خوردن است. حتماً اول و آخر غذا یک آیین به جا می‌آوردند؛ طبعاً این به عنوان یک چیز طبیعی به نظر می‌رسید.

یهودی‌ها یک مقرراتی دارند در مورد مخلوط نشدن شیر و گوشت؛ جزو آیین‌های سخت غذا خوردن‌شان است. به غیر از آن حلال و حرامی — که چند تا نکته‌اش را شاید بعداً بگویم و حلال و حرام‌های پیچیده‌ای دارند؛ اصلاً در تورات هم که مختصر است و بعداً در کتب فقهی شرح و بسط داده شده، در اینکه چه قابل خوردن است و چه نیست پیچیدگی‌هایی دارد — یکی از چیزهایی که رعایت کردنش سخت است، قاطی نشدن شیر و گوشت است. در تورات آیه‌ای هست که نمی‌گوید شیر و گوشت به این شکلی که اینها رعایت می‌کنند قاطی نشود، ولی به هر حال در سنت یهودی این به وجود آمده: اینکه حق ندارید وقتی گوشت می‌خورید شیر هم با آن بخورید، نه اینکه با هم قاطی کنید و بخورید. در حدی رعایت می‌کنند که در هر خانهٔ یهودی، کارد و چنگال گوشت‌خوری با کارد و چنگالی که پنیر و کره و لبنیات با آن می‌خورند فرق می‌کند؛ حداقل دو سری ظرف در یک خانهٔ یهودی وجود دارد: ظرف‌های لبنیات و ظرف‌های گوشت.

جداسازی گوشت و لبنیات

شما حق ندارید با آن کاردی که گوشت بریده‌اید بروید کره بردارید؛ باید اینها حتماً از همدیگر جدا باشند. برای راحتی کار معمولاً دو سرویس دارند و به دلایلی بعضی‌ها بیش از دو سرویس دارند. این‌جا توضیح می‌دهد که این جزو بدیهیات است: با این کاردی که برای گوشت بریده‌اند، معلوم است که نباید کره و پنیر بخورند. وقتی جدا هستند اصلاً شکل‌شان فرق می‌کند؛ حتی در این کتاب فکر می‌کنم نوشته آنهایی که نسبت به این احکام خیلی حساسیت دارند، ظرف‌های لبنیات‌خوری‌شان را علامت می‌زنند — مثلاً روی‌شان می‌نویسند که این مال لبنیات است — تا یک بار اشتباه نشود کسی با آن گوشت بخورد. می‌شویند‌ها، ولی در شستن‌شان هم محض احتیاط دوباره کاری می‌کنند؛ آن چیزی که با گوشت خورده‌اند دیگر لبنیات نمی‌خورند؛ می‌خواهند مطمئن شوند تفکیک لبنیات و گوشت را به‌خوبی انجام می‌دهند. پس لبنیات را با فاصله می‌توانند بخورند ولی نباید با همدیگر مخلوط شود.

توضیح می‌دهد که مادرش موقع آشپزی چه وسواس‌هایی داشت. شما خیلی راحت یک حیوان را فقط می‌گیرید که ذبح شرعی شده باشد و حلال‌گوشت است و می‌خورید؛ ولی یهودی‌ها این‌گونه نیستند و خیلی چیزها را باید رعایت کنند: باید وارسی کنند چیزی را که خریده‌اند؛ اگر داخل بدنش، اعضای داخلش آسیب دیده باشد، نمی‌توانند بخورند. فرق آن چیزی که معروف می‌گویند کوشر — ولی درستش را خود یهودی‌ها می‌گویند کاشر — با گوشت حلالِ ذبح شرعی ما زیاد است: با عملیاتی خون را تا جای ممکن از بدن خارج می‌کنند؛ این کار عملیات دارد و این‌شکلی نیست که خیلی راحت باشد؛ یک مدت می‌گذارند و راه‌های مختلفی وجود دارد که مطمئن باشند خون در بدن حیوان نمانده. یا مثلاً بعضی از غذاها را نمی‌شود خورد: این‌شکلی نیست که یک چیزی را می‌شود خورد و حالا ما نمی‌خوریم؛ برای اینها اصلاً خوردنی نیست — فلان غذایی که مردم می‌خورند، اینها می‌گویند این خوردنی نیست.

شنبه، تراموا و تفاوت زیست

می‌گفت که در آن فضا دیگر شنبه نمی‌شود تراموا سوار شد؛ وقتی گروه‌هایی با همدیگر زندگی می‌کنند، این‌ها خیلی چیزهای جاافتاده‌ای بود. یک چیز جالبی دربارهٔ روش زندگی نوشته و صحنهٔ قشنگی می‌گذارد: از یک سنی طرف احساس یک تفاوت‌هایی می‌کند؛ دیگران دارند تراموا سوار می‌شوند، ما چرا سوار نمی‌شویم؟ و یک روزی از پدر و مادرش می‌پرسد ما چرا این کارها را نمی‌کنیم. یک چیز قشنگ این‌جا نوشته: می‌گوید روشن کردن یک شمع در روز شنبه به اندازهٔ منفجر کردن خورشید کار غیرممکنی به نظر می‌رسد؛ این اصلاً غیرممکن است؛ روز شنبه شمع‌ها روشن نمی‌شوند و ما روشن نمی‌کنیم. توصیف می‌کند که مثلاً نسبت به قوانین اخلاقی چه حساسیتی وجود داشت: تنبلی نکند کسی، پرخوری نکند — اینها گناه‌های کبیره در آیین یهودی است: تنبلی کردن، پرخوری کردن، حرف زشت زدن. می‌گوید من یک بار ندیدم که پدر و مادرم با همدیگر کوچک‌ترین حرفی رد و بدل کنند که حالت اهانت داشته باشد؛ صدقه دادن هم جزو بدیهیات بود که به‌طور مداوم پول‌هایی به‌عنوان کمکی به دیگران می‌دادند.

کتاب زیبایی‌های ماندن در یهودیت

و این‌جا به احساس حضور دائم خداوند در این زندگی اشاره می‌کند: اینکه همهٔ این کارها را می‌کردیم برای اینکه خداوند به ما گفته این‌گونه باید زندگی کنیم. می‌گوید درست است هیچ‌وقت صراحتاً به زبان نمی‌آوردند و دربارهٔ خدا حرف نمی‌زدند، ولی همیشه حسی از حضور خداوند را تجربه می‌کردند که تمام رفتارهای زندگی‌مان در واقع خواست خداست. نکته‌ای که می‌خواهم بگویم این است که این حالت غیرعادیِ زندگی یهودی — مخصوصاً اینکه کشور ندارند و همیشه در اقلیت یک جایی زندگی می‌کردند — یک احساسی به آنها می‌دهد: دائماً انگار بهشان تذکر داده می‌شود که این‌گونه زندگی می‌کنند و این کارها را نمی‌کنند برای اینکه خدا ازشان خواسته. کتاب دارد تلاش می‌کند نشان بدهد این فضای عجیب و غیرعادی زندگی یهودی چه احساسی به او می‌داد. کتاب را بعد معرفی می‌کنم؛ نهایتاً سعی می‌کند احساسی را که نسبت به یهودی بودن دارد به خواننده منتقل کند. کتاب را خطاب به نوهٔ خودش نوشته که در زمان نگارش خیلی کوچک بوده، به امید اینکه یک روز بزرگ شود و بخواند؛ می‌ترسیده یهودیت را کنار بگذارد و سعی می‌کرد به او توصیه کند که یهودی بماند؛ توضیح می‌دهد که چرا یهودی باقی مانده — زیبایی‌هایی که در دین یهود هست را توضیح می‌دهد. کتاب بدی نیست؛ من در اینترنت پیدا نکردم و اگر پیدا می‌کردم هم البته دانلود نمی‌کردم؛ فکر کنم الان به‌عنوان مسلمان باید این حرف را بزنم. در کتاب‌هایی که گوگل آنلاین می‌گذارد قسمت‌هایی‌اش را خواندم که به نظرم جالب بود.

بگذارید چند تا احکام بگویم که کم‌کم آمادگی پیدا کنید. در ضمن، در جلسهٔ اول این‌طور تبلیغ شد که یهودی شدن خیلی سخت است؛ من راه‌های ساده‌اش را هم می‌توانم نشان بدهم. کتاب‌های معروفی هست — جزوه‌های کوچکی که برای مردم نوشته می‌شود وجود دارد — ولی مثلاً یک-دو کتاب خیلی معروف قدیمی وجود دارد که خلاصهٔ احکام است؛ چون تلمود را که کسی نمی‌تواند بخواند و خیلی کتاب‌های مفصلی است. یکی-دو کتاب خیلی معروف احکام وجود دارد که معتبر است؛ مثلاً آدم‌هایی که خیلی مذهبی باشند شاید مستقیماً به آنها رجوع کنند. ولی به هر حال یهودیت هم به‌شدت مثل شیعه روحانیت دارد و مراتب مختلف روحانیونی هستند که می‌شود به آنها مراجعه کرد. عمدهٔ بحث این است که از روی همان کتاب یاد می‌گیرند؛ عمدهٔ دست‌اندرکاران و بزرگان جامعه هم از همین راه برآمده‌اند. دربارهٔ آن اشکال هم: مگر شما احکامی را که عمل می‌کنید از قرآن درآورده‌اید؟ ممکن است یک کلمه در متن منشأ حکم باشد — حالا آن جمله اصلاً یعنی چه — ولی به هر حال در سنت یهودی‌ها آن به جدا کردن شیر و گوشت از همدیگر تبدیل شده است، مثل احادیث شما. سنت‌شان این است، هرچند کتابشان چیز دیگری می‌نوشت؛ لابد منظوری داشته و آنها هم منظورش را فهمیده‌اند. از قسمت سال دینی، بخش روز و هفته‌اش را کمی بگویم و قسمت‌هایی را که مربوط به آیین شنبه است برایتان بخوانم. این خیلی کتاب خوبی است؛ من کلاً بین همهٔ کتاب‌های موجود در ایران از این کتاب آنترمن خیلی بیشتر خوشم می‌آید. کتاب اپستاین خیلی حالت جانب‌دارانه دارد برای یهودیِ ارتدوکس؛ ولی این کتاب به‌عنوان کتابی که یاد می‌گیرید یهودی‌ها چه می‌کنند و چه نمی‌کنند، خیلی کتاب مختصر و مفیدی است و اتفاقاً با فضای زندگی یهودی‌ها هم سعی کرده شما را آشنا کند.

نماز روزانه سه وعده

در مورد فرایض روزانه، مهم‌ترین وظیفهٔ روزانهٔ یهودی‌ها نماز خواندن مثل مسلمان‌هاست؛ ولی برخلاف مسلمان‌ها که پنج وعده نماز می‌خوانند، یهودی‌ها سه وعده نماز می‌خوانند — مثل شیعه‌ها. این یکی از دلایل نسبت دادن شیعه‌ها به یهودی‌هاست: یکی‌اش همین است که شیعه‌ها سه وعده نماز می‌خوانند؛ از کجا سه وعده شده؟ یهودی‌ها هم سه وعده می‌خوانند و مسلمان‌ها پنج وعده؛ بنابراین نتیجه می‌شود که شیعه‌ها یهودی‌اند؛ و بحث تقیه را هم پیش می‌کشند که شیعه‌ها می‌گویند مسلمان‌اند. به هر حال یک نماز صبح می‌خوانند، یک نماز عصر و به اصطلاح نماز شام؛ زمانش هم صبح و مثلاً عصر است، هر وقت خواندید. این هم مثل نمازهای مسلمان‌ها محدودیت‌هایی دارد که باید رعایت شود. نماز صبح اسمش «شهری» است که از واژهٔ سحر می‌آید، نماز عصرشان «نیها» و نماز شام‌شان «ارویت». این کتاب کار خیلی خوبی که کرده این است عبری همهٔ عبارت‌ها را می‌نویسد و شما همین‌طور که می‌خوانید، این‌قدر واژه‌ها برایتان تکرار می‌شود که وقتی کتاب تمام می‌شود مثلاً دویست کلمهٔ عبری یاد گرفته‌اید؛ خیلی اورجینال توضیح هم داده که چرا این کار را کرده. اول به نظر کار عجیبی می‌آید ولی بعداً آدم عادت می‌کند و جالب هم می‌شود. نمازشان را هم رو به قبلهٔ خودشان، یعنی اورشلیم، می‌خوانند و شباهت‌هایی با نماز مسلمان‌ها دارد؛ منتها مثل نماز مسلمان‌ها رکوع و سجود ندارد و ایستاده برگزار می‌شود، شبیه قیام نماز مسلمان‌ها، کمی طولانی‌تر: یک سری ادعیاتی که حالت ستایش خدا دارد — بندهایی را ستایش می‌کنند، یک سری دعاها می‌خوانند و نهایتاً یک دعای مخصوص هم برای بازگشت به ارض مقدس در هر نماز روزانهٔ خودشان می‌خوانند. من این را عمداً تأکید می‌کنم برای اینکه فکر می‌کنم بعضی‌ها نمی‌فهمند که یک چیزی در مورد اورشلیم در مذهب یهودی‌هاست: مذهبی‌های یهود در سراسر تاریخ هر جا که بودند برای دیوارِ سمت اورشلیم نامی دارند و آن‌جا معمولاً یک نماد می‌گذارند؛ و جزء احکام دین یهود است که اگر خانه را رنگ زده یا کاغذ دیواری کرده، حتماً باید یک قطعه‌ای را رنگ نزند و خراب باقی بگذارد به یاد خرابی اورشلیم. در هر خانهٔ یهودی که بروید جزء احکام دینی‌شان است که همیشه جلو چشم‌شان باشد که ما معبد داشتیم، جای ما آن‌جاست و آن خراب شده و عزادارند؛ در واقع به عنوان آیین عزاداری همه‌شان یک قسمتی از خانه را خراب نگه می‌دارند.

یاد معبد و خرابی نمادین خانه

حالا که معبد خراب شده، من اصلاً چگونه در خانهٔ سالم و درست و حسابی زندگی می‌کنم؟ درستش این است که اصلاً خانه نداشته باشم؛ حالا که دارم، لااقل به یادش باید یک قطعه‌ای از خانهٔ خودم را خراب نگه دارم که فراموش نکنم چنین فاجعه‌ای افتاده و ما یک روزی باید برگردیم و معبد را دوباره بسازیم — که الان می‌بینیم دارند سعی می‌کنند چیزهایی را که آن‌جاست خراب کنند و آن‌جا دوباره بسازند. حالت یهودی‌ها این است که داغی هست که آدم باید آن را نگه دارد؛ ولی فکر نمی‌کنم یهودی‌ها احساس داغِ انتقام‌گیری داشته باشند — حالت داغ‌دارند ولی نه اینکه از کسی انتقام بگیرند. چه کسی معبد را خراب کرده؟ رومی‌ها خراب کردند که اصلاً وقتی داشتند خراب می‌کردند مسیحی هم نبودند؛ از چه کسی می‌خواهند انتقام بگیرند؟ مسئله برایشان مسئلهٔ زندگی‌شان است: هر جا زندگی می‌کنند باید به یاد اورشلیم باشند. واقعاً شاید بتوانم بگویم در زندگی یهودی‌ها اورشلیم نقشی بیشتر از قبله در زندگی مسلمان‌ها — مکه — دارد. شهر مقدس مسلمان‌هاست، ولی خیلی‌هایشان موقعی که نماز می‌خوانند شاید آن‌قدرها احساس نکنند که رو به مکه ایستاده‌اند؛ خلاصه‌اش یک احساسی دارند ولی نه اینکه روزانه این را به خودشان تذکر بدهند. برای یهودی‌ها اورشلیم نکتهٔ خیلی خاصی است. نماز را مثل مسلمان‌ها رو به قبلهٔ خودشان می‌ایستند، ایستاده ستایش می‌کنند و دعا می‌کنند؛ کاری که عین مسلمان‌ها ترجیحاً به‌صورت جماعت انجام می‌دهند ولی اگر بخواهند می‌توانند فرادا در خانهٔ خودشان نماز بخوانند. تمام مجامع یهودی حتماً کنیسه دارند — مثل مسجد برای مسلمان‌ها؛ رجوع به کنیسه به‌طور روزانه در سه وعده باید قابل انجام باشد. قبلهٔ اول مسلمان‌ها هم که به سمت اورشلیم بود، نیتش در واقع نگاه کردن به همان معبد یهودی و به اورشلیم بوده است؛ اول مسلمان‌ها رو به اورشلیم نماز می‌خواندند. چرا رو به اورشلیم؟ برای اینکه اورشلیم خانهٔ خدا بود. من به‌عنوان چه کسی باید جواب بدهم؟ من جواب خودم را دادم؛ اصلاً اول کار درست را می‌کردم و بعد گمراه شدم؛ بگذریم.

قبله اورشلیم و سوره بقره

معلوم است چرا؛ سورهٔ بقره موضوعش این است که دین جدید از یک لحظه‌ای دارد اعلام می‌شود. تا یک جایی مسئلهٔ شریعت نو در اسلام نیست؛ بعداً که شریعت نازل می‌شود، قبله هم طبعاً تغییر می‌کند. بگذریم. به‌عنوان حسن ختام دربارهٔ وضو بگویم: راستش فکر نمی‌کنم وجود داشته باشد. در نماز یک نفر مثلاً می‌ایستد و دعاها را با صدای بلند می‌خواند؛ ولی فکر می‌کنم لااقل چیزی معادل وضو وجود ندارد. ممکن است خیلی آیین‌های شست‌وشو باشد؛ مثلاً شاید باورتان نشود، بعضی از غذاها را وقتی دارند می‌خورند به شکل خاصی باید دستشان را بشویند؛ آیین‌های شست‌وشوی دست برای غذا خوردن دارند. ولی برای نماز خواندن فکر نمی‌کنم چیز معادل وضو داشته باشند، مگر اینکه شاید مستحب باشد که نظافتی بکنند؛ خیلی طبیعی است چنین سنت‌هایی باشد، ولی اینکه وجوبِ استفاده از آب باشد، بعید می‌دانم — مطمئن نیستم. اینها واجباتشان حالا مفصل است؛ صد برابرش را می‌توانید در کتاب‌ها پیدا کنید و بخوانید؛ ولی اینها اصل است: یک آدم معتقد یهودی این سه تا نماز را می‌خواند، همان‌طور که شما هم سه تا نماز می‌خوانید.

سخت‌گیری آیین روز شنبه

می‌خواهم دو بند از این کتاب را بخوانم، چون نمی‌شود خیلی خلاصه کرد؛ مربوط است به آیین روز شنبه. آیین شنبه را احتمالاً شنیده‌اید؛ شاید چیزی که یهودی‌ها را اساساً با آن می‌شناسند این است که روز شنبه هیچ کاری نمی‌کنند: چراغ روشن نمی‌کنند، ماشین سوار نمی‌شوند، هیچ کاری نمی‌کنند؛ حق ندارند غذا درست کنند — غذا را باید قبلاً درست کنند و بگذارند و شنبه بخورند؛ حق دارند غذا بخورند ولی حق ندارند غذا بپزند؛ شمع حق ندارند روشن کنند. یعنی از ابزار و کار و بیرون رفتن دنبال کار و زندگی، هیچ. شنبه در واقع آیین دست شستن از دنیاست؛ شبیه حالتی که مسلمان‌ها یک بار در عمرشان وقتی محرم می‌شوند دارند — البته نه در غذا خوردن — که خیلی چیزهایی که در حالت عادی حلال است، ممنوع می‌شود و یک سری کارها را نباید بکنند. هر هفته یهودی‌ها یک مراسم خیلی سخت‌گیرانه دارند. این سخت‌گیری را در انجیل می‌بینید: یکی از مهم‌ترین ایرادهایی که به مسیح می‌گرفتند همین بود؛ حواریون وقتی روز شنبه از یک مزرعه می‌گذشتند، چیزی کنده و خورده بودند؛ و چون همان موقع کنده بودند و خورده بودند، این مجاز حساب نمی‌شد و شکستن آیین روز شنبه بود. غذا را حق ندارید و هیچ کاری را حق ندارید روز شنبه انجام بدهید؛ اگر غذا قرار است آماده شود و چیزی چیده شود، همه باید از قبل آماده باشد و فقط روز شنبه صرفش کنید. ببینید اصلاً آنهایی که روز شنبه ماهی‌گیری کردند و در قرآن از آنها یاد می‌شود، چقدر تخلف کرده‌اند. مسیح به آنها می‌گوید آیا اگر خرِ یک نفر روز شنبه در چاله بیفتد، نباید درش بیاورد؟ انگار ابهامی وجود دارد که اگر خر کسی در چاله بیفتد، باید تا یک‌شنبه صبر کند و دربیاورد یا می‌تواند شنبه دربیاورد. به مسیح ایراد می‌گرفتند که بعضی از بیمارها را معجزه کرده و روز شنبه شفا داده — یعنی چون روز شنبه معجزه کرده بود، روز شنبه کاری انجام داده بود. روز شنبه حالت اضطرار هم وارد نیست؛ یک عالم بحث دارند که اضطرار چیست؛ خیلی سخت‌گیرانه است. باید به نحوی نشان بدهید که الان دچار اضطرارید و باید فلان کار را بکنید.

می‌گوید شبات — شبات لفظ یهودی است؛ در قرآن مثلاً سبت آمده و به آن می‌گویند؛ انگلیسی‌ها هم این‌گونه می‌گویند و شبات تلفظ عبری‌اش است — این‌گونه آغاز می‌گردد که هر خانم یهودی در خانه دو شمع روشن می‌کند. شروع مراسم از یک لحظهٔ خاص است: شب، عصر روز جمعه، این شمع‌ها روشن می‌شود و وارد آن دورهٔ کار نکردن می‌شوند؛ و مرد در بازگشت از مراسم عبادی کنیسه، بر جامی از شراب دعای قیدوش یا تقدیس می‌خواند. قیدوش دیگری هم هست که صبح شنبه پیش از صرف ناهار بر شراب انگور یا هرگونه مشروب الکلی دیگر خوانده می‌شود — می‌بینید که یهودی‌ها شراب را حرام نمی‌دانند. افراد خانواده که پیش از آن در روز جمعه و قبل از روز شبات حمام گرفته‌اند، به احترام آن روز لباس تمیز می‌پوشند و رسم بر آن است که در سه وعدهٔ غذایی جشن‌گونه حضور به هم می‌رسانند؛ این جزو آداب روز شبات است که با همدیگر غذا بخورند. یکی در جمعه‌شب، دیگری وقت ناهار شنبه که هر یک از این دو وعده تشکیل می‌شود از دو قرص نان که به طرز خاصی پخته شده‌اند — غذاهای روز شنبه هر غذایی نیست؛ به‌علاوهٔ ماهی و گوشت — و وعدهٔ آخر غذای مختصری است که عصر شنبه صرف می‌شود.

غذا و نیایش‌های شبات

در خلال صرف خوراک‌های یادشده که بر رومیزی سفیدی آراسته می‌شود — رومیزی حتماً باید سفید باشد — نیایش‌های شبات خوانده می‌شود. با پیدا شدن سه ستاره در آسمانِ شنبه‌شب، شبات پایان می‌یابد؛ پس از آن مراسم عبادت شامگاه، آیین هاودالا انجام می‌گیرد که تشریفاتی است حاکی از تفکیک میان تقدس شبات و بقیهٔ هفته که غیرمقدس و دنیایی است — با خروج از شبات و وارد شدن به هفته، آیینی برای خودش دارد. حالا اینکه چه کار می‌کنند را خیلی کار ندارم؛ بگذارید این تکه‌اش را بخوانم برای اینکه یک چیز معنوی در آن دارد. همیشه شبات از نظر تورات ربط دارد به هفت روز، شش روز خلقت جهان و استراحت خداوند در روز هفتم؛ این را می‌گویند از نظر معنوی به آن ربط دارد. یک بخش از تورات هم این را به چیزی غیر از خلقت ربط می‌دهد: به ماجراهای خروج. دو تا شأن نزول برای روز هفتم هفته وجود دارد. چیزهایی که در این مراسم استفاده می‌شوند عبارت‌اند از شراب یا نوشیدنی‌های دیگر، ادویه‌ها و مزه‌هایی که منظور از آن تقویت کردن فرد یهودی پس از جدا شدن روح تازه‌ای است که گمان می‌رود در طول مدت شبات در او فرود آمده بود — و بالاخره استفاده از نور شمعی مخصوص. ببینید یهودی‌ها برای این کار چقدر وسیله در خانه‌شان دارند: این شمع با شمعی که در طول شبات نور می‌دهد فرق دارد؛ این یک شمعی است که همه باید بروند از یک جایی بخرند و به ترتیب خاصی تهیه می‌شود. این مراسم با شمع انجام می‌شود؛ لامپ که اصلاً نباید روشن کنید. در خلال دورهٔ تقریباً بیست‌وپنج‌ساعتهٔ شبات هیچ‌گونه کار دنیایی و غیرمقدس نمی‌توان انجام داد؛ تمام هدف روز شبات این است که شما به یک احساس تقدس برسید و دست به هیچ چیز نزنید. فقط باید حالت قداست داشت؛ استراحت کردن به معنای خوابیدن نیست، به معنای دوری کردن از همهٔ اهداف دنیوی و پیدا کردن اهداف الهی است. کار فکری دنیایی هم نمی‌توانند بکنند؛ یعنی نمی‌توانند بنشینند مسئله حل کنند و تزشان را بنویسند. البته اگر شما چنین مشکلی دارید، من به نحوی حلش می‌کنم: وقتی موعدش نزدیک است و می‌گویید تزتان را باید بنویسید، می‌گویم بله، موقتاً می‌شود کارهایی کرد.

هلاخا و سی‌ونه مقوله ممنوع

اینها چیزهای معنوی‌اش است. هلاخا با تفصیل زیاد به برشمردن سی‌ونه مقولهٔ اصلی از کارهای ممنوع و بسیاری از زیرمقوله‌های فرعی آنها پرداخته است — هلاخا اصلاً کلمه‌اش همان فقه است. یهودی باید از تسلط خود بر جهان طبیعت و عالم اجتماع دست بکشد تا به‌خوبی دریابد که خالق و صاحب اختیار هر آنچه هست فقط خداست. در طول زمان ربی‌ها — روحانیون — تعدادی از کارهای ممنوع را اضافه کردند تا پیام استراحت شبات را بهتر برسانند. ممنوعیت روشن کردن آتش یا استفاده از آن که از اهمیت خاصی برخوردار است، خاخام‌ها آن را به نیروی الکتریسیته نیز تعمیم دادند. ماشین نمی‌توانید سوار بشوید؛ هیچ وسیله‌ای نمی‌توانید استفاده کنید. در شبات پخت‌وپز نمی‌توان داشت: غذا را باید در جمعه آماده کرد و می‌توان آن را روی شعله‌ای که معمولاً با پنبهٔ نسوز می‌پوشانند گذاشت و در خلال شبات از آن استفاده کرد؛ نمی‌توانید روز شبات غذا گرم کنید — یعنی گاز روشن کنید؛ اینها همه به‌شدت حرام است. این امر باعث پیدا شدن شماری از خوراکی‌های مخصوص شبات شده است؛ بعضی‌هایش در فقه نیست ولی چیزهای خاصی می‌خورند برای اینکه مشکل گرم کردن نداشته باشند. وسایل گرمایی را لازم نیست خاموش کنید؛ ولی اگر خاموش شوند، فکر می‌کنم نمی‌توانید روشن کنید — اگر اشتباه نکنم. در حالت اضطرار مشکلی ندارد. البته من فقه خودمان را هم زیاد بلد نیستم، چه رسد به فقه یهودی‌ها.

می‌خواستم فقط این دستتان بیاید که هفته‌ای یک روز چنین مراسمی انجام دادن خیلی فرق می‌کند با کارهایی که ما می‌کنیم. قرار است مسلمان‌ها روز جمعه برایشان روز خاصی باشد؛ برای شما روز خاصی است — تعطیلی، می‌خوابید. ولی بیشتر به نظر می‌آید که از قرآن این‌طور درمی‌آید که قرار است جمعه به شکلی خاص باشد؛ مثلاً رفتن به نماز جمعه. خیلی بامزه است: شیعیان — که می‌گویند یهودی‌اند — می‌گویند نماز جمعه را لازم نیست در زمان غیبت امام زمان بروید — دقت می‌کنید؟ یعنی به دلیل اینکه معصوم حضور ندارد، نماز جمعه واجب نیست. وقتی از این حکم چه می‌فهمید؟ این حکم باید این‌گونه باشد که حالا که امام حضور ندارد، یک ضایعه‌ای پیش آمده و من باید بیشتر عبادت کنم؛ در غیبت امام معصوم باید فعال‌تر باشیم، چون در خطریم. ولی می‌گویند امام معصوم حضور ندارد، پس نماز جمعه نروید. قبول، نماز جمعه واجب نیست؛ ولی مثلاً پنجاه رکعت نماز بخوانید.

غیبت امام و وجوب نماز جمعه

تصور من این است که باید به این سمت می‌رفت که اگر مسئله، نبودنِ امام معصوم است، باید می‌گفتند حالا که امام نیست و نماز جمعه که نمی‌شود رفت، مثلاً یک چهار برابر عبادت بکنیم که غیبت امام را جبران کرده باشیم؛ ولی کلاً همه‌چیز تعطیل شده. یهودی‌های ایران — یهودی‌های سرزمین‌های اسلامی — هیچ‌وقت مثل سرزمین‌های مسیحی زندگی نکردند. فضای شنبه یعنی چه؟ مثلاً شنبه سر کار نرفتن. یهودی‌های معتقد قطعاً سر کار نمی‌روند؛ صددرصد. در آن روز چه کار می‌کنند؟ هر کسی یک کاری می‌کند. بگذارید یک خاطره تعریف کنم از یک یهودی که یک مدت از نزدیک دیدمش. یک ریاضی‌دان معروف از کانادا داشتیم که آمد ایران؛ من آن موقع دانشجوی دکترا بودم و در جریان سفرش و اینکه قرار بود یک مدت ایران بماند بودم. می‌دانستیم یهودی است ولی نمی‌دانستیم این‌قدر آدم معتقد است که ارتدوکس است و همه‌چیز را مطابق احکام می‌خواهد. این تمام ایمیل‌هایش — یک آدمی که می‌خواهد از خارج بیاید برای مسائل علمی و چه مکاتباتی انجام می‌شود — در مورد این بود که من شنبه چه کار کنم؟ فلان کار را نمی‌توانم بکنم؛ کجا می‌خواهید من را نگه دارید؟ اگر فلان کار را نکنم چه می‌شود؟ این‌قدر این حرف‌ها را زد تا به این نتیجه رسیدیم که چند تا راه ممکن است؛ یکی اینکه یک خانوادهٔ یهودی پیدا کنیم که از او مراقبت کند؛ و نهایتاً دانشگاه پولی تهیه کرد و به یک خانوادهٔ یهودی داد؛ یکی-دو ماهی که ایشان در ایران بود، در خانوادهٔ یهودی خیلی معتقدی زندگی می‌کرد که بتواند مراسمش را انجام بدهد. یعنی کلاً رفت‌وآمدش در دنیا مشکلش این بود که مراسمش را چگونه انجام بدهد؛ دربارهٔ هواپیما و ویزا هیچ‌وقت نمی‌پرسید چه کار بکنم؛ آن‌ها را خودش انجام می‌داد. نهایتاً این‌گونه مشکل را حل کردیم که هتل و مهمان‌سرا نگرفتیم که بتواند مراسم را انجام بدهد. اگر آدم‌ها مذهبی باشند، این که خوب است؛ من نمی‌دانم اصلاً مشکل چیست؛ خیلی خوب است.